16069
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | 16069 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
16069 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd 16069 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. 16069 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
16069 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
LEKSYKON PRZYRODNICZY
Ryby morskie
Fritz Terofal, Claus Militz
Ryby
morskie
Przek�ad i adaptacja
Henryk Garbarczyk i Eligiusz Nowakowski
�wiat Ksi��ki
Koncepcja serii: Gunter Steinbach
Tytu� orygina�u: Steinbachs Naturfuhrer:Meeresfische
Ilustracje: Fritz Wendler, Dominique Rebourgeon
� Mosaik Verlag GmbH, Monachium 1983
� polskiego wydania Bertelsmann Publishing Warszawa 1996
Wszelkie prawa zastrze�one. Reprodukowanie, kodowanie w urz�dzeniach przetwarzania
danych, odtwarzanie elektroniczne, fotomechaniczne lub w jakiejkolwiek innej formie
w telewizji, radio oraz wykorzystywanie w wyst�pieniach publicznych - r�wnie� cz�ciowe
-tylko za wy��cznym zezwoleniem w�a�ciciela praw autorskich.
Przek�ad z j�zyka niemieckiego i adaptacja tomu Ryby morskie:
Pracownicy naukowi Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Adademii Nauk
dr Henryk Garbarczyk
dr Eligiusz Nowakowski
Redaktor serii:
Beata Lewandowska-Kattan
Redaktor tomu Ryby morskie
Katarzyna Duran
Opracowanie graficzne ksi��ki:
wed�ug orygina�u niemieckiego
Sk�ad i �amanie:
PHOTOTEXT Warszawa
Printed in Germany
ISBN 83-7129-306-2
Nr 1533
SPIS TRE�CI
7 Wst�p
8 Ryby chrzestne:
Rekiny:
Rz�d sze�cioszparoksztaltne
Rodzina sze�cioszparowate
10 Rz�d rekinokszta�tne
Rodzina tawroszowate
Rodzina lamnowate
14 Rodzina d�ugoszparowate
Rodzina kosogonowate
16 Rodzina rekinkowate
18 Rodzina mustelowate
20 Rodzina �ar�aczowate
22 Rodzina m�otowate
Rz�d koleniokszta�tne
Rodzina liksowate
24 Rodzina koleniowate
26 Rodzina br�zoszowate
Rodzina raszplowate
28 P�aszczki:
Rz�d pi�okszta�tne
Rodzina pi�owate
Rz�d rochokszta�tne
Rodzina rochowate
30 Rz�d dr�twokszta�tne
Rodzina dr�twowate
32 Rz�d rajokszta�tne
Rodzina rajowate (p�aszczki
w�a�ciwe)
48 Rodzina ogo�czowate
Rodzina orleniowate
50 Rodzina mantowate
Chimery:
Rz�d chimerokszta�tne
Rodzina chimerowate
52 Ryby kostne:
Rz�d �ledziokszta�tne
Rodzina �ledziowate
54 Rodzina sardelowate
56 Rz�d �ososiokszta�tne
Rodzina stynkowate
Rodzina argentynowate
58 Rz�d w�gorzokszta�tne
Rodzina murenowate
Rodzina kongerowate
60 Rz�d belonokszta�tne
Rodzina belonowate
Rodzina makreloszowate
62 Rodzina ptaszorowate
Rz�d aterynokszta�tne
Rodzina aterynowate
64 Rz�d dorszokszta�tne
Rodzina dorszowate
68 Rodzina morszczukowate
70 Rz�d wy�lizgokszta�tne
Rodzina wy�lizgowate
Rodzina karapowate
72 Rz�d ciernikokszta�tne
Rodzina ciernikowate
Rz�d igliczniokszta�tne
Rodzina beka�nikowate
74 Rodzina igliczniowate
78 Rz�d piotroszokszta�tne
Rodzina piotroszowate
Rodzina kaproszowate
80 Rz�d beryksoksztaltne
Rodzina beryksowate
Rz�d strojnikokszta�tne
Rodzina strojnikowate
82 Rodzina wst�gorowate
Rz�d okoniokszta�tne
Rodzina barakudowate1
84 Rodzina cefalowate1
Rodzina apogonowate
86 Rodzina barwenowate
' W niekt�rych uj�ciach systematycznych obie te
rodziny wyodr�bia si� w oddzielny rz�d cefalo-
ksztattnych (mugilokszta�tnych) - przyp. ttum.
Rodzina strz�pielowate
92 Rodzina pra�mowate
102 Rodzina �r�dkolcowate
104 Rodzina kulbinowate
106 Rodzina tasergalowate
108 Rodzina ostrobokowate
112 Rodzina smaglowate
Rodzina bramowate
114 Rodzina wst�g�wkowate
Rodzina garbikowate
116 Rodzina wargaczowate
130 Rodzina skarusowate
132 Rodzina ostroszowate
134 Rodzina skaberowate
136 Rodzina makrelowate
142 Rodzina �aglicowate
Rodzina miecznikowate
144 Rodzina dianowate
Rodzina pompilowate
146 Rodzina lirowate
148 Rodzina dobijakowate
150 Rodzina �lizgowate
154 Rodzina klinkowate
Rodzina tr�jp�etwikowate
156 Rodzina pa�aszowate
Rodzina ostrop�etwcowate
158 Rodzina stychejkowate
Rodzina ta�miakowate
160 Rodzina w�gorzycowate
162 Rodzina z�baczowate
164 Rodzina babkowate
172 Rz�d skorpenokszta�tne
Rodzina kurkowate
176 Rodzina strwolotkowate2
178 Rodzina skorpenowate
182 Rodzina g�owaczowate
184 Rodzina lisicowate
186 Rodzina taszowate
Rodzina dennikowate
188 Rz�d plastugoksztattne
Rodzina nag�adowate
192 Rodzina skarpowate
194 Rodzina fl�drowate
200 Rodzina solowate
202 Rz�d podnawkokszta�tne3
Rodzina podnawkowate3
Rz�d naje�kokszta�tne
Rodzina rogatnicowate
204 Rz�d grotnikoksztattne
Rodzina grotnikowate
206 Rz�d �abnicokszta�tne
Rodzina �abnicowate
Rz�d samog�owokszta�tne4
Rodzina samog�owowate4
209 Spis tre�ci dodatku
210 I Morze
227 II Europejskie w�dkarstwo mor-
skie
279 III Zagro�one morza
283 Wykaz gatunk�w
288 Autorzy
2 Pozycja systematyczna tej rodziny nie jest do
ko�ca ustalona, wed�ug jednych badaczy jest to
podrz�d w rz�dzie okonioksztattnych, wedtug in-
nych odr�bny rz�d strwolotkoksztaltnych (przyp.
t�um.).
1 W wi�kszo�ci obecnych uj�� podnawkokszta�tne
s� w randze podrz�du (jako podnawkowce) w��-
czane do rz�du okonioksztattnych (przyp. t�um.).
4 W wi�kszo�ci uj�� samog�owowate nie stanowi�
odr�bnego rz�du, ale nale�� do rz�du naje�ko-
kszta�tnych (przyp. t�um.).
Sze�cioszpar szary Siedmioszpar spiczastog�owy
(Hexanchus griseus) (Heptranchias per�o)
Rodzina sze�cioszparowate (Hexanchidae)
Wygl�d: wyd�u�one, smuk�e cia�o z szerok�
g�ow� i kr�tkim, t�pym pyskiem. Oczy du�e,
owalne, bez migawkowej przes�ony; 6 szczelin
skrzelowych, po�o�onych bocznie przed p�et-
wami piersiowymi, ku ty�owi coraz mniej-
szych; tryskawka zaokr�glona. Pysk dolny,
szeroki. Uz�bienie: w szcz�ce g�rnej z�by
tr�jk�tne, w dolnej drobnopi�kowane z�by
grzebieniaste. P�etwa grzbietowa pojedyncza,
przesuni�ta daleko do ty�u, a jej nasada znaj-
duje si� nad przerw� mi�dzy p�etwami brzusz-
nymi a p�etw� odbytow�. Tylne promienie
p�etw brzusznych samca s� przekszta�cone
w pe�ni�cy rol� uchwytu narz�d kopulacyjny
- gonopodium, wzmocniony chrzestnym szkie-
letem z kana�em wewn�trznym, kt�rym nasie-
nie zostaje wprowadzone do otworu kloakal-
nego samicy (zap�odnienie wewn�trzne
- u wszystkich rekin�w i p�aszczek). Trzon
ogonowy kr�tki; g�rny p�at p�etwy ogonowej
silnie powi�kszony, z wyci�ciem na tylnym
brzegu. P�cherza p�awnego brak, jak u wszys-
tkich rekin�w i p�aszczek. Ubarwienie, bardzo
zmienne, zwykle kawowe do czekoladowobr�-
zowego, rzadziej ciemnoszare, strona brzusz-
na ja�niejsza. D�ugo��: do 5 m, samice s�
wi�ksze od samc�w.
Wyst�powanie: wszystkie morza strefy ciep�ej
i umiarkowanej. Zachodni i wschodni Atlantyk,
kana� La Manche, latem czasami w Morzu
P�nocnym; Morze �r�dziemne. Najcz�ciej
w strefie wody na g��boko�ciach 200-1000 m
(maksymalnie 2000 m), w p�nocnej cz�ci
zasi�gu przygodnie blisko powierzchni lub
w p�ytkich wodach (do 70 m).
