4451
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | 4451 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
4451 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd 4451 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. 4451 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
4451 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
KIEROWANIE
James A. F. Stoner
Charles Wankel
Prze�o�y�
Andrzej Ehrlich
Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne
Warszawa 1997
James A. F. Stoner
Charles Wankel
Management
Third edition
Englewood Cliffs, New Jersey
Original Engli�h
language edition published
by Prentice Hali, Inc.
Copyright � 1986
Ali Rights Reserved
Opracowanie graficzne
Andrzej Pilich
Redaktor
Janina Wo�
Redaktor tec
El�bieta Opon^zewska
� Copyright for the Polish edition
by Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne S.A.
Warszawa 1992
ISBN 83-208-0861-8
SPIS TRE�CI
Przedmowa 19
Cz�� I. Wprowadzenie 21
l. Kierowanie i kierownicy 22
Definiowanie poj�cia: kierowanie 23
Dlaczego organizacje s� potrzebne 24
Organizacje osi�gaj� cele 25
Organizacje przechowuj� wiedz� 25
Organizacje tworz� kariery 25
Cele tej ksi��ki 26
Czym zajmuj� si� kierownicy 26
Efektywno�� kierownika i organizacji 29
Doskona�o�� w zarz�dzaniu 30
Rodzaje kierownik�w 31
Szczeble zarz�dzania 32
Kierownicy funkcjonalni i og�lni 32
Proces kierowania 33
Planowanie 33
Organizowanie 33
Przewodzenie 34
Kontrolowanie 34
Umiej�tno�ci i role kierownicze 35
Szczeble zarz�dzania i umiej�tno�ci kierownicze 35
Role kierownicze 37
Kierowanie: sztuka, nauka �cis�a czy zaw�d? 39
Czy kierowanie jest sztuk� czy nauk� �cis��? 39
Czy kierowanie jest wolnym zawodem? 40
Szkolenie kierownik�w 41
Krytyka kszta�cenia kierownik�w 42
Wiedza kierownicza: ksi��ki i do�wiadczenie 43
Podsumowanie 43
Pytania kontrolne 44
2. Ewolucja teorii organizacji i zarz�dzania 45
Teoretycy szko�y klasycznej 46
Prekursorzy naukowej organizacji 46
Frederick W. Taylor (1856�1915) i naukowa organizacja pracy 47
Inni wsp�tw�rcy naukowej organizacji 50
Osi�gni�cia i ograniczenia naukowej organizacji 51
Henn Fayol (1841�1925) i klasyczna teoria organizacji 52
Osi�gni�cia i ograniczenia klasycznej teorii organizacji 56
Teorie przej�ciowe: bardziej zorientowane na ludzi 57
Szko�a behawioralna: organizacja to ludzie 58
Hugo Munsterberg (1863�1916) i narodziny psychologii przemys�owej 58
Elton Mayo i ruch stosunk�w wsp�dzia�ania 59
Osi�gni�cia i ograniczenia ruchu stosunk�w wsp�dzia�ania 60
Od stosunk�w wsp�dzia�ania do nauk behawioralnych 61
Osi�gni�cia i ograniczenia szko�y nauk behawioralnych 62
Szko�a ilo�ciowa: badania operacyjne i teoria decyzji 62
Osi�gni�cia i ograniczenia teorii decyzji 63
Ewolucja teorii organizacji i zarz�dzania 63
Jak rozwinie si� teoria organizacji i zarz�dzania? 64
Podej�cie systemowe 65
Podej�cie sytuacyjne 66
Podej�cie przyj�te w tej ksi��ce 68
Podsumowanie 69
Pytania kontrolne 69
