Bourdieu P., Passeron J.C. - Reprodukcja
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | Bourdieu P., Passeron J.C. - Reprodukcja |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
Bourdieu P., Passeron J.C. - Reprodukcja PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd Bourdieu P., Passeron J.C. - Reprodukcja pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. Bourdieu P., Passeron J.C. - Reprodukcja Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
Bourdieu P., Passeron J.C. - Reprodukcja Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
Strona 1
Strona 2
REPRODUKCJA
\
Strona 3
Oto historia Jonatana,
co w wieku młodym, bez zachodu
schwytał był kiedyś pelikana
na wyspie Dalekiego Wschodu.
Rankiem pelikan Jonatana
jajo wnet złożył całe białe,
z którego wkrótce się wyłania
pelikan całkiem doń podobny.
Drugi pelikan znów z kolei
jajo wnet złożył całe białe.
A z wnętrza tego jaja
nowy pelikan się wyłania,
który uczyni znów to samo.
Wszystko to może trwać bez przerwy,
jeżeli tylko, oczywiście,
nie zrobi się omletu pierwej.
Robert Desnos: Chantefleurs, Chantefables
B I B L I O T E K A S O C J O L O G I (
Strona 4
Pierre Bourdieu, Jean-Claude Passeron
REPRODUKCJA
ELEMENTY TEORII
SYSTEMU N A U C Z A N I A
Przełożyła
Elżbieta Neyman
WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN, WARSZAWA 2006
Strona 5
D a n e oryginału
La reproduction
Elements pour une theorie du systeme d'enseignement
Projekt okładki i stron tytułowych
STEFAN NARGIEŁŁO
Redaktor
ALINA KAPCIAK
Tytuł dotowany przez
Ministra Edukacji i Nauki
Copyright © 1970 by Les Editions de Minuit
Copyright © for the Polish edition by Państwowe Wydawnictwo Naukowe
Warszawa 1990
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA
Warszawa 2006
ISBN 83-01-14624-9
Wydawnictwo N a u k o w e P W N S A
00-251 Warszawa, ul. Miodowa 10
te!. 022 69 5 4 321; faks 022 69 54 031
e-mail: p w n @ p w n . c o m . p l ; www.pwn.pl
Strona 6
Spis rzeczy
Wstęp do drugiego wydania (Elżbieta Neyman) 7
Teoria socjologiczna Pierre'a Bourdieu. Wstęp do wydania
polskiego (Antonina Ktoskowska) 11
Odtwarzanie struktury społecznej przez system oświatowy . . . . 19
Społeczna dystrybucja kulturowego kapitału 32
Koncepcja pól symbolicznych 38
Powołanie socjologa 46
Od tłumacza 53
Słowniczek podstawowych nazw i skrótów (opracowała Elż
bieta Neyman) 62
Wprowadzenie 65
Część pierwsza. Podstawy teorii przemocy
symbolicznej 71
1. O podwójnej arbitralności działania pedagogicznego 75
2. O autorytecie pedagogicznym 84
3. O pracy pedagogicznej 108
4. O systemie nauczania 135
Część druga. Utrzymywanie porządku 151
Rozdział pierwszy. Kapitał kulturowy i komunikacja pedago
giczna 153
Strona 7
6 Spis rzeczy
Nierówności wobec selekcji i nierówności selekcji 154
Od logiki systemu do logiki przeobrażeń 176
Rozdział drugi. Tradycja literacka i konserwacja społeczna 193
Autorytet pedagogiczny i autorytet mowy 195
Język i stosunek do języka 205
Konwersacja i konserwacja 222
Rozdział trzeci. Eliminacja i selekcja 233
Egzamin w strukturze i historii systemu nauczania 233
Egzamin i eliminacja bez egzaminu 252
Selekcja techniczna i selekcja społeczna 271
Rozdział czwarty. Uzależnienie przez uniezależnienie 277
Szczególne funkcje „interesu ogólnego" 280
Niezróżnicowanie funkcji i obojętność wobec różnic 290
Ideologiczna funkcja systemu nauczania 301
Aneks. Ewolucja struktury szans dostępu do szkolnictwa
wyższego: deformacja czy przesunięcie? 329
Wywiad z profesorem Pierre'em Bourdieu 341
Indeks osób 353
Indeks rzeczowy 356
Strona 8
Wstęp do drugiego wydania
Reprodukcja to pierwsza książka Pierre'a Bourdieu (napisa
na wspólnie z J e a n e m - C l a u d e ' e m Passeronem), która ukazała
się w Polsce w roku 1989. A u t o r był już powszechnie uznanym
socjologiem. Nie tylko we Francji, gdzie od ośmiu lat należał
do profesjonalnego grona College d e France, ale również
- i przede wszystkim - w Stanach Zjednoczonych. Z a r ó w n o
Pierre Bourdieu, jak i tłumaczka żałowali, że czytelnik polski
miał być wprowadzony d o jego dorobku przez lekturę książki
bodaj najtrudniejszej w odbiorze pośród wszystkich, które
napisał. Dlatego też zadecydowaliśmy o publikacji wywiadu
stanowiącego autorski k o m e n t a r z d o tego dzieła, który załącza
my w niniejszym wydaniu (zob. s. 341).
