Największe Bitwy XX Wieku - Indie - Pakistan 1971
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | Największe Bitwy XX Wieku - Indie - Pakistan 1971 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
Największe Bitwy XX Wieku - Indie - Pakistan 1971 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd Największe Bitwy XX Wieku - Indie - Pakistan 1971 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. Największe Bitwy XX Wieku - Indie - Pakistan 1971 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
Największe Bitwy XX Wieku - Indie - Pakistan 1971 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
Strona 1
Strona 2
NAJWIĘKSZE "VV
BITWY A A WIEKU
KRZYSZTOF KUBIAK
JERZY KUBIAK
INDIE PAKISTAN
1971
Strona 3
Największe bitwy XX wieku
Redaktor serii: Tomasz Hypki
T.27. Indie - Pakistan 1971
Redakcja: Tomasz Hypki
Ilustracja na okładce: Wieńczysław Pyrzanowski
Plansze kolorowe: Robert Gretzyngier i Wieńczysław Pyrzanowski
Zdjęcia: Indian Navy, Indian Air Force, archiwum autora
Ali Rights Reserved - Wszelkie prawa zastrzeżone
© Copyright by Wydawnictwo Altair, Warszawa 1997
Agencja Lotnicza Altair, Sp. z o.o., 00-034 Warszawa, ul. Warecka 11/36, tel. /fax 827 28 80
Wydanie I
ISBN 83-86217-36-7
Printed in Poland
Prasowe Zakłady Graficzne, Bydgoszcz
Strona 4
GENEZA KONFLIKTU
Druga wojna światowa wstrząsnęła posa ło do zbrojnych starć zwolenników obu organi
dami imperium brytyjskiego. W Indiach sytua zacji. Do największych zamieszek doszło 16
cja wewnętrzna była bardzo złożona i wybuchosierpnia 1946 w Kalkucie. Zginęło wwczas kil
wa. Dwie największe społeczności - hinduska ika tysięcy osób. Zamieszki na tle religijnym roz
muzułmańska, były ze sobą głęboko skonflik szerzyły się na Bengal, Bihar, Zjednoczone Pro
towane. Kiedy we wrześniu 1945 wicekról, lordwincje i Pendżab. Brytyjczycy nie byli w stanie
Wavell ogłosił zamiar przeprowadzenia wybo opanować sytuacji.
rów do centralnego i prowincjonalnych zgroma W takich warunkach, w grudniu 1946 bry-
dzeń ustawodawczych, Liga Muzułmańska tyjski premier Attlee powierzył urząd wicekróla
przystąpiła do nich pod hasłem wyodrębnienia Indii kontradmirałowi, lordowi Louisowi Mo-
z Brytyjskich Indii niepodległego Pakistanu -untbattenowi. Postawiono przed nim zadanie
państwa zamieszkanego przez muzułmanów. Po zorganizowania możliwie szybkiego wycofania
stulat ten stanowczo odrzucał Kongres Narodo Wielkiej Brytanii z subkontynentu indyjskiego.
wy będący największąorganizacjąludności hin W ciągu pierwszych trzech miesięcy urzędowa
duskiej. Jego działacze stali na stanowisku, iż
nia Mountbatten doprowadził do zgody czoło
najpierw powstać muszą niepodległe, zjedno wych sił politycznych na podział kraju. Późną
czone Indie a dopiero później można przystąpić
wiosną 1947 kwestią sporną był już nie sam
do określenia stopnia autonomii prowincji mupodział, lecz sposób jego przeprowadzenia. Wy
zułmańskich. Wszelkie, podejmowane przez krystalizowała się wówczas koncepcja wytycze
Brytyjczyków próby zbliżenia tych stanowisk nia granic według kryterium wyznaniowego -
kończyły się fiaskiem. Coraz częściej dochodzi
rejony zamieszkane przez muzułmanów miały
5
Strona 5
Strona 6
zostać włączone w skład Pakistanu, tereny z
przewagą ludności wyznającej hinduizm pozo
stać miały przy Indiach. Prócz Sindhu, Beludży-
stanu i Zjednoczonych Prowincji, gdzie prze
waga muzułmanów była niekwestionowana, li
nia graniczna przecinać miała Bengal, Pendżab
i Asam.
Podziału wymienionych prowincji dokony
wała specjalna komisja, na czele której stał bry
tyjski sędzia Cyryl Radcliffe. Najwięcej proble
mów dostarczyło komisji wykreślenie granicy
w Pendżabie. Ostatecznie, w ogniu religijnych
walk, z prowincji wydzielono część wschodnią
„hinduistyczno-sikhijską" i zachodnią „muzuł
mańską".
14 sierpnia 1947 niepodległość proklamo
wał Pakistan, a dzień później Indie. Oba nowo
powstałe państwa pozostały dominiami brytyj
skimi, w Indiach urząd gubernatora sprawował
Mountbatten, w Pakistanie Mohammed Ali Jin-
nah. Władzę wykonawczą sprawowali premie
rzy - Jawaharlah Nehru i Liaąuat Ali Khan. Sto-
licąlndii nadal było Delhi, stolicą Pakistanu zo
stało Karaczi (później przeniesiono ją do Ra-
walpindi, a następnie do wzniesionego od pod
staw Islamabadu).
Bezpośrednio po uzyskaniu niepodległości
oba kraje znalazły się w ostrym konflikcie, które
go przedmiotem był dokonany pośpiesznie i w
sposób nie satysfakcjonujący żadnej ze stron
podział Pendżabu. Eksodus ludności muzułmań
skiej na północ, a Hindusów i Sikhów na połu
dnie przeistoczył się w krwawe walki toczone
przez kolumny repatriantów. Zamieszki szybko
rozlały się na większe miasta po obu stronach
granicy, gdzie rozwścieczone tłumy masakro
wały przedstawicieli mniejszości. Według sza
cunkowych danych zginęło wówczas ok. 200
tys. osób (wobec 10 milionów, które zmieniły
miejsce zamieszkania). W wygaszanie zamie
szek zaangażował się wówczas Mahatma Gan-
dhi, któremu udało się nie dopuścić do eksplo
zji nienawiści w Kalkucie i doprowadzić do
uspokojenia sytuacji w Delhi. Postawa ta była
bezpośrednią przyczyną zamachu na niego, do
konanego przez członka hinduskiej organizacji
szowinistycznej. Trafiony trzema kulami Gan-
dhi zginął 30 stycznia 1948.
Prócz kwestii Pendżabu przyczyną wzro
stu napięcia były również trzy niezależne księ
7
Strona 7
tyjskiemu generałowi Graceyowi, pełniącemu dzie Indii, oraz północno-zachodnią, kontrolo
obowiązki dowódcy pakistańskich sił zbrojnych waną przez Pakistan i siły paramilitarne tzw.
rozkaz zbrojnego wyparcia wojsk indyjskich z Azad Kaszmiru.