Cz�� II. Planowanie i podejmowanie decyzji 71
3. Zapewnienie skuteczno�ci planowania 72
Planowanie i proces kierowania 73
Plany i podejmowanie decyzji 74
Potrzeba elastyczno�ci 75
Cztery podstawowe etapy planowania 75
Plany operacyjne 76
Plany jednorazowe 77
Plany trwale obowi�zuj�ce 78
Wi� mi�dzy planowaniem i kontrol� 80
Rodzaje instrument�w kontroli 80
Przezwyci�anie przeszk�d w skutecznym planowaniu 81
Niech�� do ustalania cel�w 81
Op�r wobec zmian 82
Przezwyci�anie oporu 82
Zarz�dzanie przez cele 83
Czym jest zarz�dzanie przez cele? 85
Sformalizowany system ZPC 86
Ocena ZPC 88
Zalety ZPC 89
S�abo�ci ZPC 90
Doprowadzanie do skuteczno�ci ZPC 91
Podsumowanie 93
Pytania kontrolne 94
4. Planowanie strategiczne 95
Koncepcja strategii 95
Czym jest strategia 95
Cele organizacji 96
Cechy strategii 96
Sposoby opracowania strategii 97
Trzy sposoby opracowania strategii 97
Rozwa�ania przy wyborze sposobu 98
Czym jest planowanie strategiczne? 99
Cechy planowania strategicznego 100
Planowanie strategiczne a operacyjne 100
Znaczenie planowania strategicznego l O l
Dlaczego planowanie strategiczne jest wa�ne? 101
Zalety i wady planowania strategicznego 102
Sformalizowany proces planowania strategicznego 104
Trzy poziomy strategii 105
Strategia na poziomie przedsi�biorstwa 106
Strategia jednostki gospodarczej 108
Rodzaje podej�cia do sformalizowanego planowania
strategicznego 114
Rola zespo��w planuj�cych w du�ych organizacjach 114
Planowanie strategiczne w ma�ych przedsi�biorstwach 115
Planowanie strategiczne w organizacjach nie nastawionych na zysk 116
Przezwyci�anie przeszk�d w sformalizowanym planowaniu
strategicznym 117
Podsumowanie 119
Pytania kontrolne 120
5. Rozwi�zywanie problem�w i podejmowanie
decyzji 121
Rodzaje problem�w i decyzji 122
Decyzje programowane i nieprogramowane 122
Pewno��, ryzyko i niepewno�� 125
Istota rozwi�zywania problem�w przez kierownik�w 126
Wynajdywanie problem�w i okazji 126
Wynajdywanie problem�w 127
Wyszukiwanie okazji 129
Decydowanie si� na decydowanie 130
Racjonalny proces rozwi�zywania problem�w 131
Etap l � zbada� sytuacj� 132
Etap 2 � opracowa� warianty rozwi�za� 133
Etap 3 � oceni� warianty rozwi�za� i wybra� najlepszy 134
Etap 4 � wdro�y� decyzj� i �ledzi� jej wyniki 134
Zwi�kszanie efektywno�ci rozwi�zywania problem�w przez kiero-
wnik�w 135
Doskonalenie indywidualnego rozwi�zywania problem�w 135
Decydowanie o tym, kto decyduje 139
Kiedy anga�owa� podw�adnych 141
Podsumowanie 142
Pytania kontrolne 143
6. Instrumenty planowania i rozwi�zywania
problem�w 144
Zastosowanie teorii decyzji 145
Zarys historyczny 145
Cechy charakterystyczne teorii decyzji 146
Etapy w programie teorii decyzji 147
Rodzaje modeli i metod teorii decyzji 149
Zastosowanie metod teorii decyzji 152
Skuteczne wykorzystanie teorii decyzji 154
Zalety i ograniczenia teorii decyzji 154
Zastosowanie teorii decyzji 155
Klucz do skutecznych zastosowa� 156
Modele do prognozowania otoczenia 157
Cele prognozowania 157
