8744
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | 8744 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
8744 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd 8744 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. 8744 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
8744 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
JAN
LEGOWICZ
ZARYS
HISTORII
FILOZOFII
elementy
doksografii
WIEDZA POWSZECHNA
WARSZAWA
1980
Okładka, obwoluta, karta tytułowa
JULIUSZ KULESZA
81,uv«'ft'e
<*•.?? : » «
W
4
Redaktor
LIDIA DOMAŃSKA
Redaktor techniczny
JANINA HAMMER (wyd. III)
ANNA MARKOWSKA (wyd. IV)
Korektorzy
MARIA SIELICKA-SOROKA
CZESŁAWA TOMASZEWSKA
ISBN 83-214-0168-6
OD AUTORA
Dwojakiego rodzaju powody i cele złożyły się na zamierzenie i opracowanie
Zarysu historii filozofii. Pierwszym z nich jest potrzeba rozrachunku z prowadzonej
pracy naukowo-badawczej i dydaktyczno-wychowawczej, z teoretycznego pojmowa-
nia i praktycznego rozumienia historycznego rozwoju problematyki naukowo-
i ideowo-filozoficznej, a nade wszystko uprzytomnienia sobie dziejowego konfliktu
i walki między immanentnie wyrozumowaną myślą filozoficzną i jej metaidealizacją
świata i człowieka a materialistyczną filozofią naukową, opartą na obiektywnych pra-
wach i zasadach rzeczywistości i życia. Motywem drugim, stanowiącym jednocześnie
cel opracowania Zarysu, była chęć wyjścia naprzeciw zapotrzebowaniu na syntetycz-
ne, w miarę możności zwięzłe i systematyczne ujęcie historii myśli filozoficznej,
umożliwiające ogólne rozeznanie w jej rozwoju i pogłębienie ideowej świadomości
człowieka w procesie kształtowania jego poglądu na świat i własne życie. To spowo-
dowało, że przy całym szacunku dla historycznie obiektywnej analizy i interpretacji
myśli filozoficznej poszczególnych myślicieli i głoszonych przez nich poglądów,
Zarys jest pisany z pozycji metodologicznych i ideologicznych założeń marksistow-
skich. Może nie zawsze udało się to w pełni zrealizować, niemniej jednak podstawo-
we założenia metodologiczne marksizmu były źródłem głównych przesłań w opra-
cowaniu koncepcji Zarysu, one kierowały analizą podstawowych kierunków w roz-
woju myśli filozoficznej, wykrywaniem prawidłowości ich powstawania i roli w spo-
łecznościach, w których i dla których działały, one wreszcie pozwoliły ukazywać
i uzasadniać genealogię oraz naukową i światopoglądową wartość filozofii materia-
lizmu dialektycznego i historycznego. W Zarysie uwzględniono głównie materiał
doksograficzny, ujmowany jednak w powiązaniu z historyczno-społecznym rozwojem
umysłowości poszczególnych epok, struktur i formacji społecznych, które warunko-
wały myślenie ludzkie i stawianą przez nie problematykę. Obok źródeł tekstowych
wykorzystano również opracowania monograficzne i przyczynkowe, uwzględniając
przede wszystkim prace z zakresu historii filozofii dostępne w języku polskim,
wymienione w załączonej bibliografii. W wielu wypadkach zaczerpnięto z nich
cenne sformułowania i wnioski, które łatwo odnaleźć i skonfrontować ze wskazaną
dla każdego rozdziału literaturą pomocniczą.
Praca nad Zarysem nie była prowadzona w osamotnieniu. Wielu osobom
należy się w tym miejscu wdzięczne wspomnienie. Halinie Krahelskiej za inicjatywę
napisania Zarysu, zapoznanie z nią Wydawnictwa, troskliwą nad nim opiekę. Żonie
— Aleksandrze Legowicz — za porządkowanie i zestawianie rozproszonego materiału
i pomoc przy indeksie rzeczowym, a przede wszystkim za stworzenie i utrzymanie
w domu atmosfery sprzyjającej podjętej pracy. Współpracownikom z Katedry Historii
Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej UW oraz Zakładu Historii Filozofii Staro-
żytnej i Średniowiecznej PAN za życzliwy i bezinteresowny udział w opracowaniu
bibliografii. Wydawnictwu „Wiedza Powszechna" za trud związany z wydaniem
Zarysu, który spełni zadania, jakie stawia sobie „Wiedza Powszechna", jeśli potrafi
rozbudzić zainteresowanie filozofią, pogłębić je i utrwalić, jeśli zachęci do samodziel-
nego myślenia i ułatwi Czytelnikom znalezienie i świadome wybranie właściwej
i słusznej drogi do socjalistycznej „filozofii życia".
Niniejsze wydanie Zarysu, niezmienione w swoim pierwotnym ujęciu, zostało
gruntownie przejrzane, niekiedy uzupełnione i w wielu miejscach poprawione.
J.L.
d n d rr. m di ni ai w w ni i P' ni di ?d. WSTĘP
Przystępując do studiowania historii filozofii trzeba sobie zdać sprawę, że staje
się przed dwojakiego rodzaju zadaniem. W historii rozwoju myśli filozoficznej nie
ma takiej wiedzy czy nauki, którą można by nazwać filozofią w ogóle. Historia zna
zawsze jakąś określoną filozofię, jakiś kierunek, szkołę lub system filozoficzny,
który wyrastał w atmosferze określonej epoki, bywał obwarowywany osiąganym w niej
stopniem wiedzy, istniejącymi podówczas możliwościami poznawczymi, w dużej
mierze jej sytuacją społeczną i związanymi z nią potrzebami teoretycznymi i prak-
tycznymi ówczesnego człowieka, charakterem jego postawy życiowej, a zatem jego
stosunku do świata rzeczy, do siebie samego i innych ludzi, wśród których i z którymi
musiał żyć, pracować i biernie lub czynnie realizować społeczno-klasowe zadania
albo ogólnoludzkie cele. Studiowanie historii filozofii musi zatem oznaczać pozna-
wanie tych kierunków, szkół lub systemów filozoficznych, które wnoszą z sobą
niezwykle złożoną i zróżnicowaną specyfikę historyczno-społeczną w najszerszym
tego słowa znaczeniu, występują w ciągłym wzajemnym skłóceniu, zgodnie zresztą
z tym skłóceniem, w jakim od wieków człowiek tworzy własne dzieje. Pierwszym
zadaniem tego studium musi więc być wysiłek w zdobyciu takiej postawy po-
znawczej, która każdy zapis problemowy ujmie na zasadzie tego, skąd dane zagad-
nienie wyrasta, dzięki czemu w określonym czasie zaprząta umysł i w mniejszym lub
większym stopniu kieruje postępowaniem ludzkim oraz jak wtapia się w dalszą pro-
blematykę, wydobywaną dzięki nowym zapotrzebowaniom i postępującym badaniom.