O d m o m e n t u napisania przez A n t o n i n ę Kłoskowską (za
fascynowaną teoretyczną myślą B o u r d i e u i j e g o osobowością)
Wstępu do polskiego wydania d o śmierci tego w s p ó ł a u t o r a
upłynęło prawie 15 pracowitych i owocnych lat w j e g o twór
czości (por. Wywiad z profesorem Pierre'em Bourdieu, s. 341),
pod pewnymi względami całkowicie odmiennych od wcześ
niejszych.
W naukowej trajektorii P i e r r e ' a B o u r d i e u m o ż n a by wyróż
nić trzy podstawowe etapy. L a t a pięćdziesiąte i pierwsza
połowa sześćdziesiątych obejmowały intensywne studia i z d o
bywanie doświadczenia w pracy terenowej.
Strona 9
8 Wstęp do drugiego wydania
O d połowy lat sześćdziesiątych d o początku osiemdziesią
tych socjolog był skoncentrowany na tworzeniu własnej szkoły
- kształceniu uczniów i współpracowników. Z a p e w n i ł jej
instytucjonalną bazę, tworząc placówkę badawczą C e n t r ę
d e Sociologie E u r o p e e n n e , oraz p i s m o n a u k o w e „Actes d e
R e c h e r c h e s en Sciences Sociales", a także - i p r z e d e wszyst
kim - dostarczając im teoretyczne podstawy. O k r e s ten
charakteryzuje krystalizacja i stałe doskonalenie oryginalne
go p a r a d y g m a t u dzięki w p r o w a d z a n i u i r ó ż n o r a k i m stosowa
niu takich pojęć jak „ h a b i t u s " , „ p o l e " , „kapitał symboliczny",
„władza symboliczna", „ p r z e m o c symboliczna".
U k o r o n o w a n i e m tego e t a p u kariery była publikacja w 1989
roku bodaj najważniejszego dzieła B o u r d i e u La Noblesse
d'Etat. Grandes Ecoles et Esprit de Corps.
L a t a dziewięćdziesiąte charakteryzuje w działalności uczo
n e g o nasilenie zaangażowania ideologicznego przejawiające
się w radykalizacji wygłaszanych opinii, a także w nasileniu
publicznych działań. W 1995 roku podpisuje „ A p e l intelek
tualistów popierający strajkujących" w czasie strajku p o
wszechnego, który sparaliżował Francję; trzy lata później
przyłącza się d o bezrobotnych okupujących gmach Ecole
N o r m a l e S u p e r i e u r e , w 2000 roku aktywnie uczestniczy
w zjeździe-manifestacji ruchu A T TA C przeciwko globalizacji
gospodarczej. P o d o b n i e j a k w trakcie tworzenia własnej szkoły
socjologicznej, koncentruje swoją energię na zapewnieniu tej
aktywności bazy instytucjonalnej. Dzięki j e g o s t a r a n i o m uka
zuje się w „ L e M o n d e " cotygodniowy d o d a t e k Liber, p o
święcony s p r a w o m społecznym, który przeobrazi się n a s t ę p n i e
w niezależne wydawnictwo popularnych broszur i książek
o małym formacie Liber - Raisons d'Agir. Pierre B o u r d i e u
zgadza się na udzielenie wywiadu w telewizji oraz nawiązuje
ścisłą współpracę ze związkami zawodowymi, k t ó r e jedynie
- według niego - mogą zapewnić oddziaływanie w skali
Strona 10
Wstęp do drugiego wydania 9
ogólnokrajowej. W publicystycznych artykułach ostro atakuje
neoliberalizm i mass media, postuluje stworzenie „intelek
tualisty kolektywnego" - ruchu intelektualistów, którzy by
stawili czoło interwencji pieniądza i polityki (przez finan
sowanie i marketyzację wydawnictw) w sferze ich działalności,
broniąc wspólnie własnych, korporacyjnych wartości, jakie
prezentuje r o z u m na forum publicznych d e b a t .