Tryb �ycia: �yje samotnie, przy dnie; w ci�gu
dnia le�y na dnie, �eruje noc�.
Pokarm: g��wnie ryby, okazyjnie skorupiaki.
Rozr�d: jajo�yworodny (tzn. m�ode wyl�gaj�
si� z jaj w ciele samicy i pozostaj� jeszcze
kr�tki czas w jej jajowodach, nim znajd� si�
w wodzie); osi�ga dojrza�o�� p�ciow� przy d�u-
go�ci cia�a 2,10 m. W miocie rodzi si� wi�ksza
liczba m�odych o d�ugo�ci cia�a 40-60 cm (w
jajowodzie samicy o d�ugo�ci cia�a 4,8 m zna-
leziono 108 zarodk�w).
Rodzina sze�cioszparowate (Hexanchidae)
Wygl�d: wyd�u�one, smuk�e cia�o z w�sk� g�o-
w� i spiczastym pyskiem. Oczy du�e, owalne,
bez migawkowej przes�ony; 7 bardzo du�ych
szczelin skrzelowych, si�gaj�cych poni�ej ga-
rd�a i po�o�onych przed p�etwami piersiowymi,
ku ty�owi coraz mniejszych; tryskawka zaokr�-
glona. Pysk dolny, szeroki. Uz�bienie:
w szcz�ce g�rnej z�by tr�jk�tne z d�ugim,
ostrym wierzcho�kiem, w dolnej 5 szereg�w
du�ych, drobnopi�kowanych z�b�w. P�etwa
grzbietowa pojedyncza, przesuni�ta daleko do
ty�u, a jej nasada znajduje si� nad przerw�
mi�dzy p�etwami brzusznymi a p�etw� odbyto-
w�. Trzon ogonowy d�ugi; g�rny p�at p�etwy
ogonowej silnie powi�kszony, z wyci�ciem na
tylnym brzegu. Ubarwienie: grzbiet szarobr�-
zowy, niekiedy z niewyra�nymi ciemniejszymi
plamami, strona brzuszna nieco ja�niejsza.
Przednie kraw�dzie p�etw piersiowych oraz
zako�czenie i dolny skraj p�etwy ogonowej
bia�o obrze�one; szczeg�lnie u m�odych osob-
nik�w wierzcho�ek p�etwy grzbietowej i g�rny
brzeg p�etwy ogonowej s� czarne. Dtugo��:
maksymalnie do 1,4 m.
Wyst�powanie: szeroko rozprzestrzeniony
w morzach strefy tropikalnej, mniej liczny
w strefie umiarkowanej. W Atlantyku w obszarze
mi�dzy Portugali� a Kub�; Morze �r�dziemne.
�rodowisko: blisko dna, najcz�ciej na wi�k-
szych g��boko�ciach (250-500 m), tylko przy-
godnie w p�ytkich wodach (do 50 m).
Tryb �ycia: biologia tego rekina jest jeszcze
s�abo poznana.
Pokarm: g��wnie ryby (np. morszczuki) i g�o-
wonogi; zbyt du�a zdobycz, kt�ra nie mo�e
by� po�kni�ta od razu, jest przytrzymywana
spiczastymi g�rnymi z�bami, podczas gdy
rozdrabniaj� j� grzebieniaste z�by w szcz�ce
dolnej.
Rozr�d: samce osi�gaj� dojrza�o�� p�ciow�
przy d�ugo�ci cia�a ok. 70 cm, samice staj� si�
po raz pierwszy p�odne dorastaj�c do
85-90 cm. Jest jajo�yworodny; samica rodzi
od 9 do 20 m�odych, maj�cych w chwili porodu
28 cm d�ugo�ci.
8
Tawrosz piaskowy Ostronos atlantycki
(Odontaspis taurus) (Isurus oxyrinchus)
Rodzina tawroszowate (Odontaspidae)
Wygl�d: wyd�u�one, kr�pe cia�o z ma��, nieco
sp�aszczon� g�ow�; pysk spiczasty, sto�kowa-
ty; odleg�o�� od ko�ca pyska do otworu g�bo-
wego kr�tsza od najd�u�szej szczeliny skrze-
lowej. Oczy ma�e, owalne, bez migawkowej
przes�ony; 5 szczelin skrzelowych, po�o�onych
wyra�nie przed p�etwami piersiowymi; tryska-
wka ma�a. Uz�bienie: w obu szcz�kach d�u-
gie, w�skolancetowate z�by o g�adkim brzegu
i z jednym ma�ym z�bkiem na ka�dym boku
podstawy. P�etwa grzbietowa podw�jna, przy
czym obie p�etwy zbli�onej wielko�ci; przed-
nia znajduje si� przed p�etwami brzusznymi,
tylna przed p�etw� odbytow�. P�etwy piersio-
we d�ugie, mocne. G�rny p�at p�etwy ogonowej
sierpowaty, z g��bokim wyci�ciem na dolnym
brzegu. Trzon ogonowy bez bocznej st�pki,
z wkl�s�o�ci� znajduj�c� si� bezpo�rednio
przed nasad� p�etwy ogonowej. Ubarwienie:
grzbiet ciemnoszary, szarobr�zowy lub br�zo-
wawy, z ciemniejszymi, nieregularnie rozmie-
szczonymi plamami, tak�e na bokach, zw�asz-
cza u m�odych osobnik�w. Strona brzuszna
jasnoszara, cz�sto ostro odgraniczona od cie-
mno zabarwionego grzbietu. D�ugo��: maksy-
malnie do 3,5 m (masa cia�a do 180 kg).
Wyst�powanie: wszystkie ciep�e morza, szcze-
g�lnie jednak preferuje wody strefy subtropi-
kalnej. We wschodnim Atlantyku od Maroka po
po�udniow� Afryk�; Morze �r�dziemne.
�rodowisko: zwykle nad piaszczystym dnem,
najcz�ciej do g��boko�ci 70 m.
Tryb �ycia: �yje przy dnie, cz�sto bywa spoty-
kany blisko wybrze�y, jednak poluje w szer-
szej strefie. Mo�e �yka� powietrze i nape�ni�
nim �o��dek; dzi�ki temu zmniejsza ci�ar
cia�a i unika opadania na dno, gdy zaprzesta-
nie ruch�w p�ywnych.
Pokarm: g��wnie ryby i g�owonogi; tak�e sko-
rupiaki.
Rozr�d: osi�ga dojrza�o�� p�ciow� przy d�ugo-
�ci cia�a blisko 2,2 m; zap�odnione samice
w�druj� na por�d do najbli�ej po�o�onej umia-
rkowanie ciep�ej strefy; w miocie przychodz�
na �wiat jedynie dwa m�ode. Rodz� si� zim�
po ci��y trwaj�cej 8-9 miesi�cy - w momencie
urodzenia mierz� 95-120 cm d�ugo�ci.
Rodzina lamnowate (Lamnidae)
Wygl�d: silnie wyd�u�one, wrzecionowate cia�o
(smuklejsze ni� u lamny �ledziowej) z d�ug�,
spiczast� g�ow� i sto�kowatym, spiczastym py-
skiem. Pi�� szczelin skrzelowych, po�o�onych
przed p�etwami piersiowymi. Uz�bienie: w obu
szcz�kach podobne, bardzo w�skie, spiczaste
z�by o g�adkim brzegu, bez bocznych z�bk�w
na podstawie. P�etwa grzbietowa podw�jna,
pierwsza po�o�ona wyra�nie za nasad� p�etw
piersiowych, druga, zdecydowanie mniejsza,
prawie nad podobnej wielko�ci p�etw� odbyto-
w�. P�etwy piersiowe s� kr�tsze od g�owy. Po
obu stronach trzonu ogonowego znajduje si�
d�ugi kil. P�etwa ogonowa p�ksi�ycowata, jej
g�rny p�at nieznacznie wi�kszy, z wyci�ciem
na tylnym brzegu. Ubarwienie: grzbiet i boki
metalicznie niebieskie (po �mierci zwierz�cia
odcie� ciemnoszary), strona brzuszna bia�awa,
a spodnia strona g�owy czysto bia�a. D�ugo��:
maksymalnie do 4 m (do 500 kg).
Wyst�powanie: g��wnie w strefie umiarkowanie
ciep�ej wszechoceanu, lokalnie r�wnie� w stre-
fie tropikalnej. We wsch. Atlantyku si�ga na p�-
noc do Anglii; zach. cz�� Morza �r�dziemnego.
�rodowisko: w strefie otwartej wody, nad sto-
kami kontynentalnymi, niekiedy r�wnie� w wo-
dach przybrze�nych.
Tryb �ycia: rekin w�d otwartego morza, unika-
j�cy w�d p�ytkich, p�ywaj�cy tu� pod powierz-
chni�, gdzie jako silny p�ywak poluje na zdo-
bycz. Cz�sto wyskakuje wtedy wysoko z wody.
Pokarm: g��wnie ryby �awicowe, a tak�e poje-
dynczo �yj�ce du�e ryby i g�owonogi.
