Niżanski Jożo - Pani na Czachticach
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | Niżanski Jożo - Pani na Czachticach |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
Niżanski Jożo - Pani na Czachticach PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd Niżanski Jożo - Pani na Czachticach pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. Niżanski Jożo - Pani na Czachticach Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
Niżanski Jożo - Pani na Czachticach Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
Strona 1
Strona 2
Jožo Nižnánsky
Urodzony w roku 1903, zadebiutował jako poeta w 1928, później po-
chłonęło go dziennikarstwo. Pismu, w którym pracował, w roku 1932 zagro-
ziło rozwiązanie, toteż redaktor naczelny, próbując je ratować, zwrócił się do
współpracowników o napisanie rozrywkowej powieści, która drukowana
w odcinkach zwiększyłaby poczytność, w ten sposób powstała Pani ma
Czachticach. Czytelników zachwyciła fabuła i... czasopismo zostało uratowane, a Jožo Nižnánsky
odnalazł się w tym gatunku. W szybkim tempie po-
wstawały kolejne powieści, m.in. Dobrodružstvá Móricka Beňovského
(Przygody Maurycego Beniowskiego, 1933), Spišske tajomstvo (Spiska tajemnica, 1934), Krásna
Hedviga (Piękna Jadwiga, 1935), Právo prvej noci
(Prawo pierwszej nocy, 1937). W czasie drugiej wojny światowej i tuż po
wojnie nie publikował. Dopiero w roku 1960 powrócił do literatury cyklem
powieści dla młodzieży oraz z powieścią Lásky Žofie Bośniakovej (Miłość Zofii Bosniakowej,
1960). Zmarł w roku 1976.
Jego twórczość, choć niezbyt ceniona przez krytyków literatury, ma do dziś
wiernych czytelników. Na podstawie powieści Pani na Czachticach Węgrzy
nakręcili film, a Przygody Maurycego Beniowskiego posłużyły za materiał
do słowackiego serialu telewizyjnego.
1
>>Książnica<<
Kieszonkowa
2
Jožo Nižnánsky
Strona 3
Pani na Czachticach
Z języka słowackiego przełożyła
Cecylia Dmochowska
Wydawnictwo ,, Książnica"
3
Tytuł oryginału
Ćachticka pani
Koncepcja graficzna serii
Marek J. Piwko
Logotyp serii i projekt okładki
Mariusz Banachowicz
Na okładce wykorzystano fragment obrazu
Triumf Śmierci Pietera Breughla
© BRIDGEMAN/INDIGO
Copyright © Heirs of Jožo Nižnánsky For the Polish edition
Copyright by Wydawnictwo „Książnica", Katowice 2003
Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy
żaden fragment niniejszego utworu nie może być reprodukowany ani przesy-
łany za pośrednictwem urządzeń mechanicznych lub elektronicznych. Niniej-
sze zastrzeżenie obejmuje również fotokopiowanie oraz przechowywanie
w systemach gromadzenia i odtwarzania informacji.
ISBN 83-7132-862-1
978-83-7132-862-6
Wydawnictwo „Książnica" Sp. z o.o.
Strona 4
Al. Korfantego 51/8
40-160 Katowice
tel. (032) 203-99-05, 254-44-19
faks (032) 203-99-06
Sklep internetowy:
e-mail: [email protected]
Katowice 2006
Skład i łamanie:
Z.U. „Studio P", Katowice
4
1 . W cieniu szubienicy
Nocny gość
W późny marcowy wieczór roku 1610 senior Jan Ponice-
nus-Ponicky ,
proboszcz
kościoła
ewangelickiego
w Czachticach, niezmordowany głosiciel Słowa Bożego, opu-
ścił izbę czeladną w stanie ogromnego wzburzenia.