Rzecz z n a m i e n n a , w 1993 roku ukazuje się p o d redakcją
Bourdieu praca zbiorowa La misere du monde. Z a g a d n i e n i e
biedy, wówczas jeszcze n i e m o d n e w socjologii, jest tu podję
te inaczej niż to się działo w dotychczasowych rozprawach
mistrza i uczniów: miast „obiektywizacji" zebranych da
nych badacze oddają głos tym, którzy go na społecznej scenie
nie mają.
Chód w zwolnionym - w stosunku d o p o p r z e d n i e g o e t a p u
- t e m p i e B o u r d i e u kontynuuje swoją działalność teoretyczno-
-badawczą, publikując m.in.: Raisons pratiąues, Sur la theorie
de Yaction, Męską dominację, Les structures sociales de 1'econo-
mie, Science de la science et reflexivite. Nie sposób w tej krótkiej
nocie je omówić.
Przez całe swoje życie B o u r d i e u zaskakiwał środowisko
naukowe. Aktywne włączenie się w ruch społeczny tego uczo
nego, który w młodości nie dał się p o r w a ć fali kontestacji
intelektualnej i politycznej 1968 roku we Francji, nie znalazło
zrozumienia ani p o ś r ó d socjologów, ani w m e d i a c h .
Prowokacją był z całą pewnością j e g o inauguracyjny wykład
w College d e F r a n c e , zatytułowany Lecon sur la lecon,
w którym p o d d a w a ł obiektywizującej, chłodnej analizie aka
demicki rytuał, i to w trakcie celebrowania go przed g r o n e m
najznakomitszych przedstawicieli nauki francuskiej.
P o d o b n i e zaskoczył w tejże instytucji wierne a u d y t o r i u m
profanów (wykłady w College d e F r a n c e są publiczne) swoim
ostatnim przed odejściem na e m e r y t u r ę wykładem. Tym
Strona 11
10 Wstęp do drugiego wydania
r a z e m nie był o n przesiąknięty dystansem d o instytucji, a d o
własnej osoby. A u t o r Science de la science et reflexivite przed
stawił p r ó b ę zobiektywizowania siebie s a m e g o j a k o p o d m i o t u
poznawczego - zastrzegając się, że nie jest to autobiografia,
a analiza świadomych i (głównie) nieświadomych uwarun
kowań j e g o naukowych wyborów, sympatii i animozji.
Niezależnie od naszych osobistych ocen twórczości i działal
ności Pierre'a Bourdieu, nie m a m y p r a w a z a p o m n i e ć , że
w 1982 roku wystąpił j a k o o b r o ń c a r u c h u „Solidarność". G d y
p o wprowadzeniu stanu wojennego r e p r e z e n t a n t socjalistycz
nego rządu francuskiego publicznie oświadczył, że ów nie
będzie ingerował w „wewnętrzne sprawy Polski", B o u r d i e u
zredagował otwarty list d o prezydenta Francois M i t t e r r a n d a ,
który opublikował z Michelem Foucault na ł a m a c h „ L e
M o n d e " . W liście tym ostro domagali się, j a k o obywatele
d e m o k r a t y c z n e g o kraju, aby ten rząd - wybrany w imię haseł
i wartości lewicy - nie tylko zajął otwarte stanowisko w sprawie
sytuacji panującej w naszym kraju, ale również, aby uczynił
wszystko, co w jego mocy, by o w e m u s p o n t a n i c z n e m u , m a s o
w e m u ruchowi społecznemu zostało przywrócone p r a w o
istnienia i działania.