Rozr�d: samce osi�gaj� dojrza�o�� p�ciow�
przy d�ugo�ci ok. 2 m, samice przy nieco
wi�kszej d�ugo�ci cia�a. Jest jajo�yworodny;
w miocie rodzi si� 6-10 m�odych, maj�cych
w momencie urodzenia 60-70 cm d�ugo�ci.
Gatunek pokrewny: u niedawno opisanego o.
dlugoptetwego - /. paucus, p�etwy piersiowe
s� niemal takiej d�ugo�ci co g�owa, a spodnia
strona g�owy przynajmniej na cz�ci powierz-
chni ciemnoszara; wyst�powanie tego gatunku
stwierdzono w tropikalnej strefie Obszaru In-
dopacyficznego i wok� Kuby, ale prawdopo-
dobnie jest on szerzej rozmieszczony w wi�k-
szo�ci m�rz tropikalnych.
10
Lamna �ledziowa, zar�acz �ledziowy
[Larrwa nasus)
Rodzina lamnowate [Lamnidae)
Wygl�d: stosunkowo kr�tkie, silne, wrzeciono-
wate cia�o ze sto�kowatym, nieco zaokr�glo-
nym pyskiem. Pi�� d�ugich szczelin skrze-
lowych (nie schodz�cych jednak na doln�
cz�� cia�a), po�o�onych przed p�etwami pier-
siowymi. Uz�bienie: z�by w obu szcz�kach
podobne, w�skie, o g�adkim brzegu, z jednym
z�bkiem z obu stron podstawy. P�etwa grzbie-
towa podw�jna: pierwsza po�o�ona nad lub
bezpo�rednio za nasad� p�etw piersiowych,
druga nad podobnej wielko�ci p�etw� odbyto-
w�. Trzon ogonowy d�ugi, w�ski, z jednym
kilem na ka�dej stronie; kil znajduje si� tak�e
na dolnym brzegu p�etwy ogonowej; przed
p�etw� ogonow� od g�ry i z do�u wyra�ne
zw�enie. P�etwa ogonowa p�ksi�ycowata,
jej g�rny p�at nieco wi�kszy, z wyci�ciem na
tylnym brzegu. Ubarwienie: grzbiet ciemno-
lub niebieskoszary, strona brzuszna czysto
bia�a. P�etwy grzbietowe ciemno zabarwione,
przednia zazwyczaj jasno obrze�ona; p�etwa
odbytowa bia�a do jasnoszarej. D�ugo��: mak-
symalnie do 3,5 m (masa cia�a 150-200 kg).
Wyst�powanie: po�udniowy Pacyfik, Atlantyk.
W p�nocnej cz�ci Atlantyku od Maroka, po�u-
dniowej Islandii po p�nocn� cz�� Morza Ba-
rentsa; kana� La Manche, Morze P�nocne,
zachodni Ba�tyk, Morze �r�dziemne.
�rodowisko: w strefie otwartego morza, zwykle
w g�rnych warstwach wody, dociera do zi-
mniejszych w�d ni� inne rekiny; rzadko znaj-
duje si� j� na g��boko�ciach poni�ej 150 m.
Wydaje si�, �e w okresie zimowym przew�d-
rowuje bardziej na po�udnie (by� mo�e schodzi
jedynie w g��bsze warstwy toni wodnej).
Tryb �ycia: szybka, wytrwa�a p�ywaczka, zwyk-
le w niedu�ych stadach zap�dzaj�ca si� za
�awicami ryb w pobli�e wybrze�y.
Pokarm: ryby i g�owonogi.
Rozr�d: samice osi�gaj� dojrza�o�� p�ciow�
przy d�ugo�ci ok. 1,5 m; brzemienne samice
spotyka si� przez ca�y rok. Jest jajo�yworod-
na; w ka�dym jajowodzie rozwijaj� si� 1-2
(rzadko 3) m�ode, kt�re rodz� si� na wiosn�.
Gatunek pokrewny: u �yj�cej w Oceanie Spokoj-
nym I. dwust�pkowej - L ditropis strona brzusz-
na jest bia�awa, pokryta ciemniejszymi plamami.
12
Rekin ludojad, �ar�acz ludojad, �. bia�y
(Carcharodon carcharias)
Rodzina lamnowate (Lamnidae)
Wygl�d: silne, kr�pe, wrzecionowate cia�o ze
stosunkowo kr�tkim, t�posto�kowatym pys-
kiem. Oczy ma�e. Pi�� d�ugich szczelin skrzelo-
wych (nie schodz�cych jednak na doln� cz��
cia�a), po�o�onych przed p�etwami piersiowymi.
Tryskawka malutka. Uz�bienie: w obu szcz�-
kach podobne szeroko tr�jk�tne z�by o pi�ko-
wanym brzegu. P�etwa grzbietowa podw�jna:
pierwsza du�a, tr�jk�tna, po�o�ona za nasad�
p�etw piersiowych, tak �e ich tylna kraw�d�
znajduje si� pod ni�; znacznie mniejsza druga
p�etwa grzbietowa po�o�ona bezpo�rednio
przed podobnej wielko�ci p�etw� odbytow�.
P�etwy piersiowe du�e i d�ugie, sierpowate.
Trzon ogonowy z kilem na ka�dej stronie; p�et-
wa ogonowa du�a, p�ksi�ycowata, a jej p�aty
g�rny i dolny zbli�onej wielko�ci. Ubarwienie:
grzbiet zazwyczaj ciemno- lub niebieskoszary,
niekiedy z br�zowym odcieniem, strona brzusz-
na jasnoszara do bia�awej, cz�sto tak�e czysto
bia�a. P�etwy maj� ciemne, a spody p�etw pier-
siowych czarne zako�czenia. P�etwy piersiowe
w nasadowej cz�ci cz�sto z czarn� plam�.
D�ugo��: do 8 m.
Wyst�powanie: rozprzestrzeniony we wszys-
tkich cieplejszych morzach, ale docieraj�cy
i do stref ch�odniejszych (Zatoka Maine/USA,
przybrze�ne wody Kalifornii, po�udniowa Afry-
ka, po�udniowa Australia i Nowa Zelandia).
We wschodnim Atlantyku dochodzi na p�noc
do Zatoki Biskajskiej; Morze �r�dziemne.
�rodowisko: w p�ytkich wodach szelfowych
starsze osobniki tak�e w wodach pelagialu.
Tryb �ycia: owiany z�� s�aw� �ludo�ercy" ludo-
jad �yje samotnie lub w niewielkich stadach,
zar�wno w strefie otwartej wody, jak i blisko
wybrze�y, gdzie z uwagi na swoj� agresy-
wno�� mo�e zagrozi� k�pi�cym si� i nurkom.
Pokarm: ryby (inne rekiny i tu�czyki), ��wie
morskie, delfiny, foki, oraz wszelkie mo�liwe
odpadki, wyrzucane do morza ze statk�w.
Rozr�d: w wodach po�udniowoafryka�skich
samce osi�gaj� dojrza�o�� p�ciow� przy d�u-
go�ci cia�a ok. 2,75-3 m, samice przy ok. 4 m.
Jest jajo�yworodny; w miocie rodzi si� do 30
m�odych, maj�cych w momencie porodu pra-
wie 36 cm d�ugo�ci i 800 g masy cia�a.
3J
a
D�ugoszpar, rekin olbrzymi, r. s�oneczny
(Cetorhinus maximus)
Rodzina d�ugoszparowate (Cetorhinidae)
Wygl�d: budow� przypomina lamn� �ledziow�,
r�ni si� jednak od niej zasadniczo tym, �e
5 bardzo wysokich szczelin skrzelowych si�ga
u niego od wierzchu g�owy po niemal �rodkow�
lini� piersi. U doros�ych okaz�w pysk kr�tki
i t�py, u m�odych osobnik�w natomiast d�ugi
i ruchomy. Oczy ma�e. Bardzo szeroki otw�r
g�bowy. Uz�bienie: z�by drobne, sto�kowate,
ustawione w 4-9 szeregach i bardzo liczne (do
3000). Na �ukach skrzelowych d�ugie, w�skie, ro-
gowe wyrostki s�u��ce do odfiltrowywania plan-
ktonu z wody; tryskawka malutka. P�etwa grzbie-
towa podw�jna: pierwsza du�a, tr�jk�tna, po�o-
�ona nad �rodkiem odleg�o�ci mi�dzy p�etwami
piersiowymi i brzusznymi; znacznie mniejsza
druga p�etwa grzbietowa jest po�o�ona przed
podobnej wielko�ci p�etw� odbytow�. Trzon
ogonowy z kilem na ka�dej stronie; p�etwa ogo-
nowa du�a, p�ksi�ycowata, a jej p�at g�rny
wyd�u�ony, wci�ty na tylnej kraw�dzi (w g�rnej
jednej trzeciej d�ugo�ci). Ubarwienie: grzbiet
szarobr�zowy do niemal czarnego, strona brzu-
szna ja�niejsza, z bia�awymi plamami, zlewaj�-
cymi si� niekiedy w rozja�nione pod�u�ne pasy.
D�ugo��: zazwyczaj 3-12 m, maksymalnie 15 m.