W zasadzie więc żaden problem ani żadne zagadnienie w procesie takiego studium
nie będzie absolutnie nowe ani bezwzględnie zakończone, nie będzie żadnej raz na
zawsze ustalonej „siatki" kwestii filozoficznych, lecz każde zagadnienie musi być
widziane i rozumiane zarówno w retrospekcji genealogii własnych przesłanek, jak
i w perspektywie swych historycznych konsekwencji.
Równocześnie jednak, mówiąc o historii filozofii, w nazwie „filozofia" zamy-
kamy jakąś treść, dzięki której pewien rodzaj myślenia, rozumowania i wiedzy, wy-
brane kierunki i nurty umysłowe czy ustalone systemy nazywamy filozoficznymi.
Wskazuje to, że mimo wielorakości faktycznych ugrupowań filozoficznych, właśnie
z racji ich genealogiczno-historycznej ciągłości istnieje coś specyficznego dla ga-
tunku myślenia i poznania zwanego filozoficznym, że wieloznaczność pojęcia „filo-
zofia" nie wyklucza nie tylko formalnej, ale i realnej jednoznaczności, że skłócona
WSTĘP
wielość faktów i ich zapisów implikuje rzeczowo-przedmiotową i metodologicznie
podmiotową jedność. I tu powstaje drugie zadanie, polegające na umie-
jętności utrzymania się w sferze tej przedmiotowej i metodologicznej jedności myśle-
nia filozoficznego, jego wzbogacania i pogłębiania w wyniku studiów poszczególnych
kierunków i systemów filozoficznych oraz korzystania zeń dla własnego życia i po-
stępowania. Wypełnienie tego drugiego zadania trzeba uważać za zasadniczy cel
studiów nad historią filozofii.
1. Na czym więc polega specyfika myślenia filozofi-
cznego i filozofii jako odrębnej wiedzy i nauki? Odpowiedź
na to może dać analiza tego, co można by nazwać przedmiotem materialnym albo
przedmiotem „danym" filozofii, rozważenie przedmiotu formalnego albo „zadanego"
filozofii oraz metod badawczych stosowanych przez filozofię w zakresie własnego
przedmiotu poznania.
Ogólnie rzecz biorąc, przedmiot materialny albo „dany" filo-
zofii jest genetycznie wspólny z wszystkimi naukami szczegółowymi. Jest nim świat
rzeczy łącznie z człowiekiem i jego działaniem, kulturą i cywilizacją. W tej
wspólnocie każda z nauk i dyscyplin szczegółowych posiada przede wszystkim własny
zakres przedmiotowy w postaci jakiegoś fragmentu świata rzeczy, który bada, kla-
syfikuje oraz wykrywa i poznaje prawidłowości istnienia i rozwoju znajdujące się
u podstaw własnego przedmiotu. Wynikiem tego poznania szczegółowego będzie
uogólnienie i opracowanie ogólnej teorii czy systemu w danej specjalności naukowej.
Każda taka dziedzina posiada sobie właściwy i niczym nie ograniczony krąg uo-
gólnień, stale wzrastający i pogłębiany dzięki dalszym badaniom szczegółowym.
Otóż uogólnienia te, opracowane i ujęte w nazwy, na podstawie badań i poznania
rzeczowojednostkowego stają się z kolei przedmiotem „danym" dla po-
znania filozoficznego. Treścią tego przedmiotu jest świat rzeczy, ale już nie w postaci
owych fragmentarycznych przejawów jednostkowego istnienia, przynależnych do
pozytywnych nauk szczegółowych, lecz w postaci jego całościowego ujęcia ogól-
nego, dokonanego na podstawie uogólnień częściowych, wyrażanego w nazwie
„obiektywna rzeczywistość", będącej nazwą ogólną na określenie świata rzeczy.
W ten sposób przedmiot „dany" filozofii w postaci obiektywnej rzeczywi-
stości zawiera w sobie dwa elementy: świat rzeczy jako bazę materialną,
?widzianą doświadczalnie w najszerszym tego słowa znaczeniu, oraz pewien pogląd
na świat rzeczy, będący rezultatem uogólnień dokonywanych za pomocą
badań w zakresie mniej lub bardziej rozwiniętych naukowych dyscyplin szczegóło-
wych bądź też wynikający z odgórnych założeń pozaempirycznych, jak wierzenia,
przednaukowe wyobrażenia o świecie rzeczy czy aprioryczne i > wyspekulowane
konstrukcje metafizyczne. Stąd pierwszy wniosek, że przyjmując obiek-
tywną rzeczywistość jako całościowe uogólnienie świata rzeczy za przedmiot ma-
terialny albo „dany" filozofii, przedmiotowo sprowadza się filo-
zofię do badań nad poglądem na świat rzeczy, opartym
na uogólnieniach empirycznych w filozofii naukowej
WSTĘP
lub też na przesłankach pozaempirycznych w typach
filozofii spekulatywnej.
Wyodrębniwszy specyfikę przedmiotową filozofii w ramach wspólnoty przed-
miotowej z pozytywnymi naukami szczegółowymi, trzeba z kolei zwrócić uwagę na
zagadnienie jej przedmiotu „zadań eg o". Przez przedmiot „zada-
n y" rozumie się ustaloną i wyodrębnioną problematykę, którą bierze się na war-
sztat w celu jej szczegółowego zbadania w ramach przedmiotu „danego". Problema-
tyka ta nie jest bezpośrednio dana, ale jest formułowana i stawiana, a więc zadawana
sobie przez badacza na podstawie obiektywnych danych empirycznych. W filozofii
przedmiot „zadany" pełni podwójną rolę. Najpierw w zakresie
obiektywnej rzeczywistości umożliwia dy f e r encj acj ę
poszczególnych dyscyplin filozoficznych i ustalanie
dla każdej z nich wtórnie zakładanego przedmiot ii
„d a n e g o", specjalistycznego. Wydzielając w obiektywnej rzeczywi-
stości poszczególne jej fragmenty, stopniowo wraz z rozwojem nauk szczegółowych
uogólniane i systematyzowane, otrzymuje się takie określone całości problemowe,
jak ontologia, kosmologia, gnozeologia, etyka, estetyka i inne, których przedmiot
„dany" jest w pewnym stopniu przedmiotem „zadanym", skupiającym w sobie
pewną całościową problematykę, formułowaną na podstawie nauk przyrodniczych
w oparciu o biologię, psychologię, badania historyczne, społeczne czy kulturowe.
W ten sposób filozofia jako pogląd na świat rzeczy różnicuje się na wiele dyscyplin
szczegółowych. Drugą funkcją przedmiotu „zadanego" jest
umożliwienie ustalania i wyodrębniania problematyki
w zakresie poszczególnych dyscyplin filozoficznych. Za-
gadnienia ontologiczne, gnozeologiczne czy moralne nie są dane, lecz bywają sta-
wiane, czyli zadawane na podstawie uogólnień nauk szczegółowych i tkwiących
u ich podłoża rzeczy, zjawisk psychicznych, takich lub innych historycznie i społecz-
nie stwierdzanych form i faktów postępowania czy działania człowieka. Wydobywa-
jąc takie zagadnienia, prowadzi się nad nimi. własne badania, które będą miały charak-
ter naukowy, jeśli zostaną oparte na ścisłym powiązaniu z naukami szczegółowymi, lub
też pozostaną dociekaniami czysto spekulatywnymi, jeśli tego powiązania zabraknie.