Paryż, styczeń 2006 Elżbieta Neyman
Strona 12
Teoria socjologiczna Pierre'a Bourdieu
Wstęp do wydania polskiego
Książka P i e r r e ' a B o u r d i e u i J e a n a - C l a u d e ' a P a s s e r o n a
Reprodukcja. Elementy teońi systemu nauczania dotyczy za
gadnień oświaty i wychowania, ale nie m o ż n a z a m k n ą ć jej
w obrębie jednej dziedziny socjologii, określanej j a k o so
cjologia edukacji. Z a sprawą pierwszego z a u t o r ó w jest to
studium podstawowych procesów stratyfikacji społecznej
i transmisji kultury. Z a g a d n i e n i a te są rozpatrywane ze
stanowiska ogólnosocjologicznego i filozoficznego i analizo
wane w języku zapożyczonym w części także od ekonomii.
Pierre B o u r d i e u należy d o najwybitniejszych i najbardziej
znanych socjologów współczesnych. Ukończył w 1954 roku
Ecole N o r m a l e S u p e r i e u r e i pierwszą pracę akademicką
podjął na uniwersytecie w Algierze. R e z u l t a t e m pobytu
w Algierii są cztery książki opublikowane w latach sześć
dziesiątych, poświęcone społeczeństwu wyzwolonej Algierii,
robotnikom algierskim i bardziej ogólnie p o t r a k t o w a n e
mu problemowi wyrwania z kręgu rodzimej społeczności
i tradycji. P o powrocie d o Francji j e g o zainteresowania
zwróciły się ku zagadnieniom społecznych funkcji systemu
oświatowego, czego rezultatem jest książka Les heritiers,
wydana również przy współpracy P a s s e r o n a (1964). Stanowi
ona jak gdyby wstęp d o problematyki szeroko rozwiniętej
w Reprodukcji.
Strona 13
12 Teoria socjologiczna Pierre'a Bourdieu
Równocześnie B o u r d i e u zaczął się zajmować zagadnienia
mi odbioru sztuki, którym poświęcił dwie p r a c e . W sumie
opublikował sam lub ze w s p ó ł a u t o r a m i dwadzieścia cztery
książki w ciągu dwudziestu ośmiu lat, jest p o n a d t o redak
t o r e m miesięcznika „Actes d e la r e c h e r c h e en sciences
sociales", profesorem College d e F r a n c e i kierownikiem
zespołu badawczego w C e n t r ę d e Sociologie E u r o p e e n n e .
B o u r d i e u jest obecnie uważany i uważa się p r z e d e wszyst
kim za socjologa. M a j e d n a k wykształcenie filozoficzne.
Absolwent Ecole N o r m a l e z 1954 roku, odbywał studia
w Paryżu w szczytowym okresie wpływów fenomenologii
i egzystencjalizmu. Jakkolwiek z a p o z n a ł się z pismami H u s -
serla, H e i d e g g e r a i Schiitza, nie stał się wyznawcą tej orien
tacji, p o d o b n i e jak żadnej innej głoszonej równocześnie lub
później z k a t e d r uniwersyteckich. Poświęcił książkę „politycz
nej ontologii" H e i d e g g e r a - jak t o określił - ale zachował
w e w n ę t r z n e p r a w o d o samodzielnego formułowania własnego
stanowiska, gdyż odrzucał „ k o m p r o m i s z instytucjami, od
naukowych instytucji zaczynając".
W e d ł u g własnych późniejszych deklaracji B o u r d i e u czuł
pewną bliskość ze strukturalizmem Althussera i Foucaulta,
ale wpływy tej orientacji skłoniły go raczej d o sięgnięcia d o
źródeł Saussureowskiej lingwistyki i d o Chomsky'ego. U z n a
jąc wagę i zalety strukturalizmu Levi-Straussa, d o k t ó r e g o
zbliżyły go własne studia etnologiczne, szczególną bliskość
odczuwał j e d n a k d o Wittgensteina. T o pokrewieństwo orien
tacji m a związek ze stanowiskiem aksjologicznym B o u r d i e u ,
z jego stosunkiem d o zawodu socjologa i własnego życiowego
powołania, o czym będzie mowa w zakończeniu tego wstępu.