Wyst�powanie: pn.-wsch. Atlantyk od Islandii
i Norwegii po pn.-zach. Afryk�; zachodnia
cz�� Morza �r�dziemnego. G��wny obszar
rozmieszczenia wok� Europy obejmuje rejon
po�o�ony na po�udnie od Islandii; w pobli�u
Hebryd�w i Orkad�w trafiaj� si� jedynie osob-
niki z letniej migracji do p�nocnej cz�ci Mo-
rza P�nocnego i zachodnich wybrze�y Norwe-
gii; jesieni� zawracaj� na po�udnie i schodz�
w listopadzie w g��bsze partie wody.
Tryb �ycia: bardzo towarzyski, p�ywaj�cy
w grupach licz�cych 12-15 (niekiedy nawet do
100) osobnik�w; cz�sto ch�tnie wygrzewa si�
przy powierzchni wody (st�d jedna z nazw).
�eruj�c p�ywa w wodzie z szeroko otwart�
paszcz�, filtruj�c plankton (w ci�gu godziny
przefiltrowuje 1000-15001 wody).
Pokarm: organizmy planktoniczne.
Rozr�d: osi�ga dojrza�o�� p�ciow� przy 4-7m
d�ugo�ci cia�a (wiek 3-4 lata). �yworodny; ci�-
�a trwa 2 lata, w miocie rodzi si� jedno,
rzadziej dwa m�ode.
14
Kosogon, lis morski
(Alopias i/ulpinus)
Rodzina kosogonowate (Alopiidae)
Wygl�d: w�skie, wyd�u�one cia�o z kr�tkim,
t�pym pyskiem i ze szczeg�lnie silnie wyd�u-
�onym g�rnym p�atem p�etwy ogonowej (o
d�ugo�ci r�wnej ��cznej d�ugo�ci g�owy i tu�o-
wia). Oczy du�e. Pi�� bardzo ma�ych szczelin
skrzelowych; tryskawka ma�a lub jej brak.
Uz�bienie: z�by w obu szcz�kach podobne,
tr�jk�tne, ma�e i o g�adkim brzegu, u ich pod-
stawy 1-2 z�bki boczne. P�etwa grzbietowa
podw�jna, przednia znajduje si� mi�dzy p�et-
wami piersiowymi a brzusznymi, tylna ma�a,
r�wna wielko�ci� p�etwie odbytowej. Bardzo
d�ugie p�etwy piersiowe. Trzon ogonowy bocz-
nie sp�aszczony, bez kila, z wyci�ciem na
g�rnym brzegu (bezpo�rednio przed nasad�
p�etwy ogonowej). Ubarwienie: zmienne, od
�upkowoszarego, niebieskoszarego, szaro-
br�zowego do czarniawego, cz�sto z metalicz-
nym po�yskiem. Strona brzuszna bia�a, niekie-
dy z szarym nalotem. Dolna strona pyska
i p�etw ciemna (barwy grzbietu). D�ugo��: ma-
ksymalnie do 6 m (masa cia�a do 500 kg).
Wyst�powanie: wszystkie morza strefy tro-
pikalnej i subtropikalnej; we wschodnim Atlan-
tyku dociera w miesi�cach letnich do Trond-
heim i Lofot�w, sporadycznie w Morzu P�noc-
nym i w cie�ninie Kattegat.
�rodowisko: doros�e osobniki zasiedlaj� wody
otwartego morza, m�ode spotyka si� tak�e
w wodach przybrze�nych.
Tryb �ycia: �yje zazwyczaj samotnie, niekiedy
r�wnie� trzyma si� parami. Odbywa dalekie
w�dr�wki, p�yn�c tu� pod powierzchni� wody.
Poluje przede wszystkim na ryby �awicowe
w strefie otwartego morza, g��wnie na mak-
rele i �ledzie. Okr��a upatrzon� �awic� coraz
w�szymi kr�gami, jednocze�nie biczuj�c wo-
d� p�etw� ogonow�. Po zbiciu ofiar w ciasn�
gromad� ryby ju� �atwo padaj� jego �upem.
Cz�� ryb w �awicy (a tak�e niekiedy zg�od-
nia�e ptaki czatuj�ce na zdobycz) jest g�uszo-
na mocnymi uderzeniami p�etwy.
Pokarm: ryby, g�owonogi i skorupiaki.
Rozr�d: osi�ga dojrza�o�� p�ciow� przy d�ugo-
�ci cia�a blisko 4 m; jajo�yworodny - m�ode
(zwykle 2-4) rodz� si� latem i w momencie
urodzenia mierz� 1,2-1,5 m d�ugo�ci.
Rekinek psi
(Scyliorhinus canicula)
Rodzina rekinkowate (Scyliorhinidae)
Wygl�d: wyd�u�one, bardzo smuk�e cia�o z kr�t-
kim, zaokr�glonym pyskiem. Pod�u�no-owalne
oczy z grubym fa�dem sk�rnym na dolnym
brzegu, bez migawkowej przes�ony. Otwory no-
sowe (na dolnej stronie g�owy) ��cz� si� ry-
nienkami z kraw�dzi� warg; zatyczki nosowe
niemal stykaj� si� wzd�u� linii �rodkowej g�owy
przed otworem g�bowym. Pi�� ma�ych szczelin
skrzelowych, z kt�rych dwie ostatnie znajduj�
si� nad p�etw� piersiow�. Uz�bienie: z�by bar-
dzo liczne, drobne. Dwie bardzo przesuni�te ku
ty�owi cia�a p�etwy grzbietowe, tak �e przednia
znajduje si� nad lub za nasad� p�etw brzusz-
nych, tylna zwykle za nasad� p�etwy odbyto-
wej. Tylne kraw�dzie p�etw brzusznych wyd�u-
�one, spiczaste. G�rny p�at p�etwy ogonowej
nieznacznie wygi�ty do g�ry, dolny p�at wi�k-
szy. Ubarwienie: grzbiet br�zowy do czerwo-
nobr�zowego, szary lub ��tawoszary, pokryty
wieloma ma�ymi i kilkoma wi�kszymi br�zowy-
mi lub czarnymi plamami, niekiedy r�wnie�
ma�ymi bia�ymi pi�tnami. Brzuch jasnoszary
lub ��tawy, bez plam. M�ode rekinki z 6-7
nieostro ograniczonymi, ciemnymi, poprzecz-
nymi pasami. D�ugo��: zwykle 60-75cm.
Wyst�powanie: pn.-wsch. Atlantyk - od zacho-
dniej Norwegii i Wysp Szetlandzkich po Sene-
gal, kana� La Manche, Morze P�nocne, cie�-
niny Skagerrak, Kattegat, Wielki i Ma�y Be�t;
Morze �r�dziemne.
�rodowisko: przebywa najch�tniej na pia-
szczystych �awicach poro�ni�tych obficie glo-
nami na g��boko�ciach 10-85 m, maksymalnie
do 400 m g��boko�ci.
Tryb �ycia: nieszkodliwy, przydenny, zwykle
w wi�kszych grupach, w ci�gu dnia spotykany
najcz�ciej, gdy ��pi" na dnie; staje si� ak-
tywny dopiero o zmierzchu. �eruje przy dnie.
Pokarm: drobne zwierz�ta bentoniczne.
Rozr�d: osi�ga dojrza�o�� p�ciow� przy d�ugo-
�ci cia�a blisko 60 cm; pod koniec lata doros�e
osobniki schodz� na g��bsz� wod�, gdzie od-
bywaj� gody. Jest jajorodny; 6-centymetrowe
jaja otoczone rogow� otoczk� przyczepione s�
parami do glon�w i kamieni d�ugimi, gi�tkimi
ni�mi. Liczba jaj 18-20, okres inkubacji 5-11
miesi�cy.
Rekinek plamisty, r. panterka
(Scyliorhinus stellaris)
Rodzina rekinkowate (Scyliorhinidae)
Wygl�d: wyd�u�one, smuk�e cia�o, bardziej kr�-
pe ni� u r. psiego. G�owa masywna, z bardziej
zaokr�glonym pyskiem. Pod�u�no-owalne oczy
z grubym fa�dem sk�rnym na dolnym brzegu,
bez migawkowej przes�ony. Rynienki nosowe
ko�cz� si� przed kraw�dzi� warg; zatyczki no-
sowe s� wzd�u� linii �rodkowej g�owy wyra�nie
rozdzielone. Pi�� ma�ych szczelin skrzelowych,
z kt�rych 2 ostatnie znajduj� si� nad p�etw�
piersiow�. Uz�bienie: z�by bardzo liczne, dro-
bne. Dwie bardzo przesuni�te ku ty�owi cia�a
p�etwy grzbietowe, przednia zaczyna si� bez-
po�rednio za nasad� p�etw brzusznych, tylna
za �rodkiem nasady p�etwy odbytowej. Tylne
kraw�dzie p�etw brzusznych zaokr�glone. G�r-
ny p�at p�etwy ogonowej tylko nieznacznie wy-
gi�ty do g�ry, dolny p�at wi�kszy. Ubarwienie:
zale�nie od wieku i rejonu wyst�powania roz-
maite. Grzbiet ciemnoszary, szarobr�zowy do
czerwonobr�zowego, pokryty okr�g�ymi br�zo-
wymi plamami; wok� ich jasnego �rodka u�o-
�one s� gwie�dzi�cie lub koli�cie czarne c�tki.
