7384
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | 7384 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
7384 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd 7384 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. 7384 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
7384 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
GLENN YEFFETH
WYBIERZ CZERWON�
PIGU�K�
Prze�o�y� Wojciech Derechowski
Wydanie oryginalne: 2003
Wydanie polskie: 2003
POCHWA�A KSI��KI WYBIERZ CZERWON� PIGU�K�
�Dr Barr zaleca wszystkim czytelnikom Wybra� czerwon� pigu�k�, je�eli chc�
pog��bi�
swoje rozumienie nauki, filozofii i religii, o kt�rej m�wi film Matrix.
Niniejsza ksi��ka
b�dzie lekarstwem i wybawieniem dla czytelnik�w n�kanych poznawczymi bol�czkami
wywo�anymi przez Matrix. W ksi��ce zgromadzono eseje wielu doktor�w, kt�rzy nie
s�
lekarzami, lecz ekonomistami, filozofami, badaczami religii, literatury i
medi�w, pisarzami
science fiction, wynalazcami i technologami. Doktorzy przyrz�dzili
interpretacyjny eliksir,
kt�ry smakuje znakomicie.�
� Dr Marleen S. Barr, badaczka feministycznej
literatury science fiction i autorka rozprawy
Genre Fission: A New Discourse Practice for
Cultural Studies.
�Wybierz czerwon� pigu�k� to inteligentny i ciekawy zbi�r esej�w, w jakich z
r�nych
punkt�w widzenia rozwa�any jest film, kt�ry (s�usznie lub nie) nale�y do bodaj
najszerzej i
najbardziej serio dyskutowanych osi�gni�� kina science fiction od czasu �owcy
android�w
Ridleya Scotta.�
� Carl Freedman, autor pracy Critical Theory of
Science Fiction.
�Rok 2003 po wej�ciu na ekrany kin film�w Matrix: Reaktywacja i Matrix:
Rewolucje
b�dzie kolejnym rokiem Matriksa. Wychodz�ca w cztery lata po pierwszym filmie
ksi��ka
Wybierz czerwon� pigu�k� jest znacz�cym przyczynkiem do teorii literatury i
filmu, a zarazem
bardzo przyst�pnym wyborem esej�w dla niespecjalist�w, kt�rzy po prostu
uwielbiaj� Matrix
z jego z�o�on� i zastanawiaj�c� fabu��. Ksi��ka zawiera odpowiedzi na wiele
pyta�, kt�re
nasuwaj� si� po obejrzeniu filmu, przedstawia nowe i �mia�e interpretacje tego
kinowego
bestselleru. Niniejsza ksi��ka jest niezb�dn� lektur� dla zainteresowanych
szeroko rozumian�,
kulturow� i literack� analiz� jednego z najwa�niejszych film�w dwudziestego
wieku,
poniewa� ��czy szczeg�owe uj�cie wielu filozoficznych, literackich i
ekonomicznych
zagadnie� obecnych w Matriksie z jasnym i wartkim stylem.�
� Dr Michael Eberle-Sinatra, za�o�yciel
i wydawca elektronicznego czasopisma
Romanticism on the Net oraz redaktor zbioru
Mary Shelley�s Fictions: From Frankenstein
to Faulkner.
DAVID GERROLD
WST�P
Matrix, podobnie jak Gwiezdne wojny dla poprzedniego pokolenia, by�
niespodziank� dla
publiczno�ci kinowej z wielu zbli�onych powod�w. Mia� szybkie tempo,
zdumiewaj�c�
widowiskowo��, klimat mitycznej przygody i ostro�� wyrazu. Tak jak Gwiezdne
wojny,
otwiera� now� sfer� wyobra�ni, w tym przypadku dziedzin� egzystencji w
cyberprzestrzeni,
nieeksplorowan� wcze�niej przez �aden film.
Podobnie do Gwiezdnych wojen, Matrix czerpa� z najtrwalszych trop�w science
fiction.
Czytelnicy tej literatury rozpoznawali wp�ywy George Orwella, Harlana Ellisona,
Philipa K.
Dicka i Williama Gibsona � opanowan� przez maszyny przysz�o��, zaludnian� przez
nieuchwytne moce i kruche jednostki, pe�n� przemys�owych moloch�w
przygniataj�cych
ludzko�� walcem historii.
Wszystko to nak�ada si� na struktur� wcze�niejszego i pot�niejszego mitu: mitu
samotnego bohatera przynosz�cego wybawienie; niemal zawsze ma on jak��
nadzwyczajn�
umiej�tno�� lub zdolno�� pojmowania. Opowie�� t� znamy w rozmaitych odmianach i
nigdy
nie mamy jej dosy�.
Jest to podstawowy w�tek film�w z Jamesem Bondem i powie�ci Toma Clancy, prawie
wszystkich western�w Clinta Eastwooda, takich klasyk�w jak Shane i Cz�owiek,
kt�ry zabi�
Liberty Valance�a, komiks�w, jak Superman i Batman, popularnych seriali
telewizyjnych, jak
Droga 66 i �cigany, a nawet wielu kresk�wek z kr�likiem Bugsem � ten mit okre�la
si�
czasem jako �ameryka�ski monomit�; jednak widzimy, �e wyra�a�y go znacznie
starsze
opowie�ci, takie jak The Pied Piper of Hamlin, Beowulf czy St. George and the
Dragon.
Odmiany tej historii mo�emy znale�� nawet w innych kulturach, przyk�adowo w
filmie
Yojimbo Akiry Kurosawy, lub w dawnych opowiadaniach o �redniowiecznych
samurajach,
jak Musaszi. Je�eli cofniemy si� jeszcze bardziej, do naszej listy mo�emy doda�
Perseusza,
r�wnie� Prometeusza, a mo�e nawet Orfeusza; ka�dy z nich jest samotnym
bohaterem, kt�ry
podejmuje niemo�liwe wyzwanie i zwyci�a, cz�sto olbrzymim kosztem.
Neo faktycznie nale�y do bardzo szacownego grona.
W�a�ciwym archetypem kulturowym jest oczywi�cie Chrystus. Przyby� na �wiat z
nadludzkimi umiej�tno�ciami i zdolno�ciami poznawczymi. By� rozumiany opacznie.
Ratowa� tych, kt�rzy pok�adali w nim ufno�� i wiar�, zosta� zdradzony przez
kogo�, komu
ufa�, i ukarany przez w�adz�, kt�rej rzuci� wyzwanie. Jednak przez sw�j pobyt na
�wiecie
zmieni� go na lepsze. Tak wi�c ka�da opowie��, kt�ra jest tego echem, musi
wzbudzi�
ogromny rezonans w�r�d odbiorc�w.
A my�leli�cie, �e Matrix to tylko film, prawda?
Matrix, jak ka�dy dobry film, jak wybitne dzie�o sztuki, wymaga obejrzenia
niejeden raz;
warto ponawia� to do�wiadczenie, my�le� nad jego intencjami i oddzia�ywaniem,
bowiem
wiele rzeczy mo�na odkry�. Mamy teraz okazj�, by nieco szerzej rozwa�y� natur�
�wiata
przedstawionego w filmie, traktowanym nie jako proste opowiadanie, lecz jako
komentarz �
zwierciad�o, w kt�rym mo�emy zobaczy� oblicze w�asnej �rzeczywisto�ci� i nas
samych � co
da nam mo�liwo�� zrozumienia.
Zrozumienie, m�dro��, pozwala rozpoznawa� podst�py rzeczywisto�ci. Niekt�re, jak
samo �ycie, s� niepowstrzymane i nieuniknione; mo�emy najwy�ej spojrze� na nie z
innej
strony. Rozumiej�c, zyskujemy panowanie nad sob� wobec takiego podst�pu
rzeczywisto�ci.
Jest to istotna funkcja filozofii oraz sztuki. A je�eli ten znakomity zbi�r
esej�w pr�buje
czego� dowie��, to tego, �e intencje s� podw�jne i chodzi o zderzenie sztuki i
filozofii w
jednym filmie.
Tutaj Matrix trzymany jest pod �wiat�o i ogl�dany z r�nych stron. M�g�bym
zrobi�
por�wnanie ze s�oniem i sze�cioma �lepcami (nie wspomn� o tym, gdzie si�dmy
�lepiec
wsadzi� r�k�), chocia� w �wiecie Matriksa wszyscy jeste�my �lepcami, a reszta to
s�onie �
jednak ta analogia by�aby b��dna.
