16683
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | 16683 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
16683 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd 16683 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. 16683 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
16683 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
Dzieje Kijowa
Korektor Barbara Mamcka
@ coPSright ?? lotnicza Spoidzieinia W,a*a
Prasa-Ksi��ka-Buch" �????? ? ? wiedza"
Wydawnictwo �Ksi�ZKa
Warszawa 1982
1. Pocz�tki miasta
�I by�o trzech braci: jednemu na imi� Kij, a drugiemu Szczek, a trzeciemu Choryw,
i siostra ich (zwa�a si�) �ybed'. Kij siedzia� na g�rze, gdzie dzi� wjazd
Boryezew-ski (istniej�cy do dzi� pod t� nazw� stromy wjazd pod g�r� ��cz�cy
doln� cz�� miasta � Podole � z po�o�onym na wysokim wzg�rzu centrum miasta �
L.P.), a Szczek siedzia� na g�rze, kt�ra dzi� zowie si� Szczekowica (wzg�rze o
tej nazwie do dzi� znajduje si� w jednej z dzielnic Kijowa � L.P.), a Choryw na
trzeciej g�rze, nazwanej od niego Chorewic� (dzisiejsza Kisiel�wka, inaczej G�ra
Zamkowa � L.P.). I zbudowali gr�d w imi� -swojego najstarszego brata i nazwali
go Kijowem. By� dooko�a grodu las i b�r wielki i �owili (tam) zwierzyn�. Byli to
m�owie m�drzy, roztropni i nazywali si� Polanami, od nich to Polanie s� w
Kijowie po dzi� dzie�.
Niekt�rzy za� nie�wiadomi powiadaj�, �e Kij by� przewo�nikiem, by� bowiem wtedy
przew�z pod Kijowem po tamtej stronie Dniepru, st�d te� m�wiono: �Na przew�z do
Kijowa�. Gdyby Kij by� przewo�nikiem, nie chodzi�by do Carogrodu (kronikarz ma
zapewne na my�li wojenne wyprawy S�owian na Bizancjum w VI�VII w. � L.P.). Lecz
Kij panowa� w rodzie swoim i przychodzi� do cara (tj. cesarza bizantyjskiego �
L.P.), jak powiadaj�, i wielk� czci� otoczy� go car, za kt�rego (panowania)
przychodzi�. Wracaj�c za�, przyszed� nad Dunaj i upodoba� sobie miejsce i
wybudowa� gr�dek ma�y i chcia� osi��� (tu) z rodem swoim, lecz nie dopu�cili do
tego okoliczni mieszka�cy. Ot� i po dzi� dzie� nazywaj� Dunajcy grodzisko to
Kijowiec. Kij za�, przyszed�szy w sw�j gr�d Kij�w, zako�czy� tu sw�j �ywot, i
brat jego Szczek i Cho-
5
ryw, i siostra �ybed' tu zmarli. A po tych braciach r�d ich zacz�� dzier�y�
w�adz� u Polan".
Tyle o za�o�eniu miasta m�wi legenda przytoczona przez kronikarza Nestora w
znakomitej Powie�ci minionych lat, cennym skarbie kultury staroruskiej (cyt. za:
opra�. F. Sielickiego, Wroc�aw�Warszawa�Krak�w 1968). W wyniku d�ugoletnich
bada� archeolog�w i historyk�w okaza�o si�, �e ma ona wszelkie cechy
prawdopodobie�stwa. Wiarygodno�� jej potwierdzi� arme�ski historyk z VII w.,
Zenob Glaka, kt�ry pisa� o za�o�eniu grodu Kuar w kraju Poluni przez
ksi���t o imionach Kuar,
Mente i Herean.
Kij�w le�a� w nadzwyczaj dogodnym miejscu dla za�o�enia miasta, na
pograniczu dw�ch stref geograficznych, lasostepu i lasu, na �rodkowym
Naddnieprzu. Na p�noc od niego rozci�ga�a si� lesista, p�nocna
strefa �rodkowego Naddnieprza z przylegaj�cym do niej Polesiem, pe�nym bagien,
��k, rzek i jezior, bogatym w grubego zwierza � �ubry, jelenie, �osie,
wilki, nied�wiedzie �� dzikie ptactwo, zwierz�ta futerkowe i ryby. My�listwo,
rybo��wstwo i bartnictwo by�y w tym rejonie odwieczne, a jeszcze w
XV i XVI w. liczni sobolnicy sprzedawali tu cenne futra upolowanych
zwierz�t. Rolnictwo, natomiast nie mia�o w tym rejonie odpowiednich warunk�w
glebowych ani klimatycznych i rozwija�o si� s�abo. Na po�udnie od Kijowa
rozci�ga�a si� strefa lasostepu, pokryta lasami li�ciastymi, a przede
wszystkim bogatym stepem, rosn�cym na znakomitej, czarnoziemnej glebie.
Rolnictwo i hodowla rozwija�y si� tu od dawna, od wczesnej epoki �elaza, a i
ziemie by�y znacznie g�ciej zaludnione ni� na p�nocy. Poziom rolnictwa zale�ny
by� od rozwoju metalurgii, tote� ju� w VIII�VII w. p.n.e. powsta�y na �rodkowym
Naddnieprzu o�rodki produkcji br�zu, a potem �elaza. Znaczny post�p technicznj -
zanotowano na tych ziemiach w epoce scytyjskiej. Wted? to, w VII�III w. p.n.e.,
nast�pi� rozw�j handlu i zacz��;
6
si� o�ywione zwi�zKi ze �wiatem antycznym, o czym najlepiej �wiadcz� liczne
znaleziska archeologiczne. �rodkowe Naddnieprze utrzymywa�o kontakty z
koloniami greckimi powsta�ymi nad Morzem Czarnym, sk�d importowano
masowo ceramik�, wino, oliw�, tkaniny, bro� i inne towary. Na du�e rozmiary tego
handlu wskazuje wielkie grodzisko scytyjskie w Hotowi ko�o Kijowa, dok�adnie
spenetrowane przez archeolog�w. Po upadku Grecji* �rodkowe
Naddnieprze nawi�za�o kontakty handlowe z Imperium Rzymskim, o
czym �wiadcz� liczne skarby monet rzymskich, a tak�e naczynia z
Italii, znajdowane przez badaczy. Du�� rol� w tym handlu odgrywa� Dniepr,
wzd�u� kt�rego ci�gn�y karawany kupieckie, a po jego wodach p�ywa�y �odzie z
towarami. Szczeg�lnie du�e ilo�ci monet rzymskich odkryto na terenie
obecnego Kijowa �� na G�rze Starokijowskiej, Podolu (Padole, u�ywamy nazwy ze
starych �r�de� polskich), obecnym placu Lwowskim i w innych miejscach.
Szybszy ni� gdzie indziej rozw�j spo�eczno-gospodar-, czy ziem
�rodkowego Naddnieprza, a zw�aszcza okolic p�niejszego Kijowa, sprawi�,
�e.tereny te by�y od dawna zamieszkane. Prowadzone od ko�ca XIX w. prace
archeologiczne na ul. Cyryla wykaza�y, �e na obszarze dzisiej- . szego miasta
mieszkali ludzie epoki paleolitu ju� przed 25�20 tys. lat, trudni�cy
si� polowaniem na mamuty. P�niejsze dwa stanowiska archeologiczne
doprowadzi�y do poznania dalszych grup ludno�ci z tej epoki, sprzed
prawie 20 tys. lat. Sensacj� archeologiczn� 1978 r. by�o odkrycie w
pobli�u Kijowa .osiedla prymitywnych chat z ko�ci mamut�w sprzed 12 tys.
lat, zamieszkanych przez �owc�w tych zwierz�t. Dalsze badania doprowadzi�y
do odkrycia na G�rze Starokijowskiej osiedli z okresu kultury trypolskiej
� oko�o 4000�3000 lat p.n.e., potem z epoki miedzi, br�zu i �elaza,
wreszcie z kultury zaru-binieckiej i czernihowskiej, z poczj�tk�w
naszej ery. W okresie rzymskim rejon p�niejszej ziemi kijowskiej
nale�a� ju� do najg�ciej zaludnionych miejsc na Ukrainie. Wykopaliska
prowadzone na terenie G�ry Starokijow-skiej, na wzg�rzu Kisiel�wce, na Podolu,
ko�o obecnego placu Lwowskiego i w innych miejscach �wiadcz� o intensywnym
zasiedlaniu terenu obecnego Kijowa w pierwszych wiekach naszej ery. Osadnictwo
to nie mia�o jednak charakteru ci�g�ego, dlatego nie mo�na dopatrywa� i si� w
nim pocz�tk�w Kijowa.
