8877
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | 8877 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
8877 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd 8877 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. 8877 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
8877 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
BIBLIOTEKA WYDZIA�U PEDAGOGICZNEGO
Uniwersytetu Warszawskiego
Marek Andrzejewski
PRAWNA
OCHRONA
RODZINY
WSiP
Marek Andrzej ewski
PRAWNA
OCHRONA
RODZINY
WSiP
Projekt ok�adki i strony tytu�owej
Tadeusz Nuckowski
Redaktor
Ewa Skalska
Redaktor techniczny
Janina Sobo�
Biblioteka WPedag.
092003947
ISBN 83-02-08763-7
� Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Sp�ka Akcyjna
Warszawa 1999
Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Sp�ka Akcyjna
00-965 Warszawa, AL Jerozolimskie 136
nr Przegr�dki Poczt. P-9
www.wsip.com.pl
Wydanie drugie zmienione
Sk�ad i �amanie: �Enterek", Warszawa
Druk i oprawa: Pozna�skie Zak�ady Graficzne SA
Ksi��k� wydrukowano na papierze produkcji International Paper-Kwidzyn S.A.
.-�/-.^/�o
SPIS TRE�CI
Od Autora........................................................ 11
Wykaz skr�t�w...................................................... 13
Rozdzia� 1. Zagadnienia wprowadzaj�ce ............................. 14
Podstawowe poj�cia dotycz�ce rodziny ............................... 14
�r�d�a prawa rodzinnego .......................................... 17
�r�d�a prawa powszechnie obowi�zuj�cego w Polsce.................. 17
Konstytucja................................................... 17
Kodeks rodzinny i opieku�czy i inne ustawy......................... 18
Ratyfikowane umowy mi�dzynarodowe ............................ 18
Akty wykonawcze ............................................. 19
Poj�cie prawa dotycz�cego rodziny................................ 19
Zasady prawa rodzinnego .......................................... 20
S�dy rodzinne ................................................... 21
Miejsce prawa w�r�d �rodk�w oddzia�ywania wobec rodziny.............. 22
Dyskusje wok� norm reguluj�cych funkcjonowanie rodziny .............. 23
Rozdzia� 2. Ma��e�stwo .............................................. 25
Zasady prawa ma��e�skiego.................................:...... 25
Zawarcie zwi�zku ma��e�skiego .................................... 26
Forma zawarcia ma��e�stwa........................................ 27
Uniewa�nienie zawartego zwi�zku ma��e�skiego (przeszkody ma��e�skie) ... 29
Wiek ........................................................ 29
Ubezw�asnowolnienie........................................... 30
Choroba psychiczna lub niedorozw�j umys�owy...................... 30
Pozostawanie we wcze�niej zawartym zwi�zku ma��e�skim ............ 31
Pokrewie�stwo ................................................ 31
Powinowactwo ................................................ 31
www.wsip.com.pl
6 Spis tre�ci
Pozostawanie ze sob� w stosunku przysposobienia ................... 32
Wady pe�nomocnictwa i wady o�wiadczenia o zawarciu ma��e�stwa...... 32
Wzajemne prawa i obowi�zki ma��onk�w............................. 33
R�wnouprawnienie ma��onk�w................................... 33
Obowi�zek wsp�lnego po�ycia, wierno�ci i wsp�dzia�ania dla dobra
rodziny ...................................................... 33
Nazwisko ma��onk�w........................................... 34
Obowi�zek zaspokajania potrzeb rodziny ........................... 34
Wzajemna reprezentacja ma��onk�w............................... 35
Solidarna odpowiedzialno�� ma��onk�w za zobowi�zania zaci�gni�te
przez jednego z nich............................................ 35
Stosunki maj�tkowe mi�dzy ma��onkami.............................. 36
Wsp�lno�� ustawowa........................................... 36
Maj�tek odr�bny............................................... 36
Zarz�d maj�tkiem wsp�lnym ..................................... 37
Zaspokajanie wierzycieli z maj�tku wsp�lnego....................... 38
Umowy maj�tkowo-ma��e�skie i zniesienie wsp�lno�ci................ 39
Ma��e�stwo a konkubinat.......................................... 39
Rozdzia� 3. Ustanie ma��e�stwa i separacja.............................. 41
Sposoby ustania ma��e�stwa........................................ 41
G��wne przyczyny rozwod�w....................................... 42
Zasada trwa�o�ci ma��e�stwa ....................................... 43
Przes�anki materialnoprawne rozwodu................................ 44
Wst�p ....................................................... 44
Rozk�ad po�ycia ma��e�skiego.................................... 44
Przes�anki wy��czaj�ce rozw�d ................................... 46
Skutki prawne rozwodu............................................ 47
Wina rozk�adu po�ycia.......................................... 47
W�adza rodzicielka po rozwodzie.................................. 48
Dostarczanie �rodk�w utrzymania ................................. 48
Losy wsp�lnego mieszkania...................................... 49
Maj�tek ..................................................... 50
Post�powanie s�dowe w sprawach o rozw�d ........................... 50
Separacja....................................................... 52
Rozdzia� 4. Pochodzenie dziecka ....................................... 55
Ustalenie macierzy�stwa........................................... 55
Ustalenie ojcostwa................................................ 56
Wst�p ....................................................... 56
Pochodzenie dziecka od m�a matki ............................... 56
Uznanie dziecka ............................................... 58
Spis tre�ci 7
S�dowe ustalenie ojcostwa....................................... 60
Dowody powo�ywane w sprawach s�dowych o ustalenie i zaprzeczenie
ojcostwa...................................................... .. 62
Dylematy sztucznego wspierania ludzkiej prokreacji..................... 62
Rozdzia� 5. W�adza rodzicielska ....................................... 65
Zasady autonomii rodziny i jej prymatu w wychowaniu dzieci............. 65
Charakter w�adzy rodzicielskiej ..................................... 66
Tre�� w�adzy rodzicielskiej......................................... 68
Ingerencje w sfer� w�adzy rodzicielskiej .............................. 70
Pozbawienie i zawieszenie w�adzy rodzicielskiej ..................... 70
Ograniczenia w�adzy rodzicielskiej ................................ 71
Pozbawienie a ograniczenia w�adzy rodzicielskiej..................... 71
Prawo rodzic�w do kontakt�w z dzieckiem ............................ 73
W�adza, czy piecza rodzicielska? .................................... 73
Rozdzia� 6. Piecza zast�pcza........................................... 75
Dyrektywy oddzia�ywania wobec rodzin nienale�ycie sprawuj�cych piecz�
nad dzie�mi..................................................... 76
Formy pieczy zast�pczej........................................... 78
Funkcja spo�eczna instytucji pieczy zast�pczej ......................... 80
Podstawy prawne pieczy zast�pczej .................................. 82
Rodzinne a instytucjonalne formy pieczy zast�pczej ..................... 83
Aspekty prawne sprawowania pieczy nad dzieckiem umieszczonym w rodzinie
zast�pczej lub w plac�wce opieku�czo-wychowawczej................... 84
Prawo dziecka do styczno�ci z rodzicami i innymi osobami bliskimi ........ 87
Umieszczanie dzieci poza rodzin� - aspekty proceduralne................ 87
Rodziny zast�pcze ............................................... 90
Charakterystyka prawna ........................................ 90
