8803
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | 8803 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
8803 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd 8803 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. 8803 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
8803 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
Novalis
AFORYZMY
Kto umie post�powa� zgodnie z zasadami, musi
by� cz�owiekiem godnym szacunku - ale to nie
jego zasady czyni� go takim, lecz tylko to, czym
one s� dla niego - wyrazami jego rzeczywistego
sposobu post�powania - my�lowymi formami je-
go istnienia.
Nawet bez filozofowania mo�na wype�ni� swoje
przeznaczenie, je�li �yje si� zgodnie z tym, co naj-
m�drsi i najlepsi czynili i czego nauczali, i je�li
do�wiadczenie i zdrowy ludzki rozs�dek uczyni
si� swoimi przewodnikami.
BIBLIOTECZKA
AFORYST�W
Novalis
AFORYZMY
Wybra� i prze�o�y�
j�zef Bester
Wst�pem opatrzyli
Barbara Surowska
Sauerland
C Copyright for t h� Polish edition by
Pa�stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1983
ISBN 83-06-00811-1
Nazwisko Novalisa wi��e si� zazwyczaj z romantykiem obdarzo-
nym wielk� wra�liwo�ci� uczu�, kt�ry po�wi�ci� niejeden pi�kny
wiersz medytacjom nad zjawiskiem �mierci po utracie ub�stwianej
dziewczyny Sophie, zmar�ej w wio�nie �ycia. Zbyt cz�sto zapomina
si�, �e Novalis mia� praktyczny stosunek do �ycia i, co wa�niejsze,
�e by�a to niezwyk�a umys�owo�� filozoficzna. \X wieku dwudzie-
stu trzech lat zaj�� si� studiowaniem I-ichtego, pod kt�rego
wra�eniem pozosta�. W rok p�niej mia� mo�no�� pozna� niemie-
ckiego filozofa osobi�cie w Jenie. Widzia� w nim i podziwia�
odwa�nego g�osiciela prawdy, obro�c� praw cz�owieka i konse-
kwentnego my�liciela. Przez rok zg��bia� intensywnie Podstawy ca�ej
teorii wiedzy, sporz�dzaj�c notatki i komentarze, zapiski te obejmuj�
oko�o 500 stron. Zawieraj� wiele trafnych i bystrych spostrze�e�.
Pod wp�ywem filozofii Fichtego Novalis pozosta� a� do chwili
�mierci w dwudziestym �smym roku �ycia, cho� nadawa� pewnym
jej motywom i kategoriom interpretacje odmienne, g��wnie
poetyckie.
Dopiero po Fichtem zainteresowa� si� Novalis Kantem.
Czyta� jego pisma przez pryzmat filozofa z Jeny. R�wnolegle do
tych lektur czyta� Novalis ponownie francuskie pisma Memster-
huisa, w kt�rych znajdowa� teraz nowe tre�ci. Po �wie�ym
prze�yciu �mierci swej ukochanej, Sophie von Ktthn, inaczej
| rozumia� nauk� Hemsterhuisa o jedno�ci ca�ego uniwcrsum,
dopuszczaj�c pojmowanie tej jedno�ci nie w�adz� rozumu, lecz za
spraw� szczeg�lnego organu moralnego cz�owieka, zwanego
mi�o�ci�. On to ujawnia zwi�zki miedzy egzystencj� zmys�ow�,
ograniczon� czasem, i transcendentaln�. Bliski by� Novalisowi
r�wnie� pogl�d Hemsterhuisa na poezj�, g�osz�cy, �e mo�e ona
wyra�a� to, co poznawalne, dzi�ki owemu organowi moralnemu, i
�e jest �je�ykiem bog�w".
W roku 1797 1-riedrich Schlegel i jego brat August
Wilhelm powzi�li zamiar wydawania w�asnego czasopisma. Auto-
rom pozostawiali mo�liwo�� sygnowania przyczynk�w inicja�ami,
bez obowi�zku podawania nazwisk. Nie sz�o im o to, by
informowa�, kto co napisa�, lecz o podkre�lenie faktu, �e
wykszta�ca si� nowa, wsp�lna filozofia nazywana �symfilozofi�".
Do wsp�pracy zaproszeni zostali jedynie Schleiermacher i von
Hardenberg, kt�ry zdecydowa� si� wyst�pi� pod pseudonimem
Novalis, nie przypuszczaj�c zapewne, �e pod tym nazwiskiem
wejdzie do historii literatury i �e stanie si� ono zarazem symbolem
okre�lonej postawy romantycznej.
Pierwsze dwa numery czasopisma �Athcnaum" ukazuj�
si� w roku 1798. Novalis uzgodni� z Friedrichem Schlcglcm, �e
nade�le zbi�r zapisk�w opatrzonych nazw� V ernrischte RemerkuH-
gtn - p�niej obmy�li� poetycki tytu� Rliithemtaab. Pragn��, by jego
uwagi mia�y sens �literackich ziaren" i by niekt�re przynajmniej
wyda�y kwiat.
Wraz z Frieclrichem Schleglem Novalis rozwija� nowy
rodzaj utworu literackiego, zwany romantycznym fragmentem.
Schlegel znajdowa� dla fragmentu por�wnanie z je�em: powinno to
by� drobne, zwarte w sobie dzie�o, wystawiaj�ce kolce krytyki na
wszystkie strony. Novalis natomiast k�ad� wi�kszy nacisk na form�
dialogow� fragmentu. W li�cie z 2fi XII 1797 r. pisa�, �e fragment
jest �ustawicznym dyskursem z samym sob�", maj�cym na celu
intelektualne pobudzanie czytelnika i zmuszanie go do zastanawia-
nia si� i refleksji nad problemami dialogu. O stopniu trudno�ci
Novalisowych fragment�w �wiadczy nie tylko negatywna reakcja
wielu jego wsp�czesnych, ale tak�e nasze w�asne k�opoty ze
zrozumieniem ich sensu. MimtSto Novalis s�aw� pisarsk� zawdzi�-
cza w�a�nie Fragmentom. Fragmenty nie mia�y �wiadczy� o ogromnej
erudycji autora, lecz o jego �esprit", jego pomys�owo�ci, sile
intelektu. By�y one skierowane przeciwko nudziarstwu uczonych
o�wieceniowych, przeciw p�ytko�ci i bezw�adowi umys�owemu, a
zarazem dawa�y wyraz nastawieniu antysystemowemu. My�lenie
nie znosi - jak twierdz� niemieccy romantycy - �adnego gorsetu,
�adnej hierarchii, \ovalis fragmenty Schlegla nazwa� �echte
revolutionire Affichen", maj�c na my�li r�wnie� fragmenty
w�asnego autorstwa.
Na tre�� zbioru BlHthenstaub sk�adaj� si� refleksje dotycz�ce
stosunku tego, co wewn�trzne, do tego, co zewn�trzne, refleksje
dotycz�ce do�wiadczenia, rozumu, fantazji, roli poety-proroka i
kap�ana, geniuszu, prawdy, �mierci i wielu innych obchodz�cych
cz�owieka problem�w. Znajdujemy tam nader cz�sto cytowane
zdanie: �Nach innen geht der geheimnisvolle Weg", manifestuj�ce
�uwewn�trznienie" my�lenia romantycznego, przy czym pami�ta�
trzeba, �e dla Novalisa droga do wewn�trz to tylko pocz�tek
poznania i dzia�a�, dalej droga prowadzi� musi znowu na zewn�trz.
Novalis jest dialektykiem, jak przekonujemy si� raz po raz.
Dialektycznie ujmuje on r�wnie� proces poznania. Nie
ni� - powiada - poznania bez elementu ca�kowitej obco�ci, ale te�
nie mo�na niczego zrozumie� bez zanurzenia w to inne w�asnego
ja, w�asnych uprzednich do�wiadcze�.
W zbiorze Rlilthenstauh Nova!is wypowiada si� r�wnie� na
temat pos�annictwa poety, dla kt�rego znajduje por�wnanie z
prorokiem. �Der echte Dichter ist irnmer Priester, so wie der echte
Priester immer Dichter geblieben ist." Poezja jest dla niego t� si��,
kt�ra potrafi z��czy� wszystko, przede wszystkim �wiat widzialny i
transcendentalny, dzi�ki niej wkraczamy w og�le w obszar tego
odmiennego �wiata.