Po z�amaniu pot�gi scytyjskiej wi�kszo�� obszar�w dzisiejszej Ukrainy
opanowali Sarmaci. W III w. n.e. na stepy czarnomorskie przybyli
germa�scy Goci, kt�rzy rych�o podporz�dkowali sobie Sarmat�w i wraz
z nimi urz�dzali �upieskie wyprawy na ziemie Cesarstwa Rzymskiego. W tym czasie
na widowni dziejowej pojawili si� S�owianie, mieszkaj�cy od dawna na p�noc
od Scyt�w, wzmiankowani przez niekt�rych historyk�w staro�ytnych.
Wschodni ich od�am pisarze bizantyjscy nazywali Antami. O post�puj�cym
w�r�d nich procesie zr�nicowania �wiadczy najlepiej wyposa�enie grob�w.
Obok ubogich mogi� zachowa�y si� bogate grobowce, w kt�rych
znajdowa�y si� szkielety koni, drogocenna ceramika, ozdoby, przedmioty zbytku,
przewa�nie rzymskiego pochodzenia, monety z wizerunkami cesarzy.
Arystokracja s�owia�ska, o rosn�cym znaczeniu, zawdzi�cza�a swe
bogactwa �upom wojennym. Na wiecach forsowa�a w�asne decyzje i wybiera�a ze
swego grona wodza-ksi�cia. Stopniowo tworzy�y si� pierwsze pa�stewka
plemienne.
Wi�ksze i trwalsze organizmy pa�stwowe powstawa�y pocz�tkowo w najbardziej
rozwini�tych rejonach S�owia�szczyzny wschodniej: nad g�rnym Dniestrem,
�rodkowym Dnieprem, na Wo�yniu. W IV w. do wi�kszego znaczenia dosz�o pa�stwo
Ant�w, zamieszkuj�cych tereny nad �rodkowym Dnieprem, na miejscu p�niejszej
ziemi kijowskiej. Panuj�cy w nim ksi��� Boz przez d�ugie lata stawia� skuteczny
op�r Gotom, a� wreszcie, pokonany i pojmany, poni�s� m�cze�sk� �mier� na
krzy�u
wraz z synami i 70 arystokratami s�owia�skimi. Po jego kl�sce o�rodek pa�stwowy
S�owian nad Dnieprem rozpad� si�, a w�adza Got�w przesun�a si� daleko na p�noc.
Niebawem na stepach czarnomorskich pojawili si� nowi przybysze, Hunowie, lud
pochodzenia azjatyckiego, kt�ry zdoby� sobie z�owrog� s�aw� w historii. W 375 r.
przekroczyli oni Don i zniszczyli pa�stwo Got�w, po czym w niszczycielskim
pochodzie dotarli a� na Nizin� Pano�sk�, gdzie za�o�yli w�asne pa�stwo. Najazd
Hun�w doprowadzi� do upadku ca�ej kultury materialnej i duchowej lud�w
zamieszkuj�cych stepy czarnomorskie. Po za�amaniu si� ich pot�gi przez stepy
wla�a si� do Europy kolejna fala koczownik�w, Awar�w, nast�pnie Bu�gar�w.
Mieszkaj�ce na po�udniu plemiona wschodnio-s�owia�skie musia�y uzna�
zwierzchnictwo koczownik�w,, natomiast �yj�ce na �rodkowym Naddnieprzu i na
p�noc od nich ludy zac�uwa�y sw� samodzielno�� i same rozpocz�y ekspansj� w
kierunku p�nocnym i p�nocno--wschodnim, zajmuj�c s�abo zaludnione tereny
zamieszkane przez Ba�t�w i Ugrofin�w. Kilkudziesi�cioletni okres panowania
prymitywnych koczownik�w zahamowa� jednak rozw�j plemion s�owia�skich i dopiero
od drugiej po�owy V w. czyni� one dalszy krok naprz�d, co widoczne jest w
rozszerzaniu si� area�u ziemi ornej oraz post�pie rzemios�a. Teren �rodkowego
Naddnieprza ucierpia� od najazd�w stosunkowo najmniej i tym bardziej g�rowa�
poziomem rozwoju nad innymi plemionami, wschodnios�owia�skimi. W drugiej po�owie
I tysi�clecia, rozw�j ten post�powa� nadal, co stworzy�o warunki do powstania
pa�stwa feudalnego.
W tym czasie obszar opanowany przez S�owian wschodnich by� ju� bardzo rozleg�y.
Obejmowa� ziemie od dolnego Dunaju po jeziora �adoga i Onega oraz od Bugu po
g�rny bieg Donu, Oki i Wo�gi. Na tym terenie ukszta�towa�y si� nast�puj�ce
plemiona: nad �rodkowym Dniep-! rem � Polanie, nad Prypeci� � Drewlanie,
na p�noc
od ni* ^ �=&i s., ^i"v� .**�
lTwSS od g�rnego Dniep� - -^^ nad
__ Dregowicze, ko�o
w> nad g�rn� Wo�g�
1 Krywicze, na lewym
__ Siewierzame, nad
_ Wiatycze, na Wo-
Tlmen � S�owianie ra nmen r _ ^??.
irM�A od gor
p�nc
~s-_ Badyle �ad.ni ^ ?
SB. -'S-j-r ssSi ^-,-�SS:
�e poziom kumu ? nie
P Wtwa wypaleniskowego nasz�y od w�drownego rolmf** g z �elaznym przesziy
_^_ ^ �^ciem rad�a i SQL1/ j. ^wraca-
nie jji^-^�j . ,,7vriem rauw * -� - .
do techniki ornej z u�ycie gdzie p�ugl
n/4ioun�V Sit? JU.^ ? , ,,? ,??1??7
okuciem. Pojawi�y si� juz
tylko wierzchni� war-
j�ce
? J& _ do�d^= SJstab s� , ko __: -Drypi�cie do romiLtw _ _�� wi�ksza
rol�
obejmowali wy�sze stanowiska, zdobywali wi�kszo�� �up�w wojennych, uzale�niali
od siebie og� pozosta�ych cz�onk�w wsp�lnoty. W wyniku tego procesu w VI�VIII
wieku we wschodniej S�owia�szczy�nie zacz�y kszta�towa� si� stosunki feudalne,
powstawa�a wielka w�asno�� ziemska, pojawi� si� wyzysk spo�eczny. Czynnikiem
przy�pieszaj�cym tworzenie si� pa�stwa by�a konieczno�� obrony przed obc�
agresj�, na ziemie wschodniej S�owia�szczyzny wyprawiali si� bowiem Chazarowie
mieszkaj�cy nad doln� Wo�g� i plemiona koczownik�w znad Morza Czarnego.
W VI�VII w. ukszta�towa� si� zwi�zek plemienny Polan. Zbie�no�� ich nazwy z
Polanami wielkopolskimi od dawna powodowa�a dociekania historyk�w i wywo�ywa�a
o�ywione dyskusje i polemiki naukowe. Dawni polscy badacze, w�r�d nich tak
wybitni jak Karol Szajnocha, widzieli w Polanach ruskich plemi� polskiego
pochodzenia, co mia�o motywowa� prawo Polski do ziem
�T ~wm Przej�cie do romiu�� " " wi�ksz�
SXWG_ Zlcl"1-11* /-�-iil �lOC�OWll�
^u , T � u.-_ |Uiuu�i-iiia) �-w
aj.xaci.h_/ mu i.jf w w w a.\- tyiawu j_ ????? uu z,icin
lei bod�cem dla r0^zacz��y odgrywa� rzemios�o ? ^" |ukrainy. Kazimierz
Tymieniecki uzasadni�, �e nazwa Po-w �yciu gospodarczym ^ ^ wp�yn�� na
ewoiucj� |lan powstaja na Rusi w celu przeciwstawienia tego ple-
del. Rozw�j su wy -D^^p^cie do systemu uprawy ^ P Imienia
mieszkaj�cym na p�noc od nich Drewlanom, �y-
sunk�w spo�ecznyc -_ stopniowego zmniejsza , e_' j�cym w
lasach, podobnie jak w Polsce nazwa Pomorza-
�ajnej przyczyni�o si� dowy zaczyna ulega� wyr?^ nie powsta�a dla odr�nienia
ich, �yj�cych nad morzem, rodu. Od VII w. ustr�j ^.^ zajmuje wsp�lnota w ^ Qd
polan> w q^ wypadkach ziemie Polan by�y po pro-mu rozk�adowi, a JeS
zwi�zku krwi, lecz na w - ^ polem, obszarem uprawnym. Argumenty te
wydaj�
torialna, oparta 3?21"1. w obr�bie jej istn^�* PJT si� w pe�ni
przekonywaj�ce.