Plamy s� rozmieszczone rzadziej ni� u r. psie-
go. M�ode rekinki z 5-6 ciemnymi, rozmytymi,
poprzecznymi pasami. D�ugo��: do 150 cm (ba-
rdzo rzadko).
Wyst�powanie: pn. Atlantyk - od Szkocji i pd.
Norwegii po pn.-zach. Afryk�, pd.-zach. cz��
Morza P�nocnego, kana� La Manche; jednak
na p�noc od Zatoki Biskajskiej liczebno��
tego gatunku gwa�townie spada.
�rodowisko: przebywa w spokojnych miejs-
cach nad dnem skalistym, przewa�nie na g��-
boko�ci 20-60 m. Mniej liczny od r. psiego.
Tryb �ycia: aktywny o zmierzchu i noc� w p�yt-
szych wodach ni� r. psi.
Pokarm: bentoniczne bezkr�gowce, ma�e ryby.
Rozr�d: jajorodny; otoczone rogow� otoczk�
o wymiarach 10-13 x 3,5 cm, du�e, br�zowe
jaja parami przyczepione s� do koralowc�w,
trawy morskiej lub wodorost�w d�ugimi, spi-
ralnymi ni�mi. W Morzu �r�dziemnym sk�ada-
nie jaj trwa ca�y rok, w p�nocnej cz�ci zasi�-
gu tylko w miesi�cach letnich. M�ode o d�u-
go�ci cia�a 10-16 cm i z ma�ym p�cherzykiem
��tkowym wyl�gaj� si� po blisko 9-miesi�cz-
nym okresie inkubacji.
16
V
i
Pilogon
(Galeus melostomus)
Rodzina rekinkowate (Scyliorhinidae)
Wygl�d: wyd�u�one, bardzo smuk�e cia�o
(10-14-krotnie d�u�sze od swojej wysoko�ci)
o ma�ej, sp�aszczonej g�owie (jej d�ugo�� sta-
nowi 1/5�1/6 ca�kowitej d�ugo�ci cia�a). Pysk
do�� d�ugi, zaokr�glony. Du�e, pod�u�no-owal-
ne oczy bez migawkowej przes�ony. Tu� za
okiem znajduje si� ma�a tryskawka. Pi�� ma-
�ych szczelin skrzelowych, z kt�rych ostatnia
znajduje si� nad p�etw� piersiow�. Dwie ma�e,
zbli�onej wielko�ci p�etwy grzbietowe, z kt�-
rych przednia znajduje si� za nasad� p�etw
brzusznych, tylna nad tyln� trzeci� cz�ci� p�e-
twy odbytowej. P�etwa odbytowa o d�ugiej na-
sadzie. Du�e, szerokie p�etwy piersiowe; p�et-
wy brzuszne d�ugie, trapezowate. P�etwa ogo-
nowa bardzo d�uga (1/4 ca�kowitej d�ugo�ci
cia�a) o osi lekko wygi�tej do do�u; p�at dolny
wi�kszy. Na jej g�rnej kraw�dzi znajduje si�
szereg p�askich, przypominaj�cych z�by pi�y
kolc�w (st�d nazwa!). Ubarwienie: zale�nie od
rejonu wyst�powania grzbiet szarobr�zowy do
szaro��tego, boki ja�niejsze, brzuch bia�awy;
grzbiet i boki pokryte du�ymi, ciemnymi, jasno
obwiedzionymi plamami. Otw�r g�bowy (st�d
naukowa nazwa �aci�ska - melostomus znaczy
czarnog�by) i otrzewna czarne. D�ugo��: 60-80
cm, maksymalnie do 1,2 m.
Wyst�powanie: pn. Atlantyk - od �rodkowej
Norwegii po pn.-zach. Afryk� i Mader� (brak
w po�udniowej cz�ci Morza P�nocnego);
zach. cz�� Morza �r�dziemnego, bardzo rza-
dko w Adriatyku.
�rodowisko: blisko dna nad mulistym pod-
�o�em, zwykle na g��boko�ciach 150-400 m,
maksymalnie 900 m; sporadycznie spotyka si�
go r�wnie� na g��boko�ci zaledwie 55 m.
Tryb �ycia: biologia tego rekinka, przebywaj�-
cego przy dnie na wi�kszych g��boko�ciach
ni� pokrewne gatunki, jest s�abo poznana.
Pokarm: bentoniczne bezkr�gowce (skoru-
piaki, mi�czaki) i ryby oraz ma�e ryby �yj�ce
w otwartej toni wodnej.
Rozr�d: jajorodny; w Morzu �r�dziemnym jaja
s� sk�adane przez ca�y rok, w p�nocnej cz�-
�ci zasi�gu sk�adanie ikry jest ograniczone do
okresu wiosny i lata. Samica sk�ada 2-4 (do 8)
jaj. ��tawe, mierz�ce 6 x 3 cm otoczki maj�
w miejsce d�ugich nici czepnych jedynie po
2 kr�tkie, spiczaste wyrostki na ka�dym rogu.
Mustel siwy, siwosz
(Mustelus mustelus)
Rodzina mustelowate* (Triakidae)
Wygl�d: wyd�u�one, bardzo smuk�e cia�o
o d�ugim, spiczastym pysku i g�adkiej sk�rze
(lancetowate z�bki sk�rne s� bardzo drobne
i maj� kr�tki kil). Owalne oczy z pod�u�nym
fa�dem na dolnej kraw�dzi, bez migawkowej
przes�ony. Tryskawka dobrze widoczna. Pi��
ma�ych szczelin skrzelowych, z kt�rych ostat-
nia znajduje si� nad p�etw� piersiow�. Uz�-
bienie: drobne, zaokr�glone i p�askie, u�o�one
w wielu szeregach z�by tworz�, podobnie jak
u p�aszczek, rodzaj tarczki (rekiny p�aszczko-
g�be). Dwie prawie r�wnej wielko�ci p�etwy
grzbietowe, z kt�rych przednia znajduje si�
mi�dzy p�etwami piersiowymi a brzusznymi,
tylna przed p�etw� odbytow�. P�etwa ogonowa
sierpowata, lekko wznosz�ca si� ku g�rze
z g��bokim wyci�ciem; p�at dolny wi�kszy.
Ubarwienie: grzbiet zazwyczaj jednolicie sza-
ry, szarobr�zowy do czerwonawoszarego, nie-
kiedy pokryty ciemniejszymi plamami; boki ja-
�niejsze, strona brzuszna brudnobia�a. D�u-
go��: 1,5 m (maksymalnie 2 m).
Wyst�powanie: wsch. Atlantyk - od Portugalii
do pd. Afryki; Morze �r�dziemne.
�rodowisko: wody przybrze�ne, nad piaszczy-
stym i mulistym dnem, na g��boko�ciach
5-100 m, maksymalnie 300 m.
Tryb �ycia: przebywa przy dnie; �eruje noc�.
Pokarm: skorupiaki, mi�czaki i ma�e ryby.
Rozr�d: samce osi�gaj� dojrza�o�� p�ciow�
przy d�ugo�ci cia�a 70-74 cm, samice 80 cm.
Brzemienne samice spotyka si� o ka�dej po-
rze roku. �yworodny; w ciele matki tworzy si�
rodzaj �o�yska od�ywiaj�cego zarodki, a ci��a
trwa (w Morzu �r�dziemnym) blisko 10 mie-
si�cy. W miocie rodzi si� 4-28 m�odych mie-
rz�cych 35 cm d�ugo�ci.
Gatunki pokrewne: mustel gwia�dzisty (M.
asterias) o maksymalnej d�ugo�ci cia�a 1,5 m,
z bia�ymi plamami na grzbiecie i bokach
z pn.-wsch. Atlantyku (od Wysp Szetlandzkich
po Mauretani�, po�udniowa i zachodnia cz��
Morza P�nocnego, kana� La Manche); osi�ga-
j�cy r�wnie� 1,5 m d�ugo�ci m. �r�dziemnomo-
rski [M. punctulatus) wyst�puje w Morzu �r�d-
ziemnym i u brzeg�w pn.-zach. Afryki - grzbiet
z pojedynczymi br�zowoczarnymi plamami,
a tylna kraw�d� obu p�etw grzbietowych z cie-
mniejszym nieregularnym obrze�eniem.
18
�ar�acz b��kitny
(Prionace glauca)
�ar�acz szary
(Galeorhinus galeus)
Rodzina �arlaczowate (Carcharhinidae)
Wygl�d: wyd�u�one, bardzo smuk�e cia�o
o d�ugim, spiczastym pysku i stosunkowo g�a-
dkiej sk�rze, pokrytej jedynie ma�ymi z�bkami
sk�rnymi. Owalne oczy z migawkow� przes�o-
n�. Tryskawki brak. Pi�� ma�ych szczelin
skrzelowych, z kt�rych ostatnia znajduje si�
nad p�etw� piersiow�. Uz�bienie: z�by du�e,
tr�jk�tne, o pi�kowanym brzegu. Dwie p�etwy
grzbietowe, z kt�rych przednia jest znacznie
wi�ksza od tylnej; jej nasada znajduje si�
mi�dzy p�etwami piersiowymi a brzusznymi.