W rok po publikacji Bliithctutaub Novalis og�asza drukiem
teksty rozwa�a� politycznych pod tytu�em Wiara i mi�o�� czyli Kr�l i
Kr�lowa. Powsta�y one z okazji obj�cia tronu przez kr�la pruskiego
Fryderyka Wilhelma II i jego ma��onk� Luiz�. N'ovalis rozwija tu
jako pierwszy my�liciel niemiecki typowo romantyczn� koncepcje
pa�stwa. Zwraca si� z jednej strony przeciwko rewolucji francu-
skiej, kt�ra nie rokowa�a, jak mniema�, �adnych dalszych nadziei, z
drugiej za� strony przeciw pa�stwu pruskiemu. Od �mierci
Fryderyka Wilhelma, a �ci�lej od momentu obj�cia rz�d�w przez
Fryderyka Wielkiego, pa�stwo zamieni�o si� w machin� i-nie by�o
ju� w nim prawdziwego �ycia, czytamy w jednym z fragment�w, a
jedynie �ycie jak w jakiej� fabryce. \X nowym, idealnym pa�stwie
powinna panowa� mi�o�� i poezja, a nie czysty interes i przemoc.
Nowe pa�stwo winno stanowi� po��czenie monarchii i republiki.
Wszyscy obywatele winni by� w nim r�wni. Na jego czele musi
stan�� kr�l, wok� kt�rego skupia� si� b�dzie ca�okszta�t �ycia
pa�stwowego. Kr�l dla pa�stwa jest tym, czym s�o�ce dla systemu
planetarnego. Musi to by� oczywi�cie posta� idealna, nie wolno
mu si� kierowa� interesem osobistym, w�asnymi upodoba-
niami. Pomoc doradc�w, tj. uczonych i artyst�w, powinna za-
pewni� mu wszechstronno�� i orientacje we wszystkim, by
stal si� cz�owiekiem najwy�szego autorytetu, monarch� pra-
wdziwym.
W idealnych barwach przedstawia Novalis r�wnie� ma�-
�onk� kr�lewsk�. Urocza, skromna kr�lowa to przyk�ad - twier-
dzi - dla ka�dej kobiety w pa�stwie pruskim. Poeta tak wyide-
alizowa� posta� monarchini, �e potrafi� pisa�: �Wer den
ewigen Frieden jetzt sehen und lieb gewinnen will, der reise
nach Berlin und sehe die K�nigin". (�Kto pragn��by teraz ujrze�
i ukocha� wieczny pok�j, niech pod��a do Berlina zobaczy�
kr�low�.")
Po lekturze pism Fichtego, pod silnym wra�eniem wyk�a-
d�w przyrodoznawczych Abrahama Gottioba Wernera z Akade-
mii G�rniczej we Fryburgu Novalis dochodzi do wniosku, �e
nale�y stworzy� �nowy system my�li naukowej", ogarniaj�cy
wszystkie dziedziny wiedzy. System ten okre�la mianem �Knzv-
klopadik", �wiadomie nawi�zuj�c do Encyklopedii Francuskiej,
kt�rej krytycyzm zapewne podziwia�, ale ta nowa encyklopedia nie
mia�a by� suma poszczeg�lnych dziedzin wiedzy, lecz systemem
uniwersalnym, w kt�rym wszystko by�oby po��czone ze sob� i
gdzie do�wiadczenia i idee z r�nych obszar�w poznania pocho
dz�ce wzajemnie si� wyja�niaj�. Nie b�dzie przepa�ci miedzy nauk�
i sztuk�, miedzy nauk� i etyk�, powstanie ca�o�ciowy pogl�d na
�wiat, organiczna wizja �ycia.
Novalis zaczyna jesieni� 1798 roku penetrowa� energicz-
nie rozmaite dziedziny wiedzy, chemi�, fizyk�, astronomi�, mate-
matyk�, fizjologi�, medycyn�, psychologi�, histori�, historiografi�,
teozofi�, kosmologi�, geografi�, geologi�, pedagogik�, muzyk� i
inne. '/. lektur sporz�dza notatki, kt�re si� rozrosn� do kilkuset
stronic. Pracowa� w ten spos�b dniami i nocami, cz�sto kosztem
snu. Operacja encyklopedyczna stawa�a si� tym trudniejsza, im
wi�cej czyta� i poznawa�. Cz�sto zastanawia� si�, czy w og�le jest
mo�liwy taki system, kt�ry by ogarnia� wszystko, ale gdzie �aden
element nie zdominowa�by innych, laki system powinien by
upodabnia� si� do organizmu, kt�rego wszystkie cz�onki wsp�-
graj� ze sob� i wsp�dzia�aj� w harmonii i zgodno�ci.
Novalisowi nie uda�o si� dalej rozwin�� planu encyklope-
dii. Ostatnie trzy lata �ycia po�wieci� g��wnie pracy nad dzie�em
poetyckim, pisz�c Geistliche Ueder. \{ymnen an die Nacbl i partie
powie�ci pt. llemricbron OfterdinpA, kt�rej cz�� pierwsz� uko�czy�
w roku �mierci (1801). Utw�r ten by�, wedle ustale� najnowszych,
inn� form� dokonania encyklopedii, jako �e powie�� w koncepcji
romantyk�w by�a najlepszym z rodzaj�w literatury, daj�cym
mo�liwo�� ��czenia r�norodno�ci.
Niniejszy wyb�r jest prezentacj� ciekawszych uwag i
spostrze�e� z lx>gatego zbioru fragment�w Novalisa. Przewa�aj�ca
cz�� nagromadzonych my�li, kt�re tu otrzyma�y miano aforyz-
m�w, zosta�a wyrwana z wi�kszej lub mniejszej ca�o�ci; sam
Novalis napisa� tylko par� aforyzm�w w- �cis�ym znaczeniu tego
s�owa. Chcia� on, podobnie jak l riedrich Schlepcl, stworzy� przede
wszystkim - jak powiedzieli�my - owo novum: fragment literacki.
Nie powinno to jednak zra�a� czytelnika szukaj�cego w niniejszym
tomiku aforyzm�w typu wsp�czesnego. S�dzimy, �e utrwali mu
si�, my�l niejedna z tutaj pomieszczonych.
Barbara $nr<is>ska
� , Kara� Sauerland
1 �wiadomo�� jest dziedzin� wiedzy.
l
2 �wiadomo�� to byt poza bytem w bycie.
3 My�lenie i czucie odmienia role subiektyw-
nego i obiektywnego. ...... . ,
f (_4_ Tutaj zatrzymuje si� filozofia i musi si� zatrzy-
ma�, gdy� na tym w�a�nie polega �ycie, �e nie da si�
ono poj��.
5 �ycie jest tworem z�o�onym z syntezy, tezy '.
antytezy, a przecie� �adnym z tych trzech.
6 [...] jest wolne tylko, na ile jest potrzebne,
i odwrotnie, jest potrzebne tylko, na ile jest w�l-
ne [...].
7 Ka�da rzecz mo�e by� rozpatrywana w sto-
sunku do siebie samej i do siebie nie samej.
� 11 �
8 Filozofia nie powinna odpowiada� na wi�cej,
ni� jest pytana.
9 Filozofia nie daje si� konstruowa�. Granice
odczuwania s� granicami filozofii.
10 Uczucie i refleksja wsp�lnie tworz� zapatry-
wanie.
11 Uczucie jest idealne, refleksja za�' realna, je�li s�
rozpatrywane wzgl�dem siebie. Rozpatrywane od-
dzielnie uczucie jest realne, a refleksja idealna.
12 Absolutne pradzia�anie nie ma ani tezy, ani
antytezy, ani syntezy. Jest ono tylko zbli�one do
formy refleksji. � ;.-. � i. '�
13 By� zwi�zanym przez rozdzielenie � czas. By�
rozdzielonym przez zwi�zanie - przestrzeli.
14 Czujemy si� cz�ci� i w�as'nie dlatego jeste�my
ca�o�ci�.
15 Teza i antyteza przeciwstawione sobie s� ,
syntez�.
17 Dlaczego my jeste�my my - to samo sobie
odpowiadaj�ce pytanie, i jako pytanie � zaprzeczaj�ce
sobie pytanie.