nym miejscu zamies/* . podczas gdy lasy, *3K^ O�rodkiem
pa�stwa Polan ruskich by� Kij�w. Powsta-
atna w�asno�� ziem > . Wsp�ln� w�asno��. ? nie ^
nale�y t�umaczy� nie tylko dogodnymi warunka-
pi geograficznymi, ale rowmez topograficznymi. Wzno-i�y si� tu
stosunkowo �atwe do obrony wzg�rza, wysokie na 80�110 m, zapewniaj�ce panowanie
nad Dnieprem.
w
s
s w ika i wody nadal fg�^^ powodowa�a
�ta�caj�ca si� ^?^?^????. Spo�r�d.og�u woj
powstawanie nier�wno�ci spo^ ^..^ si� grupa ^0z4 ^
^ ^_____________________
nycb ch�op�w stopnic> ^^ ziemi, narz�dzia cenny JV)Dronno�c miejSCa
zwi�ksza�a przep�ywaj�ca opodal rzecz nych, posiadaj�ca WJ ^ zdobywanych na
womacn ? �ybedI> dawniej szeroka i obfituj�ca w wod�, a tak�e
przedmiot�w, niewo � Arystokraci plemienni Jiczne w
okolicy strumyki. Dogodna przysta� na rzeczce ��^wsTwch. w drodze ?????, ? ?___
zbieranym n* ??? . . -------L-, ����,��..!�:_ �?...,. *,_?..-?, ^?
nabywanych w dro z t wojownikom zbieranym_�oczajna umo�liwi�a przyjmowanie
ca�ych flotylli stat-rzucali sw� wol� p ^ �:0y,;P naczelnik�w plemienny |QW
??????]?^????? ???????? w ??^??????? ntrotio �r-+ wiecu, wybierali spo�r�d
siebie
t�w handlowych. Dopiero w p�niejszym okresie port
11
10
kijowski zosta� przeniesiony nad sam Dniepr. W rejonie , Kijowa zbiega�y si�
granice r�nych, kultur s�owia�skich.
Pocz�tki miasta s� trudne do ustalenia, brak bowiem I jakichkolwiek na ten
temat �r�de� pisanych, pr�cz wspomnianej na wst�pie legendy. Odpowied� na
pytaniem kiedy i jak powsta�o miasto,. mog�a da� tylko archeologia.
Badania nad przesz�o�ci� Kijowa prowadzono ju� od dawna, od
ko�ca XVIII w., gdy nieznany z nazwiska autor przedstawi� carycy
Katarzynie II zarys historii miasta wraz z opisem jego starych umocnie� i
historycznych, zabytk�w. W 1810 r. powsta� projekt rekonstrukcji starego
Kijowa autorstwa architekta K. Borozdina. Rezultatem jego pracy by�o
sporz�dzenie czterech album�w rysunk�w i plan�w opracowanych na podstawie opis�w
ru-
-???+???? z archiwum "^ocfist.rati
ronski opublikowa� fundamentaln� prac� G�rny Gr�d Kijowski, a jego kolega L.
Dobrowolski napisa� o umocnieniach miasta i Z�otych Wrotach.
Badania archeologiczne prowadzono pocz�tkowo bez �adnego planu i nie
systematycznie, tote� wi�kszo�� odkry� by�a zrazu przypadkowa. Dopiero w okresie
radzieckim przyst�piono do intensywnych i systematycznych prac, zw�aszcza po
drugiej wojnie �wiatowej,' gdy zacz�y si� ukazywa� cenne prace Borysa Rybakowa
o najstarszym grodzie kijowskim, odkrytym zreszt� ju� na pocz�tku XX w. W�a�nie
ten uczony, a w ostatnich latach Piotr To�oczko zbadali najdawniejsze dzieje
miasta i okre�lili dat� jego za�o�enia. Opr�cz nich wielki wk�ad w poznanie
starego Kijowa wni�s� Micha� Karter, autor fundamentalnej pracy Stary Kij�w,
po�wi�conej kulturze materialnej dawnego grodu oraz rekonstrukcji jego obwarowa�
z XI�XIII w. Wykopaliska prowadzono przede wszystkim na G�rze znaczny rozw�j
Dauau il�" ^-r l'�ski wyda� Kr�tki opisl starokijowskiej, na kt�rej od dawna
odkrywano �lady historyk i geograf Maksym er^ metropolita Eugeniusz! bogatej
przesz�o�ci � bransolety, fibule, z�ote p�ytki, mo-Kijoioa, nied�ugo po nim ki]
Soboru KijoiosJco-Sofijskie-! nety bizantyjskie, fragmenty ceramiki i wiele
innych Bo�chowitinow sporz�dzi�: upis ^.wsko_pecZerskiej (Ki- przedmiot�w. Ju�
na pocz�tku XX w. archeolog D. Mino (Kij�w 1825) i Opis �awry ^^R
szczeg�lnie Aka- lejew, prowadz�cy badania w pobli�u cerkwi Dziesi�cin-i�w 1826).
Szerokie badania pr ^^ ^ ^^ ^ Ostro- nej, natrafi� na tajemniczy r�w, kt�ry
wzi�� pocz�tkowo demia Duchowna w Kijowie. .. cerkwi miasta pod za
fragment umocnie� wok� �wi�tyni. Tymczasem w my�linski wyda� prac� o na:,sJ*
przy�pieszenia rozwoju 1936 r. w pobli�u Muzeum Historycznego odkryto nowy
�___- �ttt Tli� Irjll3.SZclJ. A-** XT .
�* ?___ ywio,
magistratu
??^^-^-"^
lacu �""J"' . _ viY w
,n,�m rozwoi badan nau ^* ,.;_,. �TTTja� t
nast�pi� W 1820 r
wezwaniem Sw^C^a^-^^ naukowa mi�
bada� pr^�ynaa^__o!yw�-er^etu KijoWskiego, Mi
dzy pierwszym rektorem cha�em Maksymowiczem historykiem M.
wybitnym znawc�
starego .V...., v_ w laj
lou. �__ poznanie historii miast
w�o�yli profesorowie tego� uniwersytetu, W�odzimierz Antonowicz i P.
Lebiediniew. Wybitnym znawc� Kij�w
v ? ? om i i Duchowne
Kijowa, historykiem *.,*. Zakrewskim, prowadzona tach 1840�1860. Wielki wk�ad
w
Antonowicz
fragment tego rowu. Po dalszych badaniach okaza�o si�, �e jest on cz�ci�
umocnie� najstarszego grodu na G�rze Starokijowskiej, zajmuj�cego oko�o 0,75 ha,
powierzchni, zbudowanego prawdopodobnie przez Kija. Najwi�ksz� sensacj� by�o
odkrycie w tym miejscu �lad�w kamiennej �wi�tyni poga�skiej. Okaza�a si� ona
miejscem kultu Pe-jruna, g��wnego boga na Rusi przed przyj�ciem chrze�ci-
Akademii Duchownefja�stwa. W latach 50-ych i 60-ych prowadzono
wi�c
Na pocz�tku XX w.
12
by� na prze�omie stuleci pro e "???????0 opisu staldalsze prace na tej g�rze,
tu� ko�o Muzeum Historycz M. Pietrow, autor Hlst0^Z�^ w archeolog W. Laskcjiego.