Metody prognozowania na potrzeby informacji o gospodarce i sprzeda�y 158
Prognozowanie zmian techniki 160
Wyb�r odpowiedniej metody prognozowania 161
PERT i CPM: modele planowania i kontroli 162
Wykres Gantta 162
Wyznaczanie kamieni milowych 163
Sieciowe metody planowania 164
Zalety i ograniczenia PERT i CPM 166
Podsumowanie 167
Pytania kontrolne 168
7. Kierowanie operacjami i wydajno�� 169
Zmieniaj�ce si� pogl�dy na produkcj� i operacje 169
Charakterystyka system�w produkcji/operacji 170
System operacji: model 171
Projektowanie system�w produkcji/operacji 174
Planowanie i projektowanie wyrobu-us�ugi 174
Planowanie zdolno�ci produkcyjnej 175
Wyb�r procesu 176
Planowanie lokalizacji 179
Planowanie rozmieszczenia 179
Projektowanie zada� 182
Decyzje planistyczne i kontrolne 182
Planowanie i kontrola operacji 184
System planowania i kontroli zapas�w 185
Wydajno�� 188
Czym jest wydajno��? 188
Zwi�kszanie wydajno�ci organizacji 189
Wydajno�� dzi�ki ludziom 190
Czynniki wp�ywaj�ce na wydajno�� 191
Wydajno�� w Japonii: teoria Z 194
Podsumowanie 194
Pytania kontrolne 195
Cz�� III. Organizowanie dla trwa�o�ci i zmiany
8. Podzia� pracy i struktura organizacyjna 198
Znaczenie organizowania 198
Podzia� pracy 200
197
Korzy�ci p�yn�ce ze specjalizacji pracy 200
Wczesne niepokoje dotycz�ce specjalizacji 201
Projektowanie zada� 202
Kompromis mi�dzy specjalizacj�, zadowoleniem i wydajno�ci� 204
Rozszerzanie i wzbogacanie pracy 205
Skuteczne przeprojektowanie pracy 207
Organizacja i struktura organizacyjna 208
Elementy struktury organizacyjnej 209
Wyznaczniki struktury organizacyjnej 209
Departamentalizacja 211
Wcze�niejsza reorganizacja 211
Schemat organizacyjny 212
Formalna struktura organizacyjna 213
Struktura funkcjonalna 214
Struktura wed�ug wyrobu lub rynku 215
Struktura macierzowa 218
Struktura nieformalna 221
Wyb�r w�a�ciwej struktury 222
Podsumowanie 222
Pytania kontrolne 223
9. Koordynacja i projekt organizacji 225
Koordynacja 226
Potrzeba koordynacji 226
Problemy w osi�ganiu skutecznej koordynacji 227
Sposoby doprowadzania do skutecznej koordynacji 228
Wyb�r odpowiednich mechanizm�w koordynacji 231
Rozpi�to�� kierowania 232
Wyb�r odpowiedniej rozpi�to�ci 233
Projekt organizacji 235
Wczesne rozwa�ania nad projektem organizacji 236
Klasyczne pogl�dy na projekty organizacji 236
Podej�cie neoklasyczne 238
Sytuacyjne podej�cie do projektowania organizacji 240
Strategia i struktura 240
Otoczenie i struktura 242
Technologia zada� i struktura 245
Ludzie i struktura 247
Wzrost, zmiana i schy�ek organizacji 248
Nacisk na wzrost 248
Cykle �ycia organizacji 249
Problemy bardzo szybkiego wzrostu 250
Niekt�re pogl�dy na schy�ek organizacji 251
Podsumowanie 253
Pytania kontrolne 254
10. W�adza, delegacja i decentralizacja 256
Wp�yw, w�adza i autorytet 257
Podstawa autorytetu formalnego: dwa pogl�dy 258
�r�d�a w�adzy 259
W�adza w organizacjach 260
W�adza liniowa i sztabowa 263
Stanowiska liniowe 264