18 Kant uzasadni� mo�liwo��, Reinhold rzeczy-
wisto��, F^ichte konieczno�� filozofii.
19 Na ile [...] rzeczywi�cie istniejemy, jeste�my
natur�. Wszystko rzeczywiste w nas nale�y do
natury.
20 Pozorem jest, gdy cz�� wyst�puje za ca�o��.
21 D��enie jest niesko�czone tylko dlatego, �e
czas jest niesko�czony [...].
22 Jest, gdy� dzia�a. Dzia�anie zatem uzasadnia
byt.
23 Teoria bez praktyki, praktyka bez teorii s�
niedoskona�e-[...J.
24 Ka�dy kogut jest panern na swojej kupie
gnoju.
25 B�g nie jest ani wolny, ani moralny.
16 Moralno�� dzieli si� na religi� i etyk�.
12
13
1|H
26 Nasze ci�g�e m�wienie-to gadulstwo naszego
stulecia - stanowi jego g��wn� wad� i jego znami�.
27 Filozofia musi naprawia� b��dy naszego
wychowania, inaczej nie by�aby nam potrzebna.
28 Ludzie staj� si� coraz bardziej zr�nicowa-
ni-gatunek ludzki coraz mniej zr�nicowany.
29 Ludzko�� zieleni si� i kwitnie, wi�dnie i
zamiera w tym samym czasie.
30 Wszelka materia jest natur�. Wszelka for-
ma - osobowo�ci�.
31 B�g jest dziedzin� wszelkiej analizy i syn-
tezy. � Poj�cie teoretyczne i praktycznie nieodzow-
ne [...].
32 Przestrze� i czas to jedno��, tylko odwr�co-
na-jak natura i cz�owiek.
33 Form� istoty transcendentnej jest prze-
strze� � immanentnej czas. St�d ich nieroz��czne
powi�zanie.
i
34 Synteza i analiza to jedno��, tylko odwr�co-
na. � Praktyka i teoria tak samo, tylko odwr�cona.
l
l
35 Natura staje si� transcendentna, kiedy si�
zni�a �cz�owiek, kiedy si� wznosi.
36 Teza i antyteza s� ko�cowymi punktami linii.
Linia jest syntez�.
37 B�g jest tez� i syntez� jednocze�nie. Natura jest
antytez�.
38 Cz�owiek jest jako przedmiot czym� szczeg�l-
nym, jako podmiot czym� og�lnym. Natura jest jako
podmiot czym� szczeg�lnym, jako przedmiot czym�
og�lnym.
39 Czucie, rozum, rozs�dek s� w jaki� spos�b
pasywne � co od razu wynika z ich nazw � natomiast
si�a wyobra�ni jest jedynie si��-dzia�aj�c�, urucha-
miaj�c�.
40 Przestrze� jest okre�lon� niesko�czono�-
ci��czas nieokre�lon� sko�czono�ci�. Czas mo-
�e by� mierzony tylko przestrzeni�, przestrze� tyl-
ko czasem. Przestrze� odnosi si� do pogl�d�w - czas
do wyobra�e�. � .,, .; .,
41 Idea jest poj�ciem poj��. Obraz jest pogl�dem
pogl�d�w.
14
� 15 �
42 Poj�cie i odczucie koresponduj�. Odczucie ma
si� tak do pogl�d�w, jak poj�cie do wyobra�enia.
43 Forma bez tre�ci jest najczystsz� form�, tre�� '
bez formy - najczystsz� tre�ci�. Spoczynek stanowi
wi�c cech� czystej tre�ci - ruch cech� czystej formy.
44 Jak mo�e my�l rozdzieli� to, co B�g z��czy�?
45 Filozofi� swoj� mo�na z tak� pewno�ci� uwa-
�a� za prawdziw� - z jak� pewno�ci� uwa�a si� co� za
pi�kne.
46 Teza jest tre�ci� - antyteza form� tre�ci - syn- '
teza tre�ci� formy. >
47 Si�a wyobra�ni wywo�uje dwa twory �ten
prawdziwy i ten pozorny. Jeden wyklucza dru-
gi�przeczy mu.
48 Prawda jest form� pozoru-poz�r form�
prawdy. j
49 Poz�r jest duchem. Prawda materi�. v
50 Poz�r i prawda razem tworz� dopiero w�a�-
ciw� rzeczywisto��.
51 Prawo musi by� produktem wolno�ci.
52 Zdolno�� my�lenia w kategoriach og�lnych
jest zdolno�ci� filozoficzn�. Zdolno�� my�lenia w
kategoriach szczeg�owych - poetyck�.
53 W poj�ciu dzia�ania zawiera si� ju� poj�cie
wolno�ci.
54 Dzia�anie jest do pomy�lenia tylko mi�dzy
podmiotem i przedmiotem.
55 Odczuwanie - to dzia�anie pasywne. Ogl�da-
nie-dzia�anie aktywne.
56 B�g jest niesko�czonym dzia�aniem. Natura
niesko�czonym przedmiotem. Ja-niesko�czonym
stanem.
5? Co ma zosta� roz��czone � musi by� zwi�za-
nym - co ma zosta� zwi�zane - roz��czonym.
58 Z dw�ch przeciwstawie�stw - powstaje to, co
prawdziwie realne.
5") Na tyle tylko mo�na zosta� ukaranym, na ile
jest si� pouczonym, i vice versa.
� 17
l
60 Byt okre�la si� z dzia�ania, i vice versa.
61 Odczuwanie ma si� tak do my�lenia, jak byt do
wyobra�ania.
62 Jak d�ugo istniej� odwa�ni i tch�rzliwi � b�dzie
tez istnie� szlachectwo.
< �! 'l.
63 Cz�owiek zawsze przeciwstawia si� prawu �i
to jest naturalne.
64 �wicz si� w powolno�ci. l
65 Nauka podobna jest do drzewa rodowego.
66 Nie garf niczego, co ludzkie. Wszystko jest
dobre, tylko nie wsz�dzie, tylko nie zawsze, tylko nie ,
dla wszystkich. Podobnie z krytyk�. :
67 �wiat jest ojcem w�a�ciwo�ci ~ matk� istot- j
no�ci jest ziemia. : >
68 Dzia�anie jest pierwotn� w�a�ciwo�ci� istoty,
byt pierwotn� istot� w�a�ciwo�ci.
69 Poniewa� to jest tak, dlatego jest to tak.
70 Duch ma zmys�y. Materia ma dusze.
� 18 �
71 Wszelka m�dro�� polega na zastosowaniu
znanego do czego� nieznanego �na wprowadzeniu
czego� w�a�ciwego na w�a�ciwe miejsce.
72 �mier� gotuje koniec jedynie egoizmowi.
73 To, co rzeczywi�cie kochasz, to ci pozo-
stanie.
. j ' < * �� '
74 Wiedza to tylko jedna polowa. Wiara to
druga.
75 Oby�my tylko poznali materi� ducha i ducha
materii.
V
76 Rozs�dek i fantazja to religia.
Rozs�dek i rozum to wiedza. <�
77 Czy m�wienie jest do my�lenia niezb�dne...
78 Kto umie post�powa� zgodnie z zasadami,
musi by� cz�owiekiem godnym szacunku - ale to nie
jego zasady czyni� go takim, lecz tylko to, czym one s�
dla niego �wyrazami jego rzeczywistego sposobu
post�powania � my�lowymi formami jego istnienia.
79 Nawet bez filozofowania mo�na wype�ni�
swoje przeznaczenie, je�eli �yje si� zgodnie z tym, co
� 19 �
najm�drzejsi i najlepsi czynili i czego nauczali, i je�eli
do�Viadczenie i zdrowy ludzki rozs�dek uczyni si�
swoimi przewodnikami.
80 M�czyzna musi swoje odczucia przekszta�ci�
w wyobra�enia, kobieta swoje wyobra�enia w odczu-
cia. Jego nie zawodzi wyobra�enie, jej odczucie.
81 Niewiedza jest �r�d�em wszelkiego b��du.
i
82 Nie nale�y szuka� w �wiecie sprawiedliwo�ci
dla siebie.
83 Im wi�kszy zakres poj�cia, tym mniejsza je-
go tre��.