Rodzice zast�pczy.............................................. 91
Wspieranie rodzin zast�pczych.................................... 93
Rodzaje rodzin zast�pczych ...................................... 94
Plac�wki opieku�czo-wychowawcze ................................. 96
Typy plac�wek opieku�czo-wychowawczych........................ 96
Indywidualizacja pracy z wychowankami ........................... 97
Usamodzielnienie wychowank�w rodzin zast�pczych i plac�wek
opieku�czo-wychowawczych........................................99
Rozdzia� 7. Przysposobienie (adopcja) .................................. 102
Poj�cie i funkcja ................................................. 102
Standardy mi�dzynarodowe ........................................ 103
Dobro przysposabianego........................................... 104
www.wsip.com.pl
8 Spis tre�ci
Strony stosunku przysposobienia .................................... 104
Zgoda na przysposobienie.......................................... 106
Dodatkowe przes�anki ustanowienia adopcji zagranicznej................. 107
Rodzaje przysposobie� ............................................ 108
Przysposobienie niepe�ne........................................ 108
:;,. Przysposobienie pe�ne .......................................... 109
Przysposobienie ca�kowite (nierozerwalne, blankietowe) ............... 111
??- Problematyka proceduralna......................................... 111
i),- Tajemnica przysposobienia......................................... 113
Rozdzia� 8. Obowi�zki alimentacyjne................................... 115
Wst�p.......................................................... 115
:' Poj�cie i charakter obowi�zk�w alimentacyjnych ....................... 116
Kr�gi os�b uprawnionych i zobowi�zanych do alimentacji................ 117
' Kolejno�� obowi�zku alimentacyjnego................................ 118
Zakres obowi�zku alimentacyjnego .................................. 120
c Spos�b realizacji obowi�zk�w alimentacyjnych......................... 122
Zmiana zakresu i wyga�ni�cie obowi�zku alimentacyjnego................ 123
Zabezpieczenie wykonania obowi�zk�w alimentacyjnych................. 124
'-' Dochodzenie i egzekucja aliment�w.................................. 125
? Fundusz alimentacyjny............................................ 126
i
Rozdzia� 9. Opieka prawna ........................................... 129
Wst�p.......................................................... 129
Opieka nad ma�oletnim............................................ 130
Ustanowienie opieki............................................ 130
f," Opiekun...................................................... 131
,, Sprawowanie opieki............................................ 131
','' Nadz�r....................................................... 133
Ustanie opieki, zwolnienie opiekuna ............................... 133
Opieka nad osob� doros�� ubezw�asnowolnion� ca�kowicie ............... 134
Wst�p ....................................................... 134
" Przes�anki ubezw�asnowolnienia .................................. 134
Procedura .................................................... 135
Skutki prawne ubezw�asnowolnienia............................... 136
M{ Kuratela........................................................ 137
Rozdzia� 10. Ochrona rodziny w przepisach prawa karnego................ 139
l Wst�p.......................................................... 139
?> Prawo karne - podstawowe poj�cia .................................. 140
Przest�pstwa przeciwko rodzinie .................................... 148
I
Spis tre�ci 9
Inne przest�pstwa szczeg�lnie cz�sto pope�niane przeciwko osobom bliskim . . 150
Dylematy prawnokamej ochrony rodziny.............................. 154
Rozdzia� 11. Post�powanie w sprawach nieletnich......................... 157
Nieletni ........................................................ 157
�rodki stosowane wobec nieletnich .................................. 158
�rodki wychowawcze........................................... 158
�rodek poprawczy ............................................. 159
�rodki leczniczo-wychowawcze................................... 160
Kara......................................................... 160
�rodki wobec rodzic�w nieletniego .................................. 161
Post�powanie - podstawowe zasady.................................. 162
Zjawisko przest�pczo�ci nieletnich................................... 164
Rozdzia� 12. Ochrona praw dzieci...................................... 167
Prawa cz�owieka................................................. 167
Podstawowe dokumenty dotycz�ce ochrony praw cz�owieka .............. 169
Konwencja o Prawach Dziecka - za�o�enia i cele ....................... 172
Katalog praw dziecka ............................................. 173
Ochrona praw dzieci w dzia�alno�ci organizacji i instytucji................ 175
Aneks......'.'...................................................... 183
www.wsip.cora.pl
OD AUTORA
1. Idea tego opracowania si�ga zako�czonego przed kilku laty okresu nie-
spe�na dekady mej pracy wychowawczej w domach dziecka. By�em w�wczas
�wiadkiem, jak niewiedza wychowawc�w o elementarnych instytucjach pra-
wnych owocowa�a b��dnymi decyzjami w sprawach wychowank�w i ich ro-
dzin. Dotychczasowe do�wiadczenia dydaktyczne w pracy z pracownikami
socjalnymi sk�aniaj� mnie do tezy, i� obszar owej niewiedzy w tej grupie za-
wodowej jest r�wnie spory i - nie mam co do tego w�tpliwo�ci -przynosi
r�wnie niedobre skutki.
Ksi��ka ma wi�c wyra�nie okre�lony kr�g adresat�w. Nie zniech�caj�c ni-
kogo do jej lektury, nale�y wskaza�, i� zosta�a ona napisana z my�l� o pracow-
nikach socjalnych, pedagogach spo�ecznych, nauczycielach, wychowawcach
oraz osobach studiuj�cych lub ucz�cych si�, by w przysz�o�ci w tych zawodach
pracowa�. Tym pierwszym ma ona s�u�y� w codziennej pracy, w kt�rej ka�dego
dnia spotykaj� si� z problemami rodzinnymi swoich klient�w, uczni�w i wycho-
wank�w, drugim za� mapom�c w uporaniu si� z nie�atw� dla nieprawnik�w ma-
teri� egzaminacyjn�. Prawna ochrona rodziny, okre�lana w programach stu-
di�w pedagogicznych jako �Prawo rodzinne", �Ustawodawstwo rodzinne
i opieku�cze", �Prawo rodzinne i nieletnich " itp. zajmuje w nich -podobnie
zreszt� jak w programach nauczania realizowanych w policealnych szko�ach
pracy socjalnej - sporo miejsca. Tymczasem na rynku ksi�garskim nie by�o do-
tychczas opracowa� tego wa�kiego zagadnienia w formie u�ytecznej dla wy-
mienionego kr�gu odbiorc�w. Sk�din�d znakomite podr�czniki prawa rodzin-
nego napisane z my�l� o studentach prawa i aplikantach s� bowiem dla
nieprawnik�w nazbyt hermetyczne.
2. Edukacyjne i zawodowe potrzeby adresat�w ksi��ki wywar�y istotny
wp�yw na jej zawarto��. Opracowanie wykracza bowiem daleko poza ramy
www.wsip.com.pl
12
Od Autora
uregulowa� Kodeksu rodzinnego i opieku�czego, ukazuj�c spory obszar tego,
co nazywane jest prawem dotycz�cym rodziny. Z tego obszaru przedstawiono
kwestie, z kt�rymi adresaci ksi��ki stykaj� si� na co dzie� (post�powanie
w sprawach nieletnich, wybrane zagadnienia prawa karnego, ochrona praw
dzieci, funkcjonowanie instytucji pieczy zast�pczej), pozostawiono natomiast
na uboczu te zagadnienia nale��ce do prawa dotycz�cego rodziny, kt�re albo
nie s� zwi�zane z profesj� lub kierunkiem studi�w adresat�w ksi��ki (ochro-
na rodziny w prawie podatkowym, w prawie spadkowym, czy te� np. w prawie
mi�dzynarodowym prywatnym), albo s� wyk�adane na studiach pedagogicz-
nych w ramach odr�bnych zaj�� (ochrona rodziny w prawie pracy i zabezpie-
czenia spo�ecznego).