Kaszmiru. Generał nie wykonał jednak polece Do kolejnego wzrostu napięcia doszło w
nia swojego nominalnego przełożonego i odwo styczniu roku 1950 po uchwaleniu konstytucji
łał się do naczelnego dowódcy obu armii mar Indii. W oparciu o jej postanowienia Kaszmir i
szałka Auchinlecka. Ten odwołał rozkazy Jin- Dżammu stały się jednym ze stanów i jedno
naha, co więcej zmusił go, m.in. poprzez groźbę cześnie uzyskały znaczną autonomię. Władze
wycofania z armii Pakistanu wszystkich służą pakistańskie uznały wówczas, że cały Kaszmir
cych w niej oficerów brytyjskich, do rezygnacji jest obszarem spornym i władze Indii nie miały
z prób zbrojnego przejęcia kontroli nad sporny prawa podejmować działań integrujących jego
mi obszarami. części ze swoim terytorium. Prowadzona w tym
Batalia dyplomatyczna w sprawie Kaszmi czasie mediacja dalej nie przynosiła realnych
ru trwała do końca 1947 W ostatnim dniu roku skutków. Podkreślić trzeba, że nie zyskała apro
Pakistan złożył skargę w Radzie Bezpieczeństwa baty stron nawet propozycja formalnego podzia
ONZ. Debata na tym forum zakończyła się po łu Kaszmiru. Przyczyną w tym przypadku był
wołaniem 20 stycznia 1948 Komisji Narodów pakistański - odrzucony przez Indie - warunek,
Zjednoczonych dla Indii i Pakistanu (UNCIP - przyznania mu najbardziej urodzajnej Doliny
United Nations Commision for India and Paki Kaszmirskiej.
stan). Zanim rozpoczęła ona pracę, konflikt w Tymczasem w październiku 1951 w indyj
Kaszmirze wszedł jednak w jakościowo nową skiej części Kaszmiru odbyły się wybory. W ich
fazę. Walczących z oddziałami indyjskimi Pu- wyniku wszystkie 75 mandatów zdobyli kan
sztunów wsparły bowiem trzy regularne bryga dydaci Konferencji Narodowej kierowanej przez
dy piechoty wydzielone z armii pakistańskiej. szejka Abdullaha. Początkowo wydawało się,
Tym samym konflikt, w którym dotąd oficjal że współpraca między parlamentem prowincjo
nie stronami były Indie i plemiona pusztuńskie nalnym a rządem centralnym układać będzie się
przeistoczył się w konfrontację międzynarodo dobrze. W 1952 stanowe zgromadzenie konsty
wą będącą de facto niewypowiedzianą wojną. tucyjne zaaprobowało nawet przygotowane
Z uwagi na niesłychanie trudne warunki na przez Abdullaha i Nehru tzw. porozumienie de-
turalne oraz względną równowagę sił żadna ze lhijskie będące de facto formalnym akcesem
stron nie uzyskała zdecydowanej przewagi. Pro Kaszmiru do Indii.
wadzone były głównie działania bojowe szcze Stosunkowo szybko sytuacja uległa jednak
bla taktycznego, w których uczestniczyły z obu zmianie. Abdullah począł wysuwać coraz dalej
stron pododdziały o sile do wzmocnionego ba idące żądania autonomii Kaszmiru w ramach
talionu włącznie. Wobec niemożności uzyskania Unii Indyjskiej. Rząd centralny nie zamierzał
rozstrzygnięcia środkami militarnymi, Indie i Pa jednak tolerować zapędów secesjonistycznych.
kistan zmuszone były przyjąć zgłoszone 11 gru Kiedy Abdullah odmówił przybycia do Delhi,
dnia 1948 przez UNCIP propozycje rozejmowe. 8 sierpnia 1953 został zdymisjonowany i are
Oficjalnie rozejm wszedł w życie 5 stycz sztowany. Postawiono mu zarzut prowadzenia
nia 1949, kiedy to walczące strony zaakcepto działań ukierunkowanych na oderwanie Kaszmi
wały postanowienia odnośnej rezolucji Rady ru od Indii.
Bezpieczeństwa ONZ. W celu nadzorowania Kolejne istotne wydarzenia przyniósł rok
rozdzielenia wojsk i przestrzegania przerwania 1954. Możliwość wzmocnienia potencjału mili
ognia do Kaszmiru udała się grupa obserwato tarnego rywala (poprzez wstąpienie Pakistanu do
rów wojskowych tzw. UNMOGIP (United Na SEATO) skłoniła Indie do przyśpieszenia proce
tions Military Observers Group in India and Pa sów integracji Kaszmiru z resztą kraju. W lutym
kistan). Do lipca 1949 wyznaczona została li parlament kaszmirski jednomyślnie potwierdził
nia demarkacyjna dzieląca Kaszmir na dwie czę wolę przyłączenia prowincji do Indii, co zostało
ści: południowo-wschodnią z Dżammu, Doliną zaakceptowane przez Delhi. Konsekwencją tego
Kaszmirskąi Ladakhem, która pozostała w skła było ograniczenie w maju zakresu autonomii
8
Strona 8
Kaszmiru. Owe działania na płaszczyźnie we bezludne, pokryte rozległymi bagnami; ze wzglę
wnętrznej prowadzone były pod ścisłym nadzo du na niewielkie znaczenie Karhu, komisja Radc-
rem służb bezpieczeństwa. Z jednej strony Hin liffe'a nie przeprowadziła dokładnego wytycze
dusi obawiali się bowiem wrogich wystąpień lud nia granicy na tym obszarze, co stało się przy
ności, z drugiej dążyli do takiego zaanimowania czyną sporu terytorialnego o obszar ok. 2 500
2
procedur parlamentarnych by przyniosły one km ), zajmując dominujące nad okolicą wzgórza.
pożądany przez Delhi rezultat. 9 kwietnia siły indyjskie podjęły próbę wypar
W roku 1955 stosunki wzajemne między cia przeciwnika ze spornego terenu, co zaowo
Pakistanem a Indiami uległy pewnej poprawie cowało konfrontacją z użyciem broni pancernej
czego przejawem była wizyta premiera Moham i artylerii. Przerwanie ognia nastąpiło dopiero 30
mada Ali Bogra w Delhi. Osiągnięto wówczas czerwca. Podstawą porozumienia było wycofa
częściowe, nieoficjalne porozumienie w kwe nie wojsk na pozycje zajmowane przed 1 stycz
stii plebiscytu oraz wycofania sprawy Kaszmi nia 1965. Równocześnie w ciągu miesiąca miała
ru z ONZ. Jego realizację udaremniły jednak się zebrać dwustronna komisja d/s delimitacji
gwałtowne protesty w Pakistanie. granicy, zaś w przypadku niemożności osiągnię
Na trudną sytuację w 1958 nałożyło się prze cia porozumienia w ten sposób, sprawę rozstrzy
jęcie władzy w Pakistanie przez wojskowych (na gnąć miał arbitraż Międzynarodowego Trybunału
czele państwa stanął marszałek Ayub Khan) i za Sprawiedliwości w Hadze.