Dzięki przedmiotowi „zadanemu", rozumianemu w tym drugim znaczeniu, każda
szczegółowa dyscyplina filozoficzna może być zarazem dyscypliną naukowo-badawczą,
jeśli tylko ujej podłoża znajdzie się świat rzeczy, rozpracowywany przez nauki szczegó-
łowe. Drugi wniosek zatem, jaki stąd można wyciągnąć, będzie ten, że b a-
dania filozoficzne nad poglądem na świat rzeczy uzależ-
nione są od tego, kto, jak i w jakim celu wydobywa i stawia
problematykę, czyli ustala przedmiot „zadany" w poszcze-
gólnych dyscyplinach filozoficznych; czy ma na celu jedynie obiek-
tywną rzeczywistość w rzeczowym i historyczno-społecznym tego słowa znaczeniu,
czy też zadania inne, dyktowane wyłącznie względami korzyści dominującej w okre-
ślonym czasie grupy bądź warstwy społecznej.
Filozofia więc, jako dyscyplina światopoglądowa,
może być dwojaka: naukowa oraz mniej lub bardziej
WSTĘP
niezależna od danych naukowych, czyli wyrozujnowaaie
spekulatywna. Można jeszcze mówić o kierunkach filozoficznych, usiłują-
cych się stać czymś pośrednim między nauką i racjospekulacją, te jednak pokry-
wają się na ogół z filozofią spekulatywna i dlatego nie tworzą odrębnego rodzaju
filozofii. Mając bliżej określone pojęcie filozofii, jako samodzielnej dyscypliny
ideowopoznawczej, można z kolei próbować odpowiedzieć na pytanie, czym ma być
historia filozofii.
2. Starojoński termin „historia" oznacza badanie lub prowadzenie zwiadu,
aby się dowiedzieć, co kiedyś było; stąd historein miało być badaniem albo wywia-
dywaniem się i przedstawianiem przede wszystkim tego, czego dokonał konkretny
człowiek w swym jednostkowym istnieniu i różnorodnie uwarunkowanym społecznie
działaniu. Historia dlatego ma dwojakie znaczenie: przed-
miotowe, kiedy dotyczy danych faktycznych (res gestae),
i podmiotowe, kiedy sprowadza się do przedstawień,
analizy i do wiedzy o tych danych (historiarerum gestarum). Tych
dwóch znaczeń historii, jak to podkreśla Hegel, nie można oddzielać, ponieważ
każde przedstawienie i analiza historyczna zakłada dane faktyczne, stanowiące
zarazem podłoże tego, co się składa na poznanie i wiedzę historyczną. W zależności
od danycji faktycznych dokonuje się różnicowanie historii na historię powszechną,
polityczno-społeczną, historię kultury i cywilizacji, historię sztuki i religii, historię
nauki, historię filozofii i poszczególnych dyscyplin filozoficznych.
Czym wobec tego ma być historia-filozofii?
Można by na to odpowiedzieć krótko, że będzie to historia filozofii jako dyscy-
pliny światopoglądowej. To jednak nie wszystko wyjaśnia. Historia filozofii bowiem
posiada również swoją przedmiotową i podmiotową sferę badań. Przedmio-
tową stronę historii filozofii stanowią jej źródła, czyli
dane zarówno o problematyce filozoficznej i jej autorach, jak o uwarunkowaniach
społecznych, które powodowały dostrzeganie, stawianie i rozwój zagadnień filozo-
ficznych. Dla historyka filozofii tymi źródłami będą rozpoznane i zbadane dzieła,
zawierające problematykę filozoficzną, dane materiałowe o życiu, działalności i poglą-
dach ich autorów oraz wszelkiego rodzaju dokumenty^ pozwalające na poznanie
warunków, w jakich powstawała i rozwijała się myśl filozoficzna. Źródła te dzielą
się na pierwotne i wtórne; pierwotne są zazwyczaj bezpośrednie lub pośrednie,
podczas gdy źródła wtórne mogą być bardzo różnorodne: krytyczne opracowa-
nia tekstów, monografie, przyczynki, komunikaty i inne. Źródła pierwotne bez-
pośrednie obejmują przede wszystkim autografy, czyli zachowane dzieła własno-
ręcznie pisane przez danego filozofa (rękopisy), notatki, listy, ewentualnie steno-
grajny, współcześnie zaś także bezpośrednio zapisane taśmy magnetofonowe. Źró-
dła te przedstawiają się różnie w poszczególnych okresach historii filozofii. Filozofia
starożytnej Grecji i Rzymu posiada ich bardzo mało. Za pierwotne zwykło się
uważać dzieła Platona, Cycerona, Seneki, Epikteta, Marka Aureliusza, Sekstusa
Empiryka, Plutarcha, Plotyna, w wątpliwość, zwłaszcza w ostatnich czasach, podaje
10
WSTĘP
się autentyczność wielu pism Arystotelesa. Najwięcej dzieł filozoficznych uznanych
za autentyczne przetrwało z epoki cesarstwa rzymskiego. Obok już wspomnianych
filozofów grecko-rzymskich trzeba wspomnieć o zawartych w rękopisach bądź
w drukach dziełach Filona z Aleksandrii, gnostyków, neoplatoników oraz pisarzy
chrześcijańskich. Niezwykle bogate źródła pierwotne w postaci rękopisów i wydań
tekstów posiada filozofia średniowieczna. Zachowane są również prawie wszystkie
ważniejsze pisma filozoficzne z czasów nowożytnych i współczesnych. Podobnie nie-
równomiernie, choć w sposób już znacznie bardziej pełny, przedstawiają się źródła
pierwotne pośrednie. W filozofii grecko-rzymskięj należą do nich przede wszystkim
tzw. fragmenty obejmujące poglądy presokratyków, epikurejczyków, stoików, nie-
których sceptyków i gnostyków. Fragmenty te pochodzą głównie z wyciągów dzieł
Platona, Arystotelesa, Cycerona, niektórych pisarzy chrześcijańskich (Justyn, Kle-
mens z Aleksandrii, Orygenes, Euzebiusz), oraz z tzw. zbiorów albo zestawień dokso-
graficznycli Teofrasta, Stratona, Eratostenesa, Stobajosa i z biografii starożytnych
filozofów (Diogenes Laertios). Materiałom tym przypisuje się wprawdzie wartość
źródeł pierwotnych, niemniej jednak ciąży na nich pośredniość przekazu, mogąca
budzić różnorakie wątpliwości. Jakkolwiek źródła pierwotne pośrednie są mniej liczne
w okresie filozofii średniowiecznej, to jednak ich znaczenie jest niejednokrotnie
niezwykle duże. Zawierają one bowiem dane o poglądach zwalczanych przez teolo-
gów i tym samym dostarczają materiału do badań nad rozwojem filozofii racjonali-
stycznej, której zwolennicy byli podówczas potępiani, a ich dzieła niszczone (Berengar
z Tours, Roscelin, Amalryk z Bene, Dawid z Dinant, Siger z Brabancji). Ze względu
na zachowanie się autentycznych dzieł filozofów nowożytnych źródła pierwotne
pośrednie mają znaczenie nie tyle materiałowe, ile raczej historyczno-interpreta-
cyjne. Źródła wtórne, obejmujące głównie monograficzne opracowania poglądów
poszczególnych filozofów, kierunków i szkół filozoficznych lub też dające syntetyczne
ujęcie historii filozofii powszechnej czy rozwoju filozofii w danym kraju, to niezli-
czone tomy różnych bibliografii ogólnych, zestawień bibliograficznych, recenzji
i wzmianek zawartych w wielu czasopismach filozoficznych oraz bibliografii poszcze-
gólnych dyscyplin filozoficznych. Źródła pierwotne i wtórne razem
wzięte stanowią dla historii filozofii jej przedmiot ma-
terialny, czyli „dany", są jej bazą materiałową, na pod-
stawie której zostaje z kolei tistalony przedmiot „zada-
ny" historyka filozofii.