3. Ka�dy rozdzia� zawiera wykaz literatury. S� tam odniesienia do stosow-
nych fragment�w podr�cznik�w prawniczych z zakresu prawa rodzinnego,
�Systemuprawa rodzinnego i opieku�czego" i �Komentarza do Kodeksu ro-
dzinnego i opieku�czego " oraz do innych publikacji ksi��kowych i artyku��w.
Tre�ci w nich zawarte wykraczaj� daleko zar�wno poza zakres niezb�dny do
zawodowego funkcjonowania adresat�w opracowania, jak i do odniesienia
sukcesu podczas egzaminu. Mog� one jednak okaza� si� przydatne zar�wno
dla poszerzenia i pog��bienia wiedzy, jak i dla student�w pisz�cych prace li-
cencjackie lub magisterskie na tematy mniej lub bardziej zaz�biaj�ce si� z in-
stytucjami prawnej ochrony rodziny.
4. Ksi��k� ko�czy �Aneks", w kt�rym Czytelnik znajdzie przyk�ady po-
zw�w, wniosk�w i wyrok�w s�dowych. Ich ce�em jest przybli�enie strony
praktycznej omawianych zagadnie�. ..... -:? r_-->\> ??:;?. : ?<!!,.;
5. Poszczeg�lne zagadnienia zosta�y zaprezentowane wed�ug ich uregulo-
wania aktualnego na dzie� 15 maja 2003 r.
Autor oddaje ksi��k� do r�k Czytelnik�w z nadziej�, �e b�dzie im przydat-
na. Wszelkie uwagi � zw�aszcza krytyczne - mog�ce j� udoskonali� spotkaj�
si� z wdzi�czno�ci�. . .........
'ir.in:-..??">', ; ~->i\r ??>.; ???. ��? ?.':�:..�, �.' .!*?;. .... -.i ? . ? � \, Marek Andrzejewski
?V:. >.�?.. . � J 2VS -M-.r-'-;' � ;.' i-';-.
-YV\;\ ,'",. '?.'.�? iii
. ??i%W:': . -.
,,.! ,:i- . i .? -i .. M
Wykaz skr�t�w:
Dz. U.
KC
KK
KoPD
KPC
KPK
KRiO
UPN ';;;..
UPS
tj.
J. Ignatowicz
J. Winiarz
J Strzebi�czyk
T. Smyczy�ski
Komentarz
System
Dziennik Ustaw
Kodeks cywilny ,.v ??'�?� . ,? ?? � �? i j
Kodeks karny ?...... ?,..�> ^ ?., ^^:
Konwencja o Prawach Dziecka ,- ?:: ^ ? , ..�?�?<
Kodeks post�powania cywilnego ' ? '^
Kodeks post�powania karnego ^
Kodeks rodzinny i opieku�czy ' !
Ustawa z 26 X 1982 o post�powaniu w sprawach nieletnich,
Dz. U. 1982, Nr 35, poz. 228 z p�niejszymi zmianami
Ustawa z 29 XI1990 o pomocy spo�ecznej Dz. U. 1998, Nr 64,
poz. 414 z p�niejszymi zmianami
tekst jednolity (og�oszony urz�dowo tekst aktu prawnego
uwzgl�dniaj�cy wszystkie dotychczasowe zmiany)
- J. Ignatowicz Prawo rodzinne. Wyd. IV Warszawa Wydaw-
nictwo Prawnicze PWN 2000
- J. Winiarz Prawo rodzinne. Wyd. IX. Warszawa PWN 1996
- J. Strzebi�czyk Prawo rodzinne Kantor Wydawniczy ZA-
KAMYCZE 2002
T. Smyczy�ski Prawo rodzinne i opieku�cze. Analiza i wy-
k�adnia. Warszawa Wydawnictwo C.H. Beck 2001
H. Ciep�a, B. Czech, T. Domi�czyk, S. Klaus, K. Piasecki,
M. Sychowicz Kodeks rodzinny i opieku�czy z komenta-
rzem. Red. K. Piasecki. Warszawa Wydawnictwo Prawni-
cze 2000 ; .
System prawa rodzinnego i opieku�czego. Praca zbiorowa
pod red. J.S. Pi�towskiego Wroc�aw Ossolineum 1985
www.wsip.com.pl
ZAGADNIENIA WPROWADZAJ�CE
Literatura: Ignatowicz, s. 15-88; Smyczy�ski, s. 3-23; Strzebi�czyk, s. 21-48;
Winiarz, s. 13-38; System s. 7-74.
F. Adamski Rodzina. Wymiar spo�eczno-kulturowy. Krak�w Wydawnictwo UJ 2002;
L. Dyczewski Rodzina-spo�ecze�stwo-pa�stwo. Lublin Towarzystwo Naukowe KUL
1994; A. Grze�kowiak Rodzina w projektach Konstytucji. W: Zagadnienia praw rodziny.
Red. J. Reberta RW KUL Lublin 1997; Z. Radwa�ski Badania nad prawem rodzinnym.
W: Metodologiczne problemy bada� nad rodzin�. Red. Z. Tyszka Pozna� 1980; ten�e
Problemy kodyfikacji prawa rodzinnego. W: Rozprawy z prawa cywilnego. Warszawa
1985; T. Smyczy�ski Rodzina i prawo rodzinne w �wietle nowej Konstytucji. �Pa�stwo
i Prawo" 1997 nr 12; Z. Tyszka Socjologia rodziny. Warszawa 1979; Z. Tyszka, A. Wa-
chowiak Podstawowe poj�cia i zagadnienia socjoligii rodziny. Pozna� 1997; F. Zedler
S�dy rodzinne. Wybrane zagadnienia organizacyjne i procesowe. Warszawa 1984;
Z. Ziembi�ski Wieloaspektowo�� bada� nad prawem dotycz�cym rodziny. W: Metodolo-
giczne....]^.
Podstawowe poj�cia dotycz�ce rodziny
Rodzina nie doczeka�a si� zdefiniowania w przepisach prawa. Przez so-
cjolog�w, jak i w dokumentach mi�dzynarodowych okre�lana jest s�usznie ja-
ko podstawowa kom�rka spo�eczna. W poszczeg�lnych aktach polskiego
prawa pojmowana jest rozmaicie. Na przyk�ad KRiO w art. 27 ustanawiaj�-
cym obowi�zek ma��onk�w zaspokajania potrzeb rodziny, jak� za�o�yli, za-
wieraj�c sw�j zwi�zek, ujmuje j� jako rodzin� nuklearn�. W przepisach ali-
mentacyjnych natomiast ten rodzinnoprawny obowi�zek rozci�gni�ty jest na
wszystkich krewnych w linii prostej, niekt�rych spo�r�d powinowatych, by-
�ych ma��onk�w, rodze�stwo i inne osoby. Z kolei jako rodzin� traktuje si�
tak�e osoby tworz�ce wsp�lne gospodarstwo domowe. Jeszcze inne rozumie-
nie wynika z innych akt�w prawnych. Ustawodawca bowiem - w zale�no�ci
Podstawowe poj�cia dotycz�ce rodziny 15
od tego, jakie chce osi�gn�� skutki - za ka�dym razem nadaje temu poj�ciu
inn� tre��.
Fundamentem rodziny jest ma��e�stwo rozumiane w KRiO oraz w art. 18
Konstytucji RP jako zwi�zek m�czyzny i kobiety sformalizowany przez nor-
my reguluj�ce przes�anki jego zawarcia.