P�etwy piersiowe d�ugie, sierpowate. Trzon
ogonowy d�ugi, bocznie sp�aszczony, bez kilu
(w odr�nieniu od lamny �ledziowej),
z poprzecznym wyci�ciem przed nasad� p�et-
wy ogonowej. P�at g�rny p�etwy ogonowej
znacznie wi�kszy od p�ata dolnego, na tylnej
kraw�dzi wyci�ty, ostro wzniesiony ku g�rze.
Ubarwienie: grzbiet b�yszcz�co ciemnoniebie-
ski (po �mierci zwierz�cia barwy bledn� uzys-
kuj�c matowoszary odcie�); boki ja�niejsze,
strona brzuszna bia�a, ko�ce p�etw pier-
siowych czarniawe. D�ugo��: oko�o 4 m.
Wyst�powanie: szeroko rozprzestrzeniony
w prawie wszystkich morzach od strefy tropi-
kalnej po umiarkowanie ciep��. W p�nocnym
Atlantyku od po�udniowych wybrze�y Wielkiej
Brytanii i Irlandii do Senegalu; Azory, Madera,
Wyspy Kanaryjskie i Zielonego Przyl�dka; se-
zonowo latem sporadycznie w Morzu P�noc-
nym, cie�ninie Skagerrak i wodach wok� �ro-
dkowej Norwegii.
Tryb �ycia: �eruj�cy noc� rekin otwartego mo-
rza, podejmuj�cy cz�sto dalekie w�dr�wki.
Uwa�any za gatunek bardzo agresywny, napa-
daj�cy niekiedy na k�pi�cych si� i nurk�w.
Pokarm: ryby �awicowe (g��wnie makrele i �le-
dzie) oraz dorsze, kolenie i g�owonogi.
Rozr�d: samice osi�gaj� dojrza�o�� p�ciow�
przy d�ugo�ci cia�a 2,5 m; nic nie wiadomo
dotychczas o okresie godowym. �yworodny;
zarodki od�ywiane s� w ciele matki za pomo-
c� swego rodzaju �o�yska. W zale�no�ci od
wielko�ci i wieku samicy w miocie rodzi si� od
5 do 63 m�odych mierz�cych w chwili urodzin
50-60 cm d�ugo�ci.
20
Rodzina mustelowate* (Triakidae)
Wygl�d: wyd�u�one, smuk�e cia�o o d�ugim,
bardzo spiczastym pysku. Owalne oczy z mi-
gawkow� przes�on� w przednim k�cie oka.
Tryskawka wyra�nie widoczna. Pi�� ma�ych
szczelin skrzelowych, z kt�rych ostatnia znaj-
duje si� nad p�etw� piersiow�. Uz�bienie: na-
chylone do przodu tr�jk�tne z�by o g�adkim
brzegu wewn�trznym i powycinanym w z�bki,
pi�kowanym brzegu zewn�trznym. Dwie p�et-
wy grzbietowe, z kt�rych przednia jest 2-3-
-krotnie wi�ksza od tylnej; jest po�o�ona mi�-
dzy p�etwami piersiowymi a brzusznymi (za-
zwyczaj bli�ej p�etw piersiowych). Tylna p�et-
wa grzbietowa zaczyna si� nieco przed p�etw�
odbytow�. P�etwy piersiowe d�ugie, zaostrzo-
ne na ko�cach. P�etwa ogonowa sierpowata,
a jej g�rny p�at wi�kszy, wzniesiony ku g�rze,
na tylnej kraw�dzi g��boko wyci�ty. Ubarwie-
nie: grzbiet jednolicie niebieskoszary lub sza-
robr�zowy; boki ja�niejsze, strona brzuszna
jasnoszara do bia�awej, z per�owym po�ys-
kiem. D�ugo��: samce maksymalnie 1,80 m
(masa cia�a 35 kg), samice maksymalnie do
2,3 m (do 70 kg masy cia�a).
Wyst�powanie: wschodni Atlantyk od po�u-
dniowych wybrze�y Norwegii i Szkocji do po-
�udniowej Afryki (��cznie z Natalem); Morze
P�nocne, kana� La Manche (lokalnie liczny
w Morzu P�nocnym - ko�o Helgolandu i w cie-
�ninach Skagerrak i Kattegat, w mniejszej licz-
bie latem u brzeg�w Islandii i p�nocnej Nor-
wegii), Morze �r�dziemne.
�rodowisko: najcz�ciej nad dnem �wirowatym
i piaszczystym na g��boko�ciach 40-400 m.
Tryb �ycia: przebywa przy dnie, a w strefie
otwartej wody i w warstwach przypowierzch-
niowych spotykany tylko sporadycznie. Latem
pojedynczo lub w niewielkich stadach
przemieszcza si� do w�d przybrze�nych.
Pokarm: g��wnie bentoniczne oraz �yj�ce na
dnie bezkr�gowce (wieloszczety, skorupiaki,
mi�czaki, szkar�upnie); jego �upem padaj� tak-
�e organizmy �yj�ce w otwartej toni wodnej.
Rozr�d: jajo�yworodny; w p�nocnych wo-
dach, najcz�ciej latem, w miocie rodzi si�
20-40 m�odych, mierz�cych w chwili urodzin
40 cm d�ugo�ci.
M�ot, rekin m�ot, g�owom�ot pospolity
(Sphyrna zygaena)
Rodzina m�otowate (Sphyrnidae)
Wygl�d: wyd�u�one, wrzecionowate cia�o (po-
dobne do cia�a �artacza b��kitnego) z rozsze-
rzon� na boki m�otowat� g�ow�. Przedni brzeg
pyska bez zatokowego wg��bienia, zaokr�glo-
ny. Oczy (z migawkow� przes�on�) i otwory
nosowe na bocznych ko�cach rozszerze� g�o-
wy. Tryskawki brak. Pi�� ma�ych szczelin
skrzelowych, z kt�rych 2 ostatnie znajduj� si�
nad p�etw� piersiow�. Uz�bienie: z�by szero-
kie, tr�jk�tne o sko�nych wierzcho�kach, 30-31
w g�rnej szcz�ce, 24-29 w dolnej; u m�odych
osobnik�w ich brzeg jest g�adki, z�by u star-
szych (zw�aszcza g�rne) s� zwykle s�abo pi�-
kowane. Dwie p�etwy grzbietowe, z kt�rych
przednia jest du�a i tr�jk�tna, tylna natomiast
niewielka, a jej tylna kraw�d� jest wyci�gni�ta
w szpic. P�etwa odbytowa jest nieco wi�ksza
od tylnej p�etwy grzbietowej i nieznacznie j�
poprzedza. P�etwy piersiowe d�ugie, sierpowa-
te (2/3 d�ugo�ci g�owy). Na trzonie ogonowym
tylko jedno g�rne zag��bienie (bruzda przed-
ogonowa). P�at g�rny p�etwy ogonowej bardzo
d�ugi, z wyci�ciem na zewn�trznej kraw�dzi.
Ubarwienie: grzbiet o�owianoszary, szaro- lub
oliwkowobr�zowy; boki ja�niejsze, strona
brzuszna szarobia�a lub bia�a, ko�ce p�etw
i ich tylne kraw�dzie zwykle czarniawe. D�u-
go��: maksymalnie 4 m.
Wyst�powanie: szeroko rozprzestrzeniony
w prawie wszystkich ciep�ych i umiarkowanie
ciep�ych morzach (w tropikach rzadki). W p�-
nocnym Atlantyku od Portugalii po Senegal;
sporadycznie przenika do kana�u La Manche,
do brzeg�w Walii, a nawet Szkocji.
�rodowisko: zar�wno w wodach otwartego
morza, jak i w wodach przybrze�nych, zwykle
nad g��bszymi miejscami, od warstw powierz-
chniowych po g��boko�� 400 m.
Tryb �ycia: zwinny, silny p�ywak, przemierza-
j�cy Atlantyk w miesi�cach letnich. W p�ytkich
wodach bywa agresywny i mo�e by� niebez-
pieczny dla k�pi�cych si� i p�etwonurk�w.
Pokarm: g��wnie ryby (rekiny, ogo�cze, ryby
kostne) oraz skorupiaki i g�owonogi.
Rozr�d: osi�ga dojrza�o�� p�ciow� przy d�ugo-
�ci cia�a do 2,4 m. �yworodny; w miocie rodzi
si� 10-40 m�odych mierz�cych w chwili uro-
dzin 50-60 cm d�ugo�ci.
Rekin polarny
[Somniosus microcephaius)
Rodzina liksowate* (Dalatiidae)
Wygl�d: silne, wrzecionowate cia�o z szerokim,
zaokr�glonym pyskiem. Ma�e, okr�g�e oczy bez
migawkowej przes�ony. Tryskawka bardzo ma�a,
pod�u�na. Pi�� ma�ych szczelin skrzelowych
znajduje si� przed p�etwami piersiowymi. Uz�-
bienie: z�by w obu szcz�kach jednowierzcho�-
kowe; w g�rnej szcz�ce w�skie i sto�kowate,
w dolnej szerokie i ze sko�nie na zewn�trz
skierowanym wierzcho�kiem. Dwie stosunkowo
niewielkie p�etwy grzbietowe, bez kolca u nasa-
dy, z kt�rych wi�ksza, przednia znajduje si�
mi�dzy p�etwami piersiowymi a brzusznymi,
a tylna nad ko�cem nasady p�etw brzusznych.