Ponoć Turcy znów wtargnęli z południowych obszarów
do górnej części kraju, grabią i łupią. Nie na rozkaz paszy,
lecz tak, na własną rękę, bez wiedzy wezyrów, którzy przy-
najmniej od oka starają się dochować rozejmu zawartego po
śmierci Mohameda u ujścia Żitvy . Tureckie hordy, gwałcąc
Strona 5
zbrojny pokój, wpadły niespodzianie niczym zawierucha,
grabią wszystko, co zdołają unieść, hańbią dziewczęta, pory-
wają dobytek.
Lecz lud nie tylko w strachu przed Turkami szuka u Jana
Ponicenusa pociechy. W izbie czeladnej znów posłyszał mnó-
stwo przerażających opowieści o tym, co dzieje się na zamku.
Parafianie opowiadali rzeczy wprost niewiarygodne. Czy to
możliwe, aby tutaj, o krok zaledwie od plebanii, możną opły-
wająca w dostatki, szlachetnie urodzona pani na Czachticach
J a n P o n i c e n u s — według źródeł historycznych Jan Poniken,
duchowny ewangelicki z Czachtic, który pod koniec 1610 r. publicznie
oskarżył Elżbietę Batorównę przed sądem oktawialnym (patrz przyp,) które-
mu przewodniczył palatyn Jerzy Thurzo.
P o Ś mi erci M oh am ed a — tj. po śmierci sułtana tureckiego Mo-
hameda III (1566 - 1603). Był to syn Murada III, a panował od roku 1593.
R o z e j m u u j ś c i a Ż i t v y — rozejm ten został zawarty
przez wysłańców Rudolfa II i sułtana Ahmeda i w dniach od 20 p a ździerni-
ka do I1 listopada l666r. Turcy zrzekli się rocznego haraczu za dar 200 000
talarów i uznali Rudolfa II jako cesarza.
5
okrutnie pozbawiała życia młode dziewczęta, depcząc wszel-
kie boskie i ludzkie prawa?
Nie, to niemożliwe. To są bajdy, oszczerstwa wymyślane
przez poddańczy lud nienawidzący surowej pani.
Strona 6
Zapatrzył się w świecę, lękliwie migocącą na ciężkim dę-
bowym stole, i przypomniał sobie wszystkie pytania, na które
musiał odpowiedzieć w izbie czeladnej parafianom, szukają-
cym światła i podpory.
Nad Czachticami sroży się wichura. Marcowa, jeszcze
zimna, ale już tchnąca wiosną. Chwilami z wściekłością na-
piera na okiennice plebanii, a Jan Ponicenus-Ponicky od cza-
su do czasu unosi głowę i wpatruje się w okno, jakby się za-
stanawiał, czy okiennice oprą się tym atakom.
„We wszystkich chatach panuje teraz niepokój" — takie
myśli krążyły po głowie pastora. — „Przez okna spoglądają
w ciemność wylęknione oczy. Lud wierzy, że gdzieś kona
czarownica, a złe duchy obstąpiły ją szarpią wnętrzności, wy-
rywają język. Wichura szaleje, ziemia się wstrząsa, krążą nad
nią kruki, a o północy na cmentarzu diabły wykopią grób,
w którym ciało czarownicy nigdy nie zetleje. Kto potrafiłby
powiedzieć, czy to, w co wierzy lud, jest prawdą? Czy istnieją
czarownice? Czy niewiasta może obcować z diabłem? Ale
czy można o tym wątpić, skoro jak ziemia długa i szeroka
wznoszą się ku niebu płomienie stosów, na których goreją
żywoty tysięcy czarownic, skazanych na śmierć przez spale-
nie? I to na mocy praw zarówno świeckich, jak i kościelnych.
Czyż i duchowni, i świeccy prawodawcy mogliby się mylić
i gubić niewinne żywoty ludzkie."
Strona 7
Gdy wicher na chwilę przycichł, Jana Ponicenusa wyrwał
z zadumy tętent konia. Przybliżał się coraz bardziej. Zdziwio-
ny i zdjęty ciekawością, kim może być ten jeździec, spojrzał
w okno, jakby zapomniawszy, że przez masywne okiennice
nie przeniknie nawet najbystrzejszy wzrok. Wtem tętent
ucichł i ktoś gwałtownie załomotał w okiennicę.