Mo�na by r�wnie� wspomnie� o dziwnej i wyczerpanej od dawna ksi��eczce, kt�ra
zrobi�a troch� szumu trzydzie�ci lat temu. Nosi�a tytu� The Pooh Perplex i by�a
zbiorem
esej�w na temat Kubusia Puchatka z r�nej perspektywy � politycznej, spo�ecznej,
religijnej,
filozoficznej. Ta ksi��ka by�a parodi� i chocia� bardzo niewiele m�wi�a o
Kubusiu Puchatku,
to sporo o tym, jak silne pi�tno w�asnych zamierze� i osobowo�ci jej autorzy
odcisn�li na
dziele o najbardziej niewinnych intencjach. Ale to por�wnanie r�wnie� by�oby
z�e.
Autorzy obecnych rozwa�a� podaj� nam natomiast soczewk�, przedmiot, przez kt�ry
�wiat�o jest skupiane i rzucane, aby co� o�wietli� � tak �e wida� otoczenie.
Czasem
o�wietlamy przez filtry, niekiedy u�ywamy �wiat�a spolaryzowanego, kiedy indziej
podczerwieni lub nadfioletu a nawet mikrofal lub promieni rentgenowskich;
wszystko po to,
by spojrze� na �wiat inaczej, a nie tylko ludzkimi oczyma. Pos�ugujemy si� wtedy
okiem
umys�u, nie cia�a. Autorzy tych rozwa�a� umo�liwili zobaczenie, jak jedno dzie�o
sztuki
wibruje na wielu poziomach, odbija si� w wielu p�aszczyznach, uderza w g��bokie
struny
pami�ci, sens�w i interpretacji.
To, �e stwarza okazj� do badania, odkrywania i zrozumienia, �e pozwala nam w
nowy
spos�b my�le� o sobie i �wiecie, w kt�rym �yjemy, to w�a�nie jest sukcesem filmu
(a
w�a�ciwie ka�dego dzie�a).
O to naprawd� chodzi w Matriksie � ludzko�� ma wyb�r, nie tylko jako ca�y rodzaj
ludzki, ale r�wnie� osoby. Mo�emy pogodzi� si� z rol� niewolnik�w maszyny albo
sta� si�
w�adcami.
Teraz ust�puj� Warn z drogi. Mo�ecie przej�� na drug� stron� lustra.
READ MERCER SCHUCHARDT
CZYM
JEST
MATRIX?
Krytyk kultury i medi�w Read Mercer
Schuchardt daje definitywn� odpowied�
na pytanie: �Czym jest Matrix?�. Je�eli
mamy czas tylko na jeden esej o
Matriksie, powinni�my przeczyta� ten.
PRZYPOWIE��
Chocia� podany do publicznej wiadomo�ci pow�d przyspieszenia postprodukcji i
wej�cia
Matriksa na ekrany to przeciwdzia�anie kampanii marketingowej Mrocznego widma,
nie
przypadkiem Matrix mia� premier� w ostatni wielkanocny weekend dwudziestego
wieku. Jest
parabol� judeo-chrze�cija�skiego pogl�du, wed�ug kt�rego znosimy niewol� w
�wiecie
pe�nym nieprawo�ci, bez nadziei na ocalenie i zbawienie, chyba �e zdarzy si�
cud. Matrix jest
nowym testamentem dla nowego milenium, religijn� przypowie�ci� o drugim
przyj�ciu
mesjasza w stuleciu, kt�re nie mniej ni� wszystkie inne rozpaczliwie pragnie
zbawienia.
Keanu Reeves gra Thomasa Andersona, programist� za dnia, sp�dzaj�cego noce w
alternatywnej rzeczywisto�ci Internetu, gdzie w�r�d telekomunikacyjnych i
komputerowych
haker�w, ceni�cych jego umiej�tno�ci, jest znany jako Neo. Symbolicznie rola
Reevsa
obejmuje w filmie dwie postacie: neofity, a zarazem Chrystusa i odwo�uje si� do
odwiecznej
m�dro�ci ukrytej pod warstw� technologicznych analogii w najlepszym wsp�czesnym
wydaniu. �Jeste� niewolnikiem� i �Rodzimy si� w niewoli� � zdania, z kt�rymi
Morfeusz
zwraca si� do Neo, wyra�aj� analogi� do judeo-chrze�cija�skiego rozumienia
niewolnictwa
jako grzechu. W zgodzie z biblijnym rozumieniem to technologiczne niewolnictwo
jest
naszym w�asnym dzie�em, owocem naszej wolnej woli, o czym �wiadczy rewelacja
pochodz�ca od Agenta Smitha, �e jest to drugi Matrix z kolei. Pierwszy Matrix �
powiada
Smith � by� doskona�y, ale ludzie woleli swoj� n�dz� i nie byli w stanie go
znie��. Jest to
technologiczna wersja historii ogrodu Eden z Ksi�gi Rodzaju. W Ksi�dze Rodzaju
widzimy,
�e pierwszym zastosowaniem technologii by�o ubranie, dlatego to, �e Neo odradza
si�
zupe�nie nagi, jest znacz�ce.
W my�l tej interpretacji Matrix opowiada o rozterkach wybra�ca, powolnym
dochodzeniu
do prawdy i ostatecznym odkryciu, �e on i nikt inny jest wybawc�. Anderson musi
przekona�
si� najpierw, �e w dziedzinie, w kt�rej wyst�puje jako Neo, mo�na na mgnienie
oka dostrzec
prawdziw� rzeczywisto��, a bycie Thomasem Andersonem jest fa�szyw� �wiadomo�ci�,
�wiatem Matriksa, z kt�rym, jak przeczuwa, lecz nie potrafi dowie��, co� jest
bardzo nie w
porz�dku. Ta my�l go dr�czy, jak �zadra tkwi�ca w umy�le�.
Na pocz�tku kontaktuje si� z nim Trinity, nieco androgyniczna posta� kobieca,
kt�ra
odpowiada m�skiej, lekko androgynicznej postaci Neo. Ona prowadzi Neo do
Morfeusza.
Trinity jest oczywist� aluzj� do biblijnego poj�cia jedynego Boga w trzech
osobach: Ojca,
Syna i Ducha �wi�tego. Ze wzgl�du na utrwalony od dawna patriarchalny obraz Boga
do��
zabawnie brzmi zdanie Neo skierowane do Trinity: �Zawsze my�la�em, �e jeste�
facetem�.
Odnotujmy fakt, �e s�owo �tr�jca� nie pada w Biblii. W czasie drugiej rozmowy
Neo z
Morfeuszem, tu� po przes�uchaniu, Morfeusz ujawnia swoj� rol� Jana Chrzciciela,
m�wi�c:
�Ty szuka�e� mnie przez kilka lat, ja szuka�em ciebie przez ca�e �ycie�. Jednak
w stosunku do
Neo i reszty ma�ej grupy bohater�w Morfeusz pe�ni tak�e rol� Boga Ojca. Przez
du�� cz��
filmu obja�nia Neo natur� �rzeczywisto�ci� w odr�nieniu od �wiata Matriksa. Gdy
Morfeusz
zostaje schwytany przez agent�w, Trinity m�wi: �Nie, jest kim� znacznie
wa�niejszym. Jest
dla nas jak ojciec� .
Aby dzieli� z Morfeuszem i Trinity do�wiadczenie prawdziwej rzeczywisto�ci, Neo
musi
narodzi� si� po raz drugi. Gdy jest pod��czany do aparatury w scenie inicjacji,
Cypher m�wi:
�Trzymaj si� mocno Dorotko, bo w�a�nie znika Kanzas�. Posta� grana przez Reevsa
dos�ownie rodzi si� na nowo podczas wyra�nie pokazanych urodzin z
biotechnicznego �ona,
kt�re wypluwa go jak nowo narodzone dziecko: pozbawione w�os�w, niewinne i
patrz�ce
oczami rozszerzonymi przez strach. Rozumie, �e on jeden spo�r�d wszystkich ludzi
zamkni�tych w milionach innych �o�ysk i pod��czonych do g��wnego komputera
Matriksa jak
akumulatory m�g� uwolni� si� ze swojej skorupy. �o�yska s� p�prze�roczyste i
ich
mieszka�cy widz� przynajmniej cz�� rzeczywisto�ci, kt�ra jest ich wi�zieniem.
Oznacza to,
�e id�c za przyk�adem wybawcy, ka�dy mo�e by� wolny. (W tej sekwencji jest tak�e
�adny
wizualny cytat z Odysei kosmicznej 2001 przedstawiaj�cy dziecko z gwiazd.)