Stanowiska sztabowe 264
Sztab osobisty i specjalistyczny 265
W�adza sztabu funkcjonalnego 265
Delegowanie 266
Klasyczne wskaz�wki dotycz�ce delegowania 266
Ograniczenia wskaz�wek klasycznych 268
Zalety skutecznej delegacji 269
Przeszkody w skutecznym delegowaniu 269
Przezwyci�anie przeszk�d 270
Decentralizacja 271
Czynniki wp�ywaj�ce na decentralizacj� 272
Tendencje do decentralizacji 274
Podsumowanie 274
Pytania kontrolne 275
11. Kadry i gospodarka zasobami ludzkimi 277
Proces kadrowy 278
Planowanie zasob�w ludzkich 280
Etapy planowania 280
Prognozowanie i przegl�d zasob�w ludzkich 281
Nab�r 282
Opis stanowiska 284
�r�d�a naboru 284
Dob�r 286
Etapy selekcji 286
Prowadzenie wywiad�w 288
Dob�r kierownik�w 289
O�rodki oceny 291
Wprowadzenie do pracy 292
Skutki pierwszych do�wiadcze� w pracy 292
Szkolenie i doskonalenie 293
Programy szkolenia 293
Programy doskonalenia kierownik�w 294
Ocena efektywno�ci 297
Ocena formalna i nieformalna 297
Sposoby formalnej oceny 298
Problemy oceny 299
Awanse, przeniesienia, degradacje i zwolnienia z pracy 300
Awanse 300
Przeniesienia 301
Degradacje i zwolnienia z pracy 301
Ocena efektywno�ci dzia�u zasob�w ludzkich 301
Podsumowanie 302
Pytania kontrolne 303
12. Kierowanie zmian� i rozwojem organizacji 305
Si�y zmian 305
Si�y zewn�trzne 306
Si�y wewn�trzne 306
Reakcje kierownik�w na naciski na zmiany 306
Rola agenta zmiany 307
Modele procesu zmiany 308
Si�y stabilizacji 308
Proces zmiany 308
Gotowo�� systemu do zmiany 309
Op�r wobec zmian 310
�r�d�a oporu wobec zmian 310
Przezwyci�anie oporu wobec zmian 310
Podej�cia do planowanej zmiany 312
Wsp�zale�no�� trzech podej�� 312
Podej�cie strukturalne 313
Podej�cie technologiczne 314
Podej�cie do ludzi 314
Doskonalenie organizacji 315
Za�o�enia i warto�ci OD 317
Rodzaje dzia�a� OD 318
Szczeg�owe om�wienie technik OD 319
Ocena OD 323
Warunki skuteczno�ci program�w OD 323
Kultura organizacji 324
Podsumowanie 326
Pytania kontrolne 327
13. Kierowanie konfliktami i tw�rczo�ci�
w organizacji 328
Konflikt, wsp�zawodnictwo i wsp�praca 329
Zmieniaj�ce si� pogl�dy na konflikt 329
Konflikt funkcjonalny i dysfunkcjonalny 331
�r�d�a konflikt�w w organizacjach 332
Dynamika i konsekwencje konfliktu w organizacji 334
Dynamika konfliktu: od nieporozumienia do wrogo�ci 335
Konsekwencje funkcjonalne i dysfunkcjonalne 335
Metody kierowania konfliktem 337
Metody stymulowania konfliktu 337
Metody ograniczania konfliktu 338
Metody rozwi�zywania konfliktu 339
Konflikty mi�dzy lini� i sztabem 342
Punkt widzenia linii 342
Punkt widzenia sztabu 342
Inne r�nice mi�dzy lini� i sztabem 343
Ograniczanie konfliktu mi�dzy lini� i sztabem 343
Konflikty mi�dzy kierownictwem i robotnikami 344
Robotnicy i zwi�zki zawodowe 344
Stosunki mi�dzy kierownictwem i zwi�zkiem zawodowym 345
Minimalizowanie konflikt�w w negocjacjach 345
Kierowanie tw�rczo�ci� w organizacji 347
Tw�rczo�� i innowacja 348
Etapy procesu tw�rczego 348
Tw�rczo�� indywidualna 349