Cóż to za niespodziewany nocny gość? Zuchwały zbójnik
czy Turek-grabieżca? Przemógł strach, zdjął ze ściany pisto-
let, otworzył okno i ostrożnie uchylił okiennicy.
Z izby padła na drogę słaba smuga światła i wydobyła
z ciemności rosłą postać jeźdźca, wysokiego, barczystego,
6
w szerokoskrzydłym kapeluszu, aż po buty okrytego czarną
opończą
Gdy Jan Ponicenus dojrzał twarz, straszliwie bladą
w wątłym świetle świecy, aż drgnął ze zdumienia Otworzył
okiennica wychylił się z okna i przyjrzał się jeźdźcowi z bli-
ska. — To naprawdę ty. Janie Kalina? Nie mamią mnie stare
oczy? — spytał osłupiały.
— Tak, to ja — odparł jeździec głębokim basem. — Prze-
baczcie, wielebny ojcze, że niepokoję was o tak późnej go-
dzinie. Przed czterema laty od was, z waszym błogosławień-
stwem wyruszyłem w świat i teraz, po czterech latach, dci
was wracam.
Strona 8
— Ciszej, synu, i chodź co rychlej do wnętrza! Biada, jeśli
cię zobaczy jaki przepatrywacz!
Pastor zamknął okiennicę i okno, zawiesił pistolet na ścia-
nie i pośpieszył na dwór. Cicho otworzył bramę, gość wjechał
i zeskoczył z konia. Pastor objął go bez słowa, po czym za-
prowadził konia do stajni Zbudziwszy śpiącego parobka, po-
lecił mu oporządzić konia, a sam wrócił do gościa. Ujął go
pod ramię i po cichu wprowadził do izby, aby nie obudzić ni-
kogo z domowników. Kazał zdjąć mu opończę i kapelusz.
Sprawdził, czy okiennica i okno są dobrze zamknięte,
a następnie zaniknął również drzwi.
— Musimy mieć się na baczności — rzekł siadając przy
stole naprzeciw swego gościa — Powiedz wszakże, dlaczego
wróciłeś? Czyż nic przyobiecałeś mi, iż przez wzgląd na wła-
sne dobro nigdy nie wrócisz do Czachtic? — Na dobrotliwym
obliczu, okolonym siwymi włosami, pojawił się wyraz suro-
wości.
— Nie mogłem inaczej postąpić, ojcze, mimo iż magister
Eliasz Ursini, profesor wittenberskiej akademii, a wasz zacny
przyjaciel, odwodził mnie od tego. Pozdrawia was jak najser-
deczniej, wielebny ojcze. Był mi zawsze życzliwym poradcą
we wszelkich moich strapieniach, a kiedy było potrzeba,
wspierał mnie nie tylko słowem, ale i czynem. Wielebny oj-
cze, jestem wam niepomiernie wdzięczny, że powierzyliście
Strona 9
mnie jego pieczy. Kazał wam oznajmić, że zapewne już nie-
bawem was odwiedzi.
— Jak to? Czyżby chciał rozstać się z bakalarstwem?
7
— Nie. Zmieni jedynie miejsce pobytu. Grafka Katarzyna
Pálffy , która niedawno założyła gimnazjum ewangelickie
w Banovcach, chce powierzyć mu kierowanie szkołą, by spo-
żytkować jego przebogatą wiedzę i doświadczenie. Superin-
tendent Eliasz Lani również utwierdza go w tym zamyśle.
Wiem, że teraz już nie oprze się pragnieniu, by ujrzeć swój
kraj rodzinny, który opuścił przed wieloma laty.