Socjologiczne podstawy teoretycznych analiz B o u r d i e u
w Reprodukcji określają p r z e d e wszystkim dialog i polemiki
z t r z e m a klasycznymi a u t o r a m i : D u r k h e i m e m , W e b e r e m
i M a r k s e m . Z w r a c a też uwagę obecność literatury a n t r o p o l o -
Strona 14
Teoria socjologiczna Pierre'a Bourdieu 13
gicznej i językoznawczej. A n t r o p o l o g i c z n e spojrzenie narzucił
mu wczesny okres obserwacji i studiów n a d społecznością
Algierii. W późniejszej pracy poświęconej gustom publiczno
ści muzealnej stosował materiały ankietowe statystycznie
analizowane. W studium o fotografowaniu j a k o sztuce „śred
niej" lub „ p o ś l e d n i e j " (moyen) B o u r d i e u wykorzystywał rów
nież d a n e ankietowe. Z m i e r z a ł j e d n a k w o p r a c o w a n i u głównie
do typologii stanowisk i poszukiwał ich klasowego i środowis
kowego zróżnicowania.
Posługiwał się w toku o p r a c o w a n i a obszernymi cytatami
ilustrującymi k o n s t r u o w a n e typy postaw. Zestawienia statys
tyczne były natomiast przesunięte d o aneksu.
W studium o fotografii zawarł Bourdieu rozważania m e t o d o
logiczne wyznaczone przez styczność jego filozoficznego i so
cjologicznego stanowiska. Zestawiał tu nauki o naturze z bada
niami nad człowiekiem określanymi jako „totalna antropolo
gia". W związku z tym sformułował zasadniczy dla nauk
społecznych problem subiektywizmu i obiektywizmu. Nauki te
według niego nie mogą poprzestawać na rejestracji danych
zewnętrznego zachowania. Nawet socjologia stroniąca od su
biektywizmu posługuje się pojęciami postaw, alienacji, etosu.
Pojęcia te odnoszą się d o relacji między tym, co subiektywne,
a tym, co obiektywne. „Inaczej mówiąc, opis zobiektywizowanej
subiektywności odsyła do opisu interioryzacji (uwewnętrznie-
nia) obiektywności".
Pojęcie interioryzacji stanowi ważny e l e m e n t socjologicznej
teorii B o u r d i e u w dziedzinie jej zastosowania d o sztuki,
wiedzy, ideologii. N a podstawie tego pojęcia z b u d o w a n a jest
koncepcja habitusu pojawiająca się w Un art moyen i roz
winięta w Reprodukcji. H a b i t u s to właśnie k o m p l e k s in
terioryzacji, czyli tendencji, postaw, dyspozycji uwewnętrz-
nionych, wprowadzonych w sferę ludzkich nawyków. H a b i t u s
rozciąga się na dziedzinę ocen, emocjonalnych reakcji, stosun-
Strona 15
14 Teoria socjologiczna Pierre'a Bourdieu
ku d o wartości. Jest o n właśnie rezultatem subiektywizacji
obiektywności wyrażającym się z kolei znów w sposób obiek
tywny. W Un art moyen B o u r d i e u pisze: „Między systemem
prawidłowości obiektywnych a systemem b e z p o ś r e d n i o obser-
wowalnych działań lokuje się zawsze czynnik pośredniczący,
którym jest właśnie habitus [...]. T a k więc habitus klasowy,
rozumiany j a k o system organicznych lub psychicznych dyspo
zycji i nieświadomych schematów myślowych, postrzeżeń
i działań, stanowi właśnie czynnik sprawiający, że osoby,
działające w poczuciu m o c n o u g r u n t o w a n e g o złudzenia twór
czości, nieprzewidywalnej, oryginalnej i swobodnej improwi
zacji, mogą j e d n a k p r o d u k o w a ć myśli, postrzeżenia i akty
zachowania z g o d n e z obiektywną prawidłowością. Dzieje się
tak, gdyż sam habitus został zrodzony w w a r u n k a c h obiektyw
nie określonych tymi prawidłowościami, a z a r a z e m przez te
1
warunki" .
T e r m i n „habitus" przejęty został od Arystotelesa i T o m a s z a
z Akwinu, Bourdieu j e d n a k podkreśla, że nadał m u nową treść.
Istota nazwanego tak zjawiska polega na sterowaniu działania
mi zmierzającymi do określonego celu, m i m o że cel ów nie jest,
2
a w każdym razie nie musi być uświadomiony . Nie jest to też
mechanizm, który m o ż n a by jednoznacznie określić jako
subiektywny lub obiektywny. Pojęcie habitusu m a wykluczyć
problem świadomego lub nieświadomego działania, przyczyno-
wości lub teleologii. Habitus stanowi internalizację „obiektyw
3
nej konieczności, z której czyni się c n o t ę " . Wynika z tego za
stosowanie strategii obiektywnie przystosowanych d o sytuacji.