Brak p�etwy odbytowej. Trzon ogonowy bez
bruzd przedogonowych, z kr�tkim kilem na obu
bokach p�etwy ogonowej. P�etwa ogonowa z do-
brze rozwini�tymi p�atami - g�rnym i dolnym.
W�troba tego rekina jest wyj�tkowo du�a - sta-
nowi 15-20% ca�ej masy cia�a i s�u�y jako organ
magazynuj�cy substancje od�ywcze. Ubarwie-
nie: cia�o i p�etwy jednolicie ciemnoszare, ciem-
nobr�zowe lub oliwkowozielonkawe, z metalicz-
nym czerwonawym po�yskiem. D�ugo��: 3-4 m,
maksymalnie 7 m (masa cia�a do 2500 kg).
Wyst�powanie: pn. Atlantyk, na wsch�d do Mo-
rza Bia�ego, Spitsbergenu, Wysp Nied�wiedzich,
zach. Islandii i wsch. Grenlandii, na po�udnie do
Morza P�nocnego i Kattegatu; zab��kane osob-
niki trafiaj� si� w pd. cz�ci Morza P�nocnego.
�rodowisko: arktyczny rekin g��binowy, �yj�cy
na g��boko�ciach 200-600 m (maksymalnie
1200 m), przede wszystkim nad mulistym pod-
�o�em w wodzie o temperaturze 0-TC.
Tryb �ycia: w�druj�cy w stadach rekin przy-
denny, zapuszczaj�cy si� w poszukiwaniu po-
karmu daleko na po�udnie a� do atlantyckich
wybrze�y Francji. Cechuje si� doskonale roz-
wini�tym w�chem, kt�rym pos�uguje si� szu-
kaj�c zdobyczy, wzrok ma s�aby.
Pokarm: wszelkie zwierz�ta morskie.
Rozr�d: �yworodny; m�ode mierz� w chwili
urodzin 40-70 cm.
Gatunek pokrewny: w Morzu �r�dziemnym
i przyleg�ych rejonach pn. Atlantyku �yje blis-
ko spokrewniony lemargo (S. rostratus), g��bi-
nowy rekin o d�ugo�ci cia�a 1 m maj�cy narz�-
dy �wietlne rozmieszczone wzd�u� linii bocz-
nej i na przedniej cz�ci grzbietu.
22
Kole� pospolity
(Sgualus acanthias)
Rodzina koleniowate (Squalidae)
Wygl�d: wyd�u�one, smuk�e cia�o z kr�tkim,
spiczastym pyskiem. Du�e, owalne oczy bez
migawkowej przes�ony. Tryskawka jest obec-
na. Pi�� ma�ych szczelin skrzelowych znajduje
si� przed p�etwami piersiowymi. Szeroki ot-
w�r g�bowy. Uz�bienie: z�by w obu
szcz�kach jednakowe, z 1 wierzcho�kiem sil-
nie sko�nie skierowanym na zewn�trz i o g�a-
dkiej kraw�dzi; w g�rnej szcz�ce 24-28, w dol-
nej 22-24 z�by. Dwie p�etwy grzbietowe,
przednia wi�ksza od tylnej; z przodu ka�dej
jeden mocny kolec (nieco d�u�szy u samca),
ni�szy jednak od samej p�etwy. P�etwy piersio-
we du�e, szerokie; nasady p�etw brzusznych
znajduj� si� bli�ej tylnej ni� przedniej p�etwy
grzbietowej; brak p�etwy odbytowej. Trzon
ogonowy z pod�u�nym kilem na bokach, z g�r-
n� bruzd� przedogonow�. P�etwa ogonowa
z du�ym p�atem grzbietowym, kt�ry nie ma
wyci�cia na zewn�trznej kraw�dzi. Ubar-
wienie: jasnoszare do ciemnoszarego lub br�-
zowawego, boki ja�niejsze, strona brzuszna
bia�awa. Grzbiet i boki z nieregularnie rozrzu-
conymi bia�ymi plamami, nikn�cymi z wie-
kiem. D�ugo��: do 1,2 m; samce mniejsze.
Wyst�powanie: w pn. Atlantyku od pd. Grenlan-
dii, Islandii i okolic Murma�ska do Maroka, Ma-
dery i Wysp Kanaryjskich; Morze P�nocne, ka-
na� La Manche; zab��kane osobniki trafiaj� si�
w Ba�tyku; Morze �r�dziemne i Morze Czarne.
�rodowisko: przebywa zwykle nad dnem muli-
stym, w wodzie o temperaturze 6-15;C od w�d
p�ytkich po g��biny do 900 m.
Tryb �ycia: najpospolitszy rekin przydenny pn.
Atlantyku, docieraj�cy do w�d przybrze�nych;
tworzy ogromne stada mog�ce liczy� ponad
1000 osobnik�w.
Pokarm: ryby (�ledzie, dorsze, morszczuki)
i bezkr�gowce.
Rozr�d: jajo�yworodny; samce osi�gaj�
dojrza�o�� przy d�ugo�ci cia�a 60-80 cm, sami-
ce 75-90 cm; samice w�druj� na por�d (ci��a
trwa 18-22 miesi�ce) wiosn� i latem do w�d
przybrze�nych. W miocie rodzi si� 4-8
m�odych, mierz�cych 20-33 cm.
Gatunek pokrewny: k. piaskowy (S. blainvillei)
nie ma bia�ych plam, a kolec tylnej p�etwy
grzbietowej jest d�ugi.
24
Kolczak czarny
(Etmopterus spinax)
Rodzina koleniowate (Squalidae)
Wygl�d: silnie wyd�u�one, smuk�e cia�o o d�u-
gim pysku i charakterystycznie aksamitnej sk�-
rze. Oczy du�e, bez migawkowej przes�ony.
Du�a tryskawka o nerkowatym kszta�cie jest
umieszczona sko�nie powy�ej oczu. Pi��
szczelin skrzelowych znajduje si� przed p�et-
wami piersiowymi. Uz�bienie: z�by w szcz�ce
g�rnej (27-31) s� pi�ciowierzcho�kowe o je-
dnym du�ym wierzcho�ku g��wnym oraz dw�ch
ma�ych z ka�dej strony podstawy (wyj�tkowo
z�by s� proste, ig�owate, z jednym tylko wierz-
cho�kiem); z�by szcz�ki dolnej (36-40) z bardzo
sko�nie ustawionym tr�jk�tnym wierzcho�kiem,
o g�adkich kraw�dziach. Dwie p�etwy grzbieto-
we, przednia mniejsza od tylnej, a jej pocz�tek
znajduje si� nad ko�cem nasady p�etw piersio-
wych; z przodu ka�dej z p�etw grzbietowych
jeden mocny kolec. Nasada tylnej p�etwy
grzbietowej znajduje si� bezpo�rednio za na-
sad� p�etw brzusznych. P�etwy piersiowe kr�t-
kie, czworok�tne; brak p�etwy odbytowej. Du�a,
silna p�etwa ogonowa. Linia boczna wyra�nie
widoczna. Ubarwienie: czekoladowobr�zowe
do czarniawego, z mniej lub bardziej widocz-
nym rysunkiem bok�w, wywo�anym prze-
chodzeniem na ich dolne partie intensywnie
czarnego ubarwienia brzucha. Wn�trze jamy
g�bowej czarne. Na stronie brzusznej male�kie
�wietlne organy wydzielaj�ce intensywne zielo-
ne lub niebieskawe �wiat�o. P�etwa ogonowa
u m�odych osobnik�w z wyra�n� ciemn� kra-
w�dzi�. D�ugo��: w Morzu �r�dziemnym do 50
cm, w Atlantyku do 90 cm (najmniejszy gatunek
rekina w pn. Atlantyku).
Wyst�powanie: p�nocny Atlantyk od Troms�
w Norwegii i Islandii po Senegal; Morze �r�d-
ziemne (w Adriatyku bardzo rzadko).
�rodowisko: przebywa zwykle na g��boko�ci
200-500 m (maksymalnie do 2000 m). W p�-
nocnej cz�ci zasi�gu spotykany r�wnie�
w wodach p�ytszych (70-90 m).
Tryb �ycia: rekin �yj�cy przy dnie na du�ych
g��boko�ciach. Noc� pojawia si� czasami
w przypowierzchniowych warstwach wody.
Pokarm: ryby, g�owonogi i krewetki.
Rozr�d: jajo�yworodny; m�ode (15-20 w mio-
cie) o przeci�tnej d�ugo�ci 10 cm rodz� si�
w miesi�cach letnich.
Br�zosz
(Oxynotus centrina)
Rodzina br�zoszowate* (Oxynotidae)
Wygl�d: kr�tkie, grube, �cie�nione cia�o (w
przekroju poprzecznym tr�jk�tne) z silnie pod-
wy�szonym grzbietem i szorstk� sk�r�.
Wzd�u� linii grzbietu biegnie d�ugi, sk�rzasty
kil. Na dolnych kraw�dziach bok�w dwa na-
st�pne d�ugie kile ci�gn�ce si� od p�etw pier-
siowych do brzusznych. G�owa ma�a, sp�asz-
czona. Oczy du�e, bez migawkowej przes�ony.