— Magister Ursini dobrze ci radził i winieneś był go po-
słuchać. Czy zapomniałeś, że wedle obowiązujących teraz
w naszym kraju praw czeka cię kara śmierci?
— Wiem, ojcze, ale nawet to nie mogło mnie odstraszyć
— Miej się na baczności, Czachticka pani wyznaczyła
dwieście złotych nagrody za ujęcie ciebie. W tych skażonych
czasach za brzęczącą monetę najlepszy przyjaciel gotów cię
wydać.
— Łacno nikt mnie nie dostanie, tego jestem pewien w
Wittenberdze nie tylko zgłębiałem tajniki wiedzy i uczyłem
się języków, ale i tego, jak radzić sobie z przeciwnikiem —
wypiął pierś, a po twarzy przemknął mu uśmiech zadowole-
nia. — Nie ma broni, którą bym nie władał, a i bez broni kopa
Strona 10
chłopów miałaby ze mną niemało roboty!
Pastor z upodobaniem mierzył wzrokiem swojego młode-
go gościa. Obcisły ubiór uwydatniał potężne, jak z żelaza cia-
ło. — Byś miał jeszcze więcej siły i zdrowia, synu, wzmocnij
się błogosławionym nektarem naszych winnic — rzekł z
uśmiechem i zdjął z półki dzban i dwa puchary. Napełnił je
perlącym się czerwonym winem.
Gość wychylił puchar duszkiem, twarz mu się zasępiła Ja-
snoniebieskie oczy pociemniały, gdy zwrócił je na dobrotliwe
oblicze Jana Ponicenusa.
— Wielebny ojcze — rzekł — dłużej już nie mogę po-
wstrzymać pytania, które od czterech lat, od chwili gdym po
kryjomu przestąpił granicę naszej ziemi, dręczy moje serce.
Ono przymusiło mnie do powrotu, choć może czeka mnie tu
zguba. Co dzieje się z moją matka i siostra? Nie dosięgła ich
pomsta czachtickiej pani?
Kat ar zyn a Pá l ff y (1542—1618) — grafka, żona palatyna Stefana
Illesházyego, założycielka gimnazjum ewangelickiego w Banovcach.
8
Jan Ponicenus spojrzał na gościa z zalęknieniem.
— Powiedzcie mi.— Powiedzcie mi szczerą prawdę!
Przygotowany jestem na najstraszliwszą rzecz. Pastor mówił
pomału, jakby z wahaniem.
— Matka twoja jest żywa i zdrowa. Pani już przestała ją
Strona 11
prześladować. Z twoim losem matka też się pogodziła, bom ją
nieustannie zapewniał, że dobrze ci się wiedzie!
— A moja siostra?
— Magdalena... — rzekł pastor w największym pomie-
szaniu. — Bądź silny, synu, nie mogę zataić przed tobą praw-
dy. I tak byś się dowiedział, jeśli nie ode mnie, to od kogoś
innego.
— Nie żyje?
Niepokój i posępne przeczucie wprawiły go w stan takie-
go wzburzenia, iż bezwiednie zerwał się na nogi.
I Ponicenus wstał, z ojcowską tkliwością położył mu ręce
na ramionach i rzekł:
— Nie wiem...
— a więc żyje? — spytał Jan Kalina z błyskiem nadziei
w duszy. — Co się z nią stało?
— Przed trzema dniami znikła bez śladu...
Tajemnice czachtickiego zamku
Posłyszawszy tę straszliwą wieść Jan Kalina osunął się na
zydel jak uderzony obuchem Pociągłą bladą twarz, okoloną
długimi czarnymi włosami, zwrócił ku świecy i zapatrzył się
w migotliwy płomień jakby w nadziei, że promyk światła
przeniknie aż do jego duszy i rozproszy zalegającą tam ciem-
ność.