Podmiotową sferę badań nad historią filozofii two-
rzy ten, kto ustala jej przedmiot „zadańy". Mając źródła
i materiały, nie można przystępować do ich badania bez uprzytomnienia sobie
i postawienia czy zadania problematyki, którą pragnie się przeanalizować, bez
ustalenia określonego porządku tej analizy, wyboru danych faktycznych i zdecydo-
wania się na stosowanie przyjętej przez siebie metody. W związku z tym wyłania się
szereg zadań koniecznych do uwzględnienia zarówno przy opracowywaniu badaw-
czym historii filozofii, jak i przy jej nauczaniu czy uczeniu się. Pierwszym
takim zadaniem będzie ścisłe określenie i opanowanie aparatury pojęcio-
wej stosowanej przez danego filozofa, używanej w określonym kierunku czy syste-
11
WSTĘP
mie filozoficznym, poznanie jej genezy i znaczenia oraz odróżnienie w niej tych
pojęć, które pozostaną wyłączną własnością jakiegoś kierunku filozoficznego, od
tych, które kolejno, niejednokrotnie w odmiennych znaczeniach, będą stosowane
W późniejszych nurtach filozoficznych. Na drugie miejsce wysuwa się
zadanie interpretacyjnej koncepcji źródeł przynależnych do określonego autora
czy nurtu filozoficznego, czyli dostrzeganie właściwej dlań problematyki i w jej
perspektywie odpowiedni wybór i zaklasyfikowanie materiałów oraz ustalenie ich
wagi dla poznania danego kierunku. Taka interpretacja nie może się ograniczać
jedynie do dosłownego i filozoficznie poprawnego rozumienia posiadanego tekstu,
ale musi się liczyć z jego charakterem, uwarunkowaniami czasowo-przestrzennymi
i społecznymi, indywidualnością i społeczną przynależnością jego autora, musi
umieć porównać źródła, a czasem przezwyciężyć nawet własne, subiektywne nasta-
wienie. Trzecim zadaniem będzie umiejętność tworzenia konstrukcji ca-
łościowych i posługiwania się opartą na źródłach intuicją twórczą, wymagającą
często wszechstronnej wiedzy, pozwalającej na odnalezienie, wydobycie i całościowe
przedstawienie problematyki, specyficznej dla badanego nurtu filozoficznego. Z a-
danie czwarte polega na tym, aby żadnej koncepcji problemowej nie ustalać
ani nie przyjmować oddzielnie, ale w możliwie najściślejszym powiązaniu z tym, co
składało się na jej powstanie, co ją aktualnie warunkowało i co w niej jest twórczego
lub hamującego dla dalszego rozwoju myśli filozoficznej. Zagadnienie sprowadza się
więc do ujmowania danego poglądu w jego kontekście, bez czego niemożliwe będzie
zdobycie prawdy historycznej, a zatem do ujmowania zależności od czynników psy-
chicznych i osobowych, oddziaływających na indywidualną twóiczość badanego
filozofa, oraz od uwarunkowań społecznych, wśród których taka twórczość indywi-
dualna się dokonuje. Z uwarunkowań społecznych szczególne znaczenie posiada
klasowa przynależność myśliciela i jego miejsce we współczesnych mu prądach
kulturowych, naukowych i ideowych, ponieważ, jak już przed laty pisał L. Gumplo-
wicz, tym, „co w człowieku myśli, jest bynajmniej nie on sam, lecz jego środowisko
społeczne". Wszystkie te zadania, stojące przed historykiem filozofii, mają na celu
właściwe wyodrębnienie problematyki badawczej, analizę poglądów zarówno po-
szczególnych filozofów i kierunków filozoficznych, jak i przekazywanych o nich
relacji pośrednich, wypracowanie możliwie jednolitej koncepcji architektoniki myś-
lenia znajdującej wyraz w systemie danego filozofa i jej powiązanie z innymi syste-
mami myślenia filozoficznego, ukazanie nie tylko wzajemnego związku poglądów
filozoficznych, ale również ich historycznie znanych ogniw rozwojowych, ich po-
chodzenia, głównych założeń, doktrynalnych i ideowych konsekwencji, a węszcie
roli, jaką odgrywały w odpowiadającym im okresie społecznego rozwoju człowieka.
Zadawana tu problematyka badawcza nie jest tylko obiektywistycznym, literalnym
odtworzeniem tekstu, lecz równocześnie wykrywaniem historyczno-społecznych,
kulturowych i ideowych prawidłowości,-bezpośrednio często nawet nieuchwytnych
dla myśliciela działającego z nimi współcześnie, a dostrzeganych i ustalanych ba-
dawczo dopiero w perspektywie czasu, umożliwiającej rozeznanie rzeczowej i histo-
rycznej wagi analizowanej doktryny filozoficznej. W ten sposób historyk filozofii
przestaje być jedynie biernym poszukiwaczem źródeł i komentatorem tekstów,
12
WSTĘP
przekształca się w dogłębnego znawcę i zarazem twórczego teoretyka rozwoju
myśli filozoficznej. Aby temu zadaniu móc w pełni sprostać, niezwykle ważny jest
wybór i zastosowanie naukowo najbardziej przydatnej metody w prowadzonych
badaniach.
3. Jakkolwiek nie należy oddzielać metody od metodologii, niemniej jednak,
zwłaszcza w historii filozofii, nie można tych dwóch elementów badawczych ze sobą
utożsamiać. Grecki czasownik methodeuo, skąd powstała nazwa methodos, oznacza
określoną technikę postępowania oraz poszukiwanie czegoś według ustalonych reguł.