Kr�g os�b zaliczanych do rodziny jest wyznaczony przede wszystkim
przez pokrewie�stwo, czyli pochodzenie od wsp�lnego przodka. Rozr�-
niamy:
- pokrewie�stwo w linii prostej (pradziadek - dziadek - ojciec - syn -
wnuk - prawnuk itd.) dotycz�ce os�b, kt�re pochodz� jedna od drugiej;
- pokrewie�stwo w linii bocznej (rodze�stwo, kuzynostwo), kiedy to da-
ne osoby nie pochodz� od siebie, a wi��e je to, �e maj� wsp�lnego
przodka.
L � ......
Ryc. 1. Pokrewie�stwo i powinowactwo
D i E s� ma��e�stwem .
C, B, D to potomstwo A �? ? ? '??: v
F, G, H to potomstwo B, a wi�c wnuki A (jego krewni w linii prostej 2. stopnia)
I, J to potomstwo D, a wi�c wnuki A (krewni A w linii prostej 2. stopnia) oraz kuzynostwo
F, G, H (ich krewni w linii bocznej 4. stopnia)
Co do innych koligacji to np.: ; : ?
A - L s� krewnymi w linii prostej (stopie� 4.) � "'-"?? ??
L - J s� krewnymi w linii bocznej (stopie� 6.) ;;
F - G s� rodze�stwem, a wi�c krewnymi w linii bocznej (stopie� 2., gdy� w linii bocznej nie
ma stopnia 1.)
K - E s� spowinowaceni w linii bocznej (stopie� 4.) '�?:,,�:;; .;
E - A s� spowinowaceni w linii prostej (stopie� 1.) . ? .'.'/. , ,: ;?
www.wsip.com.pl
I
16 Rozdzia� 1. Zagadnienia wprowadzaj�ce
Pokrewie�stwo mierzy si� w stopniach. Stopie� pokrewie�stwa w linii
prostej r�wny jest liczbie pokole� dziel�cych dane osoby (ojciec i syn s�
krewnymi pierwszego stopnia, pradziadek i wnuk spokrewnieni s� w stopniu
trzecim). Stopie� pokrewie�stwa w linii bocznej r�wny jest natomiast liczbie
urodze� oddzielaj�cych dane osoby (dlatego rodze�stwo to krewni drugiego
stopnia w linii bocznej, gdy� dla zaistnienia tego pokrewie�stwa konieczne
by�y dwa urodzenia, to jest ka�dego z nich). ,? \ \- i >�;", .i.
Dziecko to wed�ug KoPD (tego poj�cia KRiO nie definiuje) osoba, kt�ra nie
uko�czy�a 18. roku �ycia. Konwencja nie okre�li�a w swych uregulowaniach
momentu, od kt�rego �ycie dziecka bierze sw�j pocz�tek, cho� warto zazna-
czy�, i� w preambule do tego dokumentu zawarto cytat z Deklaracji Praw Dziec-
ka przyj�tej przez ONZ w 1959 r. g�osz�cy, �e �dziecko wymaga szczeg�lnej
opieki i troski w tym ochrony prawnej, zar�wno przed, jak i po urodzeniu". Nie
wchodz�c w bogat� problematyk� filozoficzn�, czy te� biologiczn� zagadnie-
nia, nale�y nadmieni�, i� na gruncie polskiego prawa kwestii pocz�tku �ycia do-
tykaj � przede wszystkim regulacje dotycz�ce dopuszczalno�ci dokonywania
przerwania ci��y. Czyn ten jest zakazany pod gro�b� kary (art. 152-154 KK),
przy czym w ustawie z dnia 7 stycznia 1997 r. o planowaniu rodziny, ochronie
p�odu ludzkiego i warunkach dopuszczalno�ci przerywania ci��y (Dz. U. 1993,
Nr 17, poz. 78 z p�niej szymi zmianami) wskazano r�wnie� wyj�tkowe sytua-
cje, w kt�rych jest on prawnie dopuszczalny.
Nie pope�nia przest�pstwa lekarz, kt�ry dokonuje przerwania ci��y w publicznym
zak�adzie opieki zdrowotnej, w przypadku gdy:
- ci��a stanowi�a zagro�enie dla �ycia lub powa�ne zagro�enie dla zdrowia matki,
stwierdzone orzeczeniem lekarza innego ni� lekarz podejmuj�cy dzia�anie (orzeczenie to
nie jest niezb�dne w przypadku natychmiastowej konieczno�ci uchylenia zagro�enia dla
matki);
- badania prenatalne, potwierdzone orzeczeniem innego lekarza ni� lekarz podejmu-
j�cy dzia�anie, wskazuj� na ci�kie i nieodwracalne uszkodzenie p�odu;
- zachodzi uzasadnione podejrzenie, potwierdzone za�wiadczeniem prokuratora, �e
ci��a powsta�a w wyniku czynu zabronionego. Wprowadzona w 1996 r. dopuszczalno��
przerwania ci��y w sytuacji, gdy kobieta znajduje si� w trudnych warunkach �yciowych
lub w trudnej sytuacji materialnej zosta�a w orzeczeniu Trybuna�u Konstytucyjnego
uznana za sprzeczn� z norm� ustawy zasadniczej, g�osz�c� w art. 38, i� �Rzeczpospolita
Polska zapewnia ka�demu cz�owiekowi prawo do �ycia".
Warto wiedzie�, �e w prawie cywilnym istnieje szereg regulacji - maj�cych niekiedy
rodow�d a� w prawie rzymskim i funkcjonuj�cych niezale�nie od tego, jak aktualnie ure-
gulowana jest dopuszczalno�� przerywania ci��y - chroni�cych interesy maj�tkowe dzieci
pocz�tych. Dzieci te, pod warunkiem, �e urodz� si� �ywe, mog� m.in. dziedziczy� (art. 927
� 2 KC) i dochodzi� wyr�wnania szk�d uczynionych im w �yciu p�odowym (art. 446-1
KC). Mog� te�, ju� w fazie �ycia p�odowego, zosta� uznane (art. 75KRiO). ......
? ,'.r �r�d�a prawa rodzinnego 17
Szereg przepis�w reguluje skutki prawne powinowactwa (artyku�y 19, 144,
po�rednio art. 56 KRiO). Ranga tych wi�z�w ro�nie wraz ze wzrostem liczby
rodzin rekonstruowanych. Powinowatym jest krewny ma��onka, tj. na przyk�ad
pasierb, te�ciowie, szwagier. Powinowactwo trwa pomimo ustania ma��e�stwa
(ma to istotne znaczenie z punktu widzenia prawa ma��e�skiego, kt�re zabrania
zawierania ma��e�stw osobom spowinowaconym w linii prostej).
�r�d�a prawa rodzinnego
�r�d�a prawa powszechnie obowi�zuj�cego w Polsce Przez �r�d�o prawa
rodzinnego rozumie� tu b�dziemy akty prawne zawieraj�ce regulacje doty-
cz�ce funkcjonowania rodziny.
Zgodnie z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP �r�d�ami powszechnie obowi�zu-
j�cego prawa w Polsce s�:
-Konstytucja; ?-,�.?<???;> ,^-
-ustawy (akty uchwalane przez parlament oraz podpisywane przez
prezydenta);
- ratyfikowane umowy mi�dzynarodowe (zasady i tryb zawierania, raty-
fikowania i wypowiadania um�w mi�dzynarodowych okre�li - co zapo-
wiedziano w Konstytucji - ustawa);
-rozporz�dzenia wydane na podstawie ustaw (akty wydawane przez
organy w�adzy wykonawczej);
- akty prawa miejscowego obowi�zuj�ce na obszarach dzia�ania organ�w,
kt�re je ustanowi�y. ......
Konstytucja Uchwalona 2 kwietnia 1997 r. przez Zgromadzenie Narodowe
i przyj�ta 25 maja 1997 r. w referendum Konstytucja RP zawiera kilka prze-
pis�w dotycz�cych ochrony prawnej rodziny.