Tu� przed ponownymi narodzinami Neo odwraca si� i widzi st�uczone lustro, w
kt�rym
p�kni�cia znikaj�, gdy na nie patrzy. Neo ma zacz�� podr� w g��b w�asnej ja�ni
lub psyche,
a metafor� p�kni�tego zwierciad�a �wiata pos�ugiwali si� ju� Huxley i inni. Neo
wyci�ga r�k�
i dotyka lustra, kt�re staje si� ca�e, co przypomina Pierwszy List do Koryntian
13:12, �Teraz
widzimy jakby w zwierciadle, niejasno; wtedy za� [zobaczymy] twarz� w twarz� .
Lustro
zmienia si� w ciecz i zalewa prze�yk Neo, co potwierdza, �e podr� b�dzie
prowadzi� w g��b.
Po odrodzeniu Neo pyta, dlaczego bol� go oczy � �Bo nigdy ich nie u�ywa�e�� �
odpowiada
Morfeusz. Albo inaczej, jak m�wi William Blake: �Gdyby bramy percepcji zosta�y
oczyszczone, wszystko by si� ukaza�o cz�owiekowi takie jakie jest �
niesko�czone�. W jednej
z pierwszych scen widzimy, jak Neo za dwa tysi�ce sprzedaje program komputerowy
cz�owiekowi o imieniu Choi; wtedy Choi m�wi: �Jeste� moim zbawc�, cz�owieku.
Moim
w�asnym Jezusem Chrystusem!�. Uwaga, kt�r� robi o meskalinie podczas tej
rozmowy, jest
aluzj� do ksi��ki Huxleya o eksperymentach z meskalin� The Doors of Perception.
Tytu� u
Huxleya pochodzi od Williama Blake�a; p�niej cytat ten by� �r�d�em nazwy
zespo�u Jima
Morrisona The Doors. W mitologii greckiej Morfeusz by� bogiem sn�w, a jego imi�
stanowi
rdze� takich nazw, jak morfina (narkotyk, kt�ry wywo�uje sen i u�mierza b�l) i
morfing
(stosowanie techniki obliczeniowej do p�ynnej zmiany jednej rzeczywisto�ci w
drug�).
Wsp�gra to ze zdolno�ci� postaci granej przez Fishburna do przekszta�ce� ze
�wiata snu
(�wiata �realnego�) w �wiat jawy (Matriksa) i z powrotem. Morfeusz pyta: �Czy
mia�e�
kiedy� taki sen, Neo, �e by�e� pewien, i� to rzeczywisto��? A je�li nie m�g�by�
si� z tego snu
obudzi�? Jak odr�ni�by� �wiat rzeczywisty od snu?�. Film ma teraz ca�y
niezb�dny sztafa�,
by uto�sami� �wiat snu ze �wiatem cyfrowym, �wiatem czystej ja�ni, kt�ra
istnieje w
niesko�czono�ci. Takie uto�samienie mo�e si� uda�, poniewa� �ycie na ekranie
jest
bezcielesn� wirtualn� egzystencj�, do kt�rej nie musz� stosowa� si� regu�y �ycia
spo�ecznego
ani prawa fizyki i dlatego te� kontakty w sieci wywo�uj� takie uzale�nienie. Z
tego powodu
ko�cz� si� tak�e zupe�n� kl�sk�, gdy ludzie spotkaj� si� naprawd�. Tak jak
sfilmowana
ksi��ka, prawdziwa osoba stoj�ca za internetow� to�samo�ci� musi rozczarowa�,
poniewa�
po prostu prawa i obyczaje w danym miejscu i czasie bardzo ograniczaj� si��
wyobra�ni.
Wed�ug Morfeusza nadej�cie Jedynego, jak Jezusa z Nazaretu, by�o przepowiadane
od
niepami�tnych czas�w. Ostateczn� prawd� wyjawia Wyrocznia pokazana z wi�kszym
poczuciem humoru ni� powag� jako czarnosk�ra kucharka, kt�ra jednak daje Neo
kluczow�
wskaz�wk� co do istoty wolnej woli i przeznaczenia, wskaz�wk� rozstrzygaj�c� dla
fina�owego zwrotu akcji. Wa�ny w teologii filmu jest tak�e fakt, �e Wyrocznia
jest kobiet�.
Bracia Dozer i Tank maj� sw�j biblijny pierwowz�r w aposto�ach Jakubie i Janie,
kt�rzy
r�wnie� byli bra�mi i nazywano ich �synami gromu�, a wsp�czesnymi, technicznymi
�r�d�ami �gromu� s� przecie� buldo�er i czo�g. Jednak Matrix nie jest po prostu
chrze�cija�sk� alegori�; jest z�o�on� przypowie�ci�, kt�ra czerpie z judaizmu i
innych
tradycji. Pierwsza rozmowa Morfeusza i Neo o Jedynym odbywa si� w ciasnym
pomieszczeniu, gdzie siedz� ubrani jak wi�niowie obozu koncentracyjnego;
widzimy
szorstk� we�n� i po�ciel w granatowe paski. Poniewa� jednak historia �ydowska
nie da�a nam
jeszcze politycznego mesjasza, a zapewne i dlatego, �e sam Jezus by� �ydem,
bracia
Wachowscy wol� pozosta� przy historii Jezusa jako pierwowzorze. Gdy spytano
kiedy�, czy
E.T. nie by� pr�b� opowiedzenia dziej�w Chrystusa na nowo, Stephen Spielberg
odpar�, �e
�czuje si� dotkni�ty� tym por�wnaniem, poniewa� jest �ydem. By� mo�e bracia
Wachowscy
musieli polega� na jedynej historii zmartwychwsta�ego mesjasza, jaka jest
powszechnie
znana.
Krytycy twierdz� jednak, �e film pozostaje pod silnym wp�ywem buddyzmu zen i
mistycyzmu Wschodu. Liczne kwestie, a zw�aszcza sceny po�wi�cone sztukom walki,
s�
oczywistym odbiciem wp�yw�w Wschodu. Lecz cz�sto mylimy si�, s�dz�c, �e judaizm
i
chrze�cija�stwo s� wy��cznie �zachodnimi� religiami. Obydwie geograficznie i
historycznie
sytuuj� si� w Izraelu, kt�ry le�y na kontynencie azjatyckim. �wi�tym miastem obu
tych religii
jest Jerozolima, p�pek �wiata u zbiegu Wschodu i Zachodu. Inaczej m�wi�c,
judaizm i
chrze�cija�stwo s� religiami dziel�cymi wp�ywy Wschodu i Zachodu; wp�ywa�y na
my�licieli
Wschodu i Zachodu od niepami�tnych czas�w. Je�eli widzimy w filmie wiele w�tk�w
z
Supreme Identity Allana Wattsa, to zapewne tak jest. Lecz Watts nie twierdzi nic
nowego,
m�wi�c, �e Wsch�d i Zach�d mog� si� spotka�, wskazuje po prostu mo�liwo��, kt�ra
istnia�a
od zawsze.
Posta� Judasza imieniem Cypher jest odtwarzana z przekonaniem przez twardziela z
New
Jersey, Johna Pantoliano. Jak Judasz w czasie ostatniej wieczerzy, Cypher godzi
si� na rol�
zdrajcy podczas posi�ku. Jak Judasz, kt�ry pi� wino z Chrystusem w czasie
ostatniej
wieczerzy, Cypher i Neo pij� z jednego kubka, a wtedy Cypher poddaje w
w�tpliwo�� sens
ca�ej krucjaty: �Czemu nie wybra�em niebieskiej pigu�ki?�. Widzimy, jak Neo
odcina si� od
Cyphera, oddaj�c mu niedopity kubek. Wiemy, �e Cypher ma z�e zamiary, widz�c,
jak wbrew
zasadom dobrego smaku, wypija po odej�ciu Neo to, co pozosta�o jeszcze w kubku.
Ponadto
Cypher nosi marynark� z w�owej sk�ry, co jest aluzj� do biblijnej postaci
Szatana. Cypher
w�tpi w przekonanie Morfeusza, �e Neo jest Jedynym (zwr��my uwag� na b�yskotliwy
anagram: Neo=One, Jeden), co popycha go do zdrady, poniewa� nie jest pewien, czy
walczy
po w�a�ciwej stronie albo przynajmniej po stronie, kt�ra zwyci�y. W filmie jest
�wietna
scena posi�ku, przywodz�ca na my�l zar�wno Odysej� kosmiczn� 2001, jak i Obcego,
w
kt�rej Mysz filozofuje na temat natury, istoty i ostatecznej realno�ci jedzenia,
co s�u�y
pokazaniu, jakie trudy znosi na co dzie� ta garstka obdartych rewolucjonist�w.