Stąd „metod a" będzie swego rodzaju techniką albo dyscypliną, która na pod-
stawie materiału danej nauki prowadzi do należytego w jej zakresie poznania. Meto-
dologia natomiast, szczególnie w historii filozofii, nie oznacza tylko jakiejś ogólniej-
szej nauki o metodzie, lecz ściśle określony wzgląd albo postawę teoretyka, syste-
matycznie przezeń uwzględnianą w badaniach nad „danym" i „zadanym" sobie
przedmiotem w zakresie historii filozofii. „Metoda" w znaczeniu dyscypliny tech-
nicznej sprowadza się w praktyce do metodyki właściwej dla każdej nauki szczegó-
łowej i pozostaje w nierozerwalnym związku z jej przedmiotem „zadanym". Metodo-
logia zaś pełni funkcje znacznie szersze i bardziej złożone, ponieważ jest już sama
swego rodzaju „filozofią" metody, a zatem jest ściśle związana z elementami świato-
poglądowymi, mającymi duże znaczenie w badaniach nad rozwojem myśli filozo-
ficznej. Tu bowiem ideowa postawa, przekonania i poglądy pośrednio sposobią,
a często i określają same intencje poznawcze oraz wpływają na wyniki podejmowa-
nych badań. Dlatego, uznając wartość i znaczenie metodyki historycznej w bada-
niach nad dziejami myśli filozoficznej, metodologiczny wzgląd decydujący nawet
0 samym stosowaniu metodyki szczegółowej będzie w tym wypadku czynnikiem
szczególnie ważnym. W zakresie historii filozofii stosowana dotychczas metodologia
posiada dwojaki charakter: przekształcając się w historiografię przedstawia dzieje
myśli filozoficznej w aspekcie obiektywistyczno-struktural-
nym, zawierającym metafizyczne treści ideowe, bądź też przyjmując dia-
lektyczne założenia materializmu historycznego i stosu-
jąc zasadę obiektywnego charakteru praw historii, nawet przy zawężeniu badanej
problematyki do historii doksografii filozoficznej, każdy z jej elementów ujmuje
1 odtwarza na gruncie ich społecznego podłoża i w perspektywie naukowych
osiągnięć światopoglądowych.
Obiektywistyczno-strukturalna historiografia filozofii zamyka w sobie wiele
różnych koncepcji i prawideł metodycznych, znajdujących dostateczny wyraz w me-
tafizycznie podbudowanych postawach ideowych. Koncepcje te mają zazwyczaj duże
znaczenie z punktu widzenia metodyki przygotowywania i opracowywania mate-
riału, analizy źródeł i wydobywania problematyki badawczej. Są one jednak na
ogół bardzo zawężone i jednostronnie stosowane ze względu na pośrednio lub bez-
pośrednio stawiane przed sobą cele i zadania ideowe. I tak, metoda obiek-
tywistycznego referowania, nazywana biograficzno-doksograficzną,
ma w sobie coś z eposu, w którym podając życie i dzieła filozofa skupia się prze-
13
Y/STĘP
ważnie na subiektywnych przesłankach jego poglądów, przesłankach, naświetlonych
pod kątem widzenia jakiegoś problemu, ideowego, np. doszukiwania się idei Boga
u poszczególnych presokratyków czy innych filozofów, jak to ma często miejsce
w konfesjonalnej historiografii filozofii. Inna metoda w tej dziedzinie, zwana
pragmatyczną, odpowiednio dobiera materiał źródłowy i daje mu taką in-
terpretację, aby wyciągnąć z niej wnioski mające ideowo-praktyczne znaczenie.
Metoda pragmatyczna, chcąc przyjmować stałe i niezmienne zasady i reguły, którymi
ludzkość zawsze i wszędzie miałaby się posługiwać w ten sam sposób, sprowadza
historię filozofii do wykrywania podstaw działania i tłumaczenia nimi różnych
przejawów umysłowości filozoficznej. Jest to swego rodzaju metafizyczna pragma-
tyka, szukająca spekulatywnego uzasadnienia genezy i kształtowania się poszcze-
gólnych kierunków filozoficznych bez uwzględniania towarzyszących im uwarun-
kowań historycznych. "W tym ujęciu historia filozofii to wprawdzie magistra vitae,
ale mistrzyni życia uległa wysuwanym przez dzieje wybitnym jednostkom, którym
przypisuje wyłączne prawo tworzenia teorii i systemów, mających być biernie uzna-
wanymi i przyjmowanymi przez ogół ludzi. Do historiografii obiektywistyczno-
-strukturalnej, stosowanej w wąskim zakresie wybranego zagadnienia albo teorii,
należy również metoda monograficzna, zwana także niekiedy gene-
tyczną. Według tej metody historia filozofii jest zbiorem wzajemnie powiązanych
zestawów problemowych, których poznanie stwarza coś w rodzaju „czystej" wiedzy
historycznej w zakresie podstawowych zagadnień filozoficznych. W tym wypadku
badacz tworzy historię filozofii jako nauki opisującej poszczególne etapy kształto-
wania się zagadnień i teorii filozoficznych w skali ustalanej i a priori konstruowanej
przez siebie całości. Kryterium wyboru jednostkowych poglądów, mających się
składać na tę całość, tworzą uznane w nich przez badacza teleologiczne wartości,
umożliwiające powiązanie różnych poglądów jednostkowych w monograficzne,
a zatem kompleksowe ujęcia strukturalne.
Każda z tych metod, nader skrupulatnie wykorzystując materiał doksogra-
ficzny, jednocześnie sama z siebie tworzy i odpowiednio przysposabia środki jego
metaanalizy, subiektywnie ukierunkowanej krytyki i ideologicznie zamierzonej
apologii. Żadna z nich natomiast nie ujmuje historii filozofii jako nauki niezależnej
i rozwijanej w perspektywie badań obiektywnej prawidłowości rozwoju poglądów,
teorii i systemów filozoficznych, jako uogólnianych wyrazów precyzowanych na
podstawie badawczych danych szczegółowych.