— Znikła bez śladu — powtórzył. — Byłem przygotowa-
Strona 12
ny na złe wieści, ojcze, ta wszakże jest ze wszystkich naj-
straszliwsza. Gdyby siostra moja zmarła naturalną śmiercią,
czas zagoiłby moje rany. Gdyby zginęła śmiercią gwałtowną,
mógłbym ją pomścić. A tak — stoję wobec zagadki
i niepewności. W jaki sposób znikła? Kto się do tego przy-
9
czynił? Gdzie się znajduje i czy żyje jeszcze? Czy zbrodnicza
ręka nie ugasiła już jej życia?
Pod brzemieniem dręczących pytań opuścił głowę
i zamilkł. Wnet jednak na nowo wstąpiło weń życie, a tlejące
od dawna uczucie nienawiści i gniewu buchnęło płomieniem.
— Ale wiem — rzekł — iż po odpowiedz na te pytania
nie trzeba iść daleko... Kilka kroków ledwie, do bram butnego
zamku.
— Synu — zawołał pastor ze wzburzeniem — milcz,
skryj swoje podejrzenie w najtajniejszym zakątku serca!
— Dlaczego, wielebny ojcze? Czyżbyście się, stali rzecz-
nikiem grafiki Elżbiety Batorówny? Albo też, zdjęci stra-
chem, słabniecie w boju o prawo i sprawiedliwość?
— Nie, synu, jesteś w błędzie — rzekł pastor już spokoj-
nie. — Upominam cię i radzę ci milczeć, jako że nie ma dla
ciebie innego wyjścia. Rozważ swoje położenie: jesteś pod-
danym i jako takowy nie posiadasz żadnych praw, a przecie
dopuściłeś się gwałtu wobec przedstawicieli swej zwierzch-
Strona 13
ności. Wedle praw ustanowionych po stłumieniu powstania
Dózsy jesteś rebeliantem. A wiesz, jak karze się bunt. Prócz
tego bez zezwolenia zwierzchności, to jest czachtickiej pani,
opuściłeś granice jej dóbr. Toć wiesz, że poddańca nieraz ści-
ga kara za to jeno, że przeszedł na obszar cudzych posiadło-
ści. Ty zaś uciekłeś za granicę i przebywałeś tam całe cztery
lata.
Jan Ponicenus zamilkł na chwilę, w zamyśleniu patrzył
przed siebie, po czym poważnym głosem podjął:
— Wiesz, co cię czeka, jeśli ktoś cię wyda. Gdziekolwiek
byś się skrył, któż zdoła się oprzeć ponęcie nagrody? Nad to-
bą synu, unosi się cień szubienicy, ty zaś jeszcze bardziej
chcesz rozgniewać Elżbietę Batorównę, od której zależy twój
żywot? Byłoby to ze wszech miar nie-rozumne. A wreszcie,
* P o w s t a n i e D ó z s y — György Dózsa (1475—1514) był przywódcą
powstania chłopskiego na Węgrzech w r. 1514. Za zasługi w wojnie z Tur-
kami został podniesiony do stanu szlacheckiego iw r. 1514 mianowany wo-
dzem wyprawy krzyżowej przeciw Turkom. Pod Czegledem zebrał około 40
000 chłopów. Gdy król rozkazał wtargnąć mu do Bośni, wezwał lud do walki
przeciw wiarołomnej szlachcie, co doprowadziło do wybuchu buntu. Dózsa,
zwyciężony i pojmany pod Temeszwarem przez Jana Zapolyę, wziął na sie-
bie całą winę i został żywcem upieczony na rozpalonym żelaznym tronie.
10
czymże możesz doświadczyć swoje podejrzenie, iż w zamku
Strona 14
szukać należy wyjaśnienia tajemnicy zniknięcia twojej sio-
stry?