Nadaje to działaniu pozory racjonalności, jakkolwiek p o s t ę p o
wanie nie jest w istocie kierowane racjonalną motywacją.
1
P. Bourdieu, L. Boltanski, R. Castel, J.-C. Chamboredon, Un art moyen,
Paris: Editions de Minuit 1965, s. 23.
2
P. Bourdieu, Choses dites, Paris: Editions de Minuit 1987, s. 20 i nast.
3
Tamże, s. 21.
Strona 16
Teoria socjologiczna Pierre'a Bourdieu 15
Bourdieu nazywa też habitus „społecznie ustanowioną
naturą". W p o j e n i e „reguł gry" społecznej jest tak silne, że
niepostrzegalne j a k o czynnik z zewnątrz narzucony, i tak
skuteczne, że zapewnia niemal automatyczne dostosowanie
się do sytuacji rozpoznanej j a k o sytuacja objęta danymi
regułami. Realizuje się w toku tych działań zdolność rozróż
niania (la distinction), k t ó r e g o pojęcie odgrywa ważną rolę
w całości teorii B o u r d i e u . Istota rozumienia tego pojęcia i j e g o
komplikacji polega n a tym, że jest to rozróżnianie o p a r t e n a
zasadzie „świadomości bez świadomości, intencjonalności bez
intencji (zamiaru) oraz praktycznego o p a n o w a n i a prawid
łowości świata, pozwalającego wyprzedzać przyszłość bez
4
potrzeby jej określania j a k o t a k i e j " .
Bourdieu odnosi swoje rozważania w tym punkcie d o sta
nowiska Husserla i Sartre'a, a sam szerzej rozważa te zagad
nienia w książce Le sens pratiąue (1980). D l a ich z r o z u m i e
nia czytelnikowi polskiemu p o m o c n a być m o ż e koncepcja
Stanisława Ossowskiego odnosząca się d o wartości. Mówiąc
o instynktywizacji wartości Ossowski m a n a myśli proces p o
legający na tak silnym przyswojeniu wartości społecznie
ukształtowanych i - oczywiście - z zewnątrz pochodzących,
że powoduje to z a p o m n i e n i e o źródle postaw, o ich oczywis
tym narzuceniu. Realizacja takich wartości dokonuje się bez
potrzeby i udziału refleksji, tak jak gdyby było to właśnie
instynktowne, a u t o m a t y c z n e działanie wyzwolone przez p o d
nietę uruchamiającą naturalny m e c h a n i z m . W istocie nie
wchodzi tu w grę ż a d e n proces naturalnej reakcji. Wartości
mają źródło w kulturze i - jak by powiedział B o u r d i e u - są
produktem narzucenia przez „ p r z e m o c symboliczną". T o
tylko siła i głębia internalizacji nadaje im quasi-instynktow-
ny charakter. Interpretacja Ossowskiego nie sięga w głąb i nie
4
Tamże, s. 22.
Strona 17
16 Teoria socjologiczna Pierrea Bourdieu
zawiera filozoficznej obudowy tej koncepcji. M o ż e j e d n a k
- właśnie dlatego - przyczynie się d o wyjaśnienia objawów
funkcjonowania habitusu.
Stwierdzenie społeczno-kulturowych źródeł habitusu nale
ży także d o założeń przyjmowanych przez Bourdieu. W cyto
wanym już ustępie pochodzącym z Un art moyen p o d k r e ś l o n a
była rola przynależności klasowej j a k o czynnika różnicowania
habitusów. D o koncepcji takiego zróżnicowania odwołuje się
B o u r d i e u wielokrotnie w Reprodukcji, na przykład w związku
z pojęciem pracy pedagogicznej, systemu nauczania, ze sposo
bami użycia języka. Nasuwa to p o t r z e b ę rozpatrzenia jego
stosunku d o M a r k s a oraz d o marksizmu.