Scena
jedzenia i rozmowa na temat kobiety w czerwonej sukni �wiadczy o tym, �e �ycie
na
pok�adzie Nabuchodonozora musi by� ci�kie i bardzo samotne. Jak wyznawcy ka�dej
religii,
nasi aposto�owie s� kuszeni przez Matrix i zdarza im si� ulega� z�udzeniu, �e
niewiedza mo�e
by� b�ogos�awie�stwem. Potwierdza to chrze�cija�sk� ide�, �e cz�owiek wierz�cy
jest w
istocie obcy na tym �wiecie, gdzie przebywa jedynie tymczasowo, przej�ciowo, jak
imigrant
bez sta�ej wizy. Antychrze�cija�ski filmowiec Luis Bunuel s�usznie twierdzi�:
��ci�le
m�wi�c, dla chrze�cijanina nie ma �adnego miejsca na tym �wiecie�. Nowe �ycie
Neo to
dow�d na poparcie tej tezy.
Niezwykle istotne jest to, �e kiedy podczas posi�ku Cypher zawiera umow� z
agentami,
g��wnym daniem jest stek. Przede wszystkim mi�so jest przeno�ni�, kt�rej bywalcy
cyberprzestrzeni u�ywaj� na oznaczenie rzeczywistego �wiata: meatspace to
termin, kt�ry
okre�la �wiat niewirtualny; jest to metafora, kt�ra jasno wskazuje, �e wol�
raczej domen�
wirtualn�. Cypher powiada, �e � cho� nieprawdziwy � stek smakuje zupe�nie jak
prawdziwy.
P�ytko�� i g�upota tego, kto wybiera b�og� niewiedz�, zostaje obna�ona, gdy
Cypher ��da, by
po sprz�gni�ciu z Matriksem sta� si� kim� bogatym i �wa�nym, jak aktor�. Kwestia
ta
mog�aby przej�� niezauwa�ona, gdyby nie podkre�lono jej tak wyra�nie, jako
zdania g�upca,
kt�ry usprawiedliwia w�asn� g�upot�. Jednak mi�so jest r�wnie� przeno�ni�,
kt�rej teoretyk
medi�w Marshall McLuhan u�ywa� do opisania chwiejnej granicy pomi�dzy tre�ci� i
form�
przekazu. Jak m�wi�: �tre�� przekazu, jest jak soczysty kawa�ek mi�sa, rzucony
przez
w�amywacza, �eby odwr�ci� uwag� str�uj�cego psa � umys�u�. To wyja�nia,
dlaczego wielu
ludzi ogl�daj�cych Matrix dostrzega jedynie �tre�� scen kung-fu i cyfrowej
�cie�ki
d�wi�kowej, nie rozumiej�c �e wok� nich odbywa si� powa�ne kazanie. To zarazem
podkre�la, co film stara si� powiedzie� o samym Matriksie, kt�ry jest pomy�lany
jak �nowy
wspania�y �wiat� Huxleya, nie zniewalaj�cy totalitarn� przemoc�, lecz
totalitarnym
b�ogostanem. Agent Smith powiada: �To geniusz. Miliardy ludzi prze�ywaj�
�ycie... w
nie�wiadomo�ci�. Steak jest r�wnie� has�em do witryny po�wi�conej filmowi,
podanym w
napisach ko�cowych, chocia� wszystkich hase�, kt�re daj� dost�p do wiadomo�ci
ukrytych w
tej witrynie, jest dziewi��.
Poniewa� film powsta� w Hollywood, Jezus (jak w Ostatnim kuszeniu Chrystusa)
musi
mie� dziewczyn�, gran� fantastycznie przez ma�o znan� aktork� Carrie-Anne Moss.
Kreowana przez ni� posta�, Trinity, jest po trosze Mari� Magdalen� i po trosze
Duchem
�wi�tym, o czym �wiadczy jej ziemski, ale i niebia�ski zwi�zek z Jedynym. Zawsze
mu
towarzyszy, a Wyrocznia powiedzia�a jej, �e si� w nim zakocha, a wi�c Trinity
reprezentuje
odwieczn�, niesko�czon� i niepowstrzyman� mi�o�� kiedy ca�uje Neo pod koniec
filmu po
nast�puj�cej kwestii: �Nie mo�esz umrze�, bo ci� kocham�. Kwestia ta mo�e
spowodowa�, �e
zaczniemy dusi� si� ze �miechu, ale chodzi o to, �e mi�o�� jest silniejsza od
�mierci, a B�g
jest mi�o�ci� po trzykro� i to by� po prostu najlepszy spos�b, by pokaza�
cudowne
podobie�stwo Neo do Chrystusa. Z pot�g� mi�o�ci Trinity, dzi�ki kt�rej Neo
powraca do
�ycia, troch� k��ci si� o�wiadczenie Trinity, �e jest �oficerem dowodz�cym� na
okr�cie, co
oznacza, �e ma nad Neo raczej pewn� w�adz�. Mi�o�� jest pot�niejsza od �mierci,
lecz w
filmie mo�na by�o pokaza� to lepiej, rozbudowuj�c emocjonalny zwi�zek mi�dzy
nimi przez
dorzucenie chocia�by pi�ciu kwestii na osob�. Z drugiej strony, je�eli planowane
s� kolejne
dwa filmy, by� mo�e jest jaki� sens w tym, �e ca�uj� si� r�wnie nami�tnie jak
Lea i Luke w
Imperium kontratakuje. Dzi�ki temu nie prze�yjemy szoku, kiedy oka�e si�, �e s�
bratem i
siostr� albo cz�ci� tej samej boskiej rodziny. Warto natomiast pami�ta�, �e Neo
jest
naprawd� martwy, po tym jak zosta� posiekany kulami trzech agent�w. Po poca�unku
zmartwychwstaje przed up�ywem trzech dni, czyli w wydaniu Hollywood � mniej
wi�cej
trzech sekund.
Po powrocie do �ycia Neo doznaje kosmicznego objawienia w�asnej to�samo�ci,
podobnej, a jednak odmiennej od Supermana. Superman ma pi�t� achillesow� w
postaci
kryptonitu, a tak�e nie jest w stanie uratowa� ojca od �mierci mimo ca�ej swojej
mocy.
Natomiast Neo u�wiadamia sobie, �e nie ma �adnej s�abo�ci, �adnej �miertelnej
skazy, �e
faktycznie jest istot� niesko�czon�. Po oczyszczeniu bram percepcji Neo �widzi�
rzeczy
takimi, jakimi s� � to znaczy w postaci kodu dw�jkowego. Widzi, �e agenci na
ko�cu
korytarza s� ci�gami sun�cych w d� cyfr, co oznacza, �e teraz on w�a�nie mo�e
przekroczy�
przepa�� pomi�dzy domen� analogow� i cyfrow�, zapanowa� nad domen� cyfrow�
zamiast
podlega� jej w�adzy. Neo, jak poprzedni mesjasz, o kt�rym napomkn�� Morfeusz,
mo�e teraz
przebudowa� Matrix wedle w�asnej woli. Jest kuloodpornym Chrystusem, nie umiera
za nasze
grzechy i powraca, lecz umiera wskutek niewiary we w�asn� moc i powraca do �ycia
dzi�ki
wierze kogo� innego, po czym wzywa nas do walki u swego boku przeciw Matriksowi.
Jak
Jezus, jest po�rednikiem pomi�dzy �zniewolonym� i wolnym ja ka�dego z nas. Jest
przyk�adem, kt�ry mamy na�ladowa�, aby zmieni� Matrix.
Agent Smith mo�e by� rozumiany �yczliwie, je�eli za�o�y�, �e jego nienawi�� do
rodzaju
ludzkiego jest skutkiem programowania przez sztuczn� inteligencj� Matriksa.
Matrix nauczy�
si�, jak da� sobie rad� z technologi� AI, co nie uda�o si� ludzko�ci. Jednak�e
rewelacje
Agenta Smitha s� pomy�k�: cz�owiek oczywi�cie jest ssakiem. Faktycznie zwierz�ta
d���
instynktownie do r�wnowagi ze �rodowiskiem. Ka�dy gatunek osi�ga t� r�wnowag� w
wyniku konkurencji ze strony innych form �ycia. Ludzie s� wyj�tkiem tylko
dlatego, �e jako
jedyni w�r�d innych gatunk�w zdo�ali pokona� konkurencj�. Agent Smith mniej si�
pomyli�,
kiedy por�wna� ludzko�� do raka. Tak jak kom�rki nowotworowe s� ludzkie, tak i
ludzie s�
ssakami. Ponadto Agent Smith, co pokazano zupe�nie jasno, tak�e chce uciec z
Matriksa.