ognienie stosunków indyjsko-chińskich. Konflikt Precedens powyższy skłonił przywódcę
kaszmirski wpisał się wówczas w oś konfrontacji muzułmanów kaszmirskich, szejka Abdullaha
indyjsko-chińskiej. Krótkotrwałe walki w 1962, do podjęcia działań ukierunkowanych na zmia
zakończone porażką sił zbrojnych Indii utorowa nę statusu indyjskiej części Kaszmiru. Ponow
ły drogę do nawiązania stosunków między Rawal- nie zaczął on podnosić sprawę samostanowie
pindi a Pekinem. Pakistan uzyskawszy poparcie nia „narodu kaszmirskiego" i żądać przeprowa
Chin usztywnił swoje stanowisko w spornych dzenia plebiscytu. Ponieważ równocześnie z
kwestiach, co doprowadziło do zerwania w roku działaniami wewnątrzpolitycznymi Abdullah
1963 rozmów dwustronnych prowadzonych z In podjął próby uzyskania zagranicznego wspar
diami. Równocześnie Pakistańczycy wzmogli po cia dla swoich postulatów, w maju 1965 został
parcie dla zwolenników secesji Kaszmiru. Spowo on ponownie aresztowany przez indyjskie służ
dowało to zaburzenia wewnętrzne na obszarach by bezpieczeństwa. Doprowadziło to do wrze
kontrolowanych przez Indie i umożliwiło ministro nia wśród muzułmanów kaszmirskich. Nasiliły
wi spraw zagranicznych Zulfikarowi Ali Bhutto się ataki terrorystyczne na indyjskie placówki
wysunięcie oskarżeń o masowy terror, którym po wojskowe i aparat administracyjny.
sługiwać się miały siły indyjskie w celu stłumie W początkach sierpnia wraz ze wzrostem
nia tzw. powstania kaszmirskiego. Stojąc na ta napięcia w Kaszmirze, na teren Indii poczęły
kim stanowisku Pakistan zwrócił się ponownie do przenikać z dużą intensywnością pakistańskie
Rady Bezpieczeństwa o rozpatrzenie sytuacji na grupy dywersyjno-rozpoznawcze. Ich zadaniem
spornych obszarach administrowanych przez De było prawdopodobnie sprowokowanie w dniu
lhi. Indie wyraziły wówczas pogląd, że sytuacja 9 sierpnia (dzień protestu przeciwko uwięzie
nie usprawiedliwia ingerencji ONZ, zaś zaburze niu szejka Abdullaha) walk na dużą skalę, które
nia są wynikiem ingerencji zewnętrznej, tj. paki przerodziłyby się w powszechne antyindyjskie
stańskiej. powstanie. Akcja sił bezpieczeństwa wspiera
Pogorszenie stosunków między Indiami i nych przez wydzielone pododdziały wojskowe
Pakistanem natychmiast znalazło odzwierciedle udaremniła jednak ten plan.
nie we wzmożonej aktywności patroli granicz Wobec powyższego, 22 sierpnia do akcji
nych i zwiększonej liczbie zbrojnych incyden weszły pododdziały regularnej armii pakistań
tów. Na początku 1965 wojska pakistańskie po skiej, które wykorzystując moździerze i ciężką
sunęły się kilkanaście kilometrów w głąb Karhu broń maszynową zaatakowały niektóre poste
(terytorium leżące między indyjskim Gudżara- runki indyjskie. Sytuacja nadal jedna nie wy
tem a pakistańskim Sindhem, niemal całkowicie kraczała poza ramy - poważnych co prawda -
9
Strona 9
10
Strona 10
Strona 11
incydentów granicznych. Zmieniło się to 24 Dopiero 22 września na apel Rady Bezpie
sierpnia, kiedy to Hindusi przekroczyli w rejo czeństwa ONZ Indie i Pakistan warunkowo
nie Poonch linię demarkacyjną z 1949 i zajęli przerwały działania wojenne, szefowie rządów
strategicznie ważną przełęcz Hadzi Pir. Miało obu państw pozytywnie ustosunkowali się rów
to istotne znaczenie, bowiem szlakiem biegną nież do radzieckiej propozycji „dobrych usług".
cym przez przełęcz przenikała na terytorium Nie zakończyło to jednak konfliktu. Wojska obu
indyjskie większość pakistańskich grup specjal stron pozostawały na zajętych pozycjach i nie
nych. Dało to Pakistańczykom pretekst do roz wycofywały się na linię przerwania ognia z roku
poczęcia zakrojonych na dużą skalę działań 194,9T-W takiej sytuacji, 27 września, Rada Bez
odwetowych. 1 września rozpoczęła się opera pieczeństwa uchwaliła dodatkową rezolucję
cja Wielkie Uderzenie. II wojna o Kaszmir sta wzywającą strony do realizacji powziętych usta
ła się faktem. o ^^ leń rozejmowych i wycofania wojsk na ustalo-
12
Strona 12
ne rubieże. Wobec pakistańskich prób rozsze
rzenia obrad Rady Bezpieczeństwa o problem
przyszłości Kaszmiru, Indie torpedowały jed
nak wysiłki mediacyjne. Po kolejnej rezolucji,
z 5 listopada, ponawiającej apel o wycofanie
wojsk, Pakistan zrezygnował ze swoich uprze
dnich propozycji i przyjął wysuniętą przez
ZSRR propozycję szczytu indyjsko - pakistań
skiego w Taszkiencie. Co prawda pakistański
minister spraw zagranicznych Bhutto usiłował
jeszcze wymusić na Indiach rozszerzenie pro
gramu rozmów taszkienckich o problem Ka-
13
Strona 13
przemocy podczas rozwiązywania wzajemnych Bhutto i Rachman, zostali aresztowani. Wywo
sporów. W kolejnych akapitach deklaracja ta- łało to jednak skutek odwrotny od zamierzone
szkiencka zapowiadała wycofanie do 22 lutego go. Opór przeciw władzy tężał. Obawiając się
sił zbrojnych obu państw na pozycje zajmowa niekontrolowanego wybuchu, rząd odwołał
ne przed 5 sierpnia 1965, przeprowadzenie wy wprowadzony w 1965 - w czasie wojny z India
miany jeńców wojennych, podjęcie wspólnych mi - stan wyjątkowy oraz zwolnił przywódców
starań zmierzających do rozwiązania problemu opozycji. Sytuacja osiągnęła jednak stan, w
uchodźców oraz odszkodowań za mienie zajęte którym oba te gesty nie spowodowały obniże
i zniszczone podczas trwania konfliktu. nia napięcia wewnętrznego.