84 B�d� w zgodzie ze sob� samym � to podsta-
wowy warunek celu najwy�szego - by� albo wolnym
by�. .. - ,
85 Ka�de filozofowanie musi zakoriczy� si� na
absolutnej podstawie. --,.-..,
86 Wszelkie szukanie jedynej zasady by�oby jak
pr�ba znalezienia kwadratury ko�a.
87 Co przez rewolucj� zosta�o ustanowione, to
przez rewolucj� musi by� zniesione.
20
l
88 U m�czyzny decyduje rozs�dek, u kobiety
uczucie [...]. Moralno�� kobiety zasadza si� na uczu-
ciu�tak jak moralno�� m�czyzny na rozs�dku.
89
f
M�czy�nie wolno po��da� tego, co zmys�owe,
w rozs�dnej formie, kobiecie tego, co rozs�dne, w
zmys�owej formie.
90 Uboczne cechy charakteru m�czyzny to
zasadnicze cechy charakteru kobiety.
91
ni.
Najwy�sze dobro zawiera si� w sile wyobra�-
I 92 M�czy�ni s� w stanie znakomicie bawi�
kobiety, a kobiety m�czyzn w najbardziej naturalny
spos�b.
93 Pozytywnej dzia�alno�ci staje na przeszkodzie
negatywna nami�tno��, a nie pozytywna.
94 Jest tak, bo tak by� musi.
Musi by� tak, (30 tak jest,
95 Przeciwstawiaj�c wyst�pek cnocie czyni mu si�
zbyt wielki honor. ,-..��
96 Natura nie robi skok�w.
� 21 �
99
97 Nie jest mo�liwy jakikolwiek uniwersalny sys-
tem gospodarki pa�stwa f...]. , i,
98 Jedynie poprawa obyczaj�w i charakter�w to
prawdziwa poprawa � wszystko inne bez wyj�tku to
tylko moda, tylko odmiana, tylko nic nie znacz�ca
poprawa.
Czy� ludzie niczego nie zawdzi�czaj� szlachec-
twu? Czy dostatecznie dojrzeli, aby oby� si� bez
szlachectwa.
100 �adne s�owo nie powinno by� zbedne.
101 Diabe� i B�g s� to skrajno�ci, z kt�rych
powstaje cz�owiek. Diabe� jest niszcz�c�, B�g two-
rz�c� si��.
102 W�a�ciwy system filozoficzny musi sta� si�
wolno�ci� i niesko�czono�ci� lub, aby to dobitnie
wyrazi�, bezsystemowo�ci� sprowadzon� do syste-
mu. Tylko taki system mo�e unikn�� b��d�w systemu
i mo�e nie by� pos�dzany ani o niesprawiedliwo��,
ani o anarchi�.
103 Wszelkie tworzywo ogranicza
no��wszelkie dzia�anie rozszerza j�.
� 22
wol-
104 Jedynie najbardziej doskona�y cz�owiek jest w
stanie u�o�y� najbardziej doskona�� filozofi�.
105 Ludzko�� nie by�aby ludzko�ci� �gdyby nie
mia�a nadej�� tysi�cletnia rzesza.
106 �wiczenie czyni mistrza.
107 Co jest analityczne w �wiecie umys�u �jest
syntetyczne w �wiecie zmys��w, i vice versa. �
108 Nasz �wiat wewn�trzny musi z zewn�trznym
ca�kowicie, a� do najdrobniejszych szczeg��w, kore-
spondowa� � gdy� jako ca�o�� s� one sobie przeciw-
stawne.
109 Istnieje fantastyczny rozum � rozumna fan-
tazja.
110 Najcudowniejszym, odwiecznym fenomenem
jest w�asne jestestwo.
Najwi�ksz� tajemnic� stanowi dla siebie cz�owiek
sam.
111 Ka�de wzruszenie przypisuje cz�owiek jakie-
mu� innemu wzruszeniu, skoro tylko zaczyna my�-
lle�. ,� � .- � - .'-���� . . .',.
-r
^.A';^-1,*
112 Nauki s� rozdzielone tylko z braku geniuszu i.
bystro�ci � stosunki ��cz�ce je s� tak dla rozumu, jak
dla t�poty zbyt z�o�one i zbyt od siebie odleg�e.
113 Doskona�o�� naszych nauk mo�na okre�la� na
podstawie zawartej w nich matematyki.
114 �wiat-jakim go obecnie widzimy, jest sum�
naszych obecnych, z naszej strony pasywnych, sto-
sunk�w z Bogiem.
115 Strona moralna wszechs'wiata jest jeszcze bar-
dziej nieznana i niezmierzona ni� przestrze� nie-
bios. - . ��
116 Prawdziwie poetycka rozkosz wzmacnia-za-
miast, jak rozkosz pospolita, os�abia�.
117 Entuzjazm to �wiat�o i ciep�o� istnieje jednak
tak�e �wiat�o bez �aru.
118 Umieranie jest czysto filozoficznym aktem.
119 Prawdziwie filozoficznym aktem jest samo-
b�jstwo. ... j
120 �yje si� wtedy tylko, kiedy �yje si� [TO my�li
ludzi, w�r�d kt�rych si� �yje.
24
l
121 Szukamy wsz�dzie dorzeczno�ci, a znajdujemy
zawsze tylko rzeczy.
122 S�owo komendy porusza armie; s�owo �wol-
no��" narody.
123 Duch przeprowadza wieczny dow�d swego
istnienia.
124 Ca�kowicie nie pojmiemy siebie nigdy, lecz
b�dziemy i mo�emy siebie znacznie wi�cej ni� poj-
mowa�.
125 Czy teoria istnieje dla praktyki, czy te� praktyka
dla teorii?
126 To, co najwznio�lejsze, jest najbardziej zrozu-
mia�e, to, co najbli�sze, najbardziej niezb�dne.
127 Nie ma cudu bez zjawiska naturalnego, i
odwrotnie. , , ,;�-,. ..�:!/(' i
128 �ycie to zacz�tek �mierci. �ycie istnieje z racji
�mierci. �mier� to zako�czenie i pocz�tek zarazem,
rozstanie i �ci�lejsze samozwi�zanie zarazem.
129 Jeste�my bliscy przebudzenia, kiedy �nimy, �e
�nimy. >�� . .> . . ,-� x�. �:�.
� 25 �
130 Wiele rzeczy jest zbyt delikatnych, aby o nich
my�le�, jeszcze wi�cej, aby o nich m�wi�.
131 Bez doskona�ego pojmowania samego siebie
nigdy nie b�dzie mo�na nauczy� si� prawdziwego
rozumienia innych.
132 Uczestniczymy w misji: doskonalenie ziemi jest
naszym powo�aniem.
133 Duch objawia si� zawsze w nieznanej, zwiew-
nej postaci.
134 Pogodnym duszom brak dowcipu. [...] Naj-
ostrzejszym dowcipem dysponuje nami�tno��.
135 Ka�dy cz�owiek jest ma�� spo�eczno�ci�.
136 Ka�dy umi�owany przedmiot jest �rodkiem
raju.
137 Tylko indywiduum interesuje, st�d wszystko,
co klasyczne, nie jest indywidualne.
138 Cz�owiecze�stwo jest rol� humorystyczn�.
139 Wszystkie przypadki naszego �ycia s� tworzy-
wem, z kt�rego mo�emy zrobi� to, co chcemy. Kto
ma wiele ducha, uczyni wiele ze swego �ycia.
� 26 �
140 Jak�e cz�sto odczuwa si� ub�stwo s��w � �eby
m�c wyrazi� wiele my�li za jednym razem.
141 Nic nie jest dla prawdziwej religijno�ci bardziej
niezb�dne ni� po�rednie ogniwo, kt�re wi��e nas z
B�stwem. [...J W wyborze tego po�redniego ogniwa
cz�owiek musi by� ca�kowicie swobodny,
142 Pisma s� my�lami pa�stwa, archiwa jego
pami�ci�.
143 Ka�dy przedmiot mo�e by� dla pobo�nego [...]
�wi�tyni�.
144 Prawo jest skuteczne ze wzgl�du na sw� tres'�.
Nieskuteczne prawo nie jest prawem.
145 Nauka prawa odpowiada fizjologii, moralno��
psychologii.