Zosta� zara�ony �wirusem� cz�owiecze�stwa i rozpaczliwie pragnie pozna� kody
dost�pu do
Syjonu, nie po to, by zniszczy� rewolucj�, ale po to, �eby zdoby� wolno��.
Pod koniec filmu przes�anie jest jasne. Film ko�czy si� w miejscu, od kt�rego
si� zacz��;
widzimy kursor migaj�cy na ekranie komputera w pokoju 303. Neo wzywa wszystkich
obecnych na widowni, by przyst�pili do walki z Matriksem. Podobnie do fina�owej
sceny
Supermana leci w g�r� i poza ekran, jakby chcia� spieszy� komu� na ratunek, da�
do
zrozumienia, �e on jest realn� osob�, a my naprawd� mo�emy by� wolni. By� mo�e
Neo chce
przez nas przelecie� jak przez Agenta Smitha, �eby, niszcz�c nasze uprzedzenia,
da� nam
wolno��. Aby uwolni� si� od uprzedze�, ich ogranicze� i zniewolenia, musimy
wiedzie�
jedn� rzecz.
DO�WIADCZENIE
�Mog� wyobrazi� sobie przysz�o��, w kt�rej b�dziemy dla robot�w tym, czym dla
nas
s� psy.�
� Claude Shannon
The Mathematical Theory
of Communication, 1949.
Czym jest Matrix? Wasze zmys�y wzroku i s�uchu b�d� w stanie permanentnego
czerwonego alarmu, doznaj�c informacyjnego przeci��enia na skal� niemal
niewyobra�aln�.
Matrix to Marshall McLuhan z przyspieszonym przewijaniem. Ci�cia s� wizualnymi
hiper��czami. Sceny walki s� wcieleniem PlayStation. Czym jest Matrix? Jest to
ostateczne
urzeczywistnienie spo�ecze�stwa technologicznego. To Dzisiejsze czasy Charlesa
Chaplina i
Metropolis Fritza Langa w wersji z dwudziestego pierwszego wieku, w kt�rym nie
tylko
pracujemy dla maszyny (zamiast ona dla nas), lecz ta maszyna nas tworzy, daje
nam �ycie
oraz u�ywa nas do swoich cel�w. Jest to wsp�czesny pastisz nowoczesnych efekt�w
specjalnych rodem z Hollywood, kung-fu Johna Woo i wi�kszej ilo�ci kul,
eksplozji i
gotyckiego horroru, ni� m�g�by pokaza� Batman-przeciw-Bruce�owi-Lee, czemu
towarzyszy
nieustanny atak podrasowanej aparatury d�wi�kowej. Lecz nie dajcie si� nabra� na
opakowanie. Bowiem bardziej ni� zawrotne efekty specjalne i mia�d��ca �cie�ka
d�wi�kowa
zdumiewaj� idee i dialog w Matriksie.
Innymi s�owy, Wachowscy zdaje si� postawili sobie pytanie: Jak o powa�nych
sprawach
powiedzie� kulturze sprowadzonej do formatu komiks�w i gier wideo? Odpowied�:
Niech
powie to jedyna wyrocznia, kt�rej b�d� s�ucha�, czyli film i to w formacie
komiksu i gry
wideo, od kt�rego ta kultura tak bardzo si� uzale�ni�a. Inaczej m�wi�c, Matrix
jest prac�
semestraln� o �wiadomo�ci, przebran� w owcz� sk�r� przygody i akcji. Czy jeste�
analfabet�,
czy masz doktorat, znajdziesz w tym filmie co� dla siebie.
S�owo �matrix� wed�ug s�ownika znaczy tyle co: 1. Macica; 2. Co�, co daje
kszta�t,
pocz�tek, podstaw� czemu�, co jest zamkni�te lub osadzone wewn�trz; 3.
Substancja
mi�dzykom�rkowa tkanki; 4. Ziemia lub ska�y, w kt�rych znajduje si� z�o�e rudy
lub innego
minera�u; 5. Wydr��enie na prasie zape�niane przez formowany materia�; 6. Mat.,
Kwadratowa tablica symboli do obliczania wyznacznika. Widzimy, �e tw�rcy
Matriksa maj�
na my�li prawie ka�de z tych znacze�, a przynajmniej niekt�re. Powiedzmy
inaczej, �e aby
zrozumie� Matrix, trzeba troch� zna� histori� i teori� komunikacji. W cytacie z
Claude�a
Shannona widzimy g��wn� przes�ank� Matriksa. Matrix to robot, a my s�u�ymy swym
technologicznym panom jak psy.
Technologia r�ni si� jednak niewiele od teologii w �wiecie, w kt�rym
kartezja�skie
rozdwojenie cia�a i umys�u sta�o si� jawne, namacalne i znacznie mniej skrajne.
Jak Odyseja
kosmiczna 2001, Terminator i RoboCop, Matrix przedstawia �wiat, w jakim sztuczna
inteligencja jest nie tylko ciekawsza ni� rzeczywisto�� z krwi i ko�ci, lecz
tak�e bardziej
inteligentna od gatunku, kt�ry j� stworzy�. Wed�ug Morfeuszowej analogii, celem
Matriksa
jest zmiana ludzi w akumulatory (tzn. �r�d�a energii) dla maszyn po to, by mog�y
wykonywa�
swoj� prac�. Co to za praca? Utrzyma� ludzi w niewoli z�udze�, a g��wnie tego,
�e
technologia nas nie zniewala, ale wyzwala.
Bohater Reevsa jest za dnia Thomasem Andersonem, a w nocy komputerowym hakerem
�Neo�. Anderson w swoim analogowym wcieleniu jest wybitnym programist� z
produkuj�cej
software korporacji Meta CorTechs i pracuje w jednym z najbardziej
przygn�biaj�cych
pude�ek w stylu Dilberta sk�d uwalnia go dostarczona FedExem przesy�ka z
ostatnim
modelem telefonu kom�rkowego Nokii. Reklama produkt�w na planie filmu dzia�a tak
�wietnie, �e faktycznie chce si� mie� wszystkie te rzeczy, zw�aszcza okularki
Fishburna, o
kt�rych w witrynie WWW m�wi si� najwi�cej.
S�yszy od Morfeusza, �e tajemnica, kt�r� pr�buje wydoby�, to nie zadra, jak�
mo�na
wyj�� z umys�u. Oto ona: jeste� niewolnikiem. Bohater Reevsa jest niewolnikiem
technologii
i je�li ma oczy�ci� sw�j umys�, musi wybra� pomi�dzy czerwon� i niebiesk�
pigu�k�. Pod
koniec filmu ma ju� wyra�nie okre�lon� to�samo��, gdy m�wi: �Nazywam si� Neo� do
swego arcywroga, Agenta Smitha, tu� przed tym, jak �zabija� go na stacji kolei
podziemnej.
Przez wyb�r swojej cyfrowej to�samo�ci odrzuca wszystko, co osi�gn�� jako
programista;
pokazuje tym, i� teraz ju� wie, �e �Matrix nie powie ci, kim jeste��. Od tej
chwili szybko
uczy si� pokonywa� ograniczenia pi�ciu zmys��w w Matriksie, �ama� prawa fizyki i
przezwyci�a� inne niedogodno�ci analogowej egzystencji. Zatem ka�dy z nas mo�e
by�
Jedynym, gdy postanowi po prostu widzie�.
Najbardziej oczywistym wyja�nieniem ko�cowych scen walki, w kt�rych zmys�y
ulegaj�
najwi�kszemu przesterowaniu, jest to, �e s� one po prostu czym�, czego domaga
si� od filmu
wsp�czesna widownia. Na pierwszy rzut oka wydaje si�, �e maj� s�u�y� unikni�ciu
przedstawienia �g��bszej� odpowiedzi na pytania stawiane w filmie. Wielka
strzelanina pod
koniec robi wra�enie wykr�tu. A jednak jej zadanie polega na otworzeniu umys�u
widowni na
g��bsze znaczenie w bardzo przenikliwy spos�b. Najlepszy spos�b, �eby sprawdzi�,
czy jeste�
na dobrej drodze, to zobaczy�, dok�d ona prowadzi. W kulturze, kt�ra ��da, �eby
wszystko
by�o ci�gle szybsze, g�o�niejsze i bardziej wstrz�saj�ce, jedyny spos�b, to da�
jej wi�cej ni�
��da. Matrix to tempo i si�a g�osu przekr�cona poza koniec skali, krzyk do
zdarcia gard�a � z
pytaniem, czy mo�e chcesz wi�cej.