Natomiast metoda dialektyczna i metodologia materia-
lizmu historycznego w zastosowaniu do historii filozofii stawia sobie za
cel badanie obiektywnej prawdy historycznej nie tylko z punktu widzenia jej osią-
gania lub mijania się z nią przez poszczególne teoiie, kierunki i systemy filozoficzne,
ale przede wszystkim wykazywania jej istnienia i nierozerwalnego związku z obiek-
tywnym istnieniem świata rzeczy, odbijającym się w ludzkiej świadomości i znaj-
dującym swój wyraz w myśleniu, wiedzy, nauce i filozofii.
a) Stąd metodologia oparta na materializmie histo-
rycznym i stosowana do badań nad historią filozofii,
"Arzucaiąc wszelką obiektywistyczną i subiektywisty-
WSTĘP
czną interpretację rozwoju filozofii, wypowiada się za
jej ścisłym związkiem z naukajni szczegółowymi i z pozy-
cji obiektywnej nauki kieruje dialektyczną analizą da-
nych doks ©graficznych, ich krytycznym rozeznaniem
i metodologicznie materialistyczną oceną ideową. Szu-
kając prawdy historycznej w filozofii, stosowana w niej metodologia musi być
w konsekwencji naukowa.
b) Dlatego badania nad historią filozofii, prowadzone zgodnie z tą metodologią,
nie mogą być tylko rekonstrukcją faktycznych danych doksograficznych, choć i to
niewątpliwie do nich należy, ani tylko odczytaniem źródeł i obiektywistycznym ich
przekazywaniem czy też wyłącznie bibliograficznym zapisem tekstu lub opisowym
przyczynkiem, skądinąd także pożądanym, ale musi być wykrywaniem
tych prawidłowości, które ki er owały tworzeniem się fi-
lozoficznych poglądów jednostek, wyrażających dąże-
nia i potrzeby macierzystej struktury społecznej i kul-
turowej, i tych prawidłowości, które w skali całości
tkwiły u podstaw tej struktury i w ten czy inny sposób
znajdowały wyraz w myślach i poglądach filozoficz-
nych jednostki, a nawet całej epoki.
c) Dlatego właśnie metodologia materializmu historycznego żąda badań nad
społeczno-ideowymi, a nie tylko faktograficznymi źródłami poglądów i teorii filo-
zoficznych, domaga się badania przyczyn starć sprzecznych albo przeciwnych sobie
kierunków czy systemów w skali całokształtu poczynań ludzkich w danej epoce,
chce dostrzegać zależność tych tarć od materialnych i duchowych warunków ludz-
kiego życia, widzieć, co powstaje i przemija, a co twórczo w dalszych ogniwach roz-
woju przyczynia się do powstania nowych poglądów i teorii, co i dlaczego hamuje
myśl ludzką, a co i jak dalece przyczynia się do jej postępu, co wreszcie w procesie
historii filozofii jest jednolitego i prawidłowego przy całej różnorodności i sprzecz-
ności. W sumie więc sprowadza się to wszystko do badań nad prawdą obiektywną
w historii filozofii.
d) Takie badania nie mogą izolować zagadnień, wyosabniać ich nie tylko do-
ksograficznie, doktrynalnie, ale również i z określonego stanowiska ideowego, bo
prawda historyczna jest prawdą obiektywną i tylko ta filozofia zacho-
wa priorytet, która ją naukowo bada i wykrywa w szero-
kiej skali powiązań rzeczowych, społeczno-ideowych
i kulturowych, która negując wszelkie pozaobiektywno-
-historyczne implikacje niezmiennej i stałej prawdy
absolutnej oraz przyznając prawdzie historycznej moż-
ność dalszego, dialektycznego rozwoju i zrywając z jej
bezwzględną tożsamością, dostrzega ją w całym jej pro-
cesie starć i konfliktów rzeczy i myśli, poglądów i prze-
konań. Uogólniając więc materiał doksograficzny, historyk filozofii bada
i pokazuje jej rozwój uzależniony od rozwoju społeczeństwa, w którym i dla
1S
WSTĘP
którego dany myśliciel działał, kształtował swoją świadomość i odpowiadał współ-
czesnemu mu zapotrzebowaniu społecznemu.
e) Wreszcie metodologia materializmu historycznego określa również klasowo
historyka filozofii, wiążąc go przede wszystkim ideologicznie z człowiekiem pracy,
który potrzebuje historyczno-obiektywnej prawdy, aby mógł dalej decydować
0 sobie, o swoim społeczeństwie i socjalistycznej kulturze materialnej, umysłowej
1 duchowej, aby mógł wiązać przeszłość z teraźniejszością, rozumieć sens własnego
życia w perspektywie przeszłości i w sposób bardziej skuteczny uzasadniać swoją
teraźniejszą postawę ideową. W tym też zamyka się cel uprawiania historii filozofii,
nie ograniczającej się tylko do rejestracji i rozeznania właściwego zapisu doksogra-
ficznego, ale doszukującej się tych wszystkich zasad i ogólnych prawidłowości, które
go spowodowały i pokierowały rozwojem myśli filozoficznej i ideowej postawy
człowieka.
4. W świetle metodologicznych przesłanek, wynikających z materializmu histo-
rycznego, uzasadniona jest również potrzeba szukania ogólnych i bardziej zasad-
niczych podstaw do periodyzacji historii filozofii. Rozwój filozofii był zawsze ściśle
związany z kształtowaniem się badawczo-twórczej działalności człowieka, która,
jak wykazują badania poszczególnych teorii i systemów filozoficznych od starożyt-
ności po czasy dzisiejsze, rodziła się i była uwarunkowana sytuacją materialną da-
nego układu społecznego. Układy te, zwane formacjami społeczno-ekonomicznymi,
rozważane jako całości, tworzą podstawę do najbardziej ogólnego zaklasyfikowania
rozwijających się w nich dążeń naukowych i filozoficznych. I tak, pierwszym
będzie układ zwany ustrojem niewolniczym, któremu odpowiada rozwój filozofii
grecko-rzymskiej, drugim — ustrój feudalny z własnym światopoglądem, trze-
cim — okres produkcji kapitalistycznej, w którym potrzeby społeczno-ekonomicz-
ne wzmagają działalność naukową i filozoficzno-ideową, wreszcie c zwartym —
ustrój socjalistyczny ze swoją filozofią naukową i naukowym poglądem
na świat i życie. Każdy z tych układów przejawia dalsze zróżnicowanie wewnętrzne,
znajdujące wyraz w koncepcji i zadaniach stawianych przed nauką i filozofią.
W ustroju niewolniczym świata grecko-rzymskiego wyodrębniają się cztery takie
okresy. Pierwszy, związany z technicyzmejn, od greckiego
techne — rzemiosło, tworzy nurt, w którym zainteresowania teoretyczne skupiają
się wokół problematyki przyrodniczej. Konflikty klasowe techników-rzemieślników-
-kupców oraz sfer dawnego ziemiaństwa, bądź arystokracji rodowej doryckiej,
powodują różnice stanowisk w koncepcji, w teoretycznym, a nawet praktycznym
stawianiu i rozwiązywaniu tej problematyki: pierwsi zagadnienie świata przy-
rody ujmują naturalistycznie i materialistycznie, drudzy zaś do tej problematyki
podchodzą spekulatywnie, wypracowują pierwsze elementy późniejszej metafizyki
(pojęcie bytu) i dają w rezultacie początek naturalistyczno-spirytualistycznej kon-
cepcji przyrody. Empedokles i Anaksagoras próbują pogodzić te dwa przeciwstawne
stanowiska. Okres drugi, związany z przodującą pozycją społeczeństwa grec-
kiego w basenie śródziemnomorskim, w wyniku postawy Greka jako producenta,
16
WSTĘP
kupca i nosiciela kultury, pozwala na helleńskie sformułowanie nowej zasady: czło-
wiek miarą wszechrzeczy. W nauce i filozofii na*czoło wysuwa się problem człowieka.