Rozdzielenie od siebie dwóch ostatnich struktur wynika
z wyraźnie zaznaczonego o d r ę b n e g o stanowiska zajmowane
go przez B o u r d i e u . J e g o formatywne lata uniwersyteckie
(1951-1954) przypadały na o k r e s popularności orientacji
marksistowskiej i związanej z nią orientacji politycznej w in
telektualnej parafii Saint G e r m a i n des Pres. B o u r d i e u p o z o
stawał w zdecydowanej opozycji wobec t e g o ruchu umys
łowego i politycznego. D a ł t e m u wyraz współcześnie, or
ganizując z grupą kolegów, d o której należał między innymi
D e r r i d a , K o m i t e t O b r o n y Wolności zwrócony przeciwko
wpływom triumfującego stalinizmu - jak to retrospektywnie
określał. Z a p o z n a ł się wówczas także z p r a c a m i M a r k s a
i zainteresował się zwłaszcza „ m ł o d y m M a r k s e m " i Tezami
o Feuerbachu, ale niechęć d o marksizmu politycznego odbiła
się także na j e g o stosunku d o s a m e g o M a r k s a .
W ważnej teoretycznie wczesnej pozycji Un art moyen
nazwisko M a r k s a się nie pojawia, a książka jest d e d y k o w a n a
R a y m o n d o w i A r o n o w i , z a p e w n e w uznaniu słuszności j e g o
ostrzeżeń przed „ o p i u m intelektualistów". Z a r a z e m j e d n a k
p r o b l e m wpływu klasowego zróżnicowania n a stosunek d o
sztuki stanowi główną podstawę analizy kultury zawartej w tej
Strona 18
Teoria socjologiczna Pierrea Bourdieu 17
pracy. T o t e ż już w Reprodukcji M a r k s jest wielokrotnie
cytowany. Retrospektywnie, p o upływie ćwierćwiecza, Bour
dieu wymienił M a r k s a obok D u r k h e i m a i W e b e r a j a k o
przedstawicieli grupy myślicieli stanowiących naczelne punkty
odniesienia strukturalizujące teoretyczną wiedzę n a u k społe
cznych i sposób jej postrzegania. Korzystał j e d n a k z teorii
Marksa krytycznie i selektywnie.
Polski k o m e n t a t o r tego p r o b l e m u z uwagi na t e m a t nie
może się wyrzec analogii tego stanowiska i reakcji na M a r k s a
w części polskiej myśli socjologicznej półwiecza. M a m tu n a
myśli zwłaszcza stanowisko Stanisława Ossowskiego. W od
różnieniu od oficjalnych marksistów zamkniętych w klesz
czach narzuconej - przynajmniej zewnętrznie - akceptowanej
i współtworzonej ortodoksji Ossowski na przykład w histo-
ryczno-politycznej analizie Osiemnastego Brumaire'a widział
sposób uprawiania socjologii zasługujący na zestawienie
z D u r k h e i m e m . Z e względu na sytuację polityczną polskich
intelektualistów, tak o d m i e n n ą od sytuacji francuskiej, nie
mógł p r o p a g o w a ć stanowiska selektywnego wykorzystania
teorii M a r k s a we wczesnych latach pięćdziesiątych, ale byłby,
zapewne, przeciwny p r z y p a d k o m totalnego odrzucania tego
stanowiska w latach osiemdziesiątych, przeciwstawiał się
bowiem wszelkim totalnościom. Marksowska teoria klasy jest
głównym p u n k t e m - krytycznego - odniesienia w książce
Ossowskiego o strukturze klasowej w świadomości społecznej.
Główny zarzut, który B o u r d i e u sformułował p o latach
wobec Marksa, a który odnosi się zwłaszcza d o licznych
marksistów, zawiera się w stwierdzeniu, że M a r k s sam nie
stosował dostatecznie krytyki historycznej w odniesieniu d o
marksizmu. W końcu marksizm stał się doktryną „całkowicie
5
wyłączoną spod krytyki historycznej" . B o u r d i e u deklaruje, że
jego socjologia polega na przekraczaniu D u r k h e i m a , W e b e r a
i Marksa, ale to oznacza też, że bierze ich pod uwagę j a k o
Strona 19
18 Teoria socjologiczna Pierre'a Bourdieu
p o d s t a w ę i j a k o punkty wyjścia. Protestuje natomiast przeciw
ko wszelkiej redukcji - sprowadzeniu własnego stanowiska d o
teorii któregoś z nich.