Telefon s�u�y jako punkt styku pomi�dzy obydwoma �wiatami. Ciekawe, �e do tej
roli nie
nadaje si� ani telefon cyfrowy, ani bezprzewodowy czy kom�rkowy, musi to by�
linia
analogowa. Telefon, jak powiedzia� Marshall McLuhan, jest przed�u�eniem
ludzkiego g�osu.
Walter Ong zwraca uwag�, �e g�os to jedyny �rodek przekazu, kt�rego nie mo�na
zamrozi�;
s�owa znikaj� zaraz po wypowiedzeniu. Nie jest mo�liwa �adna stop-klatka, co
sprawia, �e
g�os jest jedynym organicznym i �ywym medium w historii gatunku. Wyodr�bnienie
g�osu
spo�r�d wszystkich innych zmys��w, jakiego do�wiadczamy podczas rozmowy przez
telefon,
u�wiadamia nam, �e wtedy naszym najbardziej upo�ledzonym zmys�em jest dotyk. Na
tej
zasadzie Marshall McLuhan wymy�li� w 1979 roku slogan dla AT&T: �Wyci�gnij r�k�
i
kogo� dotknij�. Tak wi�c po��czenie przez analogowy telefon i g�os, kt�ry ono
reprezentuje,
stanowi jedyny spos�b wyci�gni�cia kogo� uwi�zionego w Matriksie. Aby uciec z
Matriksa,
potrzebna jest mowa i kultura m�wiona. Oto dlaczego poca�unek Trinity ratuje Neo
od
�mierci. Trinity m�wi i dotyka tym samym organem mowy, a tre�ci� tej wypowiedzi
jest
mi�o��, si�a nap�dowa wszelkiego prawdziwego porozumiewania si�. W fina�owej
kwestii
przekazywanej widowni przez telefon Neo pyta widz�w, czy chc� by� prawdziwi.
Gdy przesuwaj� si� napisy ko�cowe, ukazuje si� jedno z dziewi�ciu hase� do
witryny i
mo�emy tego has�a u�y�. Je�eli podamy nasz adres pocztowy, to z konta
[email protected] dostaniemy wiadomo��: �The Matrix has you�. Je�eli
dostajesz e-mail, musi tak by�. Czy mo�na zaprzeczy�?
PYTANIE
Niezmiennie jedn� z najwi�kszych przyjemno�ci p�yn�cych z Matriksa jest fakt, �e
w
odr�nieniu do wi�kszo�ci film�w produkowanych w Hollywood, ten nie obra�a
inteligencji
widza. Wprost przeciwnie, Matrix zawsze ma co� dla Ciebie, bez wzgl�du na to,
czy
pojemno�� Twojego m�zgu jest wielko�ci naparstka, czy te� nie. Ta przyjemno��
ro�nie z
czasem, bo widzisz w Matriksie wi�cej i wi�cej mo�esz z niego wydoby� podczas
ka�dego
nast�pnego ogl�dania. Innym filmem, kt�ry osi�gn�� ten poziom, by�a Gra. Celem
Gry by�o
odkrycie celu gry. W Matriksie zasadnicze pytanie pozostaje otwarte nawet po
zako�czeniu
filmu. Brzmi ono: Czym jest Matrix? Andrew Mason, kierownik produkcji, by� mo�e
najlepiej obja�nia zamiary filmu wzgl�dem widowni, gdy m�wi, �e �Matrix jest
jedynie
zbiorem pyta�, mechanizmem, kt�ry ma pobudzi� t�pawy i niech�tny umys� do
kwestionowania mn�stwa spraw�.
Aby pobudzi� nas do zadawania pyta�, film przedstawia jako podstaw� swojej
intrygi
�wiat niemal zupe�nie nie do poj�cia dla naszego umys�u. Jest to �wiat, w kt�rym
ca��
rzeczywisto�� stanowi� elektryczne sygna�y wysy�ane do naszych m�zg�w. Us�ysze�
od
nauczycielki: �Gdy drzewo przewraca si� w lesie i nie ma w pobli�u nikogo, kto
by to
us�ysza�, czy wydaje wtedy jaki� d�wi�k?� to co innego, ni� po�apa� si�, �e Neo
z gniazdkiem
w g�owie jest prawdziwy. Potem odbywamy podr� razem z nim, pr�buj�c zrozumie�,
jak
dzia�a� w �wiecie, kt�ry istnieje wy��cznie w jego umy�le. Pi�kno filmu polega
na tym, �e
doj�cie do tego zabiera nam prawie tyle samo czasu co samemu Neo. Je�eli Matrix
pobudzi�
nasz� wyobra�ni�, sp�dzimy ponad dwie godziny, szukaj�c odpowiedzi na pytania,
kt�rych
inaczej mogliby�my nigdy nie zada�. Po tych prze�yciach �atwo zakwestionujemy
inne cz�ci
�rzeczywisto�ci�, kt�re wydawa�y si� zawsze poza wszelk� dyskusj�.
Jak �aden z dziesi�tk�w film�w, do kt�rych nawi�zuje lub z kt�rych czerpie swe
intertekstualne odniesienia, Matrix staje si� czym� ca�kowicie wyj�tkowym w
historii kina.
Jest kazaniem wyg�aszanym zza ostatniego pulpitu, kt�ry jeszcze pozosta�. Wzywa
do
dzia�ania, do zmian, naprawy i lepszego post�powania. Czy film mo�e robi� co�
takiego? Czy
te�, nale��c do kinematografii ze wzgl�du na przepisy wytw�rni, konwencje i
warunki
rozpowszechniania, kt�re go otaczaj�, jest z konieczno�ci jeszcze jedn� cz�ci�
Matriksa?
Jaques Ellul powiedzia�, �e celem jednej z jego ksi��ek (The Presence of the
Kingdom) by�o
�wezwanie �pi�cego, aby si� obudzi��. Nie znam odpowiedzi i zapewne ostatecznie
zale�y
ona od stanu �wiadomo�ci poszczeg�lnych widz�w, ale je�eli film mo�e kogo� z nas
obudzi�,
to jest to.
Matrix przedstawia post�p technologiczny w skrajnej postaci. To powinno nasun��
kilka
pyta�.
? Czy to my mamy technologi�, czy ona nas? Odpowied�, kt�ra nie jest ani
bezwzgl�dna, ani wi���ca nale�y do widowni.
? Co, je�li stworzymy tak dobre komputery, �e b�d� inteligentniejsze od nas?
Pytanie to stawiano ju� wcze�niej, ale nigdy w tak niezwyk�y spos�b. Zamiast
nas zniszczy�, komputery robi� z nas swoje pieski.
? Co, je�li technologia reprodukcji zostanie tak udoskonalona �e seks i
macierzy�stwo nie b�d� ju� potrzebne? Nawet w�tek �romantyczny� jest w
filmie pozbawiony erotyzmu (Neo i Trinity s� postaciami androgynicznymi),
bo w przysz�o�ci seks przestanie by� potrzebny. Co nast�pi, je�eli ludzie b�d�
rozmna�ani dla wygody (naszej albo komputer�w) w zamkni�tych
pojemnikach na farmach hodowlanych?
? A je�li technologia b�dzie tak zaawansowana �e nas zniszczy a z obecnej
pozostan� tylko systemy miejskich �ciek�w? Chocia� nie wspomina si� w
filmie o broni j�drowej, zw�glone szcz�tki na powierzchni s� oczywist� aluzj�
do zimy nuklearnej. Syjon le�y w pobli�u j�dra Ziemi, �gdzie wci�� jest
ciep�o�.
? A gdy technologia informatyczna zajdzie tak daleko, �e informacja b�dzie
dostarczana bezpo�rednio do m�zgu, z pomini�ciem zmys��w? Je�li nie my,
lecz kto� inny b�dzie sterowa� przep�ywem informacji? Czym r�ni si� to od
dzisiejszej telewizji?
�Czym jest Matrix?� � to pytanie, kt�re zadawano zawsze, poniewa� jest tak
stare, jak
sama ludzko��. Od zawsze dla poprawy warunk�w �ycia stosujemy technologi�, lecz
w
przyj�ciu ka�dej odkrywamy klasyczny uk�ad faustowski, zdobycie jednej rzeczy za
cen�
drugiej, cz�sto niedostrzeganej. Ta nie zauwa�ona rzecz zaczyna w ko�cu panowa�
nad
naszym �yciem i wci�ga nas w tryby technicznych rozwi�za� problem�w wywo�anych
przez
technik�, co nie pozwala nam zakwestionowa� samej technologii.