, t xl � �'.. . �
146 Ucieczka ducha wsp�lnoty jest �mierci�.
147 To, co sztuczne, jest rozumiane zwykle lepiej
ni� to, co naturalne. Trzeba wi�cej ducha do spraw
prostych ni� do skomplikowanych, ale mniej talen-
tu.
'-.�!�
148 Budowanie �wiat�w nie zaspokoi umys�u dr�-
� 27 �
��cego g��biej, ale kochaj�ce serce nasyci wiec/nie
poszukuj�cego ducha.
149 Gdzie s� dzieci, tam jest wiek zloty.
150 Dokonuj�c samoobserwacji, wnosimy w siebie
�ycie. � ., � .-
151 Zwierz� oznacza nadmiar �ycia-ro�lina nie-
dostatek �ycia. Cz�owiek oznacza wolno�� �ycia.
152 Kiedy duch u�wi�ca, to ka�da prawdziwa
ksi��ka staje si� bibli�.
153 Wiele warto�ciowych ksi��ek dzieli los bry�ek
z�ota w Irlandii. Przez d�ugie lata s�u�� one tylko jako
odwa�niki.
154 Niekt�re ksi��ki s� d�u�sze, ni� na to wygl�da-
j�. S� one rzeczywi�cie bez ko�ca. Nuda, jak�
roztaczaj�, jest zaprawd� absojutna i niesko�czona.
155 Recenzenci to policjanci w literaturze.
156 Czy� zawsze trzeba by� rozwa�nym? Kto jest za
stary, aby marzy�, ten powinien unika� m�odzie�o-
wych spotka�.
� 28 �
15? Demokracja [...] w zasadzie nie r�ni si� od
monarchii, tyle �e tam monarch� jest zbiorowisko
g��w.
158 [...] ka�de wspomnienie jest melancholijne,
ka�de przeczucie radosne.
159 Ka�da prawdziwa tajemnica musi sama przez
si� wyklucza� profan�w.
160 Co cz�owiek kocha, to znajduje wsz�dzie.
lf)l Moja ukochana jest skr�tem wszech�wiata,
wszech�wiat rozwini�ciem mojej ukochanej.
162 Najznakomitszy spo�r�d dawnych francuskich
monarch�w postawi� sobie za cel swoich poddanych
uczyni� tak zamo�nymi, aby ka�dy m�g� co niedziela
mie� na stole kur� z ry�em. Czy jednak nie nale�a�oby
przyzna� wy�szo�ci rz�dowi, pod kt�rym wie�niak
ch�tniej spo�ywa�by kawa�ek sple�nia�ego chleba ni�
pod innym rz�dem piecze�, i jeszcze dzi�kowa�by
gor�co Bogu za szcz�cie, �e w tym w�a�nie kraju si�
urodzi�? ; <�,,-,.�., .u-; . �� .�-���f.. ' �
163 Zr�wnajcie g�ry, morze wam podzi�kuje.
164 Kto jest wielki duchem, tego nie powstrzymuj�
granice i wyboje, raczej go one poci�gaj�.
165 Bez etykiety �aden dw�r nie mo�e istnie�.
166 To w�a�nie jest wyr�niaj�c� cech� monarchii,
�e polega ona na wierze w cz�owieka szlachetnie
urodzonego, na dobrowolnej akceptacji cz�owieka
idealnego.
167 W�adca nie mo�e w dzisiejszych czasach dba� o
utrzymanie swego pa�stwa w spos�b bardziej celowy
jak przez d��enie do mo�liwie najwy�szego zindywi-
dualizowania go.
16K Przyjdzie czas, i to niezad�ugo, kiedy zapanuje
powszechne przekonanie, �e �aden kr�l nie mo�e
istnie� bez republiki i �adna republika bez kr�la, �e
oba te poj�cia s� nieroz��czne jak cia�o i dusza, �e kr�l
bez republiki i republika bez kr�la to tylko s�owa lx;z
znaczenia.
169 [...] w ko�cu jednak opinia publiczna jest tym
najskuteczniejszym �rodkiem odnowy i tworzenia
obyczaj�w.
170 Nie ma nic bardziej krzepi�cego ni� m�wienie
o naszych pragnieniach, kiedy te ju� si� spe�niaj�.
171 Ze wzrostem kultury potrzeby b�d� musia�y
chyba kszta�towa� si� bardziej r�norodnie.
172 B�d�c oszukiwanym cz�owiek uczy si� oszuki-
wa�.
173 Kr�lowi nie powinno nic bardziej le�e� na
sercu ni� to, aby by� tak wszechstronnym, tak
u�wiadomionym, tak zorientowanym i tak pozbawio-
nym uprzedze�, kr�tko-by� tak doskona�ym cz�o-
wiekiem, na ile to mo�liwe, i takim pozosta�.
174 Ka�dy cz�owiek powinien by� artyst�.
Wszystko mo�e sta� si� sztuk� pi�kna.
/~ ..
175 Przyczyn� wszelkiego absurdu w przekona-
niach i pogl�dach jest pomylenie celu i �rcx1ka.
176 �aden argument nie jest dla dawnego rz�du
bardziej niekorzystny ni� wniosek, kt�ry mo�na
wyci�gn�� z dysproporcji si�y cz�onk�w pa�stwa, jaka
ujawnia si� w czasie rewolucji.
177 Im s�absza jaka� cz��, tym bardziej sk�onna do
powik�a� i zaognie�.
178 Im bardziej [...] niezale�nie od swego tronu �yje
kr�l, tym bardziej jest on kr�lem.
179 Ka�da poprawa niedoskona�ych ustroj�w
sprowadza si� do tego, �e czyni si� je bardziej
zdolnymi do mi�o�ci.
,-'� �' �'.:-� '.fi
180 Obecny sp�r na temat form rz�d�w jest
sporem o wy�szo�� wieku dojrza�ego lub te� kwitn�-
cej m�odo�ci.
181 Republika to fluidum deferens m�odo�ci.
Gdzie s� m�odzi ludzie, tam jest republika.
182 Ksi��� bez poczucia wi�zi rodzinnej nie jest
monarcha.
183 W nieograniczonej demokracji uzale�niony
jestem od bardzo wielu zrz�dze�, w demokracji
reprezentatywnej od nielicznych, w monarchii od
jednego samowolnego zrz�dzenia.
184 Tylko swoich w�asnych praw powinien cz�o-
wiek przestrzega�.
185 Sk�d si� wzi�y stany i cechy?-7 braku czasu i
si� u jednostki. >
186 Gdyby ludzie byli ju� tym, czym by� powinni i
czym sta� si� mog� �wszelkie formy rz�d�w by�yby
� 32 �
bez znaczenia � ludzko�� by�aby wsz�dzie rz�dzona w
jednakowy spos�b.
187 Jeden lubi zmiany �drugi nie.
188 Dotychczasowa historia filozofii to nic innego
jak tylko historia pr�b wynalezienia filozofowania.
189 Prawdziwy nauczyciel jest drogowskazem.
Gdy ucze� rzeczywi�cie odznacza si� umi�owaniem
prawdy, to wystarczy mu tylko wskaz�wka, aby da�
sobie rad� ze znalezieniem tego, czego szuka. Wyk�a-
danie filozofii sk�ada si� wi�c z samych temat�w �z
wprowadzaj�cych poj�� � podstaw.
190 Kiedy si� zaczyna rozmy�la� o filozofii-to
filozofia wydaje si� by� wszystkim, jak B�g, jak
mi�o��.
191 Filozofowanie jest w najw�a�ciwszym sensie
pieszczot�, wyrazem najczulszej mi�o�ci do rozmy�-
la�, absolutnego upojenia m�dro�ci�.
192 [.,.] jedni to g�owy bez r�k, drudzy to r�ce bez
g��w.
193 Zwyczajna logika jest gramatyk� m�wienia
albo my�lenia wy�szego rz�du.
� 33 �
194 Poj�cia logiczne maj� si� do siebie jak s�owa bez
my�li [...]. Poj�cia metafizyczne maj� si� do siebie jak
my�li bez s��w.
195 Doskona�a forma nauk musi by� poetycka.
196 Najszczytniejsze zadania najwcze�niej zajmuj�
cz�owieka.
197 Tak jak [...] �ycie [cz�owieka] jest realn� filozo-
fi�, tak jego filozofia jest idealnym �yciem � �yw�
teori� �ycia.