Pozornie dokument stworzył podwaliny Nie mogąc opanować sytuacji i efektyw
trwałego odprężenia między Indiami i Pakista nie sprawować władzy Ayub Khan przekazał
nem oraz wzbudził nadzieję na pokojowe rozwią pełnię władzy szefowi sztabu armii, generałowi
zanie problemu Kaszmiru. Na przeszkodzie ta Yahai Khanowi. Pierwszym jego krokiem było
kiemu rozwojowi wydarzeń stanęły jednak wy ponowne uruchomienie aparatu represji. Wpro
darzenia wewnętrzne w obu państwach. W In wadzony został stan wojenny, zawieszona kon
diach, wywołane wojną pogorszenie sytuacji go stytucja z 1962, ograniczona swoboda działa
spodarczej poważnie wzmocniło pozycję ugru nia partii politycznych. Następnie Yahai... ogło
powań prawicowych pozostających w opozycji sił się prezydentem. Po kilku miesiącach rygo
do rządzącej Partii Kongresowej. Dążąc do odzy ry zostały jednak złagodzone. Nowy prezydent
skania utraconej popularności Indira Gandhi prze zezwolił na legalne działanie organizacji poli
prowadziła kilka działań utrzymanych w duchu tycznych (z wyjątkiem partii komunistycznej).
populistycznym: m.in. znacjonalizowano wów Prócz tego, by częściowo choćby złagodzić ten
czas 14 największych banków oraz zlikwidowa dencje separatystyczne, przywrócił administra
no przywileje i apanaże byłych maharadżów i cyjny podział Zachodniego Pakistanu na cztery
nawabów (przyznane im w 1947 przez Nehru w prowincje. Najważniejsze jednak znaczenie mia
zamian za zgodę na przyłączenie ich państewek ło to, że władze wojskowe zgodziły się na prze
do Indii). Jednocześnie jednak dążność do utrzy prowadzenie wyborów i to zgodnie z propono-
mania popularności wykluczała możliwość po wanąprzez wschodniopakistańskąLigąAwami
ważniejszego kompromisu w kwestiach stanowią zasadą - jeden głos, jeden człowiek. W prakty
cych przedmiot sporu z Pakistanem. ce - uwzględniając liczbę ludności zamieszku
Również w Pakistanie nierozstrzygnięta jącą Pakistan Wschodni i Zachodni - oznaczało
wojna dostarczyła impulsu inicjującego poważ to, że wschodnia prowincja uzyska ok. 55 %
ne perturbacje wewnętrzne. Ekonomiczne na mandatów, co da jej nieporównywalnie więk
stępstwa konfliktu nałożyły się na nieurodzaj i szy niż wcześniej wpływ na losy kraju.
widoczne wyczerpanie konstruktywnych kon W lipcu 1966 władze Pakistanu oświadczy
cepcji sprawowania władzy przez rządzących ły, że dopóki Delhi nie zgodzi się na rozmowy
wojskowych. Wykorzystując to, minister spraw w sprawie Kaszmiru, jakiekolwiek negocjacje
zagranicznych Zulfikar Ali Bhutto, złożył dymi dwustronne będą bezprzedmiotowe. Wyrazem
sję a następnie powołał opozycyjną Pakistańską takiego stanowiska było odrzucenie indyjskich
Partię Ludową (Pakistan People's Party - PPP). propozycji dotyczących wzajemnego ogranicze
Poważniejsze zagrożenie władze widziaały jed nia sił zbrojnych i wydatków obronnych (1968)
nak w działalności politycznego lidera Pa kista- oraz zawarcia paktu o nieagresji (1969). Wobec
nu Wschodniego, szejka Mujibara Rachmana. W przedstawionych wyżej uwarunkowań zdziwie
1966 wystąpił on z tzw. sześciopunktowym pro nie budziło to, że oba państwa zaakceptowały
gramem likwidacji upośledzenia politycznego i wyniki arbitrażu haskiego Międzynarodowego
ekonomicznego wschodniej prowincji. trybunału Sprawiedliwości w sprawie Karhu. W
W obliczu wzmagającego się niezadowo jego wyniku Pakistan otrzymał ok. 800 km2 spo
lenia pełniący funkcję prezydenta marszałek rnego terytorium (ok. 30 %).
Ayub Khan sięgnął po metody represyjne. W Indie i Pakistan prowadziły też zażartą wal
1968 obaj liderzy ugrupowań opozycyjnych, kę propagandową, zarówno w płaszczyźnie
14
Strona 14
15
Strona 15
stosunków dwustronnych jak i na arenie między wynegocjowane pod jego auspicjami stanowiło
narodowej. Przykładowo Pakistan oskarżał De raczej sukces Hindusów. Do dalszego zbliżenia
lhi o dyskryminowanie muzułmanów indyjskich, doszło pod koniec lat sześćdziesiątych, kiedy spór
zaś Hindusi oskarżali Pakistańczyków o współ radziecko - chiński zaognił się, by w 1969 przy
pracę z Chinami w zakresie szkolenia i wspiera brać formę otwartych starć granicznych nad Ussu-
nia bronią partyzantki indyjskich plemion Naga ri. Dążąc do zapewnienia sobie poparcia Indii
i Mizo. Praktycznie zamrożone pozostały też Związek Radziecki po uprzednich konsultacjach
dwustronne stosunki handlowe, pojawiły się po z Delhi przerwał dostawy broni dla Pakistanu,
ważne kontrowersje wokół budowanej przez In zaś Indie poparły Moskwę w sporze z Chinami.