Niebawem stwierdzono, �e zaludniony by� nie tyl rego Kijowa. "T" ""
13
^ko �w szczyt g�ry, ale r�wnie� jej zbocza, na kt�rych le�a�o
podgrodzie. Po dok�adnym zbadaniu materia�u archeologicznego okaza�o si�, �e
grodzisko na G�rze Staro-kijowskiej pochodzi z VI�VII w., wed�ug Rybakowa z lat
I oko�o 560�630, i jest najstarszym miejscem zasiedlenia j w Starym
Kijowie. Ustalono, �e funkcjonowa�o bez prze- i rwy a� do X w., co
�wiadczy o nieustannym rozwoju Kijowa w tym okresie. Odkrycie na G�rze
Starokijow-skiej wielu cennych przedmiot�w dowodzi ponadto istnienia
znacznego ju� zr�nicowania spo�ecznego w�r�d mieszkaj�cych tu Polan
oraz wyodr�bnienia si� z resztyt spo�ecze�stwa zamo�nej grupy arystokracji.
Prowadzone; w innych rejonach Kijowa badania da�y r�wnie� rewelacyjne wyniki.
Odkryta na Szczekowicy osada okaza�a si� r�wnie� bardzo stara.
Prowadzone ju� od XIX w. prace wykopaliskowe na trzecim wzniesieniu w
Kijowie* G�rze Zamkowej (Kisiel�wce) doprowadzi�y do odkrycia! w ostatnim
okresie wielu cennych przedmiot�w, np. ce-j ramiki i monet bizantyjskich z V�
VI w. oraz amfory! z VI�VII w. Prace archeolog�w potwierdzi�y wi�c s�owal
legendy m�wi�cej O' powstaniu Kijowa na trzech wzg�-l rzach. Analiza
najnowszych znalezisk archeologicznych� pozwala przypuszcza�, �e
pocz�tki osadnictwa w Kijo wie zacz�y si� ju� pod koniec V w. Dlatego
rz�d Ukrain; Radzieckiej postanowi� zorganizowa� w maju 198% r. uro czysto�ci
po�wi�cone 1500-leciu stolicy republiki. B�d: one mia�y charakter
mi�dzynarodowy, a patronowa� nijL im UNESCO. �r�d�a pisane podawa�y dot�d
jako datJ za�o�enia miasta rok 860, co przyjmowano dawniej vi
nauce.
Zdaniem wielu badaczy radzieckich ksi��� Kij by� po staci� historyczn�,
za�o�ycielem dynastii Kijowicz�w, ma j�cej panowa� w mie�cie od VI do drugiej
po�owy IX 'w W�a�nie Kij lub kt�ry� z jego nast�pc�w zjednoczy� trz osady
po�o�one na trzech wzg�rzach i doprowadzi� d powstania jednolitego, du�ego
organizmu miejskiegc 14 ^H
Czwartym cz�onem Kijowa sta�o si� od dawna zasiedlone Podole, po�o�one na
nizinie nad Dnieprem.
Gr�d Kija na G�rze Starokijowskiej, le��cej dzi� w samym centrum miasta,
znajdowa� si� w bardzo dogodnym do obrony miejscu. Z trzech stron otacza�y go
urwiska i strome podej�cia. Teren dost�pny by� tylko od strony po�udniowo-
wschodniej, ufortyfikowano go wi�c wysokim wa�em drewniano-ziemnym, do kt�rego
broni� dost�pu g��boki na 3 m r�w. Wewn�trz grodu znajdowa� si� plac, cmentarz
poga�ski i zabudowania. Na stokach G�ry Starokijowskiej roz�o�y�o si� podgrodzie,
a ko�o niego powsta�o wielkie cmentarzysko. Sam gr�d wyra�nie g�rowa� miejscem
nad po�o�onymi nieco ni�ej Kisiel�wk�, Szczekowic� i bardzo nisko le��cym
Podolem.
Niemal jednocze�nie, z za�o�eniem Kijowa w najbli�szej jego okolicy powsta�y
inne, g�sto zasiedlone grody: Chotomyl, Plisieck, Mikulczyce.
Do szybkiego rozwoju Kijowa przyczyni�o si� w du�ym stopniu jego po�o�enie nad
samym Dnieprem,-po��czonym systemem wodnym z wieloma innymi rzekami wschodniej
S�owia�szczyzny. Przez Berezyn� Dniepr zbli�a� si� znacznie do D�winy, przez
Desn� do Oki i Donu, przez Boh do Dniestru. W pobli�u- Kijowa z drog� dnieprow�
krzy�owa� si� szlak stepowy, wiod�cy z Azji do Europy �rodkowej, co jeszcze
bardziej zwi�ksza�o atrakcyjno�� miasta. Dzi�ki temu rych�o sta�o si� ono
wielkim targowiskiem i punktem prze�adunkowym towar�w, co zapewni�o mu rol�
stolicy pa�stwa Polan. Plemi� to musia�o toczy� ci�g�e walki ze stale
naje�d�aj�cymi je z p�nocy s�siadami � Drewlanami i Siewierzanami. Kronikarze
ruscy dostrzegali znaczne r�nice w poziomie rozwoju Polan i ich p�nocnych
s�siad�w. �Polanie wi�c mieli obyczaj ojc�w swoich �agodny i cichy, a
wstydliwo�� przed swoimi synowymi i siostrami, przed matkami i ojcami swoimi,
synowe za� przed �wiekrami i dzie-wierzami wielk� wstydliwo�� mia�y,
mieli te� �lubny
15
!
obyczaj; nie chodzi� zia� po synow�, lecz przyprowadzali j� wieczorem, a
nazajutrz przynosili, co za ni� oddawali" � tak oto pisa� autor
Powie�ci minionych lat. Surowym % obyczajom Polan kronikarze przeciwstawiali
rozwi�z�o�� le�nych plemion Drewlan, Radymicz�w, Wiaty-cz�w i Siewierzan.
U tych ��lub�w nie bywa�o, jeno igrzyska mi�dzy sio�ami � pisa�
znacznie p�niejszy autor � schodzili si� na igrzyska, na pl�sy i wszelkie
pie�ni biesowe, i tu kochali si� zbiegaj�c si� na pl�sy, i z pl�s�w poznawali,
kt�ra kobieta lub dziewica do m�odych poci�g ma, i ze spojrze�
oczu, i z obna�enia ramion, yoiraph ookazania, i z pier�cieni wk�a-
bojem Waregowie mieszali si� do walk mi�dzyplemien-nych we wschodniej
S�owia�szczy�nie i najmowali si� do dru�yn ksi���cych, a nawet wst�powali w
s�u�b� do Bizancjum. ^Gko�o 862 r. grupa Wareg�w pod wodz�
"mmirom v,o po�udnie, �amie-
i/,ajc;^ �--� �-------.....???^?. �i poszli Dnieprem,
i przechodz�c mimo ujrzeli -- ~- �
Dira ruszy�a Dnieprem na po�udnie, �amie-
Askolda * ~^~ ^^^? ^Kt�Cm lid
rzaj�c dotrze� do Konstantynopola. �I r____ ____?._�.,
i przechodz�c mimo ujrzeli na g�rze gr�dek � czytamy w Powie�ci minionych lat. �
I spytali m�wi�c: �Czyj to gr�dek?� Tamci (mieszka�cy Kijowa � L.P.) za�
rzekli: �Byli trzej bracia, Kij, Szczek ? ?????? -? i wali gr�d ten i
pomarli, - �-
___ i Choryw, kt�rzy zbudo-a my, r�d ich, siedzimy tu p�a-
wan giuu Len i jjuinarii, a my, roa len, s:
*~"------; .' �noirze� oczu, i z uw��-;",- : v� ????
danin� Chazarom�. Askold tedy i Dir
? ma, ] ze 7pulch pokazania, i z pier�cieni wk�a- 1 dzie .
zgromadzili mn�stwo ??????
pier�cieni �a r�kach po ^ by�o ca�owanie I ^ ziemi� ^^
Dz.�k.
dania w darze na _ palce c_^ ,_ ^^ rozpala�y si�, k�-|two Chazar�w
zosta�o obalone, ?
z obejmowaniem i S ? �ony)> ,inne pozna--1
Kijowicz�w odsuni�ta od w�adzy. pa�stwo Dira b/�o
chah si�, jednych po] ^iechowisko wieczne Krom jleg�e .
pot�ne_ �Najpierwszym ...?..---------
cawszy si�, porzucali n XV-wieczne obyczaje 1 Dir
_ sa� ^
.nujLd uu wiauzy. ranstwo Jjira by�o r>
----- -. �nr71lrali na smieuiuw� ??- w7aip I1"6'" "
pot�ne. �Najpierwszym w�adc� s�owia�skim j
cawszy si�^ P^zucale mieSza� XV-wieczne obycz e 1 ?? _
piga� higtoryk arabsk. % ^ ^ ^ karz prawdopodobnie ^ staros�owia�skimi,
_2_??^????1?|???.?(1? on/WieMe miasta . ??2?? & ??? kraje
roz-jest
karz piiv*u.Uh~- staros�owia�skimi, z^ Pc��;- Posiada
on .wielkie miasta i liczne a ludne kraje".