Stymulowanie tw�rczo�ci indywidualnej i grupowej 349
Tw�rczo�� i innowacja w organizacjach 351
Stwarzanie klimatu tw�rczo�ci w organizacji 353
Podsumowanie 354
Pytania kontrolne 355
Cz�� IV. Przewodzenie 357
14. Motywacja, efektywno�� i zadowolenie 358
Znaczenie motywacji 358
Wcze�niejsze pogl�dy na motywacj� w organizacjach 359
Model tradycyjny 359
Model stosunk�w wsp�dzia�ania 360
Model zasob�w ludzkich 360
Punkty widzenia na motywacj� 362
Teorie tre�ci 362
Teorie procesu 363
Teorie wzmocnienia 364
Systemowy pogl�d na motywacj� w organizacjach 364
Cechy indywidualne 365
Cechy stanowiska 368
Cechy sytuacji roboczej 368
Wp�yw poprzednich skutk�w na zachowania 370
Modyfikacja zachowa� 371
Metody modyfikowania zachowa� 371
Teoria uczenia si� w praktyce 373
Integruj�ce podej�cia 375
Oczekiwania, wyniki i zachowanie w pracy 375
Poczucie sprawiedliwego traktowania i zachowania w pracy 377
Wytyczne skutecznej motywacji 378
Podsumowanie 379
Pytania kontrolne 380
15. Przyw�dztwo 382
Definiowanie przyw�dztwa 382
Istota przyw�dztwa 383
Poszukiwania cech przyw�dczych 384
Zachowania przyw�dc�w 385
Czynniki wp�ywaj�ce na skuteczno�� przyw�dztwa 390
Sytuacyjne pogl�dy na przyw�dztwo 393
Styl przyw�dztwa i sytuacja robocza: model Fiedlera 394
�cie�ka do celu 396
Ewolucyjna teoria przyw�dztwa 398
Elastyczno�� styl�w przyw�dztwa 400
Przysz�o�� teorii przyw�dztwa 401
Podsumowanie 404
Pytania kontrolne 405
16. Grupy i komitety 406
Rodzaje grup 407
Grupy formalne 408
Grupy nieformalne 409
Cechy grup w organizacjach 411
Przyw�dztwo nieformalne 411
Normy grupowe i podporz�dkowanie si� im 412
Zwarto�� grupy 413
Efektywno�� grupy 413
Zwarto�� grupy a jej efektywno�� 413
Indywidualne i grupowe rozwi�zywanie problem�w 414
Grupowe rozwi�zywanie problem�w 415
Zalety grupowego rozwi�zywania problem�w 415
Wady grupowego podejmowania decyzji 416
Czynniki, kt�re mog� okaza� si� dodatnie lub ujemne 417
Udoskonalone rozwi�zywanie problem�w: skuteczne przyw�dztwo 418
Zespo�y zadaniowe i komitety 419
Rodzaje formalnych grup roboczych 419
Niekt�re r�nice mi�dzy zespo�ami zadaniowymi i komitetami 421
Mo�liwe zalety komitet�w i zespo��w zadaniowych 422
Mo�liwe wady komitet�w i zespo��w zadaniowych 423
Zapewnienie skuteczno�ci grup formalnych 424
Specjalne procedury dla zespo��w zadaniowych 427
Podsumowanie 428
Pytania kontrolne 429
17. Komunikowanie si� mi�dzy lud�mi i w organi-
zacji 430
Znaczenie komunikacji 431
Interpersonalne komunikowanie si� 432
Proces komunikowania si� 432
Jedno- i dwukierunkowe komunikowanie si� 436
Przeszkody w skutecznym komunikowaniu si� 437
Przezwyci�anie przeszk�d w interpersonalnym komunikowaniu si� 441
Komunikowanie si� w organizacjach 444
Sieci komunikacji w organizacjach 446
Pionowe komunikowanie si� 448
Poziome i nieformalne komunikowanie si� 449
Przezwyci�anie organizacyjnych przeszk�d w komunikowaniu si� 451
Komunikowanie si� i zaawansowana technika informatyczna 452
Podsumowanie 453