W art. 18 okre�lono ma��e�stwo jako zwi�zek m�czyzny i kobiety i za-
deklarowano, i� jako takie - obok rodziny, macierzy�stwa i rodzicielstwa -
znajduje si� ono pod ochron� RP. ;;
W kwestii uregulowania relacji rodzice - dzieci Konstytucja stanowi, i�:
�Rodzice maj� prawo do wychowania dzieci zgodnie z w�asnymi przekona-
niami. Wychowanie to powinno uwzgl�dnia� stopie� dojrza�o�ci dziecka,
a tak�e wolno�� sumienia i wyznania oraz jego przekonania" (art. 48 ust. 1).
Dyrektyw� t� Konstytucja odnosi w szczeg�lno�ci do realizacji przez rodzi-
c�w ich prawa do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego
i religijnego (art. 53 ust. 3). Je�eli chodzi o ograniczenie lub pozbawienie ro-
dzic�w ich praw rodzicielskich, to mog� one nast�pi� �tylko w przypadkach
www.wsip.com.pl
18 Rozdzia� 1. Zagadnienia wprowadzaj�ce
okre�lonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia s�du"
(art. 48 ust. 2).
Konstytucyjnej rangi doczeka�a si� te� ochrona praw dzieci. Poza zapo-
wiedzi� utworzenia urz�du Rzecznika Praw Dziecka Konstytucja stanowi
m.in., i�: �ka�dy ma prawo ��da� od organ�w w�adzy publicznej ochrony
dziecka przed przemoc�, okrucie�stwem, wyzyskiem i demoralizacj�",
a �Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy
w�adz publicznych" (art. 72).
Kodeks rodzinny i opieku�czy i inne ustawy G��wnym �r�d�em prawa ro-
dzinnego jest ustawa z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opieku�czy. Ko-
deks, kt�ry zacz�� obowi�zywa� od 1 stycznia 1965 r., by� od tego czasu wie-
lokrotnie nowelizowany. Najwi�ksze zmiany jego przepis�w mia�y miejsce
w latach 1975, 1995 i 1998. B�dzie on podstaw� dla zdecydowanej wi�kszo-
�ci rozwa�a� zamieszczonych w tej ksi��ce.
Poza KRiO istnieje szereg innych ustaw, do kt�rych przyjdzie odwo�ywa�
si�, analizuj�c poszczeg�lne zagadnienia prawnej ochrony rodziny. Dla adresa-
t�w opracowania szczeg�lne znaczenie maj� zw�aszcza regulacje zawarte
w UPS, ustawie z 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym(1991,Nr 45,poz.
200), UPN, fragmentach KK, KC i szeregu innych.
Nale�y podkre�li� szczeg�ln� rol�, jak� dla uregulowa� prawa rodzin-
nego odgrywaj� przepisy cz�ci og�lnej KC. Przyjmuje si� bowiem, i� pra-
wo rodzinne jest cz�ci� prawa cywilnego. Koronnym argumentem prze-
mawiaj�cym za t� tez� jest fakt, �e KRiO nie jest kodyfikacj� samodzieln�.
Nie reguluje on bowiem wielu kwestii �ci�le zwi�zanych z funkcjonowa-
niem stosunk�w rodzinnych, takich jak zdolno�� do czynno�ci prawnych,
przedawnienie, przedstawicielstwo i inne. Zosta�y one natomiast uregulo-
wane w�a�nie w cz�ci og�lnej KC. Nieprzypadkowo te� oba kodeksy we-
sz�y w �ycie tego samego dnia. Z faktu, i� prawo rodzinne jest cz�ci� pra-
wa cywilnego wynika bardzo istotny wniosek, �e w takim zakresie,
w jakim brak jest unormowa� KRiO, stosuje si� w sprawach rodzinnych
przepisy cz�ci og�lnej KC. Stosowanie przepis�w cz�ci og�lnej KC wy-
��czone jest jedynie w�wczas, gdy dan� kwesti� odmiennie reguluj� prze-
pisy KRiO. ? ?'???? - r. .:: :, '�.-,- ;r '.-... --;
Ratyfikowane umowy mi�dzynarodowe Do polskiego systemu prawnego
nale�� te� ratyfikowane przez Polsk� umowy mi�dzynarodowe. Zgodnie
z art. 91 ust. 1 Konstytucji RP: �Ratyfikowana umowa mi�dzynarodowa /.../
stanowi cz�� krajowego porz�dku prawnego i jest bezpo�rednio stosowana,
chyba �e jej stosowanie jest uzale�nione od wydania ustawy".
'; , ..;u,.<v- �r�d�a prawa rodzinnego 19
W najbardziej znanych dokumentach mi�dzynarodowych dotycz�cych
praw cz�owieka, takich jak Powszechna Deklaracja Praw Cz�owieka czy Pak-
ty Praw Cz�owieka z 1966 r., rodzinie po�wi�cono ma�o miejsca. Jednak to
w�a�nie w nich z ca�� moc� wyra�ono tak wa�kie idee, jak prymat rodziny
w wychowaniu dzieci, autonomia rodziny, potrzeba wspierania rodziny przez
pa�stwo (lecz nie zast�powania jej w wype�nianiu funkcji). Pod wzgl�dem
szczeg�owo�ci uregulowa� dotycz�cych rodziny wyj�tkowy charakter ma
KoPD (do jej uregulowa� przyjdzie si� wielokrotnie odwo�ywa�, zw�aszcza
w rozdziale 13) i ustanowiona w 1982 r. przez Stolic� Apostolsk� Karta Praw
Rodziny, o kt�rej mi�dzynarodowym charakterze mo�na jednak m�wi�
w tym tylko znaczeniu, i� mi�dzynarodowy charakter ma instytucja, kt�ra j�
og�osi�a.
Spo�r�d ratyfikowanych przez Polsk� um�w mi�dzynarodowych doty-
cz�cych problematyki prawnej ochrony rodziny poza KoPD wymieni� nale-
�y: Konwencj� o dochodzeniu roszcze� alimentacyjnych za granic� sporz�-
dzon� w Nowym Jorku w 1956 r. (Dz. U. 1961, Nr 17, poz. 87 i 88),
Konwencj� o uregulowaniu opieki nad ma�oletnimi podpisan� w Hadze
w 1902 r. (Dz. U. 1929, Nr 13, poz. 105; Nr 80, poz. 596), Konwencj� w spra-
wie zgody na zawarcie ma��e�stwa, najni�szego wieku ma��e�skiego i reje-
stracji ma��e�stw, Nowy Jork - 1962 r. (Dz. U. 1965, Nr 9, poz. 53 i 54), Eu-
ropejsk� konwencj� o uznawaniu i wykonywaniu orzecze� dotycz�cych
pieczy nad dzieckiem oraz jej przywracaniu z 1980 r. (Dz. U. 1996, Nr 31,
poz. 134 oraz Dz. U. 1997, Nr 32, poz. 196). Europejsk� konwencj� o wyko-
nywaniu praw dzieci (Dz. U. 2000, Nr 107, poz 1128).