� ' . . ' ! <V- '-:'
198 Zamiast kosmogeniami i teogeniami zajmuj�
si� nasi filozofowie antropogeniami.
199 Rytua�y nale�� do wychowania. ��
200 Bez filozofii nie ma prawdziwej moralno�ci,
bez moralno�ci nie ma filozofii.
201 Si�a jest tworzywem cia�. Dusza sil� si�. Duch
jest dusz� dusz. B�g jest duchem duch�w.
202 Dzi�ki poezji powstaje najwy�sze wsp�odczu-
wanie i wsp�dzia�anie, naj�ci�lejsza wsp�lnota skori-
czono�ci i niesko�czono�ci.
203 Dla poety mowa nigdy nie jest zbyt ubog�, ale
zawsze zbyt og�lnikow�.
204 Artysta wspiera si� na cz�owieku, jak statua na
piedestale.
205 Geniusz jest na og�l poetycki. Gdzie geniusz
zadzia�a� � zadzia�a� poetycko. Cz�owiek naprawd�
moralny jest poet�.
206 Ka�de przedstawienie przesz�o�ci jest drama-
tem w �cis�ym znaczeniu.
Ka�de przedstawienie nadchodz�cego -przysz�e-
go� komedi�.
207 Plastycznych dzie� sztuki nie nale�y nigdy
ogl�da� bez muzyki - muzycznych dzie� sztuki nale�y
za� s�ucha� tylko w pi�knie udekorowanych salach.
Poetyckimi dzie�ami sztuki natomiast nie mo�na
nigdy rozkoszowa� si� w pe�ni bez jednego i drugiego
r�wnocze�nie.
208 Spostrzegawczo�� jest matk� geniuszu.
209 Gdyby teoria mia�a czeka� na do�wiadczenie,
nigdy by nie powsta�a.
� 34 �
� 35
210 Przez potrzeby jedynie jestem skr�powa-
ny-albo nadaj� si� do skr�powania.
21 l A�eby �ycie i siebie samego pozna� lepiej,
nale�a�oby zawsze r�wnolegle pisa� powie��.
212 My wci�� jeszcze �yjemy z owoc�w lepszych
czas�w.
213 Nadaj�c rzeczom zwyczajnym wy�szy sens,
codziennym urok tajemniczo�ci, znanym godno��
nieznanego, sko�czonym poz�r niesko�czono�-
ci - romantyzuj�.
214 Z mi�o�ci� jak z przekonaniami � ilu� uwa�a si�
za przekonanych, a nimi nie jest.
215 Ka�dy czyni na sw�j spos�b cuda.
216 Przej�cie od monotonii do harmonii wiedzie
przez dysharmoni�.
217 Powszechne szale�stwo przestaje by� szale�s-
twem, a staje si� magi�. Szale�stwem wed�ug regu� i
przy pe�nej �wiadomo�ci.
218 Zrozumiemy �wiat, kiedy b�dziemy rozumie�
36
AUUI AZ3 U3J
-�npiA\A"pui JSD| '
9IU3ZSOUZ
'UjA"U|
zp yel 3iuqopod
3iu3zsouz 3ujo>)ods i
s :B>|EJOA\p JS3J 3_S
Ht
-3UXS3|LUS lU3.V\}SU.")l.V\I33Xad JS3J 33t:JB2Snj/ \\ 1 1 1
�lU3I>)A'aOasR| lUA^stelU^BJjfeu }S3| SUZ') c l i'
�/\Xp3I.V\ qtl| � IJSAlU I3SOJBU
sd5jSBU OlAUZ33IUO>j BS BA\BJC| | |f
J3|SpS ALUS3JS3I llUAU|BIZpIA\3IU HUBZ33Z.1 ^ (Ht
�AjnjBU LU3|U3IU(3dop JS3J B�fnOZ*; (>0t
'3IUBJS U1IU 3IS sXp3I>| 3ZOIU l IUIU 3Aq
OUO OUUI.W(xl 7.X)\ � IU3US JS3J 3|U 3ZSBU 3(3A^ KOt
op s
3j3IA\ON|)B3 >(BJ 3(USBJ/V\
( � Xuqopod 0831 u
I � A
IUSBC]
288 [...] pytanie, czy natura wraz ze wzrostem
kultury nie zmieni�a si� w istotny spos�b?
289 Kiedy nasza inteligencja i nasz �wiat pozostaj�
w harmonii � bogom jeste�my r�\vni.
2l)0 Dziecko to uwidoczniona mi�o��.
291 M�odo�� �gdzie przewodzi przysz�o��.
Staro�� - gdzie przewag� ma przesz�o��.
292 Czas tworzy wszystko, tak samo jak wszystko
niszczy � ��czy � dzieli.
293 Je�eli istnieje filozofia �ycia, to mo�na r�wnie�
doszukiwa� si� filologii, matematyki, poetyki i histo-
rii �ycia.
294 Im bardziej uproszczone jako ca�o�� �i im
bardziej zindywidualizowane i r�norodne w szcze-
g�ach � tym doskonalsze dzie�o sztuki.
295 To dziwne, �e w tak wielu religiach ��gowie
zdaj� si� by� mi�o�nikami brzydoty.
296 Wsp�lnota z tym, co zdrowe �absolutnie
zdrowe � uzdrawia.
29? Ograniczenia s� tylko po to, �eby je przekra-
cza� [...].
298 Jest rzecz� pewn�, �e pogl�dy wiele zyskuj�,
gdy tylko wiem, �e kto� tam jest co do nicln.
przekonany.
299 Wszyscy ludzie znajduj� si� w stanie nieu-
stannego pojedynku.
300 Czy m�g�by si� kto� osta�, gdyby z�era� swoje
ekskrementy?
301 Cz�owiek mo�e wszystko uszlachetni� dzi�ki
temu, �e tego chce.
302 Ruch wi��e �co bezruch rozsadza, i na
odwr�t.
303 M�wienie i s�uchanie to zapladnianie i po-
czynanie.
304 Im d�u�ej cz�owiek pozostaje dzieckiem, tym
p�niejszego do�ywa wieku.
305 Gdyby dobro i z�o mia�y jakie� szczeg�lne
zalety, to powi�zanie ich by�oby rzeczywi�cie bardzo
po��dane.
46
� 47 >,
274 �wiat ludzki jest dzi�ki cz�owiekowi tak zespo-
lony jak cz�ci jego cia�a dzi�ki jego �yciu.
275 Tak jak choroba nosi symptomy zdrowia, tak
te� zdrowie musi nosi� symptomy choroby.
276 P�omie� ��czy rozdzielone i dzieli z��czone.
277 Podobnie jak w matematyce kolejno znajduje
si� i konstruuje niewiadome przez w�a�ciwe dzia�ania
na znanych cz�onach i cz�ciach ca�ego r�wna-
nia-tak we wszelkich naukach znajduje si� i kon-
struuje niewiadome, brakuj�ce cz�ony i cz�ci nauko-
wej ca�o�ci przez sfunkcjonalizowanie znanych cz�o-
n�w i cz�ci.
278 Kiedy duch umiera-staje si� cz�owiekiem.
Kiedy cz�owiek umiera � staje si� duchem.
279 Rzecz� najwy�sz� i najczystsz� jest to, co
najbardziej zwyczajne, najbardziej zrozumia�e.
280 Geniusz jest tym zasadniczym czynnikiem
syntetyzuj�cym, geniusz czyni niemo�liwe mo�li-
wym�mo�liwe niemo�liwym � nieznane zna-
nym�znane nieznanym... .j
� 44 �
281 Ca�kowicie przeciwstawne sobie b��dy daj�
ca�kowit� prawd�. Niezupe�ne b��dy� niezupe�n�
prawd�.
282 Jakim jest �wiat, tak� wiedza o �wiecie, i na
odwr�t.
283 G�upie pytania dzieci obecnie przedstawiaj� si�
w zupe�nie innym �wietle. Mo�na by rzec - �wiat
powsta� z jakiego� g�upiego pytania.
284 Poj�cia takie jak materia, flogiston, oxygen,
gaz, si�a itd. nale�� do fizyki logicznej, kt�ra nie
zajmuje si� konkretnymi cia�ami, lecz z uporem si�ga
�mia�� r�k� w g��b chaosu �wiata - i tam wprowadza
w�asne porz�dki.