WT�r4woboda obyczajowa w�r�d lud�w ^tuUu y' Tymczasem w
Nowogrodzie przej�li w�adz� skandy-jednak sw�bodao^ j
natomiast poZ10m kultury ^^ najemnicy na czeIe z Rurykiem_ w dwadzie�cia
znacznie wi�ksw_n ^^ ni�szy_ Dzi�ki lepszej ^ p�zniej
(JJ nagt Ru . un
materialnej "Aow ^ ^ skutecznie odpiera� ^.^ ^ ^ _
P
organizacji spo�ecznej ^?_ q1p porze1 wlod�o im si�^ nntfi7T1a
????? nr�r�^} nnrt K-�fim �,_,
~~" � � �nn�ecznei Polanie ???�--------. .
4iefetniego syna Igora � Oleg, ruszy� na po�udnie. �Oleg
organizacji spo�ec J ale gorzej wiod�c, im s ?
pot�n� armi� przyszed� pod wojownik�w
najazdy P��^ocn^mi4 kt�rzy w VIII w. narzucili swoje rych . ???? �q ^ .
^^ m
w walce z Onazaraim, j
p,+�5_� jj�.-----j_ ^,_.,.I------, ?, . . , ?. . . * J.J
zwierzchnictwo w�adcom z Kipwa Dnieprem Kry-
W tym czasie mieszkaj�cy nad goi? Fi�skiej
wicZe opanowali B^wodn^^u^ ^^
i
f/UU -�XiJVJVV, IA1V1JX WUJUWUlft-U1
� � - �.____ � _�� i Askolda m�wi�c: �Kupcy je-
te�my, idziemy do Grek�w od Olega i kniaziewicza Igo-
______'w vu \j�*^gcL x ivinc�z,iewieza J.?
a. Przyjd�cie ku nam, ku rodowi swojemu�. Gdy ci irzyszli,
wyskoczyli z �odzi ukryci woje, - /^1�' ~-
Oleg rzek� �Td R^tYkiemF0 ????: <<Wy nie Jeste�cie kniaziami ani z rodu
kniazio Nnwnnoueiu. *~-..-,-.-.-. � ? -f^Ibod- ireg�' lecz
ja jestem kniaziowego rodu�, i wskaza� in
ZWMnLmCzarn7rr^^handel przyci�ga� na zieime '^ g�ra m�wi�c: �A oto syn
Ruryka!� Zabito Askolda ? Morzem warnym^ ????�?!???^ szWedzkich,
zwanycn m^ & Qleg ^^ ^
�latka grod�w ruskich�
��i: a7l ??? WOdne WIUU�LC ?^ � ,, |"J��l
vv ? OJS.UUZ.J/ n z lOUZl UKry
icze opanowali szlaki^ ^.^ gr�d handlowy,! nkh; (<
?_? .? ?
1 ?^ Cogr^derm Rozwijaj�cy si� mi�dzy Ba�tykiem^^ ^ .? .^
????2?? zwany in ? u�^^0i nr7vciaga�
Nowogrodem. Rozwijaj�cy si� �^ J"w" bod-fe8"' iecz 3a Jesxem
^niaziowego rodu�, i wskaza� im em Czarnym handel przyci�ga� na zieoie
^�d Igora m�wi�c: �A oto syn Ruryka!� Zabito AskoL
S�owia�szczyzny Norman�w szwedzkich, zwany^|Dlra, a Oleg rzek�: �Tu (tj.
w Kijowie - L.P.) b�dz S�owianszczyzi, wa�n�
arten�r tk 0rriH(W r�.VlVVl��
niej S�owia�szczyzny iNoimau^^ ^ wa.n� arteri�, __________
TaregTivIna kzwanr'szlakiem �Od Wareg�w do Gre-� w ten spos�b Qleg
^
komunikacyjn� zwa � ^^ wysun�� si� na ^^ .stniejace
^^ kijowskie� ? nowo.
cSo wszysytSch]g�rod�w ruskich jako ^wi�ksz^osrodek ^ . ^ ^^ ^ ^^ ^^^ ^
czo�o wszystkich grod�w rus�ucn
|aiS-U imi ., _
handlowy i rzemie�lniczy. Trudni�cy si� handlem i roz-
16
� Dzieje Kijowa
17
bi� plemiona Radymicz�w i Siewierzan, uznaj�ce dot�d \ zwierzchnictwo
Chazar�w, a tak�e podporz�dkowa� sobie j Drewlan. Mieszkaj�cy nad Dniestrem i
przy uj�ciu Dunaju Ulicze i Tywercy d�ugo bronili swej niezale�no�ci, a�
wreszcie ulegli nast�pcy Olega, Igorowi. W rezultacie podboj�w Olega i Igora
powsta�o najwi�ksze w Europie pod wzgl�dem terytorialnym pa�stwo
wczesnofeudalne, jednocz�ce wszystkie plemiona wschodnios�owia�skie.
Stolic� jego zosta� Kij�w. Od tej pory dzieje miasta staj� si� dla badaczy,
coraz ja�niejsze, maj�ce coraz mniej-
tajemnic. �
Okre�lenie roli Norman�w w tworzeniu pa�stwa staro-ruskiego jest zagadnieniem,
bardzo kontrowersyjnym, od lat powoduj�cym za�arte spory i dyskusje w�r�d
historyk�w. Cz�� badaczy, zwanych dzi� �normanistami",; wi�za�a
powstanie pa�stwa kijowskiego przede wszystkim z dzia�alno�ci� Wareg�w i �
zw�aszcza nacjonali�ci] niemieccy � zaprzecza�a w og�le zdolno�ciom
S�owian do utworzenia w�asnego pa�stwa. Drugi ob�z, tzw. anty-normani�ci,
zw�aszcza historycy radzieccy, zupe�nie negowa� rol� Norman�w.
Wpl�tanie czynnika politycznego do powa�nej dyskusji naukowej przyczyni�o
si� jeszcze bardziej do,zaciemnienia, zamiast do wyja�nienia, ca�egq problemu.
Dopiero ostatnie badania naukowe historyk�-w stosuj�cych metodologi�
marksistowsk�, w�r�d kt�ryc�i niepo�ledni� rol� odegrali Polacy, a zw�aszcza
prof. Henryk �owmia�ski, przyczyni�y si� do pe�niejszego i bar] dziej
obiektywnego wyja�nienia problemu powstania pa�
stwa staroruskiego.
Nie ulega dzi� w�tpliwo�ci, �e Waregowie nie byl tw�rcami pa�stwa, lecz
najemnymi wojownikami, umie j�cymi skutecznie ingerowa� w walki mi�dzyplemienne
Zdobywszy zgod� cz�ci miejscowego spo�ecze�stwa, za garn�li w�adz� w kilku
istniej�cych ju� o�rodkach ??? stwowych i doprowadzili do ich zjednoczenia. Z
pewno �ci� jednak potomkowie Ruryka, legendarnego tw�rc
dynastii panuj�cej na Rusi przez kilka stuleci, odegrali znaczn� rol� w budowie
pa�stwa ruskiego. Sami Waregowie szybko natomiast roztopili si� w masie
miejscowej ludno�ci s�owia�skiej, przej�li jej j�zyk, kultur� i obyczaje, ulegli
ca�kowitej slawizacji.
. Podobne spory naukowe wywo�uje sama nazwa �Ru�".
Normani�ci" uwa�ali j� za przyniesion� przez Wareg�w i dowodzili, �e pochodzi od
fi�skiego okre�lenia Szwed�w � Ruotsi. Inni badacze wywodz� nazw� pa�stwa od
rzeki Ro�, pierwotnie bowiem terminem Ru� okre�lano tylko pa�stwo Polan. St�d
wi�c wysuwano przypuszczenie, �e nazwa pochodzi z bardzo zamierzch�ych czas�w.
Autorzy bizantyjscy trzymali si� starej nazwy �Scytia lub Tauro-Scytia",
podkre�lali jednak, �e sami mieszka�cy tego kraju nazywaj� siebie Rusinami.