— Nie wiem — odparł gość, — ale z każdą chwilą coraz
bardziej umacnia się we mnie przeświadczenie, iż czachticka
pani nie tylko wie u zniknięciu mojej siostry, lecz ma je na
sumieniu. W Wittenberdze, w obcym świecie, przez cztery la-
ta zżerała mnie obawa o matkę i siostrę. Nigdy sobie nie
przebaczę, żem swoją ucieczką ściągnął gniew na swoich,
najbliższych. Winienem był zostać z nim, bronić ich, nic zaś
uciec tchórzliwie przed karą. Jakaż zresztą kara mnie czeka-
ła? Podniosłem rękę na draba, który dozorując roboty uderzył
moją matkę, zdało mu się bowiem, że biedna starowina nie
dość szyb-ko pracuje. Położyliby mnie na dereszu i za każde
uderzenie pańskiego sługi wymierzyliby mi dziesięć. Zawle-
kliby mnie do chaty półżywego, alebym wydobrzał, byłby
w domu mężczyzna, zaś siostra moja zapewne by nie znikła.
I choćby czachticka pani nie wiem jak oczerniła mnie przed
sądem, ten mając wzgląd na okoliczności i młody wiek nie
osądziłby mnie na gardło. Nie, nie powinienem był uciekać.
— Nie trapże się! — pocieszał go Jan Ponicenus. —
Niezbadane są wyroki naszych sądów. I gdybyś był został.
Tak czy owak cierpielibyście wszyscy troje. Los mat-ki
i siostry nie byłby ani krztynę lepszy. Jesteś w błędzie, jeśli
mniemasz, że Magdalena nie znikłaby, gdybyś był w domu.
Strona 15
— A w jaki sposób znikła?
— Jednego wieczora przyszła do was jakaś leciwa kobieta
z wieścią, że wasza ciotka w Starej Turze zaniemogła i nie ma
jej kto pielęgnować. Prosi przeto twoją matkę, by puściła do
niej Magdusię. Ponoć na parę dni ledwie, póki się jej nie po-
lepszy Matka przyzwoliła bez wahania i Magdusia tegoż jesz-
cze wieczora ruszyła w drogę. Kiedy minęło kilka dni,
a Magdusia nie wracała ani nie dawała o sobie żadnej wieści,
matka, zdjęta oba-wami, wybrała się do Starej Tury. Ciotkę
znalazła w najlepszym zdrowiu. Ani nie była chora, ani Mag-
dusi do siebie nie wzywała...
— Przeświadczony jestem, że siostrę moją wywabiła
z domu jedna z tych odrażających służebnic czachtickiej pani.
— Milcz, synu — przerwał mu Jan Ponicenus — nie bądź
przeświadczony o niczym. Jak widać, na nieszczęsne dziew-
11
czę zastawiono pułapkę. A wobec podstępu nawet najtward-
sza siła jest bezsilna. Masz w podejrzeniu Elżbietę Batorów-
nę ? I ja o niej pomyślałem, synu, niechaj Bóg mi przebaczy,
żem źle myślał o bliźnim. Po-wiedz wszakże, byłażby się
uciekała do kłamstwa, kiedy to całkiem zbyteczne? Jakeś się
dostał na studia? Wbrew woli nieboszczyka ojca i własnej.
Twój ojciec w bitwie z Turkami z narażeniem życia ocalił
grafa Franciszka Nádsadyego . Kiedy odparowywał wymie-
Strona 16
rzony w pana śmiertelny cios, Turek uciął mu prawicę. Pan
odwdzięczył mu się tym, że posłał cię na studia...
— Po to, by pani mnie z nich odwołała — wpadł pastoro-
wi w słowo Jan Kalina. To wspomnienie wzbudziło w nim
gniew — Prosto ze szkoły posłała mnie do stajni...
— Synu mój — uśmierzał go pastor — gdyby widział to
nieboszczyk graf Franciszek Nádsady, w grobie by się obró-
cił. Gdyby żył, nie spotkałby cię taki zły los. Byłeś jego ulu-
bieńcem, miał względem ciebie wielkie plany.
Jan Kalina machnął ręką.