die w Farakka zapory na Gangesie. Impulsem do dalszego zacieśniania stosunków
Między rokiem 1965 a 1971 zaszły istotne stała się wizja odprężenia w stosunkach Pekinu z
zmiany w międzynarodowym otoczeniu konfliktu Waszyngtonem. Obie zainteresowane stolice upa
pakistańsko - indyjskiego. Indie od początku trywały w tym zagrożenia dla istniejącego w Azji
swego istnienia konsekwentnie prowadziły poli status quo. Prócz tego Hindusi byli w najwyż
tykę niezaangażowania, utrzymując dobre stosun szym stopniu zaniepokojeni zacieśnieniem sto
ki z ZSRR i innymi państwami bloku komuni sunków chińsko-pakistańskich i deklaracjami
stycznego oraz poprawne z USA i blokiem za Pekinu o gotowości udzielenia pomocy Islama
chodnim. Prócz tego szczególne stosunki łączy badowi w przypadku zaatakowania go z jakiego
ły Indie z Wielką Brytanią, która była najważ kolwiek kierunku. W rezultacie, w sierpniu 1971
niejszym dostawcą uzbrojenia dla armii indyj doszło do podpisania radziecko-indyjskiego po
skiej. Począwszy od wczesnych lat sześćdziesią rozumienia o przyjaźni, współpracy i pomocy
tych obserwować można było postępujące zbli wzajemnej. Jego klauzule wojskowe miały co
żenie indyjsko-radzieckie. Bezpośrednią tego prawda charakter wyłącznie konsultacyjny - przy
przyczyną było pogorszenie stosunków obu kładowo artykuł XI stanowił, że:
państw z Chinami. W związku z powyższym za „ (...) każda wysoka umawiająca się stro
równo Delhi jak i Moskwa dążyły do aliansu, na powstrzyma się od udzielania jakiejkolwiek
który mógłby poprawić ich sytuację strategiczną. pomocy stronie trzeciej, która zaangażuje się w
Początkowo owe zbliżenie nie przybrało ram in zbrojny konflikt ze stroną drugą. W przypadku,
stytucjonalnych. Delegat radziecki zablokował gdy jedna ze stron zostanie zaatakowana lub
jednak projekt nieprzychylnej Indiom rezolucji zagrożona, wysokie umawiające się strony prze
Rady Bezpieczeństwa ONZ, gdy te zbrojnie za prowadzą niezwłocznie wzajemne konsultacje
jęły portugalskie enklawy Goa, Diu i Daman w celem usunięcia takiego zagrożenia i przedsię
grudniu 1961. Rok później, kiedy Chińczycy wzięcia odpowiednio efektywnych kroków dla
wyparli wojska indyjskie ze strefy przygranicz zapewnienia pokoju i bezpieczeństwa ich
nej w Himalajach Moskwa zdecydowanie poparła państw." (...)
Indie. W czasie drugiej wojny o Kaszmir ZSRR
- lecz nawet te stosunkowo łagodne sfor
nie opowiedział się co prawda jednoznacznie po
mułowania znakomicie poprawiły strategiczną
żadnej ze stron, lecz porozumienie taszkienckie
pozycję Indii względem Chin. Zbliżeniu indyj-
Seryjny samolot myśliwski HF-24
Marut (HF - Hindustan Fighter, Ma-
rut - duch wiatru) nr burtowy D-1214.
Marut powstał w firmie HAL (Hindu
stan Aeronautics Limited) pod kierun
kiem byłego szefa konstruktorów nie
mieckich zakładów Focke Wulf, Kur
ta Tanka, i 17 innych inżynierów nie
mieckich. Jego prototyp oblatano w
roku czerwcu 1960, a do 1974 wypro
dukowano 132 samoloty tej wersji. Dłu
żej trwała produkcja dwumiejscowycłi
Marutów Mk.IT, których do 1978 po
wstało 18
16
Strona 16
sko-radzieckiemu towarzyszyło pogorszenie sto do rządów cywilnych po kilkunastoletnim okre
sunków z zachodem. Zarówno Stany Zjedno sie sprawowania władzy przez armię ale rów
czone jak i Wielka Brytania zredukowały po nież przywrócić zasadę proporcjonalnej repre
moc gospodarczą dla Indii, choć Brytyjczycy zentacji i stworzyć przesłanki do likwidacji nie-
nadal dostarczali pewne ilości broni armii in równoprawnego położenia Pakistanu Wscho
dyjskiej. dniego. W prowincjach wschodnich przyniosły
Pakistan po wojnie 1965 wyraźnie zdystan one niekwestionowane zwycięstwo kierowanej
sował się od Stanów Zjednoczonych, co było re przez Mujibara Rachmana Lidze Awami. Zdo
akcją na brak realnego wsparcia w czasie wojny była ona 167 mandatów do parlamentu federal
ze strony innych członków utworzonego pod nego, podczas gdy pozostałych 10 partii zdoby
auspicjami USA paktu SEATO (South East Asia ło ich łącznie 146. Drugim co do znaczenia ugru
Treaty Organization), którego Pakistan był człon powaniem stała się po wyborach Pakistańska
kiem od chwili powstania, tj. 8 września 1954. Partia Ludowa z 88 mandatami. Narodowa Par
Wyrazem tego było m.in. nieprzedłużenie w 1968 tia Awami - „ideologiczna siostra" Ligi Awami
porozumienia dzierżawnego zezwalającego działająca w Pakistanie Zachodnim uzyskała 7
Amerykanom na rozmieszczanie instalacji roz mandatów.
poznania radioelektronicznego i bazy lotniczej Popularność Ligi Awami znajdowała je
pod Peszawarem (to właśnie z tej bazy startowa szcze dobitniejszy wyraz w wynikach wyborów
ły nad ZSRR samoloty rozpoznawcze U-2, w tej do Zgromadzenia wschodniej prowincji - z 310
liczbie również maszyna zestrzelona 1 maja 1960 mandatów zdobyła ona 298, zaś pozostałe par
w rejonie Swierdłowska). Kolejną przyczyną tie 4, a kandydaci niezależni 7.
oziębienia w stosunkach z USA było poparcie Liga przystąpiła do wyborów głosząc
udzielane przez Stany Zjednoczone Izraelowi w wspomniany wcześniej i tzw. szesciopunktowy
konfrontacji z państwami islamskimi. program, w którym domagano się:
Początkowo Pakistan usiłował nawiązać 1. przekształcenia Pakistanu z państwa
bliskie stosunki ze Związkiem Radzieckim, cze unitarnego w federacyjne,
go przejawem były m.in. starania - uwieńczone 2. oparcia systemu politycznego Federacji
powodzeniem - zakupu dużych partii uzbroje Pakistańskiej o model parlamentarno-gabineto
nia. Islamabad stosunkowo szybko zorientował wy,
się jednak, że dla Moskwy najważniejszym part 3. ograniczenia kompetencji rządu federal
nerem na subkontynencie pozostaną Indie, w nego do spraw zagranicznych, obrony i gene
związku z czym wybrał opcję chińską. Funda ralnych kwestii ekonomicznych; pozostałe kwe
mentem, na którym budowano zbliżenie była stie powinny znaleźć się w sferze uprawnień
wrogość obu państwa do Indii. Chińczycy udzie rządów stanowych (regionalnych),
lali sprawującym władzę wojskowym pakistań 4. powołania dwóch banków stanowych
skim daleko idącej pomocy gospodarczej, woj pełniących w regionach funkcje banków central
skowej i politycznej. Prawdopodobnie Pekin nych i emitujących dwie niezależne od siebie
czynił też swemu pakistańskiemu partnerowi lecz wzajemnie wymienialne waluty,
nadzieje na czynne wsparcie militarne w przy 5. przekazanie uprawnień fiskalnych rzą
padku wojny pakistańsko - indyjskiej. Prawdo dom regionalnym, które przekazywać miały
podobnie to właśnie ten czynnik skłonił Islama część uzyskanych środków finansowych na za
bad do wykonania pierwszego uderzenia w woj spokojenie potrzeb rządu federalnego,
nie 1971. 6. utworzenia w Pakistanie Wschodnim sił
paramilitarnych, co miało równoważyć niesy
PAKISTAN WSCHODNI metryczną dyslokację sił federalnych.