Podkreślając swoje pokrewieństwo ze szkołą frankfurcką,
B o u r d i e u zaznaczył też zasadniczą różnicę wynikającą z od
rzucenia teoretycznego arystokratyzmu tej orientacji gar
dzącej empirycznymi zastosowaniami. Analogicznie przed
stawia się j e g o stosunek d o kantyzmu. Wpływ K a n t a zaznacza
się w wielu j e g o pracach, a zwłaszcza w La distinction, noszącej
podtytuł Critiąue sociale du jugement. Właśnie społeczno-
-historyczny c h a r a k t e r analizy gustu estetycznego stanowi
wyraz przejścia B o u r d i e u od filozofii d o socjologii lub - jak to
określił - d o stosowania field work w dziedzinie filozofii.
Z a ł o ż e n i a metodologiczne wypracowane w okresie pierw
szych b a d a ń w Algierze zbliżają B o u r d i e u d o zasad dialogo-
wości i przyjmowania p u n k t u widzenia p r z e d m i o t u - p a r t n e r a .
T o stanowisko fenomenologizujących socjologów jest - j a k
w i a d o m o socjologom polskim - zbieżne z koncepcją współ
czynnika humanistycznego Floriana Znanieckiego. U s a m e g o
B o u r d i e u nie było o n o r e z u l t a t e m lektury Schutza, k t ó r a
nastąpiła w późniejszej fazie kształtowania jego teorii. Wynik
ło o n o z prostego ludzkiego poczucia bliskości w o b e c ludzi,
których życie zawarte w małych lokalnych zbiorowościach
przypominało mu kształt stosunków społecznych znanych
z własnego wiejskiego dzieciństwa. D o własnego genealogicz
nego uwarunkowania B o u r d i e u często i chętnie p o w r a c a
w k o m e n t a r z u do swojej teorii. Sprzyja to zbliżeniu dzieła tego
szczególnie wyrafinowanego, p e ł n e g o erudycji intelektualisty
d o odbiorcy, który m o ż e m i e ć kłopot z recepcją myśli t e o r e
tycznej B o u r d i e u . P a m i ę ć o roli małej grupy, grupy pierwotnej
w Cooleyowskim sensie, i wartości tej grupy, w wewnętrznym
5
Tamże, s. 28.
Strona 20
Teoria socjologiczna Pierre'a Bourdieu 19
doświadczeniu a u t o r a Reprodukcji, może też ułatwić zro
zumienie genezy niektórych koncepcji zawartych w tej niełat
wej książce.
Odtwarzanie struktury społecznej
przez system oświatowy
Limeryk stanowiący m o t t o Reprodukcji jest rodzajem żar
tobliwej syntezy myśli zawartej w książce. W zakończeniu
wiersza tkwi j e d n a k ukryta groźba: Nieustająca reprodukcja
pelikanów składających kolejno jaja m o ż e być p r z e r w a n a zro
bieniem omletu. Z g o d n i e zaś ze znanym francuskim przysło
wiem nie da się zrobić omletu bez stłuczenia jaj. Reprodukcja
ukazała się w 1970 roku, tuż p o gorącym okresie b u n t u fran
cuskiej młodzieży, k t ó r e g o żywy o ś r o d e k stanowił między
innymi uniwersytet w N a n t e r r e , B o u r d i e u był zaś podówczas
profesorem tego uniwersytetu czynnie zaangażowanym w pa
miętne wydarzenia. J e g o książka nie stanowi w żadnym razie
prostej reakcji na a k t u a l n e wypadki. Selekcyjne funkcje syste
mów oświatowych były już wcześniej p r z e d m i o t e m j e g o zain
teresowania. Poświęcił im opublikowaną w 1964 roku p r a c ę
Les heńtiers. W a r t o tutaj wspomnieć, że p o d o b n a tematyczna
d o m i n a n t a charakteryzowała d o r o b e k polskiej socjologii wy
chowania. Selekcje szkolne stanowiły główny p r z e d m i o t analiz
Jana S. Bystronia, Józefa Chałasińskiego, Z y g m u n t a Mys-
łakowskiego jeszcze w okresie międzywojennym. O d tych
i podobnych, na przykład amerykańskich, o p r a c o w a ń dzieła
Bourdieu różnią się j e d n a k pogłębioną i rozwiniętą zawartoś
cią teoretyczną, filozoficznym wyrafinowaniem.
Pierwsza część Reprodukcji zawiera zaksjomatyzowany,
sformalizowany wykład koncepcji teoretycznych. Posługuje
się on językiem, k t ó r e g o podstawowe pojęcia to działalność,