Zagadnienie to konsekwentnie podejmują epigoni mateiializującego naturalizmu
w postaci filozofii atomistycznej, reprezentującej dążenia wzbogaconych sfer techno-
-produkcyjnych, którym znowu w pojmowaniu roli i zadań człowieka przeciwsta-
wiają się tym razem społecznie i politycznie zorganizowani przedstawiciele arysto-
kracji ziemiańskiej, twórcy idealizmu obiektywnego. Wyjścia pośredniego między;
starą tradycją materialistyczną i realizmem obiektywnym szuka Arystoteles, twórca
realistycznej koncepcji nauki i filozofii „złotego środka". Okres trzeci, jako
wyraz klęski gospodarczej i politycznej Grecji, staje się zarazem widownią histo-
rycznego wysiłku ideologicznego Greka-arbitra ówczesnej kultury i cywilizacji, wy-
chowawcy narodów, pozbawionego niezależności politycznej i szukającego wyzwo-
lenia i szczęścia w kosmopolityzmie bezojczyźnianym. Producent kling i wzbogacony
kupiec swoje wyzwolenie i szczęście widzi w wyzbyciu się strachu przed „nieznanym",
w poznaniu świata przyrody i rozumnym używaniu jego dóbr; konserwatywny
właściciel niewolników zaś szuka spokoju ducha w wielkopańskim zamknięciu się
w sobie, a trzeźwy sceptyk, odrzucając dogmatyzm jednego i drugiego, chce brać życie
takim, jakim jest: niepewne i względne, a zatem patrzeć z boku i uprawiać filozofię
konsekwentnego nieangażowania się. Wreszcie okres czwarty, w obliczu
wyzysku gospodarczego i ucisku politycznego, stosowanego przez zaborczy legalizm
rzymski, wprowadza w miejsce filozofii teozofię, która autorytetem bóstw miała
trzymać niewolnika w uległości, uzasadniać wyższość patrycjusza nad plebsem,
ugruntowywać władzę i sankcjonować organy ucisku politycznego i panowania
miasta siedmiu wzgórz nad ówczesnym światem. Okres ten łączy w sobie teistycznie
nastawioną filozoficzną myśl hellenistyczną, gnozę judejską, gnostyczne nurty wscho-
dnie i chrześcijaństwo. Na nim, z końcem VI lub w VII wieku, kończy się układ
ustroju niewolniczego, a z nim i filozofia grecko-rzymska..
Układ społecznych stosunków feudalnych w Europie Zachodniej w formie
względnie ustabilizowanej występuje w VIII wieku. W tym czasie dokonało się
ostateczne przejście od stosunków produkcji, opartych na niewolnictwie, do stosun-
ków produkcji, ukształtowanych na zasadzie własności ziemi. Właścicielem ziemi
stawał się feudał, senior, któremu podlegał wasal jako użytkownik przyznanego
sobie obszaru ziemskiego. W ten sposób powstała klasa feudalna i jej antagonista —
warstwa chłopstwa pańszczyźnianego. Wewnątrz pierwszej dokonało się zróżnicowa-
nie między feudałem świeckim i duchownym, z drugiej zaś często wywodził się miesz-
kaniec miasta, dając początek mieszczaństwu jako nowej warstwie antyfeudalnej.
Takie zróżnicowanie klasowe rzutowało z kolei na stosunki społeczno-polityczne
i umysłowe epoki. Po stosunkowo krótkich sporach za czasów Karola Wielkiego,
życie intelektualne zostało opanowane przez feudalne
duchowieństwo, które wypracowało własną doktrynę i ideologię teo-hierar-
chii, wyrastającą z sankcjonowania feudalizmu i nadania mu stałych wartości abso-
lutnych. Równocześnie zaczynają się kształtować przeciwstawne sobie poglądy dok-
trynalne i ideowe, których twórcą i wyrazicielem jest opozycja antyfeudalna, znajdu-
jąca zwolenników wśród niektórych przedstawicieli kleru, a przede wszystkim wśród
2 Zarys historii filozofii
17
WSTĘP
ludu i mieszczaństwa. Najogólniej rzecz biorąc, podstawą konfliktu było zagad-
nienie stosunku wiary i rozumu, problem, który pojawił się już
u schyłku niewolnictwa, ale teraz wystąpił na nowym podłożu społeczno-politycznym
i w ówczesnym życiu umysłowym stał się sprawą zasadniczą. On też decyduje o perio-
dyzacji filozofii w okresie społeczeństwa feudalnego i w nim streszcza się cała filozofia
tego okresu, wyrażająca się w sześciu większych lub mniejszych ugrupowaniach
doktrynalno-problemowych. Pierwsze z nich zajęło się sprawą metodologicznej
koncepcji filozofii, wyrażającą się z jednej strony w tradycyjnej tendencji stwarza-
nia z filozofii propedeutyki teologicznej, z drugiej zaś — w jej opozycji neoplatoń-
skiej, wypowiadającej się za ontologizmem dialektycznym, i wreszcie — w postawie
ugodowej, sprowadzającej filozofię do dialektyki teologicznej. Jakby odpowiedzią
na to pieiwsze ukierunkowanie było dążenie drugie, zapoczątkowane głównie
przez włoskie ośrodki umysłowości mieszczańskiej, które usiłowały sprowadzić filo-
zofię do czysto rozumowej dialektyki, a rozum uczynić jedynym kryterium poznania.
Stąd na trzecim miejscu zrodził się spór dialektyków z antydialektykami, mający
u swego podłoża po raz pierwszy otwarcie wyrażoną konieczność obrony supremacji
teologii nad filozofią. W sporze tym wezmą udział najpierw skrajni antydialektycy,
przeciwnicy nauki i filozofii, potem skrajni dialektycy, którzy zapoczątkują nomina-
lizm oraz tzw. realizm umiarkowany Anzelma z Canterbury, który zechce przyspo-
sobić filozofię do celów apologetyczno-teologicznych. Jednak w obliczu wzrostu
niezależności życia intelektualnego miast i rewolucyjnych ruchów społeczno-ideowych
wśród ludu nie zadowalało to teologów. Zagadnienie stosunku wiary i rozumu wy-
magało bardziej systematycznego opracowania i dlatego na czwartym miejscu
wyłonił się problem instrumentalnej koncepcji filozofii, którą można by zastosować
do systematyzacji problematyki teologicznej. Wokół tego zagadnienia skupiły się
trzy kierunki, usiłujące znaleźć jego rozwiązanie: szkoła w Chartres ze
swym racjonalizmem naturalistycznym i materializmem, ośrodek paryski
pozostający pod wpływami racjonalizmu dialektycznego (Abelard), dialektyki mi-
stycznej (szkoła ze św. Wiktora) i irracjonalizmu mistycznego (Bernard z Clairvaux)
oraz nurt pośredni, który skodyfikował materiał teologiczny w postaci pod-
ręcznika teologicznego, tzw. Sentencji opracowanych przez Piotra Lombarda. Tę
próbę stabilizacji teologii już niemal w chwili jej dokonywania niweczyło wprowa-
dzenie dzieł Arystotelesa do Europy Zachodniej'. Fakt ten, po p i ą t e, spowodował
nowe konflikty w ujmowaniu stosunku wiary i rozumu, wyrażające się w zagadnie-
niu filozoficzno-teologicznej recepcji arystotelizmu i jej racjonalistycznej. opozycji,
obejmującej swą różnorodną problematyką prawie cały XIII wiek. Wreszcie w ostat-
nim, szóstym etapie, wiek XIV stanął przed wyraźnie zarysowanym przeciwień-
stwem między tradycyjną scholastyką a filozoficznym antyscholastycyzmem, wyra-
żającym się głównie w nominalizmie empirycznym, w nominalizmie dialektycznym
i konceptualizmie Wilhelma Ockhama, w którym uwidoczniły się już nowe, anty-
feudalne dążenia społeczno-polityczne i ideowe, będące jeśli nie końcem, to przeło-
mowym zwrotem w dziejach ideologii feudalnej.