— Powróćmy wszakże do tematu. Tak więc pan posłał cię
na studia wbrew woli rodziców, albowiem pan może w każdej
chwili odebrać swemu poddanemu dziecko, zrobić z nim, co
zechce, i podług swoich skłonności i uznania wybrać mu za-
trudnienie. Toteż grafka nic musiała uciekać się, do kłam-
stwa. Jej hajducy mogli kiedykolwiek zastukać w okno twojej
maiki i Oznajmić: „Czachticka pani rozkazuje, aby córka
twoja natychmiast przyszła na zamek", Gdyby nie posłuchała,
gdyby się sprzeciwiła, mogli zaprowadzić ją siłą albowiem
prawo zezwala na to.
* E l ż b i e t a B a t o r ó w n a (1560—1614) — grafka, wdowa po Fran-
ciszku Nádsadym. Właścicielka włości czachtickich i zamku, przeszła do hi-
storii jako sadystka maltretująca młode dziewczęta i kobiety. I chociaż nie
kąpała się we krwi, jak głosi legenda, istotnie uśmierciła wiele kobiet
Strona 17
i wyżywała się w zadawaniu im mąk. Gdy w r. 1610 wyszło to na jaw, aby
uniknąć kompromitującego procesu, uwięziono Elżbietę Batorównę doży-
wotnio we własnym zamku. Zmarła tam 28 sierpnia 1614 r. (niektóre źródła
podają, że została otruta).
Fran ci szek Nád sad y (1555 —1604) — graf syn palatyna Toma-
sza Nádsadyego (1498—1562) i mąż Elżbiety Batorówny.
12
— Wasze wywody, wielebny ojcze, nie obalają niego po-
dejrzenia. Wobec mojej siostry pani nic skorzystała ze swego
prawa, lecz kazała ją potajemnie uprowadzić dlatego, aby nikt
nie poszukiwał jej na zamku, jeśli pewnego dnia zniknie na
wiek i. Albowiem prawo zezwala nawet obłupić poddanego
ze skóry, lecz nie zezwala pozbawić go życia.
Ostatnie słowa niemal wykrzyczał, jak gdyby stał twarzą
w twarz z przeciwnikiem, którego trzeba przekonać.
— Synu mój? — przemówił pastor spokojnym, łagodnym
głosem. — O tych rzeczach nawet za zamkniętymi drzwiami
nie należy rozprawiać. Skoro wszakże już je roztrząsamy,
otwarcie wypowiem swoje zdanie. Jesteś przeświadczony, iż
grafka
ponosi
winę za zniknięcie twojej siostry,
i podejrzewasz, że ją zamordowała. Trzeba najprzód odpo-
wiedzieć na pytanie, czy grafka istotnie morduje dziewczęta.
Strona 18
Ja w to niewierze.
— A przecie wierzy w to cała okolica, mówi sie o tym
w Preszporku, ba, nawet i w Wiedniu.
— Doprawdy? — spytał pastor ze zdziwieniem.
— To skłoniło mnie do powrotu, aczkolwiek czeka mnie
tutaj kaźń. Przez całe cztery lata nie otrzymałem żadnej wie-
ści ze stron rodzinnych, ba, w ogóle z kraju, a kiedym ukoń-
czył studia i osiągnął godność bakałarza, dniem i nocą jęły
dręczyć mnie wyrzuty sumienia, żem opuścił matkę i siostrę
i wydał je na pastwę pańskiej samowoli. Złe przeczucia nic
dawały mi spokoju, aż w końcu za oszczędności uciułane
z wynagrodzenia za przepisywanie starych łacińskich folia-
łów kupiłem konia i wyruszyłem do Wiednia. Rzekłem sobie
— na dwór cesarski zjeżdżają magnaci z całej ziemi węgier-
skiej, Ich słudzy wałęsają się po mieście, Bez wątpienia do-
wiem się od nich jakich wieści z ojczyzny. Ledwom się roz-
siadł w małej oberży przy Weihburgstrasse i poleciłem przy-
nieść sobie jadło i napitek, zwróciła moją uwagę grupa gości
przy sąsiednim stole. Nic byli to słudzy węgierskich szlachci-
ców, lecz stateczni obywatele wiedeńscy. Ze zgrozą opowia-
dali sobie historie o węgierskiej szlachciance. Nazywali ją
„die Blűtgrafin", krwawa hrabina. Zagadnąłem ich. Po wie-
dzieli mi, że węgierska grafka Elżbieta Batorówna ma przy
Weihburgstrasse pałac.