285 Zami�owanie ma cz�owiek do tego, co potrafi
robi� z perfekcj� i z �atwo�ci�; do rzeczy przeciwstaw-
nych-niech��.
y .''.*' : i .
286 Czego si� nie umie lub nie chce poj�� i zrobi�
od razu, to pojmuje si� i robi stopniowo i cz�cia-
287 Mi�o�� jest celem ostatecznym historii �wia-
ta�jedno�ci� wszech�wiata.
259 Wraz 7. kobietami powsta�a mi�o�� i wraz z
mi�o�ci� kobiety-dlatego nie mo�na zrozumie� jed-
nego bez drugiego.
26(1 By� mo�e kiedy� b�dzie si� w masie pisa�o,
my�la�o i dzia�a�o � ca�e skupiska, a nawet narody,
podejm� jedno dzie�o.
261 Czy�by wszyscy ludzie byli lud�mi, przecie�,
tak�e zupe�nie inne istoty ni� ludzie mog� wyst�po-
wa� w ludzkiej postaci.
�
262 Ze wszystkiego mo�na si� wypl�ta� -
wszystko mo�na przekr�ca� i odwraca�, jak si�
chce.
263 Wyobra�nia jest tym cudownym zmys�em, kt�-
ry jest w stanie zast�pi� nam wszystkie zmys�y - i kt�-
ry tak bardzo zale�ny jest od naszego widzimisi�.
264 Chory ka�e wo�a� lekarza, gdy� sam sobie nie
jest w stanie pom�c.
265 [...] w�a�nie ta odwieczna skarga, �e wszystko
przemija, powinna i mo�e by� najrado�niejsz� ze
wszystkich my�li.
266 Ksi���ta to zera - sami nic nie znacz�, ale wraz
n 42 �
z liczbami, kt�re dowolnie pomna�aj�, [...J znacz�
bardzo wiele.
267 Jedno jedyne wiernie zaobserwowane zdarze-
nie jest jednak wi�cej warte ni� najb�yskotliwsza
hipoteza.
268 Hipotezy to sieci, ten tylko �owi, kto je
zarzuca.
269 Do grubego kloca-gruby klin.
270 [...] nie wystarczy por�wnywa�, trzeba jeszcze
umie� rozr�nia�. , � �
271 Wszystkie nauki powinny sta� si� matematyk�.
Dotychczasowa matematyka stanowi zaledwie pier-
wsze, i to skromniutkie, uzewn�trznienie czy obja-
wienie prawdziwie naukowego ducha.
272 Jako istoty ziemskie d��ymy do duchowego
ukszta�towania - do ducha w og�le.
Jako pozaziemskie, duchowe istoty d��ymy do
ukszta�towania ziemskiego � do cia�a w og�le.
2"3 Prawda jest doskona�ym b��dem, tak jak zdro-
wie doskona�� chorob�.
� 43 �
najdalej posuni�tej symplifikacji - regu�, a wi�c i
samego materia�u.�Je�eli potrafi on z jednej okre�-
lonej regu�y wyprowadzi� wszystkie regu�) r�wnie
okre�lone- wszystkie okre�lone cele sprowadzi� do
jednego celu [...], to znaczy, �e wzni�s� si� on ze swoj�
wiedz� na szczyt doskona�o�ci. Liczony encyklopedy-
sta, kt�ry [...] wszelkie okre�lone nauki potrafi
zamieni� w jedn� okre�lon� nauk�, stanowi maksi-
mum uczonego.
245 Filozofi� mo�na nazwa� sztuk� woln�, wyo-
bra�eniow�.
246 Filozof osi�ga maksymalny wymiar filozofa,
kiedy z��czy wszystkie filozofie w jedna jedyn�
filozofi�.
247 Aktywna dzia�alno�� naj�atwiej pozwala nam
zapomnie� o naszych troskach, ale czy powinni�my
zapomina� o niekt�rych stratach?
248 Wy�sza matematyka i filozofia maj� bardzo
wiele wsp�lnego.
24') Nic nie jest bardziej osi�galne dla ducha jak to,
co niesko�czone.
250 Na lichych i miernych pisarzach mo�na by
� 40 �
dorobi� si� jeszcze niejednego pi�knego lauru. M�wi
si� o nich jak dot�d prawie wy��cznie jako o lichotach
i miernotach-a przecie� filozofia z�a, mierno�ci i
pospolito�ci mia�aby ogromne znaczenie.
251 Ka�de �ycie ma jakie�' motto-jaki� tytu� �
jakiego� wydawc� � jak�� przedmow� � wst�p �
tekst-przypisy-itp. albo te� mo�e je mie�.
252 Nawet sukces wiedzy polega na pot�dze wia-
ry. � W ka�dej wiedzy jest wiara.
253 Wszystko, co doskona�e, przedstawia nam si�
jako naturalne i bez reszty znane.
254 Ten tylko, kto nie potrzebuje towarzystwa, jest
bon compagnon.
255 Poniekt�ry sceptycyzm nie jest niczym innym
jak niedojrza�ym idealizmem.
256 Paradoksy zawsze zawstydzaj� � dlatego te� s�
one tak szargane.
25" Ca�e nasze �ycie jest s�u�b� Bo��.
258 Owe tak zwane z�e sk�onno�ci s� najlepszym
�rodkiem zdobycia wszechstronnego wykszta�cenia.
� 41 �
heros�w. Poemat epiczny dla ludzi. Heros jest
liryczny �cz�owiek epiczny. Geniusz dramatyczny.
M�czyzna jest liryczny. Kobieta epiczna. Ma��e�s-
two dramatyczne.
228 Wszystko o�ywia� � oto cel �ycia.
229 Odgadn�� sens �ycia mo�e tylko artysta.
230 To jedynie za spraw� s�abo�ci naszych orga-
n�w nie widzimy siebie w �wiecie ba�ni.
231 Filozofia nie ma obja�nia� natury, ma obja�nia�
sam� siebie.
232 Kto zapatruje si� na �ycie inaczej ni� jak na
unicestwiaj�ca siebie iluzj�, jest sam jeszcze w �ycie
uwik�any.
233 �ycie nie powinno by� u�yczona nam, lecz
tworzon� przez nas fabu��.
234 Filozof �ywi si� problemami, jak cz�owiek
potrawami. Nierozwi�zalny problem to niestrawna
potrawa [...]. Czym przyprawa w potrawach, tym
paradoks w problemach.
235 Historia stanowi jedn� wielk� anegdot�.
� 38 �
236 Muzyka �plastyka i poezja to synonimy.
237 Zwyczajne bajki ze swymi mora�ami podobne
s� do obrazk�w, pod kt�rymi rysownik musi napisa�,
co maja one oznacza�.
23S Prawie ka�dy cz�owiek przynajmniej w jakim�
nieznacznym stopniu jest artyst�.
23') Tylko w�wczas, gdyby�my jako ludzie mogli
si� por�wna� z innymi rozs�dnymi istotami, wiedzie-
liby�my, czym w�a�ciwie jeste�my.
24d Obyczajowo�� i filozofia to sztuki. (...) Sztuk�
zostania filozofem jest metodyczno�c � sztuk� stania
si� cz�owiekiem obyczajnym � ascetyczno��.
241 Ksi��kowy �Viat jest w istocie tylko karykatur�
rzeczywistego �wiata.
242 �y� z pisarstwa jest nawet dla umys��w
wykszta�conych i wolnych nader ryzykownym przed-
si�wzi�ciem.
243 Wszystkie rzeczy maj� tendencj� od�rodko-
w�� do�rodkowymi staj� si� dzi�ki duchowi.
244 Uczony osi�ga maksimum swej wiedzy przy
� 39 �
�>jnj/s |xusoU u/cud oj e�oofj t-n
ou
�pUAtads �Su aiuin
z 5is nq.iz.ij vri'
jiKn i
zsrv.id r�pXx ru/oiu n|/M/jd ap.fe z.i/jtj jjf
oj ?!i
oj
.\\ A
,jp|i:jys>t;v.�d j|jiAiu .