Kij�w jako stolica tak rozleg�ego pa�stwa i �matka grod�w ruskich" rozpocz��
drugi etap swego rozwoju, okres rozkwitu, bogactwa i pot�gi.
18
2. Rozkwit stolicy starej Rusi
okres
dziej�w pa�stwa -kijowskiego dziej�w t- _ __ _ Bizancjum,
Najwcze�niejszy u-- ~ , kontakt�w z Bizancjum, przebiega� pod
^ak/ei"akStat�erdyplomatycZnych, handlo-zar�wno militarnych jak.tez
yRPurykowicze z dynastii wych i kulturalnych ^fpoby? w Kijowie za
prze, nowogrodzkiej uwa�ali woj po�V ^ stawiall zdo-
�d0Wy' VuST5^ -bogate cesarstwo trak-towali w du�ym stopniuj�c
m�w V ^^^ __________________
zwanych ^?�^;-� ruscy zaatakcw nik�w. Po _raz Pf�^^ za rz�d�w Askolda
i Dira
bycie Bizancjum. Wyprawy n-^ obf h
towali w du�ym stopniu ja^o okazj� �odziach)
up�w wojennych. 0dXtch pomie�ci� po .40 woj�w-
^___�?, /i�uhankami, mog�c\cu p_ _.,��� ,� atakowali
r. ra-
Bizancjum ju� w 860 ?., jeszcze za rz�aow n�^��. Wyprawa nie przynios�a
jednak powodzenia. W 907 ksi��� Oleg ponownie zaatakowa� Bizancjum,
tym
z nieco lepszym skutkiem. Wprawdzie nie zdoby�
cesarz Leon zawar� pok�j z Olegiem i przy-
-�--^aicYmie sk�adali. (Bi
zem stolicy
ale
swych pos��w do Kijowa, gdzie prowadzono rokowania. Rezultatem ich by�o
podpisanie nowych uk�ad�w handlowych. W miar� rozwoju stosunk�w gospodarczych z.
Bizancjum w�adcy kijowscy ��dali od podporz�dkowanych im plemion coraz wi�kszych
danin w naturze � futer, zbo�a, miodu, wosku � kt�re przeznaczali na eksport do
cesarstwa. Z Bizancjum sprowadzali przede wszystkim artyku�y luksusowe: drogie
tkaniny, wyroby artystyczne, korzenie, pachnid�a. Stale wzrastaj�ce potrzeby
dworu ksi���cego i mo�nych oraz konieczno�� utrzymania dru�yny rycerskiej i
coraz liczniejszych urz�dnik�w powodowa�y wzrost obci��e� ludno�ci, co
doprowadzi�o do bunt�w ch�opskich i wzrostu tendencji separatystycznych w�r�d
poszczeg�lnych plemion. W walce ze zbuntowanymi Drewlanami zgin�� Igor (945).
W�adz� w Kijowie przej�a teraz wdowa po zamordowanym ksi�ciu, Olga, sprawuj�ca
rz�dy w imieniu ma�oletniego w�wczas syna �wi�tos�awa.
Olga zlikwidowa�a separatyzm Drewlan, przywr�ci�a jedno�� pa�stwa i umocni�a
stosunki feudalne. Podtrzymywa�a o�ywione stosunki z Bizancjum i , nawet sama
uda�a si� do Konstantynopola, gdzie prawdopodobnie w 957 r; przyj�a chrzest
i otrzyma�a imi� Helena. Ojcem
stolicy, aie �^="'7 - �_�vsieee-wzajemnie sw^^- ?"?" *�^?- ---� *
^^^ ���? *^?. ?;,,?
obieca� da� p�acie, i przysiek ^ Olega i ludzi jego! chrzestnym ksi�nej zosta�
sam cesarz Konstanty P�rfo-r zantyjczycy) sami krzy� ^a�oWV' ruskiego i kl�li
si�lrogeneta. Olga popiera�a rozw�j prawos�awia przenikaj�-wezwali do przysi�gi
wedle ??? sweg0j i na Wo�osaJcego na Ru� z Bizancjum i Bu�garii, nawi�za�a
r�wnie� oni na miecze i na Peruna, ? ?; .g�� minionych lat)|kontakty z dworem
Ottona I, sprowadzaj�c z Niemiec mi-? pa byd�a i pok�j utwierdzili ^
Olegow* chrze-�sjonarzy. Na iei oro�be cesarz wvznac7.v� ?? ????? R,,�i
Wed�ug7 relacji ^*�^????1� Sw. ba�scy Waregowie przyci�ga�a .
-eszc
UW� . r - . Msz�cy Olegowi chrze�sjonarzy. Na jej
pro�b� cesarz wyznaczy� na biskupa Rusi
relacji kronikarza towarzybi"*J . gw Elias�air.iW-,mC.7a +OT, w�t �
~~� ,oc^ ���j ����^�j� ?.
?**, Wadowie E��V:d0:Lei Je��e,pr4
jibucyusza, ten jednak zmar� (961) przed przyjazdem do lijowa. W�wczas Otton
wys�a� na Ru� trewir�kiego zakonnika z klasztoru �w. Maksyma, Adalberta.
Chrystia-
pi�i ^^SK�^^a-y m
r�wnie� korzystny dla Rusi. w Echowany zosta� na Szczek�w
obial Igor. W 941 i 944 r. zorg w i�-�j�-� J4 Ri7ancium ale bez
po--j ..�� ^^^?^^^^^?.. ^^^ciew uw. ^???^?? ??????
zowa� on nowe wyprawy nap^ze biza�tyjscy przys�ane nadal g��wnie Waregom
oraz zagranicznym kupcom, dzenia. ~
_
21
oficjalnym przyj�ciem ^^.^^^stny dla" Rusi. W rolfiizacja nie rozpowszechni�a
si� jednak na Rusi, tkwi�cej ''zuJfiEchowany zosta� n-W�adz� W Kijowie obj��
Igo^.Wn(;.umt ^ bez poWOj
zancjum z 911 r
p�niej Oleg zmar� i pochowany
�ysnij ^"- gzczelJowicyleszcze mocno w tradycjach poga�skich. Sami kijowianie
Z� Q44 r zorgani�ie wpu�cili misjonarzy niemieckich do
miasta i omal
i�ie zamordowali Adalberta. Cerkiew Sw. Eliasza s�u�y�a
Po tych walkach cesarze
20
wie-
� i w�adze z r�k matki, prze]�� w�adza ^ g64_
przybywaj�cym licznie do Kijowa. Mimo to papie�e wielokrotnie zabiegali p�niej
o wzgl�dy ksi���t kijowskich i starali si� zjedna� ich dla katolicyzmu. Gdy
�wi�tos�aw dor�s� i przej�� w�a sprzeciwi� si� szerzeniu chrze�cija�stwa. ,,
__ �966 podbi� plemi� Wiatycz�w, nast�pnie spl�drowa� , ziemie.
Bu�gar�w nadwo��a�skich i wyruszy� na Chaza-j r�w. Zniszczy� ich pa�stwo, a nad
Morzem Azowskim za-j �o�y� gr�d Tmutaraka�, maj�cy stanowi� punkt
strategiczny do wypad�w na kolonie greckie na Krymie. Po-: my�lnie zako�czy�y
si� r�wnie� jego wyprawy na p�noc-.j ny Kaukaz. Gdy w 967 r. �wi�tos�aw ruszy�
przeciw Bu�garom nad Dunaj, korzystaj�c z nieobecno�ci ksi�cia nam�wieni przez
' " �= " ~ -�"*?
laj, korzystaj�c ^ *. m�wieni przez Bizancjum Pieczyngowie (niedawno przyby�y na
stepy czarnomorskie koczowniczy lud pochodzenia tureckiego) napadli na Kij�w. W
stolicy przebywa�a w�wczas ksi��na Olga wraz z synami �wi�tos�awa. Tylko
przebieg�o�ci wojewody Pretycza miasto mog�o zawdzi�cza� swe ocalenie. Do
�wi�tos�awa wys�ano go�c�w]
z wezwaniem: �Ty, ksi���, oocej ziemi szukasz i pilnu - oddali�e�, omal nie
wzi�li nas Pie4
jesz
a od w�asnej si�
matk� twoj� i nyc�flat). �wi<
dzieci twoje" (Poje�� �.