Czym jest Matrix? Kto�, kto to przeczyta� do tego miejsca, zas�uguje na
odpowied�.
ODPOWIED�
�Nawet teraz baz� i modelem wszystkich program�w przemys�owej mechanizacji jest
umiej�tno�� czytania i pisania; zarazem jednak zamyka ona zmys�y i umys� swoich
u�ytkownik�w w mechanicznej i rozbitej na fragmenty matrycy, niezb�dnej do
utrzymania zmechanizowanego spo�ecze�stwa w ruchu.� [podkre�lenie: Schuchardt]
� Marshall McLuhan,
Understanding Media,
1964.
�Mimo wielkiej szybko�ci, jak� rozwija�, wszystkich rog�w i zakr�t�w, kt�re
�ci�� w
Nocnym Mie�cie, wci�� widzia� macierz w swoim �nie: rozjarzone kraty logiki
rozpostarte nad bezbarwn� pr�ni�...� [podkre�lenie: Schuchardt]
� William Gibson,
Neuromancer, 1984.
Lektura do tego miejsca prowadzi zapewne do wniosku, �e nie ma odpowiedzi na to
pytanie, �e, podobnie jak w filmie, mo�na jedynie szuka� nowych sposob�w, by
zadawa� to
pytanie. C�, odpowied� istnieje, ale nie jest �atwa. Odpowied� na pytanie:
�Czym jest
Matrix?� trafia w sedno naszej w�asnej rzeczywisto�ci, jak u Neo, kt�ry musia�
pogodzi� si� z
tym, �e jego �wiat jest w wi�kszo�ci wymy�lony. Jak Neo musimy by� przygotowani
na to, �e
nasz �wiat zostanie wywr�cony na drug� stron�.
Wed�ug przewodnika, jakiego ma nasz bohater, Matrix jest to ��wiat, kt�ry
postawiono ci
przed oczami, �eby� nie widzia� prawdy�. Jest to konstrukcja, jak� sta� si�
�wiat, aby ukry�
co�, co wiemy od samego pocz�tku: jeste�my niewolnikami si� znacznie wi�kszych
ni� to, na
co sami mo�emy si� zdoby�. To zbiorowe z�udzenie, kt�re sprawia, �e ludzie
�yj�cy w
sztucznej rzeczywisto�ci stworzonej przez maszyny s� pos�uszni i bezsilni wobec
swoich
zwyci�zc�w. Po prostu: Matrix jest ostatecznym urzeczywistnieniem spo�ecze�stwa
technologicznego.
W roku 1964 teoretyk komunikacji Marshall McLuhan napisa� swoj� wp�ywow� ksi��k�
Understanding Media. Zar�wno Life, jak i Newsweek nazwa�y go wtedy �wyroczni��,
a
p�niej zosta� patronem magazynu Wired i wielu uniwersyteckich wydzia��w
komunikacji [w
U.S.A. nazwa kierunku studi�w]. Cytat przytoczony z McLuhana wymaga pewnego
rozbioru
i �eby McLuhana zrozumie�, warto przeczyta� ksi��k� jego mentora Harolda Innisa
Bias of
Communication, jego wyznawcy Waltera Onga Orality and Literacy i ksi��k�
Technological
Society, kt�r� napisa� jego wsp�czesny, Jaques Ellul. Prace te rzucaj� �wiat�o
nie tylko na
�umiej�tno�� czytania i pisania jako baz� i model dla wszystkich program�w�,
lecz i na
spraw� najwa�niejsz�: bracia Wachowscy maj� na my�li dok�adnie to co McLuhan
rozumie
przez termin �matryca�, czyli system kontroli. Inicjacja, kt�ra ma doprowadzi�
Neo do
zrozumienia filmowego Matriksa polega na dos�ownym wej�ciu w rozbite na
fragmenty
lustro, gdzie odkrywa, jak g��boka jest kontrola we wsp�czesnym spo�ecze�stwie.
Matrix powstaje, kiedy maszyny jako gatunek zaczynaj� zdawa� sobie spraw� z
tego, �e
ludzko�� jest wirusem, kt�ry zniszczy ekologiczn� r�wnowag� �rodowiska, je�eli
pozostanie
bez nadzoru. Sztuczna inteligencja zniszczy nas, kiedy wyczuje, �e jeste�my
zagro�eniem dla
jej przetrwania. Ale inteligencja AI nie musi by� wi�ksza od naszej, �eby
zapanowa� nad
�yciem. Wystarczy, �e b�dziemy nadal my�le�, tak jak przez ostatnie sto lat z
ok�adem, �e
technologia jest rozwi�zaniem dowolnego ludzkiego problemu. Wobec tego Matrix,
mimo �e
zosta� pokazany jako zniewolenie rasy ludzkiej przez technologi� przysz�o�ci,
wygl�da do��
podobnie do uprzemys�owionego �wiata w dniu, w kt�rym w idziemy do kina. Inaczej
m�wi�c, Matrix jest pu�apk�, kt�r� sta� si� �wiat. Wyrazem ludzkiej pychy.
Wszyscy czujemy
instynktownie, �e technologia, chocia� daje nam prac� i pomaga p�aci� rachunki,
prowadzi
nas gdzie�, gdzie nie chcemy doj��. Ale jest tyle zabawy po drodze, �e wci��
pr�bujemy
odpowiada� na pytanie: �Gdzie wybierzemy si� dzisiaj?�, jakby wyb�r nale�a� do
nas.
Elektroniczna baza kultury sprawia, �e jeste�my we wsp�czesnym spo�ecze�stwie
osadzeni w Matriksie, kt�ry ma szczeg�lny i osobisty wp�yw na ka�dego, tak �e
wydaje si�, i�
nie mo�na od niego uciec. Podkultury takie jak Amisze, czy wsp�lnota z
Bruderhofu, robi� na
nas wra�enie reakcyjnych Luddyst�w, gdy�, uciekaj�c od Matriksa, nie
przetworzyli kultury,
lecz raczej zignorowali j� albo omin�li. A jednak nie powinni�my ich przyk�adu
odrzuca�
pochopnie. W ko�cu przestali ogl�da� telewizj� dopiero, gdy zdali sobie spraw�,
�e ich dzieci
nie �piewaj� tyle, co dawniej. Przestali u�ywa� poczty elektronicznej, gdy
zauwa�yli, �e nie
poprawia komunikacji i jest raczej destruktywna. Wiarygodno�� Teda Kaczynskiego
te� si�
sko�czy�a, gdy zacz�y wybucha� jego bomby. Chocia� nie pochwalamy zbrodni,
kt�ry� z
publicznie uznanych intelektualist�w powinien przyzna�, �e Kaczynski mia� wiele
racji w
sprawie niepowodze� spo�ecze�stwa technologicznego, gdy idzie o zapewnienie
rodzajowi
ludzkiemu sensownego i celowego stylu �ycia .
Sensowne � jakkolwiek oburzaj�ce, je�eli to prawda � jest i to, �e jego racje
nigdy by nie
zosta�y wys�uchane, gdyby nie zacz�� wysy�a� swoich wybuchowych wiadomo�ci,
odpowiednik�w komunikatu SYSTEM FAILURE, kt�rym ko�czy si� Matrix, a u�ywanym w
magazynie Adbusters jako metafora bliskiego za�amania naszej kulturalnej
trajektorii.
Rozwa�my dwa �wiaty: jeden, gdzie o tym, co mamy my�le�, dowiadujemy si� z
pude�ka,
od kt�rego nie odrywamy wzroku przez po�ow� czasu czuwania, i drugi, w kt�rym
ten sygna�
dociera bezpo�rednio do m�zgu. W pierwszym �wiecie systematycznie kszta�ci si�
wszystkich, tak by patrzyli na �wiat w pewien spos�b i ci, kt�rzy si� nie
podporz�dkuj�, s�
eliminowani z systemu szkolnictwa, przy czym twierdzi si�, �e maj� swobod�
wypowiedzi. W
drugim systematycznie kszta�ci si� wszystkich, tak by patrzyli na �wiat w pewien
spos�b i ci,
kt�rzy si� nie podporz�dkuj�, s� eliminowani, kropka; przy czym rzeczywisto��
jest tak
odleg�a od tego sztucznego �wiata, �e wi�kszo�� wybra�aby raczej ten sztuczny
�wiat, gdyby
mia�a swobod� wyboru. W pierwszym wi�kszo�� ludzi znajduje cel, szukaj�c
zatrudnienia w
wielkich i bezosobowych organizacjach, kt�re widz� ich u�yteczno�� jedynie w
tym, do
czego ich zatrudni�y. W drugim celem ka�dego jest zatrudnienie w wielkiej i
bezosobowej
maszynie, kt�ra widzi ich u�yteczno�� jedynie w tym, �e s� w stanie dostarczy�
energi�.