O4 '
a; u ||S,-if
\'u<ujs
BXS1!U �
� �tjuz^ijo (r�i/|uvx|h:u nt
s<i! r>iu � �
SI>(VJ BIU 'o>|33IXp DUUI A~X3 OJ
samych siebie, gdy� my i on to dwie nieroz��czne
po��wki.
219 Doskonale rozs�dna istota nie mo�e zaistnie�
nawet w my�li � my�li tej nie znaj�c i nie wsp�okre-
�laj�c jej.
220 Wszelkie �ycie to bujny proces odnowy, kt�ry
tylko pozornie wygl�da jak proces niszczenia.
221 Ka�dy pocz�tek jest niezr�czny.
222 Kto nauczy� si� liczenia najpierw do
dw�ch � dostrzeg� (...) mo�liwo�� niesko�czonego
liczenia wed�ug tej samej zasady.
223 Abstrakcja os�abia�refleksja wzmacnia.
224 Jak�e pi�kna jest pow�oka cielesna, jak�e
wstr�tne jej wn�trze.
225 Tylko to, co niedoskona�e, daje si� po-
j��mo�e nas zaprowadzi� dalej. Doskona�o�� si�
jedynie smakuje, -i.
226 Sta� si� cz�owiekiem to sztuka.
227 Poemat liryczny jest dla heros�w � on tworzy
325 Choroby mog� by� na rozmaite sposoby leczo-
ne. \X yb�r najbardziej celowego okre�la talent leka-
rza.
326 Metafixyka i astronomia stanowi� taka sama
nauk�. Cxym stonce w astronomii, tym B�g jest \v
metafizyce.
32" Wolno�� i nie�miertelno�� s� jak �wiat�o i
ciep�o.
328 �eby cxtowiek m�gt by� cxtovviekiem i nim
po/osta�, potrzebne jest mu pa�stwo |...j. Cxlo\vick
bez pa�stwa jest dzikusem.
32') Pa�stwa wychowuj� si� same allx> zostaj�
wychowane prxcx inne pa�stwa.
33n Sztuka kulinarna nale�y do resortu policji. Pod
wzgl�dem diety dla poszczeg�lnych stan�w.
331 W�a�nie z powodu prostoty swych podstawo-
wych praw moralno�� jest tak trudna w praktyce.
332 [...] w �ywym ciele istnieje nieustanne obumie-
ranie i odradzanie si�.
333 Nie ma obserwacji lxjx medytacji, i na odwr�t.
334 (...) kryterium gatunku stanowi cecha komuni-
katywno�ci. Hlozoha musi by� zdatn� do nauczenia
sic iei (���!� - . . - -, ,.,-� , -.,.�; :.,
335 rilozofii po prostu nie wolno przekroczy�
granic zmys�owego poznania. i:,.,n,,,
330 Si�a tak si� ma do duszy, jak dusza t�o ducha.
33" Proces krytyczny sk�ada si� x trzech operacji i
konkluzji -z kt�rych pierwsz� okre�la si� jako tetycz-
n� � drug� jako ant\ tetyczn� - trzeci� jako syntetycz-
n�. Krytycyzm jest wi�c jakby instrumentem nau-
kowca.
338 Artysta stanowi syntez� teoretyka i praktyka.
339 Synteza nigdy nie wyst�puje w konkretnej
postaci. .,, . ., - ; . . ��.���.;�.!,<�� :-.-. ��
>4D Przewlekle przypadki mog� nagle zosta� ule-
czone, podobnie jak nieraz nagl� choroba wymaga
przewlek�ego leczenia. ,rl. . . ., ,
>4I Po�owiczna teoria (xl\\rodxi od prakty-
ki�pe�na teoria do niej przywodzi.
.16(1 je�eli si� umie kocha� jedno � umie si� tak�e
kocha� \vsxysrko .... :i:.:
.161 Dowcip jest tw�rczy� tworzy podobie�stwa.
.162 Artysta nale�y do dxiela, a nie d/iclo do
artysty.
.16.1 Kiedy ujrzysz olbrzyma, sprawd� wpierw
pozycj� s�o�ca � i zwr�� uwag�, cxy to c/asem nie
cie� Pigmeja.
�.�- -i-!V:.- rr,> �� -. � . j<-�. .1 �;
164 Nawet przypadek nie jest niexbadany - ma on
swoj� prawid�owo��.
.,;�� �� -,.. �.fr f.
.165 Taki sam wp�yw, jaki cia�o ma na dusz� � ma
dusxa na cia�o.
.166 Przemiany � tak w czasie, jak w przestrzc-
ni � wszelkich rzeczy, a nawet naszego w�asnego
fenomenu, s� jak przesuwanie si� dr/e w na ilnnl/c,
kt�r� si� sxy�)ko pr/cje/i�/a.
.16" B�d�cie lud�mi, a prawa ludzkie same wam
przypadn�.
.168 Kaxda wiara jest cudowna i cudotw�rcza. B�g
istnieje w momencie, gdy w niego wierze.
.W) Ka�dy proces, cxy to chemiczny, czy matema-
tyczny, czy mechaniczny, czy tex filozoficzny, sk�ada
si� x wielu proces�w.
3"(i Niesko�czenie wiele mo�na jeszcze zaobser-
wowa� tu� wok� nas, w rzeczach najpospolitszych.
.1"! .Artyst�w rozumie si� na tyle, na ile samemu
jest si� (...] artyst�, a wiec na ile rozumie si<,' samego
siebie. ����-- < �� i-"-!,,-.
.!~2 Ka�d� rxecx mo�na uczyni� niemal przedmio-
tem osobnej nauki. � " ""
.l".i Cidyby�my mieli jeszcze fantazje tak� jak lo-
gik�, to sztuka wynalazczo�ci by�aby � wynale-
ziona. .....' :'"'�"� ": '; " A " ' "' ' '"� '
,i"4 Ka�de cia�o ma sw�j czas � ka�dy czas swo-
je cia�o. ' "" -v
.1"5 Ka�dy Anglik to wyspa. ;"'f.>u- ;''s
.i"6 Staranne studiowanie �ycia czyni romanty-
ka, podobnie jak staranne studiowanie kolor�w,
kszta�t�w, ton�w i sil czyni malarza, muzyka czy
mechanikr.
3" Poeta roxumie natury, lepie) ni� g�owa nau-
kowca. . ..,;.-.
3"K ( H�dzialy wanie przestrzeni i cxasu to sil� tw�r-
cxa, a ich wxajemne stosunki to wrota �wiata.
3~l> Sxa� zmys��w ma si�, tak ilo mi�o�ci jak sen
t�o �ycia.
3W> Powinni�my by� nie tylko lud/mi, powinni-
�my by� czym� wi�cej ni� lud/mi.
.W l �m bardxiej umie)v,tno�� lecxenia stanie sit;
podstawow� wiedz� ka�dego cz�owieka - im wi�ksze
post�py robi� b�dzie cala fizyka, ;\ lecznict%vo l\-dxie
je wykorzystywa� � im �cis�ej zespol� si�. wszelkie
nauki na rzecz ich wsp�lnej sprawy, dobra ludzko�ci,
a filozofi� uczyni� przew<xtnicxk� i kierowniczk�
swoich poczyna� - tym swobodniej (xldycha� t\dzie
r�d ludzki.
3S> Intuicyjne przedstawianie polega na systema-
tycznym my�leniu i obserwowaniu.
3K.i ( )rgany my�lenia s� organami stworzenia �wia-
ta�organami p�ciowymi natury. ,,,.
384 Kwiecie jest symlx>lem tajemnicy naszego
ducha. - , - ;,-,,��
.WS Pa�stwo i Ko�ci� trzymaj� si�. razem i padaj�
razem. ��������. �� .� ; ^.a .
W> Cir�b jest w�a�ciwie chyba poj�ciem religij-
nym-tylko religia i jej wyznawcy le�� w grobach.
Stos nale�\ do ol�rzedu wyznawc�w uniwcrsum.
.W" \\'k)sn<; przypomina sobie cz�owiek |x>�n�
jesieni�, jak sen dziecinny.
38K Pewna samotn�>�� wydaje sii,- by� konie-
czna dla pomy�lnego rozwoju wy�szych sil umys�u.
3K'> Prawdziwa anarchia jest plcxlnym �ywio�em
religii.
3'�i Ciilzie nie ma lxig�w, pan