- DROGA KU WOJNIE DOMOWEJ Postulaty powyższe, bardzo w pewnych
Przeprowadzone w grudniu 1970 wybory punktach radykalne, były następstwem polity
do pakistańskiego Zgromadzenia Narodowego ki prowadzonej przez Islamabad w stosunku
były wydarzeniem przełomowym w dziejach do prowincji wschodniej. Mimo tego, że jej
tego kraju. Miały one stanowić nie tylko powrót udział w eksporcie Federacji wynosił ok. 75%,
17
Strona 17
Żołnierze sikhijscy w armii
indyjskiej. Ich uzbrojenie sta
nowiły pistolety maszynowe
FN i karabiny maszynowe
Sterling. Na głowach turbany
wymagane względami religij
nymi, albo standardowe hełmy
z siatkami maskującymi
otrzymywała ona zaledwie 30-40% towarów cji Bengalczykow protestujących przeciwko tej
importowanych. Prowincje zachodnie zamie decyzji. Zostały one brutalnie stłumione przez
szkiwane przez 40% populacji otrzymywały policję i przerzucone z zachodu pododdziały
77% środków przeznaczanych przez rząd cen wojskowe W odwecie Rachman ogłosił kampa
tralny na inwestycje. Różnica w dochodzie nię obywatelskiego nieposłuszeństwa, która cał
narodowym na jednego mieszkańca między kowicie sparaliżowała życie prowincji.
wschodem i zachodem dochodziła do 62% na W tym czasie pakistańskie siły zbrojne sta
korzyść mieszkańców Pakistanu Zachodniego, cjonujące w Bengalu były sukcesywnie wzmac
mimo że ryż - podstawowy artykuł spożywczy niane oraz realizowały osiąganie wyższych sta
- był w Bengalu czterokrotnie droższy niż na nów gotowości bojowej. Wraz z przybywaniem
zachodzie. do Bengalu oddziałów i pododdziałów z zacho
Liga Awami nie była więc polityczną efe du wycofywano do Pakistanu Zachodniego od
merydą (istniała od 1954), a poparcie dla niej działy stacjonujące dotąd na wschodzie, bowierr
wynikało z poczucia upośledzenia i niesprawie istniały obawy co do ich lojalności. Nieliczn:
dliwości odczuwanego przez większość Bengal oficerowie pochodzenia bengalskiego byli od
czykow. Polityczne zaangażowanie przywódcy suwani od stanowisk dowódczych, z reguły kie
Ligi, Mujibara Rachmana datowało się od po rowano ich na stanowiska nie mające wpływa
czątku lat pięćdziesiątych. Wtedy to jako stu na sytuację. Z pasa nadgranicznego do Dakk
dent uniwersytetu w Dakce protestował prze przebazowano większość czołgów i innych po
ciwko próbie uczynienia z języka urdu narodo jazdów opancerzonych. Wszystko to znamiono
wego języka całego Pakistanu (urdu był języ wało wolę zbrojnego spacyfikowania wscho
kiem, którym w Pakistanie Zachodnim posługi dniej prowincji
wały się największe grupy etniczne, w Pakista Pierwszym prowadzącym do tego krokien
nie Wschodnim dla ok. 98 % ludności językiem miało być wprowadzenie godziny policyjnej w<
ojczystym był wówczas bengali, zaś rolę języ wszystkich miastach. Decyzja ta doprowadził;
ka uniwersalnego w kontaktach między wscho jednak tylko do zwiększenia liczby incydentów
dem i zachodem pełnił angielski). Patrole wojskowe coraz częściej otwierały ogiei
Sukces Ligi Awami wywołał zaniepokoje do osób cywilnych przebywających na ulicach
nie prominentnych polityków zachodu ignoru Wojskowy administrator prowincji admirał Ah
jących od lat emancypacyjne wysiłki Bengal sania nie był w stanie opanować sytuacji. Nie
czykow. 1 marca Yahai Khan działając z apro wiele zmieniła też zmiana na tym stanowisku
batą Bhutto po raz kolejny odroczył sesję zgro Nowy administrator - generał porucznik Tikki
madzenia konstytucyjnego. Tym razem na czas Khan nie dysponował bowiem pełnomocnictwa
nieokreślony. W Dakce i innych miastach do mi do wprowadzenia rozwiązań politycznycl
szło wówczas do wielotysięcznych demonstra mogących częściowo choćby zaspokoić aspira
18
Strona 18
cje Bengalczyków. Spowodowało to pojawie tzw. Biharczyków (byli to muzułmanie, którzy
nie się pierwszych, nieśmiałych jeszcze, haseł w trakcie podziału subkontynentu na Indie i
niepodległościowych. Pakistan przybyli do Bengalu Wschodniego z
Rachman starał się w tym czasie wykorzy pozostającego w granicach hinduistycznych In
stać swoją pozycję do tonowania sytuacji. Prze dii Biharu). Ocenia się, że w ciągu pierwszych
mawiając 7 marca do ponad milionowego tłu 48 godzin trwania stanu wyjątkowego siły bez
mu zebranego na torach wyścigów konnych w pieczeństwa oraz wspierająca je armia wymor
Dakce ograniczył się on do ogólnych stwierdzeń dowały kilkanaście tysięcy ludzi.
o potrzebie odzyskania przez ludność Bengalu Terror, którym posługiwały się siły paki
rzeczywistego wpływu na administrowanie pro stańskie wywołał masową ucieczkę Bengalczy
wincją. Doświadczony, przywykły do prowadze ków do Indii. Początkowo, pod koniec kwiet
nia walki metodami politycznymi, przywódca nia, służby indyjskie zatrzymywały kilkuset
pragnął - jak można mniemać - uniknięcia roz uchodźców dziennie. W miarę upływu czasu
lewu krwi, nawet za ceną ograniczenia wysu liczba ta wzrosła do tysięcy. Pod koniec kwiet
wanych żądań. Mimo że uspokojeni wystąpie nia na terytorium Indii znalazło się już ponad
niem Rachmana manifestanci rozeszli się nie milion uchodzących przed represjami ludzi.