ryk Leon Diakon. � �redniego wzrostu, ani zbyt" wysoki ani zbyt ma�y, o
krzaczastych brwiach, b��kitnych oczach, p�askim nosie, z ogolon� brod� i
g�stymi, d�ugi-mj. wisz�cymi na g�rnej wardze w�osami. G�ow� mia� ca�kiem go��,
po jednej tylko stronie wisia� pukiel w�os�w oznaczaj�cy znakomito�� rodu, szyja
gruba, ramiona szerokie i ca�a posta� dosy� kszta�tna. Wydawa� si� ponury i
surowy. W jednym jego uchu wisia�a z�ota zausznica ozdobiona per�ami, z rubinem
umieszczonym w �rodku. Odzie� mia� bia��, niczym, pr�cz czysto�ci, nie r�ni�c�
si� od innych" (cyt. za: B. Grek�w, Ru� Kijowska, Warszawa 1955). Po rozmowach z
cesarzem �wi�tos�aw musia� przysta� na uk�ad pokojowy. Gdy w 972 r.
zdziesi�tkowana w wojnie z Bizancjum dru�yna ksi���ca przeprawia�a si� przez
porohy Dniepru, zosta�a niespodziewanie zaatakowana przez Pieczyng�w. W zaci�tej
walce wygin�a du�a cz�� Rusin�w, w tym i sam ksi���.
W Kijowie w�adz� podczas nieobecno�ci �wi�tos�awa sprawowa� jego starszy syn
Jarope�k. Niebawem wyst�pi� przeciw niemu �redni syn zabitego w�adcy, Oleg.
Bratob�jcza wojna zako�czy�a si� �mierci� Olega. Zwyci�ski Jarope�k nie utrzyma�
si� jednak na tronie. Obl�ony przez najm�odszego z braci, W�odzimierza, przyby-
j�ego z Nowogrodu, musia� ucieka� z Kijowa. Schwytany
[niebawem przez w�asnego wojewod�, zosta� wydany w
CZYngowie, matk� twoj� l�~" 6dj od Kij�w i prze-CZyUg- ? -???� ?^'^????
do Bu�
;0wymi sukcesar
�Niewygodnie ni
KUowie"," chc� mieszka� w /^^???'�e Tam wszefRu� wesz�a w okres �wietno�ci i
pot�gi.
jako �e jest to �rodek ziemi,
J ("It-oTt�w z�1
nmy
i
z
srebro, a z Rusi sk�ry, wos armi� ""<""�> ??"^?.� Nad Dunajem
P� Tf Sony dotychczasowymi sukcesami, ^^ I r�ce w�odzimierza i
stracony. W 980 r. w�adz� w Ki jo garn. upojoi^ -
�Niewygodnie mi Pr^* wie zdoby� ostatecznie W�odzimierz. Pod
jego rz�dami
dzie� matce i mo�nym. Ppr�ias�aWCu (Pres�awie) ?
j ,?????6?? , ??+??? ? .
s�-"-�----- a enne tka! W�odzimierz Wielki- zako�czy�'
proces budowy pa�stwa
fUn^braaprzybywaj�. Od Grek�w z��to' .J^Ler ??????5???�0> powi�kszaj�c
znacznie jego terytorium. Narzuci�
ina i przer�ne jarzyny, z 9,z^c. X elad�". Bitw|rybut ludom fi�skim,
mieszkaj�cym na p�nocnym
� - - �sk, mi�d i 'czv�a s�vscboo-zie, i przesun�� granice
pa�stwa a� do �r�de� Oki.
a zachodzie, w 981 ?., �poszed� W�odzimierz na Lach�w zaj�� grody ich, Przemy�l,
Czerwie� i inne, kt�re dzi� � pod w�adz� Rusi. W tym�e roku pobi� Wiatycz�w i
na�o�y� na nich da� od- rad�a, jak� te� ojciec jego bra�"
?. ~-----� bizantyjsk� pod Adrianopolem zauonczyia
jednak pora�k� Rusin�w. Nad Dunajem dosz�o wi�c rokowa� z cesarzem Janem
Tzimiskesem, kt�ry osobi�ci spotka� si� z ksi�ciem kijowskim. �Z wygl�du
(�wi�ti s�aw) tak si� oto przedstawia� � pisa� bizantyjski histi
22
23
� nodboiom Ru� sta�a I wanie kilku �on, zabrania natomiast
spo�ywania wieprzo-
(Powie�� minionych lat). Dzi�ki ym ez g�odzi- | wjny i
picia alkoholu, rzek�: �Dla Rusi picie jest wese-
U s�siadem Polski i *&*%? U odt�d punktem za-f
mierz�
Grody Czerwie�skr r;^ Do konfliktu do
nalnym w stosunkach Polsk� ^ qie on jednak w wi�k-Psztw ?13 i 1017 T, me
przerodzi ????^ ^
sz� wojn�. W��en^ ieoslonii kraj ?*^-. a przed napadami Pieczyng
�_ w 983 r.
kaJji wzniesionych nad De^ ^ ba�tyckiego_ za-|
pokona� Ja�wmgow, lud pocn podlasia l Su.
Pmieszkuj�cy ^^ku�ej pomocy Bizancjum
walszczyzny. uaziem
w wojnie z Bu�gari�. kowe tendencje poszczegol
Chc�c zlikwidow ac ods^w w�adc�w i na acj
nych plen^.�P�us^ak^Jf,wLaU swoich dwunastu miejsce osadzi� w charakterze ^
^ ^. ^.^�ia we_
w
syn�w. Rych�o si� jeds^^Zfmfeejscow� arystokracj� w zbyt bliskie
st0S�azZicielami lokalnej opozycji. biegiem UtjU* si� ^?;X rz�dzonego Przez
szli w z
1 Z
��k ^rss^o"*i^��^^t-a
Jaros�awa. Ceiem
skich W�odzimierz stara� si� stworzy� wsp�lny kult po pa�ski dla ca�ego pa�stwa.
�I postawi� na wzg�rzu (Gorzej � L.P.){ poza pa�acowym podw�rcem � g�owa jego
srebrna ? was z�o
Starokijowskiej
?
winy
lem, nie mo�emy bez tego by�!" Spodoba�o mu si� tylko wielo�e�stwo u mahometan.
Nic dziwnego, mia� przecie� w�r�d kronikarzy opini� nadzwyczajnego erotomana.
�O-panowany by� przez chu� �e�sk�, i by�y jego �ony: Rog-neda, kt�r� posadzi� na
�ybedi... Od niej za� zrodzi� czterech syn�w: Izas�awa, M�cis�aWa, Jaros�awa i
Wsiewo�oda, i dwie c�rki, od Greczynki � �wi�tope�ka, od Czeszki � Wsiewo�oda
(gdy pierwszy jego imiennik zmar� � L.P.), a od drugiej � �wi�tos�awa i
M�cis�awa (podobnie � L.P.), a od Bu�garki � Borysa i Gleba, a na�o�nic mia�
trzysta w Wyszogrodzie, a trzysta w Bia�ogrodzie, a dwie�cie w Berestowie... I
by� "niesyty rozpusty, przywodz�c do siebie m�atki i dziewice gwa�c�c. By� to
bowiem lubie�nik taki sam jak Salomon, powiadaj� bowiem, �e Salomon mia� �on
siedemset i na�o�nic trzysta".
Ostatecznie po d�ugich rozwa�aniach W�odzimierz zdecydowa� si� na przyj�cie
chrztu od Bizancjum w 988 ?., co wynika�o z d�ugotrwa�ych ju� zwi�zk�w Rusi z
tym krajem.
,,I pos�a� do niego nast�pnie w�adca Bazyli (drugi � L.P.) metropolit�w i
biskup�w, i ochrzcili oni w�adc� (Rusi) i wszystkich zamieszkuj�cych jego ziemi�,
i w tym
zbu-
Peruna drewnianego, a giowa j s strzyboga, Simarg�al czasie pos�a� do
niego siostr� swoj� (Ann� � L.P.) i
tY i Chorsa Da�boga (boga s�one?.&}, ^ L p ^ . Mo|dowa�a ona
liczne �wi�tynie w kraju Rus�w" � zanoto-
? ? ?????? �rodkOWOaZjatyC ? ?,,?�
ipdlwa� Jahia ibn Said v. Antiochii r-h^P�Mi^nir nic,,,
(boga pochodzenia �rodkowoazjatycKiegu -kosz (bogini� plemion fi�skich)".