Strona 19
13
—Tak jest — przerwał mu Jan Ponicenus — wiem i
o tym, Trzy, cztery razy w roku grafka udaje się na kilka ty-
godni do Preszporka, a stamtąd zajeżdża również do Wiednia.
— I ponoć — ciągnął Kalina — kiedy tam przebywa, po
nocach dzieją się w pałacu podejrzane rzeczy. Przechodnie
zatrzymują się przed pałacem i z przerażeniem słuchają
okropnych kobiecych krzyków i jęków, jakby je tam ktoś bił,
męczył, mordował... Pobożni franciszkanie, których klasztor
mieści się na-przeciw, wyrwani ze snu, w rozpaczy rzucają
w okna pałacu skorupami doniczek, nawołując o ciszę.
Jan Ponicenus z wielkim zajęciem słuchał opowieści swe-
go młodego wychowańca.
— Oto, o czym rozprawiali wiedeńczycy przy winie. We
mnie zaś dojrzało postanowienie, iż nie bacząc na nie pojadę
do Czachtic, by sprawdzić, co dzieje się z matką i siostrą. Do
Preszporka przybyłem samopas. Tam wdałem się w rozmowę
z niejakim Pawłem Ledererem, pochodzącym spod Niemiec-
kiego Prawna. Rodem Niemiec, zamecznik, też powracał wła-
śnie z Niemiec, gdzie był na wanderce. Był to pierwszy po
długich latach człowiek, z którym rozprawiałem po słowacku.
Bo w Wittenberdze, aczkolwiek było nas wielu Słowaków,
przeważnie mówiliśmy po łacinie i niemiecku. Od słowa do
słowa zaprzyjaźniliśmy się z onym Pawłem Ledererem, zwie-
Strona 20
rzyłem mu się, on zaś ofiarował się towarzyszyć mi w dobrej
i złej doli. Do Pieszczan dotarliśmy jeszcze za białego dnia.
Stanęliśmy w oberży „Pod Trzema Zielonymi Lipami”.
Z ostrożności, aby nie zoczył mnie jaki znajomek, który
mógłby mnie zdradzić, zostałem w izbie. Przed ciekawym
oberżystą wymówiłem się tym, żem wielce utrudzony. Mój
nowy przyjaciel udał się do miasta, by zasięgnąć języka. Nie
musiał nawet się wypytywać. We wszystkich karczmach
głównym przedmiotem rozmów była Elżbieta Batorówna.
O zmroku dosiadłem konia i ruszyłem prosto do was, z ser-
cem udręczonym niepewnością, wyrzutami i niepokojeni
o los matki i siostry.
Jan Kalina upił z puchara i spoglądając na Jana Ponicenu-
sa rzekł z wymówką:
— Dziwi mnie, wielebny ojcze, iż jesteście tak dobrego
mniemania o Elżbiecie Batorównie.
14
— Synu mój — odparł mu pastor — ja dobrze ją znam.
Oszczercy jej nie znają. Jest to pani wzniosłego ducha, acz-
kolwiek jej wykształcenie jest dość słabe, gdyż poza językiem
ojczystym zna jedynie język słowacki, trochę łacinę
i niemiecki, tyle co pochwyciła przy takiej lub innej sposob-
ności. Lecz odznacza się bystrym umysłem. Pogardza marno-
ściami tego świata, a teraz, po śmierci swego małżonka Fran-