prowokując starć z siłami bezpieczeństwa, duża
ich część - zwłaszcza studenci - była rozczaro WOJNA DOMOWA W BENGALU
wana wystąpieniem przywódcy Ligi Awami. Wojna domowa w Bengalu, zwana też po
Wojskowy administrator prowincji, gene wstaniem bengalskim, faktycznie rozpoczęła się
rał Tikka Khan nie zdawał sobie sprawy z rze kiedy po wydarzeniach w Dakce pododdziały
czywistych rozmiarów niezadowolenia ludno bengalskich formacji wojskowych przeciwsta
ści w związku z czym absolutyzował możliwość wiły się próbom rozbrojenia podjętych przez siły
rozwiązania problemów w drodze zbrojnej kon przerzucone z Zachodniego Pakistanu. Ponie
frontacji. Depeszował on m.in do prezydenta pi waż większość starszych oficerów - Bengalczy
sząc: „wydajcie mi rozkaz a zgniotę ich w ciągu ków już wcześniej została pozbawiona stano
48 godzin". Utwierdziło to Yahya w przekona wisk w armii lub przeniesiona na funkcje admi
niu o możliwości rozwiązania w sposób siłowy nistracyjne, na czele spontanicznego buntu sta
problemów Bengalu. nęli kapitanowie i majorowie. Wcześniejsze
28 marca wieczorem Rachman późnym próby stawiania oporu przez policję złożoną z
wieczorem wrócił do domu w Dakce po kolej Bengalczyków zostały z całą bezwzględnością
nej turze negocjacji. O północy do jego siedzi stłumione. W Dakce i innych dużych miastach
by wdarli się uzbrojeni żołnierze pakistańscy. armia już 25 marca szturmowała i zdobyła więk
Bengalczyk został aresztowany i wywieziony w szość placówek policyjnych zabijając dużą licz
nieznanym kierunku. W tym samym czasie na bę funkcjonariuszy.
całym obszarze prowincji przywrócony został 26 marca rano, po otrzymaniu wyrywko
zniesiony przed wyborami stan wyjątkowy. wych informacji ze stolicy prowincji major Zia-
Oznaczało to między innymi delegalizację wszy ur Rehman z 8 batalionu Pułku Wschodniego
stkich partii politycznych, zakaz zgromadzeń, Bengalu, zdoławszy uniknąć aresztowania ze
likwidację wolnej prasy. Specjalnym dekretem brał 200 żołnierzy i 6 oficerów ze swej jednost
władz wojskowych zamknięty został uniwersy ki i opanował część Czattagam. Następnego dnia
tet w Dakce postrzegany jako wylęgarnia nie powstańcy, przy wsparciu ludności, zdobyli
bezpiecznych, demokratycznych i liberalnych gmach radiostacji i wyemitowali apel wzywa
idei. Siły pakistańskie przystąpiły do rozprawy jący do zbrojnego przeciwstawienia się władzy
z opozycją oraz stawiającymi opór miejscowy centralnej. Zakończony był on proklamacją po
mi formacjami policyjnymi i wojskowymi. wstania niepodległego Bangladeszu. Rehman
Prócz formacji regularnych w działaniach tych utracił co prawda 30 marca radiostację i wypar
uczestniczyły, wsławiając się szczególnym be ty został z miasta lecz oddział nie został rozbity
stialstwem, nieregularne oddziały zwane Raza- i operował w rejonie Czattagam do połowy
karami organizowane z ludności napływowej, kwietnia. Następnie przemieścił się w północne
19
Strona 19
rejony Bengalu, ku granicy z Indiami. 26 marca wanymi urzędnikami. Siły te nie były w stanie
rewoltę podniosły także oddziały bengalskie sta zapewnić spokoju na całym obszarze kraju. Re
cjonujące w Comilla (mjr Khaled Musharraf) i jony prowincjonalne opanowywane były przez
Kushita (mjr Usman). cieszących się poparciem miejscowej ludności
W krótkim czasie antypakistańska party powstańców. Świadomość tego, że Bengalczy-
zantka liczyła ok. 10 000 ludzi. Małe grupy dzia cy popierają Mukti Bachini spowodowała pod
łały na północy, w rejonie Rajshahi - Kushita - jęcie przez władze wojskowe działań odartych
Jessore, w okręgach Sylhet i Mymensingh. z cienia racjonalizmu. Surowe represje przeisto
Większe siły wiązały Pakistańczyków w kluczo czyły się w eksterminację ludności cywilnej.
wym okręgu Dakka - Comilla i pod Czattagam. Tym samym zwiększyła się szerokość strumie
Głównymi obiektami działań grup nazwanych nia uchodźców napływających do Indii. Mate
Mukti Bachini były elementy infrastruktury ko riały indyjskie mówiąo 10 milionach Bengal-
munikacyjnej. Niszczono tory kolejowe, mosty czyków szukających za granicą schronienia
oraz niezwykle ważny w warunkach bengalskich przed bezwzględnością armii. Publikacje paki
tabor rzeczny. Stworzyło to siłom pakistańskim stańskie mówiąo eksodusie 2-3 milionów osób
znaczne problemy aprowizacyjne i wymuszało cywilnych, lecz nawet przyjęcie tej drugiej licz
konieczność angażowania dużej liczby żołnie by uzmysławia skalę problemu, przed którym
rzy nie tylko do ochrony transportów ale rów stanęły Indie.
nież linii komunikacyjnych. Prócz tego ruch Utrzymanie olbrzymiej rzeszy uchodźców
oporu zorganizował w rejonie Kushita - Jessore stworzyło poważne problemy finansowe a poza
- Khulna kanał przerzutowy do Indii, którym tym skomplikowało sytuację wewnętrzną w
przeszmuglowano wiele prominentnych osobi Bengalu Indyjskim. Władze w Delhi obawiały
stości bengalskich. W tym czasie Indie posta się nawet wybuchu zamieszek na tle animozji,
wiły w stan podwyższonej gotowości bojowej które wyniknąć mogły między uchodźcami a
wojska pograniczne podległe Ministerstwu ludnościąmiejscową. Wobec daleko niewystar
Spraw Wewnętrznych (BDF). czających rozmiarów pomocy zagranicznej De
Na początku kwietnia, partyzanci podjęli lhi stanęło przed koniecznością zapewnienia
próby opanowania kilku większych miast. Mię Bengalczykom możliwości powrotu do domów.
dzy innymi Mukti Bachini opanowali część Jedynym sposobem osiągnięcia tego celu było
Kushity. Po chwilowych sukcesach zostali oni poparcie separatystów wschodniopakistańskich
jednak w większości rozbici przez wojska rzą i udzielenie im pomocy w dziele tworzenia nie
dowe, które w trzeciej dekadzie miesiąca odzy podległego państwa Bangladesz. To zaś ozna
skały kontrolę na sytuacją. Oddziały partyzanc czać mogło jedynie realną ewentualność wojny
kie zepchnięte zostały do głębokiej defensywy. z Pakistanem. Zaznaczyć przy tym należy, że
Niepowodzenie militarne przeistoczyło się jed już na początku kwietnia ośrodki analityczne
nak w sukces propagandowy. Ową pierwszą pracujące na zlecenie rządowe przedłożyły In-
ofensywę Mukti Bachini mocno nagłośniła prasa dirze Gandhi raport, z którego wynikało, że ko
indyjska a w ślad za nią agencje informacyjne. szty wojny z Pakistanem będą prawdopodobnie
Ruch powstańczy uzyskał pozytywny wizeru niższe niż środki, które pochłonie utrzymy
nek w świecie. wanie przez rok uchodźców z Bengalu.