Kulty te nie by�y jedj nak powszechne i ksi��� szybko zrozumia�, �e stara
rej ligia nie sprosta wyznaczonemu jej zadaniu. Wezwa� wiej do siebie
teolog�w r�nych wyzna�, by zapoznali g<r z zasadami ich wiary.
W 986 r. przyjechali wi�c dl mahometa�scy Bu�garzy nadwo��a�scy,
rzymsci
-"�rncbwni Gre
va� Jahia ibn Said z Antiochii, chrze�cijanin pisz�cy po arabsku (cyt. za: A. P
o p p e, Pa�stwo i ko�ci� na Rusi w XI wieku, �Rozprawy Uniwersytetu
Warszawskiego",, � 26, Warszawa 1968). Chrzest W�odzimierza i jego dworu pdby�
si� w wodach Poczajny, natomiast syn�w wielkiego pi�cia � w strumieniu zwanym
potem Kreszczatik. Na
Kijowa manoint:i.aiiov.j ---<= _ ??> �awm Grecy z B�hrzcie
W�odzimierz otrzyma� chrze�cija�skie imi� Wasyl,
katolicy, judejscy Chazarzy i P ^ swoich religif0 przyj�ciu
prawos�awia oddali� wszystkie poga�skie �o-
zancium Wszyscy z nich zachwal Gd ?????.?? i na�o�nice, a w
dawnych swych haremach ufundowa�
Ksi��� krytycznie ocenia� ^ ^^ ja na utrzym�lasztory. tanie oznajmili mu, ze
ich reng 1
25
24
Jako chrze�cijanin �y� ju� cnotliwie, tote� po �mierci zosta�
kanonizowany. Ustanowienie jednolitej organizacji ko�cielnej nie stwarza�o
wi�kszych trudno�ci, nowa religia bowiem ju� od IX w. rozprzestrzenia�a si�
w�r�d plemion ruskich, zw�aszcza dzi�ki Waregom. Ogromn� rol� w
chrystianizacji kraju odegrali nie tylko duchowni greccy, przybyli na Ru� wraz z
Ann�, ale r�wnie� misjonarze . bu�garscy, kt�rzy przynie�li ze sob� liturgi� i
pi�miennie- 1 two s�owia�skie, przyczyniaj�c si� w ten spos�b do p�-
�niejszego rozkwitu kultury w ojczystym j�zyku. Bliskie j kontakty z
przoduj�cym w�wczas o�rodkiem kultury europejskiej � Konstantynopolem � wp�yn�y
na rozkwit nauki i sztuki ruskiej, zw�aszcza sakralnej. Zwi�zki kulturalne
utrzymywano r�wnie� z Bu�gari�, Serbi� i Gruzj�.
W�odzimierz dba� o rozw�j o�wiaty. �Pocz�� zbiera� u
znakomitych ludzi dzieci i dawa�'im uczenie w ksi�gach. Matki za� dzieci tych
p�aka�y po nich, jeszcze bowiem nie utwierdzi�y si� w wierze, jeno jak po
umar�ych p�aka�y" � pisa� kronikarz. Pocz�tkowo rozwija� si� na Rusi r�wnie�]
obrz�dek �aci�ski, wyznawany przez zamieszka�ych w Ki-I jowie W�och�w i zapewne
Polak�w (istnia�a na przedmie�ciu dzielnica Lacka), tote� za Jaros�awa M�drego]
przebywa� nawet w stolicy Rusi biskup katolicki Aleksy,' Po utrwaleniu si�
prawos�awia opu�ci� jednak miasto.
Wierzenia chrze�cija�skie rozpowszechni�y si� na Rus� stosunkowo szybko i w
po�owie XI w. zapanowa�y ju�l w ca�ym pa�stwie. Resztki poga�stwa
utrzymywa�y sk* tylko d�ugo na p�nocy. Dzi�ki chrystianizacji Ru� zblij
�y�a si� do innych pa�stw europejskich, sta�a si� r�wno; prawnym partnerem w
rozmowach dyplomatycznych i u k�adach mi�dzynarodowych, o�ywi�a znacznie
kontakt z odleg�ymi nawet dworami. Ideologia chrze�cija�ska przy -czyni�a si� do
centralizacji pa�stwa i wzmocnienia w�al dzy ksi�cia kijowskiego, kt�ry
w oczach spo�ecze�stw! uzyska� rang� �pomaza�ca bo�ego". Rozleg�e i' s�abo
za
26
lud�ione pa�stwo Rurykowicz�w nie posiada�o jeszcze silniejszych wi�zi
gospodarczych ani politycznych, szybko rozwijaj�ca si� cerkiew sta�a si� wi�c
najwa�niejszym czynnikiem jednocz�cym kraj. Po chrystianizacji Ru� wyst�pi�a w
charakterze sojusznika Bizancjum, pomagaj�c mu w wojnach z Bu�gari� i Armeni�.
Panowanie W�odzimierza zapewni�o szybki rozw�j Kijowowi, kt�ry wyr�s� na g��wny
o�rodek kulturalny pa�stwa oraz siedzib� najwy�szych w�adz ko�cielnych. Ju� w
okresie przedchrze�cija�skim by� du�ym miastem, o czym �wiadcz� ogromne rozmiary
poga�skiego miejsca kultu z IX�X w. Liczne znaleziska monet bizantyjskich i
arabskich dowodz� r�wnie�, �e Kij�w by� wa�nym o�rodkiem handlu mi�dzynarodowego.
Na pocz�tku drugiej po�owy IX w. zaczyna si� ju� jego historia pisana, dzi�ki
czemu wiadomo�ci o nim staj� si� pewniejsze. Dok�adniejsze informacje o Kijowie
pochodz� z 945 ?., gdy z okazji wizyty pos��w Drewlan u ks. Olgi kronikarz
wspomnia� o istnieniu kilku dwor�w, z kt�rych jeden znajdowa� si� wewn�trz grodu,
a dalsze dwa -*- poza jego granicami. Wiadomo r�wnie�, �e Olga mia�a w�asny dw�r
kamienny, zbudowany poza starymi fortyfikacjami. W�r�d jego resztek' archeolodzy
znale�li cienkie p�ytki ceramiczne koloru jasnpbr�zowego, od�amki marmuru,
�czerwone �upki, mozaiki, freski i szk�o. Szybki rozw�j miasta spowodowa�, �e za
jego fortyfikacjami wyros�y nowe osiedla, jak wymienione przez latopisy
Doroho�y-cze, sio�a Przeds�awie, U�gorskie (W�gierskie), Beresto-wo i inne.
Stary gr�d na G�rze Starokijowskiej nie m�g� ju� odgrywa� roli centralnego
o�rodka miasta. Dlatego W�odzimierz w ko�cu X w. zbudowa� now� lini� umocnie�,
biegn�c� od po�udniowego kra�ca starego grodu ponad urwiskami i ska�ami, do
doliny Poczajny i Dniepru, wzd�u� dzisiejszej ulicy Bohater�w Rewolucji, a� do
jaru, kt�ry oddziela� star� cz�� miasta od G�ry Mychaj-owskiej. Nowe wa�y
bieg�y nast�pnie wzd�u� zachodniej
27
strony jaru, skr�ca�y na po�udniowy zach�d i dochodzi�y w przybli�eniu do
dzisiejszej ulicy Wielkiej �ytomierskiej, Potem bieg�y na p�noc do Jaru
Ko�umiackiego i dochodzi�y znowu do starego grodu. W ten spos�b .nowe umocnienia,
otoczone z do�u jarami i dolinami, wydatnie wzmocni�y star� fortyfikacj�. Nowa
cz�� miasta, otoczona wa�ami przez W�odzimierza, otrzyma�a nazw� Grodu
W�odzimierza (Dietinca). Obejmowa� on now�, centraln� cz�� miasta o powierzchni
do 10 ha. Dost�pu �do niego broni�a jeszcze g��boka fosa. Szerokie na 6 m Wrota
Sofijskie,: do kt�rych wi�d� drewniany most, by�y g��wnym punktem nowych
fortyfikacji. Wrota stanowi�y kwadratow� baszt� kamienn� o rozmiarach 10X10 m,
w��czon� umiej�tnie w system wa��w miejskich. W centrum Grodu W�odzimierza
znajdowa� si� rozleg�y plac, zwany Babim Targiem (Babyn Tor�ok).
Dru