Koniec układu społecznych stosunków feudalnych jest znacznie trudniejszy do
określenia niż koniec niewolnictwa. Ośrodki miejskie i wywodząca się z nich burżu-
18
WSTĘP
Ą
azja, rozwijając produkcję, równocześnie powodowały przegrupowanie sił społecznych
i stwarzały nowe zapotrzebowanie na naukę i odkrcia naukowe. Stopniowo przesła-
niając zainteresowania teologiczne, otwierały nowe możliwości przed uczonymi i pi-
sarzami, odkrywcami i technikami, których działalność zaczynała się wiązać z nowy-
mi potrzebami gospodarczymi, politycznymi i ideowymi poszczególnych państw
narowościowych. Nauka i filozofia przechodziła z wolna na usługi producenta
i w pośredniej lub bezpośredniej zależności od niego zakładała również teoretycznie
i praktycznie nową problematykę badawczą. Stąd w początkach ustroju kapitali-
stycznego, jako wyraz reakcji na pseudopoznawczy supranaturalizm, powstaje
w Anglii, kraju gospodarczo najwyżej wówczas rozwiniętym, naturalizm filozoficzny
w postaci metodycznego ejnpiryzmu, empirycznego natura-
lizmu społecznego i naturalizmu religijnego. We Francji
zaś, gdzie burżuazja miała znacznie mniejsze możliwości rozwoju gospodarczego,
a raczej usiłowała zapewnić sobie nowe pozycje socjalne i kulturalne, przeciwstawia-
jąc tradycyjnej u siebie teologicznej metafizyce niezależność i autonomię rozumu,
powstał metodyczny radykalizm racjonalistyczny Kartę-
z j u s z a. Nurt ten, wywołując reakcję fideistyczno-teologiczną
natur ałi s t y c z n ą i spirytualistyczną (ontologizm i oka-
zjo n a 1 i z m), równoczśnie przekształcałsię w ruch umysłowy, który opanował
niemal całą ówczesną postępową burżuazję. W Niderlandach i w Niemczech, gdzie
burżuazja szukała sposobów wyzwolenia spod wpływów teokracji, ukształtował się
racjonalizm monistyczno-metafizyczny, w Anglii zaś, poszu-
kującej wiedzy mającej teoretycznie uzasadniać jej osiągnięcia gospodarcze i zdoby-
cze społeczne, racjonalizm rozwijał się na podłożu ejnpiryczno-sensualistycznym,
tworząc trzy powiązane ze sobą kierunki: empiryczny w filozofii Locke'a,
racjonalizm idealistyczno-subiektywny Berkeleya
i racjonalistyczny empiryzm sceptyczny Hume' a. Wreszcie
we Francji racjonalizm, pod wieloznaczną nazwą „filozofii oświeeenia", przekształcał
się w racjonalizm naturalistyczny i wywodzący się zeń
materializm mechanistyczny. Reakcją zaś zarówno nu racjonalizm
0 podłożu empiryczno-materialistycznym, jak i na racjonalizm spekulatywno-idea-
listyczny stała się krytyczna filozofia Kanta. W ten sposób cało-
kształt filozofii, będącej odpowiednikiem społeczno-gospodarczego, politycznego
1 ideowego wzrostu burżuazji, zamyka się w siedmiu historycznie powiązanych ze
sobą nurtach umysłowych, nie pozbawionych wprawdzie podstaw i założeń metafi-
zycznych, ale wyzwalających rozum z zależności od teologii i wynikających z niej
kryteriów pozaracjonalnych.
W wymienionych dotychczas etapach historycznego rozwoju myśli filozoficznej
nie uwzględniono procesu zespalania się poszczególnych epok, to znaczy tworzenia
się okresów pośrednich, w których koniec filozofii jednego układu stosunków spo-
łecznych równocześnie stawał się początkiem układu nowego i w których także trzeba
wyodrębnić określone dążenia i nurty umysłowe, w pewnej mierze samodzielnie
zlokalizowane. I tak przed filozofią jońską, zapoczątkowującą naukę i filozofię sta-
rożytnej Grecji i Rzymu., należy w szerszym i węższym zakresie uwzględnić proces
19
WSTĘP
przestawiania się człowieka z myślenia mitologiczne-
go i wyobrażeniowego na myślenie filozoficzne i ogól-
noteoretyczne, proces przechodzenia z teogonii do kosmogonii, z herme-
tyzmu teo-mitycznego do wiedzy jawnej i dostępnej niewtajemniczonemu sakralnie,
z orfiki i mistyki do wiedzy rozumowej i praktycznego działania. Taki okres po-
średni będzie jeszcze bardziej złożony u schyłku niewolnictwa i powstawania umysło-
wości ustroju feudalnego. Kiedy umiera Ostatni Rzymianin, wtedy na wschodnich,
południowych i zachodnich peryferiach imperium rozwija się żywy ruch umysłowy
syryjski, arabski i żydowski, działają epigoni greek o-
-rzymscy w Hiszpanii. Myśl syryjsko-arabsko-żydowska nie tylko pod-
buduje umysłowość filozoficzną wczesnego średniowiecza, ale będzie dla niej pod-
nietą i źródłem, wzmacniającym jej żywotność w następnych wiekach jej rozwoju
historycznego. Ten drugi okres, umownie nazwany „pośrednim", jest niewątpliwie
zamkniętą w sobie całością, ale ze względu na jego rolę w kształtowaniu się zachod-
niej myśli filozoficznej może być tylko cząstkowo omawiany. Trzecim okresem
pośrednim, między filozofią społeczeństwa feudalnego a filozofią zrywającej z feuda-
lizmem burżuazji, będzie filozofia humanistycznego odrodzenia, któ-
ra podejmie wysiłek doktrynalnego przezwyciężenia teocentryzmu scholastycznego
i przygotuje grunt do powstania nowej wiedzy w dziedzinie filozofii przyrody, pań-
stwa i prawa oraz religii. Do tego samego rzędu mirtów ksz