Akty wykonawcze Wiele odniesie� przyjdzie uczyni� do rozporz�dze�, czy-
li akt�w prawnych wydawanych przez w�adz� wykonawcz�. Rozporz�dzenia
wykonawcze s� wydawane przez prezydenta oraz rz�d lub poszczeg�lnych
ministr�w (akty wykonawcze Prezydenta RP, z racji jego kompetencji, nie
dotycz� jednak problematyki rodzinnej), kt�rzy czyni� to na podstawie upo-
wa�nie� zawartych w ustawach i w celu ich wykonania. . < , <
Poj�cie prawa dotycz�cego rodziny Rozrzucone w rozmaitych aktach pra-
wnych normy reguluj�ce funkcjonowanie rodziny nie s� wobec siebie autono-
miczne. Wszystkie te normy, kt�re w taki czy inny spos�b dotycz� czyich� obo-
wi�zk�w (i odpowiednio takiego czy innego typu praw) w zakresie r�l w grupie
rodzinnej, obowi�zk�w wobec okre�lonych os�b jako cz�onk�w pewnej grupy
rodzinnej oraz normy, kt�re bezpo�rednio nie dotycz� obowi�zk�w cz�onk�w
rodziny, lecz maj� wyra�ny wp�yw na funkcjonowanie instytucji rodziny w da-
nym spo�ecze�stwie okre�la si� mianemprawa dotycz�cego rodziny. Nie jest to
www.wsip.com.pl
20 Rozdzia� 1. Zagadnienia wprowadzaj�ce
ga��� prawa w tradycyjnym znaczeniu, czyli sp�jny kompleks norm reguluj�-
cych okre�lone kategorie stosunk�w spo�ecznych, wed�ug pewnych za�o�e�
og�lnych, jak na przyk�ad prawo konstytucyjne (zwane te� pa�stwowym), cy-
wilne (jego cz�ci� jest prawo rodzinne), administracyjne, karne i inne. Prawo
dotycz�ce rodziny to niejednorodna pod wzgl�dem charakteru prawnego grupa
norm nale��cych do r�nych ga��zi prawa, wyodr�bniona wed�ug kryterium
funkcji, jak�jest ochrona rodziny.
>>;�.' Konsekwencje zaliczenia okre�lonego aktu prawnego czy te� jego frag-
mentu do prawa dotycz�cego rodziny s� jednak istotne. Wi��� si� one ze spo-
sobem analizowania jego przepis�w i ocen� skutk�w ich obowi�zywania.
Interpretowa� je bowiem nale�y w ��czno�ci z odpowiadaj�cymi im instytu-
cjami prawa rodzinnego rozumianego �ci�le (uregulowanego w KRiO), tak by
��cznie tworzy�y harmonijn� ca�o��. Tylko konsekwentne stosowanie takiej
metody mo�e zapewni� zar�wno sp�jno�� aksjologiczn�, jak i pragmatyczn�
og�u unormowa�.
Na przyk�ad przepisy ustawy o funduszu alimentacyjnym powinny by� interpretowa-
ne i analizowane wraz z przepisami KRiO o alimentacji, przepisy ustawy o pomocy
spo�ecznej i akt�w wykonawczych reguluj�ce instytucje pieczy zast�pczej wraz z przepi-
sami KRiO o w�adzy rodzicielskiej itp.
Zasady prawa rodzinnego
Ka�da ga��� prawa ma pewne regulacje o istotnym znaczeniu dla w�a�ci-
wego zrozumienia (interpretowania) wszystkich jej szczeg�owych unormo-
wa�. Okre�la sieje mianem zasad danej ga��zi prawa, gdy� zawieraj� g��wne
za�o�enia, idee i cele przy�wiecaj�ce ustawodawcy.
' ? Szczeg�ln� cech� zasad prawa rodzinnego jest ich �adunek moralny b�d�-
cy konsekwencj� istotnego wp�ywu tego pierwiastka na tre�� obowi�zuj�cych
regulacji prawnych. Wida� to szczeg�lnie dobitnie na przyk�adzie fundamen-
talnej zasady polskiego prawa rodzinnego, jak� jest zasada dobra dziecka.
Odwo�anie si� do dobra dziecka zawarte jest w szeregu przepis�w KRiO
wprost (np. artyku�y 56 � 2, 109 � 1, 114 i inne), a tam gdzie nie zosta�o ono
wypowiedziane wyra�nie r�wnie� �atwo dostrzec, i� stanowi�o g��wn� trosk�
ustawodawcy. Nakaz kierowania si� kryterium najlepszego zabezpieczenia
interes�w dziecka w dzia�alno�ci publicznych i prywatnych instytucji opieki
spo�ecznej, s�d�w, w�adz administracyjnych oraz cia� ustawodawczych za-
wiera te� art. 3 ust. 1 KoPD.
KoPD nie pos�uguje si� poj�ciem �dobro", lecz �najlepszy interes" dziecka, jed-
nak nale�y przyj��, i� znaczenie obu poj�� jest to�same. .. , . ,
S�dy rodzinne 21
Poza zasad� dobra dziecka do najistotniejszych zasad polskiego prawa rodzinnego
zaliczy� nale�y zasady:
- autonomii rodziny wzgl�dem wp�yw�w zewn�trznych, w szczeg�lno�ci pa�stwa;
- prymatu rodziny w wychowaniu dzieci; ,. -.;�,,;
- monogamii;
- �wiecko�ci prawa rodzinnego (w szczeg�lno�ci zwi�zk�w ma��e�skich) i kompe-
tencji organ�w pa�stwa w rozstrzyganiu spraw rodzinnych;
-r�wnouprawnienia ma��onk�w w ich wzajemnych relacjach i stosunkach z ich
wsp�lnymi dzie�mi;
- trwa�o�ci zwi�zk�w ma��e�skich.
Zasady te zostan� bli�ej om�wione przy okazji analizowania tych instytucji prawa
rodzinnego, z kt�rymi s� naj�ci�lej zwi�zane.
S�dy rodzinne
S�dami rodzinnymi okre�lane s� funkcjonuj�ce w strukturze s�d�w rejo-
nowych wydzia�y rodzinne i nieletnich. Powo�ane one zosta�y w drugiej po�o-
wie lat 70. w konsekwencji d�ugiej ewolucji sposobu orzekania w sprawach
dotycz�cych os�b nieletnich. W chwili obecnej s�dy rodzinne orzekaj�
w sprawach z zakresu:
- prawa rodzinnego i opieku�czego (z wy��czeniem spraw rozwodowych,
kt�re nale�� do kompetencji wydzia��w cywilnych s�d�w okr�gowych);
- post�powania w sprawach nieletnich;
- post�powania w stosunku do os�b uzale�nionych od alkoholu; ,f
- ustawy o ochronie zdrowia psychicznego; , v.;
- ustawy o przeciwdzia�anu narkomanii i innych. ... �-.(??
Po kr�tkim epizodzie wy��czono spod kompetencji s�d�w rodzinnych sprawy karne
dotycz�ce przest�pstw przeciwko rodzinie i opiece.
Wedle za�o�onego modelu, kt�ry, niestety, nigdy z r�nych powod�w nie zo-
sta� zrealizowany, s�dy rodzinne mia�y by� ustanowione na trzech podstawach:
- skupieniu w r�ku tego samego s�dziego mo�liwie wszystkich spraw do-
tycz�cych rodziny, jakie wp�ywaj� do s�du z danego obszaru (miasta,
dzielnicy, gminy);
- wysokich kompetencjach s�dzi�w rodzinnych jako dobrych prawnik�w
obeznanych dodatkowo z problematyk� psychologiczn�, pedagogiczn�,
socjologiczn� i czuj�cych powo�anie do orzekania w tego rodzaju spe-
cyficznych sprawach;
- silnym wsparciu s�d�w rodzinnych sieci� instytucji eksperckich.
www.wsip.com.pl
22 Rozdzia� 1. Zagadnienia wprowadzaj�ce
Drugi z wymienionych element�w nie funkcjonuje nale�ycie, co wynika ze znacznej
fluktuacji kadrowej w s�dach, kt�ra nie omija s�d�w rodzinnych. Trzeci, z powodu nie-
dostatecznych kwot przeznaczanych w bud�etach na potrzeby resortu sprawiedliwo�ci,
nigdy nie by� realizowany.