Niekontrolowany napływ uchodźców do Prócz przyczyn czysto ekonomicznych,
Indii uświadomił zarówno Delhi jak i Islama których znaczenia trudno przeceniać, istotną rolę
badowi, że skutki wydarzeń rozgrywających się w ówczesnej polityce Delhi odgrywało to, że
we wschodniej prowincji nie ograniczą się praw powstanie przyjaznego Bangladeszu zakończy
dopodobnie do jej obszaru. łoby stan strategicznego okrążenia Indii i tym
Na przełomie marca i kwietnia Pakistań samych przestałaby istnieć groźba prowadzenia
czycy dysponowali w Pakistanie Wschodnim wojny na dwa fronty. Podkreślić przy tym nale
trzema rozwiniętymi regularnymi dywizjami (9, ży, że polityka pakistańska sprzyjała zamiarom
14, 16 DP), jedną w fazie formowania (36 DP) Hindusów, którzy od początku zdawali sobie
oraz formacjami nieregularnymi i zmilitaryzo prawdopodobnie sprawę, że powstańcy bengal-
20
Strona 20
scy są zbyt słabi by samodzielnie wybić się na porcie Czalna co najmniej 5 statków pełnomor
niepodległość. Bezwzględność oddziałów pacy skich (w tym zbiornikowiec „Teviot" o nośności
fikujących Bengal w połączeniu z odpowiednim 10 0001 oraz frachtowiec „Chakolona" o nośno
propagandowym zdyskontowaniem szczególnie ści 10 000 t) i 3 jednostki rzeczne. Prócz tego
bulwersujących przypadków okrucieństwa przez powstańcze formacje specjalne działały w rejo
indyjskie, a za ich pośrednictwem światowe me nie portu Czattagam zatapiając prawdopodobnie
dia, doprowadziły do utraty przez Islamabad po 1 frachtowiec bandery somalijskiej. Łączne straty
parcia większości zachodnich sojuszników. Pro statków pełnomorskich w wyniku działań spe
wadzona umiejętnie przez Indie akcja propagan cjalnych ocenia się na 11 jednostek. Dalsze 4-5
dowa począwszy od kwietnia poczęła przygoto odniosło uszkodzenia w wyniku ostrzału z brze
wywać opinię światową do wybuchu wojny, przy gu. W następnym miesiącu partyzanci przenieśli
czym w tym konkretnym przypadku wojska in działania na pełne morze. 12 października uzbro
dyjskie mimo planów wkroczenia na terytorium jona jednostka powstańcza zaatakowała i zmu
przeciwnika wystąpić miały nie jako agresor lecz siła do powrotu do Kalkuty płynący do portów
siły wyzwoleńcze. W tym to właśnie okresie uku Bengalu Wschodniego brytyjski frachtowiec
to nowy termin - „agresja poprzez wymuszenie „City of St. Alabams".
napływu uchodźców", którym Delhi określało Również na lądzie cały czas zwiększał się
stan istniejący na granicy z Bengalem. rozmach działań sił partyzanckich. W lipcu
Począwszy od połowy marca Indie zaczę Mukti Bachini działający z terytorium Indii prze
ły więc udzielać nieoficjalnego poparcia Mukti szli od infiltracji strefy nadgranicznej siłami kil
Bachini. W pierwszej fazie przybierało ono for kuosobowych patroli do rajdów zgrupowań
mę stosunkowo skromnych dostaw broni strze kompanijnych. Dochodziło do poważnych starć
leckiej. Indyjskie formacje graniczne „nie zau będących przede wszystkim wynikiem zasadzek
ważały" też przechodzenia grup powstańców organizowanych przez partyzantów na kolum
przez granicę i rekrutowania ochotników spo ny wojsk rządowych. W jednej z nich, pod miej
śród uchodźców. Stosunkowo szybko jednak scowością Belonia, Bengalczycy wyeliminowali
zakamuflowana współpraca nabrała rozmachu. z walki ok. 450 żołnierzy przeciwnika przy stra
Na terytorium indyjskiego Bengalu powstały tach własnych wynoszących 70 ludzi. Nasiliły
obozy szkoleniowe, gdzie rekruci armii po się też działania dywersyjne przeciwko infra
wstańczej zdobywali umiejętności wojskowe strukturze komunikacyjnej. Od początku kon
pod okiem instruktorów z regularnej armii in fliktu do pierwszych dni sierpnia partyzanci
dyjskiej. Prócz lekkiej broni strzeleckiej party zniszczyli ok. stu większych mostów kolejo
zanci uzyskali dostęp do granatników przeciw wych i drogowych oraz ponad 1000 małych
pancernych, moździerzy, profesjonalnie przygo mostów i przepustów. Pakistańczycy zmuszeni
towanych ładunków wybuchowych. W krótkim zostali do rzucenia przeciwko siłom bengalskim
czasie Mukti Bachini przeszli z głębokiej de 40 ekwiwalentnych batalionów ze składu for
fensywy do coraz śmielszych działań zaczep macji stacjonujących na obszarze prowincji oraz
nych. Początkowo miały one charakter akcji przerzuconych z zachodu formacji specjalnego
dywersyjnych, lecz już w czerwcu przyjęły for przeznaczenia. Równocześnie doszło do zmia
mę trwałego opanowywania wybranych terenów ny na stanowisku gubernatora wschodniej pro
- dotyczy to zwłaszcza wschodniej i północno - wincji i głównodowodzącego sił zbrojnych Pa
wschodniej części kraju. kistanu na wschodzie. Tikka Khan zastąpiony
został przez generała porucznika Niazi.
W tym samym czasie w Indiach rozpoczęło
się szkolenie nurków bojowych Mukti Bachini. Wsparcie udzielane Bengalczykom przez
Rozpoczęli oni aktywne działania we wrześniu. siły zbrojne Indii musiało doprowadzić do in
Ukierunkowane były one na sparaliżowanie sy cydentów zbrojnych. Indyjskie wojska pogra
stemu zaopatrywania i transportu wojsk rządo niczne wielokrotnie wspierały powstańców
wych. Bengalscy nurkowie bojowi korzystając ogniem przez granicę - zwłaszcza gdy zbliżali
z min z zaczepami magnetycznymi zatopili lub się oni do niej ścigani przez siły pakistańskie.
ciężko uszkodzili w dniach 18-22 września w Prowokowało to Pakistańczyków do ostrzeliwa-
21