We�my scen�, w kt�rej Thomas Anderson dostaje upomnienie za sp�nianie si� do
pracy.
Albo to, �e Trinity sta�a si� s�awna dzi�ki w�amaniu do bazy danych urz�du
skarbowego.
Albo wreszcie to, czym wed�ug Agenta Smitha jest �normalne� �ycie: �Pracuje pan
dla
szanowanej korporacji, ma pan numer ubezpieczenia spo�ecznego i p�aci pan
podatki�. W
filmie jest wiele wskaz�wek, �e Matrix w naprawd� jest naszym dzisiejszym
�wiatem. Czy�
mo�na lepiej kontrolowa� miliony ludzi, ni� wtedy gdy przekona si� ich, �e �yj�
�normalnym� �yciem w 1999 roku? Morfeusz, obja�niaj�c, czym jest Matrix, m�wi do
Neo:
�Jest obecny, gdy ogl�dasz telewizj�. Jest, gdy idziesz do pracy. Jest, gdy
idziesz do ko�cio�a.
Jest, gdy p�acisz podatki�. S� to cz�ci dzisiejszego �ycia s�u��ce do
sprawowania kontroli
nad nami i bez trudu mog� by� nadu�ywane a� do chwili, gdy narzuc� nam niewol�.
Powody, dla kt�rych godzimy si� na t� kontrol�, s� rozmaite, od ogl�dania
telewizji, bo
lubimy rozrywk�, do p�acenia podatk�w, bo czujemy, �e nie ma innego wyj�cia.
Przes�anie
Matriksa brzmi tak, �e we wsp�czesnym spo�ecze�stwie technologicznym stali�my
si�
pionkami i nie mamy prawie �adnego wp�ywu na �ycie wok� nas. Czy to z naszego
wyboru,
czy te� przez niech�� do dokonania innego, nasza technologia ma ju� nad nami
kontrol�.
Film, gdy pr�buje nas obudzi�, namawia do zadawania pyta� o wszystko, o to, co
s�dzimy o
naszym po�o�eniu. Nawet je�eli czujemy si� w nim dobrze, to czy ono jest dla nas
dobre? Czy
wszystko, co wydaje si� nie zale�e� od nas, jest naprawd� nietykalne? Odpowied�
brzmi
�tak�, je�eli nie chcemy si� obudzi�. Jednak ka�dy, kto ma zadr� w umy�le,
us�yszy
wezwanie, �eby otworzy� oczy i szuka� prawdziwej rzeczywisto�ci, a wreszcie
uciec z
Matriksa.
ROBIN HANSON
CZY CYPHER
MIA� RACJ�?
CZʌ� I:
DLACZEGO �YJEMY W
SWOIM MATRIKSIE?
Inaczej ni� nieszcz�nicy uwi�zieni w Matriksie,
jeste�my wolni. Widzimy �wiat, jakim jest, w swoich
wyborach kierujemy si� naszymi warto�ciami i
pragnieniami. �aden przewrotny w�adca
marionetek nie jest nam panem. Zgadza si�?
Ekonomista Robin Hanson jest innego zdania.
Matrix to opowie��, w kt�rej bohaterowie walcz� przeciw ��wiatu, kt�ry
postawiono im
przed oczami, by nie widzieli prawdy�.
Prawda jest taka, �e �na Ziemi s� bezkresne pola, gdzie ludzie ju� si� nie
rodz�, lecz s�
uprawiani� po to, by jak baterie dostarcza� energii sztucznym inteligencjom.
System AI
nawet umar�ych zamienia w ciecz, kt�r� karmieni s� do�ylnie �ywi. Ludzie znaj�
tylko
Matrix, �neurointeraktywn� symulacj�... �wiat snu generowany komputerowo, �eby
utrzyma�
ich pod kontrol��. Miliardy ludzi �prze�ywaj� �ycie�, nic nie wiedz�c o tych
faktach, i s�dz�,
�e jest rok 1999, gdy rzecz dzieje si� faktycznie oko�o 2199 roku.
Kiedy� system AI stara� si�, �eby ludzie byli szcz�liwi. �Pierwsza wersja
Matriksa mia�a
by� doskona�ym �wiatem cz�owieka. Gdzie nikt by nie cierpia�, a wszyscy byliby
szcz�liwi.
To by�a katastrofa. Program by� odrzucany... Dlatego Matrix zmieni� si� w to:
szczyt waszej
cywilizacji�. Mimo to niekt�rzy ludzie odkryli prawd� i zbuntowali si� przeciw
przychodzeniu na �wiat �w niewoli, w wi�zieniu, kt�rego nie wyczuje tw�j w�ch,
smak ani
dotyk... w wi�zieniu dla twojego umys�u�. Ci nieliczni s� przekonani, �e �dop�ki
istnieje
Matrix, ludzko�� nigdy nie b�dzie wolna�, wi�c chc� �zniszczenia Matriksa� i
�wolno�ci dla
ludzi�.
Dalej m�wi si� o tym, �e bojownicy na og� nie wybieraj� spo�r�d starszych:
�Wi�kszo��
nie jest gotowa do od��czenia. Wielu jest tak zro�ni�tych, tak beznadziejnie
zale�nych od
systemu, �e b�d� walczy� w jego obronie�. Jednak powsta�cy ufaj�, �e gdy m�odzi
rekruci
poznaj� prawd�, nie b�d� chcieli zawr�ci�. S�uszno�� ich stanowiska zosta�a
podkre�lona
przez moraln� n�dz� Cyphera, bohatera, kt�ry chce wr�ci� do Matriksa. Cypher
jest p�ytki i
g�upi, zdradza swoich koleg�w, jest rozgoryczony tym, �e odrzucono go jako
kochanka i
przyw�dc�, a wreszcie chce zapomnie� o wszystkim, co jest prawd�: �Nie chc�
pami�ta�
niczego. Niczego. Rozumie pan? I chc� by� kim� bogatym i wa�nym... jak aktor�.
Wi�kszo�� widz�w tego filmu dochodzi do przekonania, �e je�eli tak przedstawia
si�
wyb�r, to przy��czyliby si� do powstania. Ale warto zastanowi� si� przez chwil�
czy to
przekonanie jest s�uszne. Ostatecznie bez powstania miliardy ludzi nadal �y�yby
szcz�liwie i
prawdopodobnie dotyczy to r�wnie� znacznie wi�kszej liczby maszyn AI. Post�p
by�by
dokonywany przez naszych zdolniejszych nast�pc�w � maszyny AI. Jak m�wi Agent
Smith:
�To ewolucja, Morfeuszu, ewolucja. Wyjrzyj przez okno. Wasz czas min��.
Przysz�o�� to
nasz �wiat. Przysz�o�� nale�y do nas�.
Powsta�cza wojna z AI nara�a wszystkich tych ludzi, ich szcz�cie oraz ca�y
post�p � i to
w imi� czego? Widz opowiadaj�cy si� za powsta�cami musi wysoko ceni� tych,
kt�rzy znaj�
prawd�, nie s� cho�by i zadowolonymi niewolnikami, oraz tych ludzi, kt�rzy b�d�
rz�dzi�
przysz�o�ci� mimo stosunkowo ni�szych zdolno�ci.
Nie zamierzam oczywi�cie twierdzi�, �e ten widz si� myli. By� mo�e istotnie
stawianie
czo�a prawdzie ma sens, niewolnictwo faktycznie jest z�e, za� ludzie
rzeczywi�cie powinni
zosta� panami przysz�o�ci. Chc� po prostu powiedzie�, �e to nie wszystko. To nie
wszystko,
bo dzi�, w naszym rzeczywistym �wiecie jeste�my niewolnikami obcych
superrozumnych
istot, kt�re tworz� dla nas �wiat snu, by odwr�ci� nasz� uwag� od faktu, �e
pos�uguj� si�
naszymi cia�ami dla swoich w�asnych cel�w. Prawdopodobnie nie zostaniemy panami
nawet
w przysz�o�ci, je�eli nadal b�dzie tak jak obecnie. Jednak, kiedy stajemy wobec
tych prawd,
niewielu z nas, nie wy��czaj�c m�odych, buntuje si� przeciw �wiatu snu. W
rzeczywisto�ci
nasi buntownicy staraj� si� raczej zachowa� go w nienaruszonym stanie.
Kim wi�c s� ci, kt�rzy panuj� nad nami i czym jest �wiat snu, kt�ry s�u�y im do
utrzymywania