Miejsce prawa w�r�d �rodk�w oddzia�ywania wobec rodziny
Pracownicy socjalni, wychowawcy, pedagodzy staj� wielokrotnie przed
problemem konieczno�ci si�gni�cia - gwoli za�atwiania spraw dotycz�cych
klient�w, podopiecznych czy wychowank�w - po �rodki prawne. Stosunko-
wo najmniej dylemat�w sprawiaj� sytuacje, kt�rych aspekt prawny ma cha-
rakter wy��cznie techniczno-proceduralny, zwi�zany na przyk�ad z potrzeb�
wyst�pienia do s�du o wyra�enie zgody na zawarcie ma��e�stwa, z�o�enie
stosownych dokument�w w celu otrzymania zasi�ku z pomocy spo�ecznej,
�wiadcze� z funduszu alimentacyjnego itp. Daleko wi�kszy ci�ar maj� spra-
wy, w zwi�zku z kt�rymi przychodzi si�gn�� po instrumenty prawne w celu
ingerencji w relacje ��cz�ce cz�onk�w rodziny. W takich przypadkach nale�y
bowiem bra� pod uwag� i t� mo�liwo��, �e mo�na swoim dzia�aniem dopro-
wadzi� do przeci�cia owych wi�z�w rodzinnych w spos�b definitywny. Cza-
sami tak radykalne w skutkach posuni�cie bywa konieczne, a zahamowania
przed zwr�ceniem si� do policji lub prokuratury mo�na okre�li� jako aseku-
ranctwo (np. gdy wymagaj� obrony dzieci lub inne osoby b�d�ce ofiarami
zn�cania si�, pobi� lub innych form przemocy). Si�gaj�c po instrumenty pra-
wne, nie mo�na jednak zapomina� o potrzebie roztropno�ci, by zbytni� im-
pulsywno�ci� nie wyrz�dzi� z�a (podpowiedz wyst�pienia o rozw�d w sytua-
cji, gdy mediacja pomi�dzy ma��onkami mog�aby przynie�� dobry efekt,
wyst�pienie o pozbawienie w�adzy rodzicielskiej bez uprzedniej pr�by
wspierania rodzic�w, aby pom�c im w nale�ytym spe�nianiu obowi�zk�w).
Je�li bowiem istnieje szansa osi�gni�cia pozytywnych rezultat�w bez ingero-
wania prawem (bez odbierania w�adzy rodzicielskiej, bez odwo�ywania si� do
UPN, bez pozywania o alimenty itd.), nale�y stara� si� osi�gn�� efekt za po-
moc� mniej stanowczych �rodk�w, '-i :-?!:�, ;:
W niekt�rych sytuacjach prawo nie pozwala na dowolno�� i wymaga
wsp�pracy z s�dami lub organami �cigania. Zgodnie z art. 572 KPC ka�dy,
komu znane jest zdarzenie uzasadniaj�ce wszcz�cie post�powania przez s�d
opieku�czy z urz�du (a wi�c m.in. w sprawach dotycz�cych ingerencji w sfe-
r� w�adzy rodzicielskiej i ustanowienia opieki prawnej), obowi�zany jest �w
s�d o tym zawiadomi�. Obowi�zek ten spoczywa wi�c przede wszystkim na
urz�dach stanu cywilnego, s�dach, prokuratorach, notariuszach, organach
Dyskusje wok� norm reguluj�cych funkcjonowanie rodziny 23
administracji, policji, plac�wkach o�wiatowych, opiekunach spo�ecznych,
spo�ecznych organach pomocniczych s�d�w opieku�czych oraz organiza-
cjach i zak�adach zajmuj�cych si� opiek� nad dzie�mi lub osobami psychicz-
nie chorymi. Powo�any przepis nie przewiduje sankcji za niespe�nienie obo-
wi�zku zawiadomienia, nale�y jednak przyj��, i� w stosunku do okazuj�cych
pasywno�� pracownik�w urz�d�w i instytucji pa�stwowych mo�e wchodzi�
w gr� odpowiedzialno�� dyscyplinarna. ?? . ? .
Z mocy art. 304 KPK i art. 4 � 3 UPN instytucje pa�stwowe i samorz�do-
we, kt�re w zwi�zku ze sw� dzia�alno�ci� dowiedzia�y si� o pope�nieniu prze-
st�pstwa �ciganego z urz�du, s� obowi�zane niezw�ocznie zawiadomi� o tym
prokuratora lub policj� oraz przedsi�wzi�� niezb�dne czynno�ci do czasu
przybycia organu powo�anego do �cigania przest�pstw lub do czasu wydania
przez ten organ stosownego zarz�dzenia, aby nie dopu�ci� do zatarcia �lad�w
i dowod�w przest�pstwa.
W opisanej sytuacji s� pracownicy socjalni lub wychowawcy, kt�rzy odwiedzaj�c
podopiecznych w ich domach, dostrzeg� tam na przyk�ad przejawy zn�cania si� nad sob�
cz�onk�w rodziny, rozpijania ma�oletnich, pobi� itp.
Obowi�zek zawiadomienia m.in. s�du rodzinnego lub policji spoczywa
r�wnie� na ka�dym, kto stwierdzi okoliczno�ci �wiadcz�ce o demoralizacji
osoby nieletniej (art. 4 � 1 UPN).
Nale�y doda�, i� funkcjonariusze publiczni (s� nimi obok s�dzi�w, �awni-
k�w, zawodowych kurator�w s�dowych, policjant�w i wielu innych, jako
osoby zatrudnione w organach pa�stwowych lub samorz�dowych - r�wnie�
nauczyciele i pracownicy socjalni), kt�rzy przekraczaj�c swoje kompetencje
lub niedope�niaj�c obowi�zk�w dzia�aj� na szkod� interesu publicznego lub
prywatnego, podlegaj� karze pozbawienia wolno�ci do lat 3, a je�li dzia�ali
nieumy�lnie, jednakowo� wyrz�dzili istotn� szkod�, podlegaj� karze grzyw-
ny, karze ograniczenia wolno�ci albo pozbawienia wolno�ci do lat 2 (art. 231
� 1 i 3 KK).
?? �: ? ' �N<- ;.?? ".i-"- ??�?-? ;??>?? ? ? ? ?/..??
Dyskusje wok� norm reguluj�cych funkcjonowanie rodziny
Dyskusje maj�ce za przedmiot rozliczne zagadnienia zwi�zane z funkcjo-
nowaniem rodziny doprowadzi�y ostatnimi czasy do sformu�owania szeregu
postulat�w zmian prawa rodzinnego i prawa dotycz�cego rodziny. Co prawda
niewiele z nich zosta�o uchwalonych, niemniej jednak s� one dowodem dysku-
towania w spos�b otwarty, a cz�sto r�wnie� emocjonalny, o sprawach dla insty-
tucji rodziny fundamentalnych. Wystarczy wymieni� chocia�by projekty:
www.wsip.com.pl
24 Rozdzia� 1. Zagadnienia wprowadzaj�ce ? ^i; . ; �
- liberalizacji prawa rozwodowego; . ? .' ��??>;. ...
- zaostrzenia sankcji wobec nieletnich;
- stanowczego pozbawiania w�adzy rodzicielskiej rodzic�w �le wykonuj�-
cych obowi�zki opieku�cze wobec dzieci;
- zmian prawa dotycz�cego (nie)dopuszczalno�ci przerywania ci��y (od ca�-
kowitego zakazu, do ca�kowitej dopuszczalno�ci poprzez szereg wariant�w
po�rednich) i inne.