Du�a tryskawka, owalna lub p�ksi�ycowata,
znajduje si� bardzo blisko oka. Pi�� bardzo
ma�ych szczelin skrzelowych znajduje si�
przed p�etwami piersiowymi. Otw�r g�bowy
ma�y o niewielkiej krzywi�nie. Uz�bienie: z�-
by szcz�ki g�rnej (10) w�skie i spiczaste, �u-
chwy (9) wi�ksze, szersze i bardzo drobno
pi�kowane. Dwie p�etwy grzbietowe z bardzo
silnymi kolcami si�gaj�cymi niemal g�rnych
kraw�dzi p�etw; kolec przy przedniej jest skie-
rowany ku przodowi, kolec przy tylnej jest
zakrzywiony do ty�u. Nasada tylnej p�etwy jest
po�o�ona prawie bezpo�rednio nad nasadami
p�etw brzusznych. P�etwy piersiowe s� spicza-
ste i mierz� ok. 3/4 d�ugo�ci g�owy. Kr�tki
trzon ogonowy jest zako�czony stosunkowo
ma�� p�etw� ogonow�; brak p�etwy odbytowej.
Linia boczna wyra�nie widoczna. Ubarwienie:
br�zowawe, ciemnoszare lub czerwonawe
z ciemnymi plamami; strona brzuszna ja�niej-
sza. Oczy zielonkawe. D�ugo��: maksymalnie
1,5 m (w Morzu �r�dziemnym 60-80 cm).
Wyst�powanie: wsch. Atlantyk od pd. wybrze-
�y Anglii do Angoli; Morze �r�dziemne.
�rodowisko: nad piaszczystym lub mulistym
dnem na g��boko�ci od 50 m do ponad 500 m.
Tryb �ycia: z uwagi na ogromn� rzadko�� tego
rekina niewiele wiadomo o jego trybie �ycia.
Przypuszcza si� jednak, �e wi�kszo�� czasu
sp�dza le��c bez ruchu na dnie, a wyrusza na
poszukiwanie pokarmu dopiero o zmierzchu.
Pokarm: zwierz�ta bentoniczne.
Rozr�d: jajo�yworodny; zap�odnienie w stycz-
niu, a urodziny m�odych 3 miesi�ce p�niej.
Gatunek pokrewny: kolcosk�r (O. paradoxu�]
wyst�puje od Szkocji do Maroka, na g��boko�-
ciach 350-600 m. Jest jednolicie ciemnoszaro
ubarwiony, a ko�ce p�etw grzbietowych s�
u niego chor�giewkowato wyd�u�one; kolec
przedniej p�etwy grzbietowej jest skierowany
w stron� ogona.
Raszpla zwyczajna, anio� morski, skwat
(Squatina squatina)
Rodzina raszplowate (Squatinidae)
Wygl�d: grzbietobrzusznie sp�aszczone w prze-
dniej cz�ci cia�o (podobne do cia�a p�aszczki)
o szerokiej, p�askiej g�owie i kr�tkim, zaokr�g-
lonym pysku. Oczy ma�e, bez migawkowej prze-
s�ony. Tryskawki du�e, p�ksi�ycowate. Otw�r
g�bowy szeroki, ko�cowy, bardzo rozci�gliwy.
Uz�bienie: ma�e, o g�adkich kraw�dziach, szero-
kich podstawach i d�ugich, tr�jk�tnych, ostrych
wierzcho�kach. Pi�� szczelin skrzelowych le�y na
bokach g�owy, przed p�etwami piersiowymi. P�et-
wy piersiowe szerokie, skrzyd�owato rozpostarte.
P�aty ich nie s� zro�ni�te z g�ow�, a ich brzegi s�
zaokr�glone. P�etwy brzuszne podobne, jednak
znacznie mniejsze. Brak p�etwy odbytowej. Trzon
ogonowy poziomy, zako�czony ma�� p�etw� ogo-
now� o dolnym p�acie lepiej rozwini�tym od
g�rnego. Na trzonie ogona osadzone s� blisko
siebie dwie p�etwy grzbietowe. Ubarwienie:
grzbiet szary, br�zowawy lub zielonkawy, zwykle
z ciemnymi plamami lub marmurkowym wzorem.
U m�odych osobnik�w cz�sto wyst�puj� r�wnie�
rz�dy jasnych plam. D�ugo��: przeci�tnie 90-120
cm, maksymalnie 2,4 m; masa cia�a 80 kg (naj-
wi�kszy gatunek w Atlantyku).
Wyst�powanie: pn.-wsch. Atlantyk od Wysp Ka-
naryjskich do pn. Anglii i pd. Norwegii, Skager-
rak, Kattegat; pd.-zach. rejony Morza P�noc-
nego, kana� La Manche, Morze �r�dziemne.
�rodowisko: w przybrze�nych wodach, nad
piaszczystym i mulistym pod�o�em, na g��bo-
ko�ci od 5 do 100 m.
Tryb �ycia: ma�o ruchliwa ryba denna, cz�-
ciowo zagrzebuj�ca si� w pod�o�u. P�ynie
dzi�ki silnym, bocznym uderzeniom ogona.
Pokarm: denne ryby, skorupiaki i mi�czaki.
Rozr�d: jajo�yworodna; po przezimowaniu na
wi�kszych g��boko�ciach samice ci�gn� do
p�ytkich, przybrze�nych w�d, gdzie przychodz�
na �wiat m�ode (7-25 w miocie), maj�ce ok. 20
cm d�ugo�ci. W Morzu �r�dziemnym porody
nast�puj� wiosn�, w pn. Atlantyku latem.
Gatunki pokrewne: bliskimi gatunkami s� ra-
szpla ciernista* (S. aculeata), osi�gaj�ca ma-
ksymaln� d�ugo�� 1,5 m (wzd�u� linii grzbietu
wyst�puje rz�d kolc�w), oraz r. plamista*
(S. oculata) d�ugo�ci r�wnie� dochodz�cej do
1,5 m; p�etwy grzbietowe s� przesuni�te dale-
ko do ty�u, a na p�etwach piersiowych i trzonie
ogona znajduj� si� czarne plamy.
26
Pi�a, ryba pi�a
(Pristis pristis)
Rodzina pi�owate (Pristidae)
Wygl�d: wyd�u�one, rekinowate cia�o o grzbie-
tobrzusznie sp�aszczonej g�owie i silnie
wyd�u�onym pysku tworz�cym wyrostek (rost-
rum) w kszta�cie d�ugiego miecza, uzbrojony
po bokach w 16-20 silnych, spiczastych
z�b�w. Oczy i le��ce bezpo�rednio za nimi
tryskawki umieszczone s� na wierzchniej,
a otw�r g�bowy i szczeliny skrzelowe na spo-
dniej stronie g�owy. Uz�bienie: szcz�ki wypo-
sa�one w ma�e z�by, kt�re u�o�one s� w licz-
nych rz�dach tworz�c p�yt� przypominaj�c�
plaster miodu. Dwie prawie jednakowej wiel-
ko�ci p�etwy grzbietowe, z kt�rych pierwsza
le�y nad p�etwami brzusznymi. P�etwy piersio-
we szerokie, w przedniej cz�ci zro�ni�te
z g�ow�. Brak p�etwy odbytowej. Z obydwu
stron trzonu ogonowego ci�gnie si� ta�d sk�ry.
Mocna p�etwa ogonowa pozbawiona jest dol-
nego p�atu. U samc�w wszystkich pi�owatych
tylne promienie p�etw brzusznych przekszta�-
cone s� w pa�eczkowatego kszta�tu, dzia�aj�cy
jak klamra narz�d kopulacyjny s�u��cy do
przytrzymywania i zapiadniania samicy. Jak
wszystkie pi�owate nie ma p�cherza p�awne-
go. Ubarwienie: wierzch cia�a szarobr�zowy,
strona brzuszna ��toszara lub bia�oszara.
D�ugo��: maksymalnie do 4,5 m.
Wyst�powanie: wschodni Atlantyk od Portugalii
do Angoli; zachodnia cz�� Morza �r�dziemne-
go (gatunek ten uwa�any jest tu za rzadki; przy-
puszcza si�, �e s� to osobniki pochodz�ce z At-
lantyku - spotyka si� je od Sycylii wzd�u� wy-
brze�y Francji i Hiszpanii oraz wok� Balear�w).
Tryb �ycia: w przeciwie�stwie do wszystkich
innych p�aszczkokszta�tnych (poza rochowaty-
mi) pi�a, jak rekiny, p�ywa dzi�ki silnym ude-
rzeniom ogona na boki. Mieczem zabija swoj�
zdobycz, mo�e odp�dza� nim napastnik�w.
Pokarm: g��wnie ryby.
Rozr�d: jajo�yworodna; u samicy o d�ugo�ci
cia�a 4,5 m znaleziono 23 zarodki.
Gatunek pokrewny: blisko spokrewniona z pi��
p, drobnoz�bna (P. pectinatus) ma po bokach
rostrum od 25 do 32 z�b�w (sporadycznie
bywa spotykana w polskiej cz�ci Ba�tyku
- przyp. t�um.).
28
Rocha
(Rhinobatos