W toku wyk�adu b�d� one pokr�tce omawiane jako idee, kt�re albo zosta-
�y, albo te� by� mo�e w przysz�o�ci zostan� zrealizowane, i wobec kt�rych
warto mie� wyrobiony pogl�d.
Niepokoi jednak fakt, i� przedstawiciele ka�dego niemal nurtu ideologi-
cznego, filozoficznego, czy te� po prostu politycznego, traktuj� rodzin� jako
najwa�niejsz� (najlepsz�?) p�aszczyzn� podejmowania dzia�a� w celu ukaza-
nia w spos�b wyrazisty swego oblicza, w tym zw�aszcza tych jego elemen-
t�w, kt�re pozwalaj� na odr�nienie od innych. Niekiedy prowadzi to do in-
strumentalnego traktowania problematyki rodzinnej i jej ideologizowania,
a przy tym, niestety, do wulgaryzowania prowadzonych spor�w.
PROBLEMY DO DYSKUSJI
I. Jakie argumenty na temat prawnej dopuszczalno�ci lub niedopuszczalno�ci przery-
wania ci��y pojawi� si� w dyspucie na seminarium magisterskim uczelni pedagogicznej,
a jakie w debacie przed wyborami parlamentarnymi?
II. Wed�ug art. 2a ust. 1 pkt. 1 UPS rodzina to �osoby spokrewnione lub niespokrewnio-
ne pozostaj�ce w faktycznym zwi�zku, wsp�lnie zamieszkuj�ce i gospodaruj�ce". Jakimi
motywami kierowa� si� ustawodawca, definiuj�c w taki spos�b rodzin�?
PYTANIA
1. Wymie� wed�ug hierarchii akty prawa powszechnie obowi�zuj�cego w Polsce.
2. Jaka jest relacja pomi�dzy KRiO a przepisami cz�ci og�lnej KC?
3. Zapoznawszy si� z KRiO, om�w jego struktur�.
4. W jakich sytuacjach funkcjonariusz publiczny ma obowi�zek zawiadomienia s�du,
prokuratury lub policji? ? .. .siH''1?'? nr^*;1 Uv **?* ? �~:'?>>.* t ."''?
5. Wymie� zasady prawa rodzinnego.
6. Czy konkubent jest cz�onkiem rodziny w rozumieniu UPS?
7. Wykonaj fragment drzewa genealogicznego swojej rodziny i ustal stopnie pokrewie�-
stwa i powinowactwa pomi�dzy sob� a wybranymi osobami.
MA��E�STWO
Literatura: Ignatowicz, s. 89-188; Smyczy�ski, s. 37-173; Strzebi�czyk, s. 51-168;
Winiarz, s. 39-137; Komentarz, s. 9-276; System, s. 122-537.
E. Dymek Konkubinat. Czy istnieje potrzeba prawnego uregulowania stosunk�w oso-
bistych i maj�tkowych zwi�zk�w pozama��e�skich? W: Czy potrzebna jest w Polsce zmia-
na prawa rodzinnego? Red. B. Czech. Katowice 1997 r.; A. Dyoniak Ustawowy ustr�j ma-
j�tkowo-ma��e�ski. Wroc�aw Ossolineum 1985; ks. B. Glinkowski Prawo Ko�cio�a na co
dzie�. Ma��e�stwo konkordatowe. Pozna� 2002; M. Goettel Maj�tek odr�bny ma��onk�w.
Szczytno 1986; J. Ignatowicz Nowa forma zawierania ma��e�stw (art. 10 Konkordatu)
�Przegl�d S�dowy" 1994 nr 2; K. Marzec-Holka Dezintegracja ma��e�stw zawartych za
zgod� s�du. Bydgoszcz 1994; T. Smyczy�ski Art. 28 k.r.o w doktrynie i praktyce �Studia
Prawnicze" 1976 nr 4; ten�e Nowelizacja prawa ma��e�skiego. �Pa�stwo i Prawo" 1999
nr 1; W. Stojanowska Prawa i obowi�zki (ma��onk�w, rodzic�w i dzieci) w rodzinie. W:
Zagadnienia praw rodziny. Red. J. Rebeta. Lublin RW KUL 1997; A. Szl�zak Wybrane
zagadnienia prawnorodzinne konkubinatu. �Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjolo-
giczny" 1992 nr 3; A. Zielonacki Zawarcie ma��e�stwa. Ossolineum 1982.
Zasady prawa ma��e�skiego .
Najistotniejszymi spo�r�d rz�dz�cych prawem ma��e�skim s� zasady:
- monogamii;
Zgodnie z art. 13 KRiO osoba, kt�ra pozostaje w zwi�zku ma��e�skim nie mo�e za-
wrze� kolejnego ma��e�stwa. Zawarcie zwi�zku ma��e�skiego przez tak� osob� jest na
gruncie KK przest�pstwem i podlega karze.
- trwa�o�ci zwi�zku ma��e�skiego (zobacz rozdzia� 3.);
- r�wnouprawnienia ma��onk�w w ich wzajemnych relacjach i w stosun-
kach z ich wsp�lnymi dzie�mi (zobacz rozdzia� 2.);
Wyra�ona zosta�a w art. 23 i nast�pnych KRiO. Ma ona umocnienie w przepisach
szeregu najwa�niejszych dokument�w mi�dzynarodowych i w Konstytucji RP stanowi�-
cych o r�wno�ci p�ci.
- �wiecko�ci ma��e�stwa. .<: . .???<.:��-.?;*? ,: ; ?�??,-?�?
www.wsip.com.pl
26 Rozdzia� 2. Ma��e�stwo
Nie przeczy jej wprowadzona w art. 10 Konkordatu zawartego pomi�dzy Polsk�
a Stolic� Apostolsk�, a nast�pnie w KRiO, mo�no�� zawierania ma��e�stw w obrz�dku
religijnym ze skutkami dla prawa �wieckiego jako podlegaj�cych jurysdykcji s�d�w
powszechnych.
Zawarcie zwi�zku ma��e�skiego
Zgodnie z tre�ci� art. 1 KRiO, aby dosz�o do zawarcia ma��e�stwa, musz�
��cznie wyst�pi� nast�puj�ce przes�anki:
� Pomi�dzy osobami, kt�re zamierzaj� zawrze� zwi�zek ma��e�ski, musi
istnie� r�nica p�ci.
Zwi�zek ma��e�ski jest bowiem - co podkre�lano poza KRiO r�wnie� w Konstytucji -
zwi�zkiem m�czyzny i kobiety. W konsekwencji zar�wno pary homoseksualne, jak i oso-
by, kt�re nie maj� wykszta�conej p�ci (obojnactwo), nie mog� zawrze� takiego zwi�zku. Po-
twierdzenie w 1997 r. w ustawie zasadniczej obowi�zuj�cego od dawna w polskim prawie
rodzinnym wymogu r�nicy p�ci u os�b zamierzaj�cych wst�pi� w zwi�zek ma��e�ski, po-
dyktowane by�o niew�tpliwie zamiarem wzmocnienia stanowiska polskiego ustawodawcy
wobec wprowadzenia w niekt�rych krajach dopuszczalno�ci zawierania ma��e�stw przez
pary homoseksualne.
� Nupturienci (osoby zawieraj�ce zwi�zek ma��e�ski) musz� by� jedno-
cze�nie obecni przed kierownikiem urz�du stanu cywilnego albo przed du-