Pytania kontrolne 455
Cz�� V. Kontrola, systemy informacyjne i kiero-
wanie w skali mi�dzynarodowej 456
18. Skuteczna kontrola 457
Poj�cie kontroli 457
Zwi�zek mi�dzy planowaniem i kontrol� 457
Czym jest kontrola? 458
Znaczenie kontroli 459
15
Organizacyjne czynniki stwarzaj�ce potrzeb� kontroli 459
Okre�lenie odpowiedniego stopnia kontroli 461
Rodzaje kontroli 462
Kontrola wst�pna 462
Kontrola steruj�ca 462
Kontrola akceptuj�ca lub odrzucaj�ca 462
Kontrola ko�cowa 463
Znaczenie kontroli steruj�cej 463
Projektowanie procesu kontroli 464
Proces kontroli 464
Podstawowe sprawy do rozwa�enia przy ustanawianiu systemu kontroli 466
Kluczowe obszary efektywno�ci 469
Strategiczne punkty kontroli 469
Cechy skutecznych system�w kontroli 470
Podsumowanie 472
Pytania kontrolne 473
19. Systemy informacyjne a kontrola 474
Informacja i kontrola 475
Rewolucja komputerowa 475
Warto�� i koszt informacji 476
Systemy informowania kierownictwa (SIK) 478
Ewolucja SIK 478
Rozmaite informacje dla r�nych szczebli kierownictwa 479
Projektowanie skomputeryzowanego SIK 481
Wskaz�wki dla skutecznego projektowania 484
Wdra�anie skomputeryzowanego SIK 486
Problemy przy wdra�aniu skomputeryzowanego SIK 486
Przezwyci�anie przeszk�d przy wdra�aniu 491
Systemy wspomagania decyzji, sieci komputerowe i systemy
eksperckie 492
Systemy wspomagania decyzji (SWD) 492
Sieci komputerowe 495
Systemy eksperckie (SE) 497
Wp�yw komputer�w i SIK na kierownik�w i organizacje 499
Wczesna prognoza 500
Co si� sta�o w rzeczywisto�ci 500
Trwaj�ca rewolucja komputerowa 501
Podsumowanie 502
Pytania kontrolne 504
20. Kierowanie w skali mi�dzynarodowej 505
Rosn�ca internacjonalizacja gospodarki �wiatowej 506
Dlaczego przedsi�biorstwa podejmuj� dzia�alno�� w skali
mi�dzynarodowej 506
Jak si� przedsi�biorstwa internacjonalizuj� 507
Postawy kierownik�w wobec internacjonalizacji 509
Przedsi�biorstwo wielonarodowe 509
Powstanie i rozmieszczenie przedsi�biorstw wielonarodowych 509
Wp�yw dzia�alno�ci przedsi�biorstw wielonarodowych 511
Wyzwania dla kierownictwa w skali mi�dzynarodowej 513
Kierowanie w otoczeniu mi�dzynarodowym 514
Radzenie sobie z r�nicami 517
Dostosowanie procesu kierowania 518
Wyb�r sposobu kierowania 522
Stosowanie za granic� ameryka�skich sposob�w kierowania 522
Stosowanie za granic� japo�skich metod kierowania i synteza r�nych
podej�� 524
Podsumowanie 526
Pytania kontrolne 526
2 Kierowanie
PRZEDMOWA
Ksi��ka niniejsza zajmuje si� prac� kierownika. Opisuje, w jaki spos�b m�-
czy�ni i kobiety kieruj� lud�mi i dzia�aniami swoich organizacji tak, aby
zrealizowa� zar�wno cele organizacji, jak i w�asne.
Starali�my si� w niej przekaza� nasz wielce pozytywny pogl�d na prac�
kierownika. Uwa�amy, �e praca kierownika nale�y do najciekawszych, stawia
najwy�sze wyzwania i przynosi najwi�ksz� satysfakcj�. Poszczeg�lne jednostki
mog� oczywi�cie samotnie wnie�� ogromnie wiele na rzecz spo�ecze�stwa.
Jest jednak bardziej prawdopodobne, �e wielkie osi�gni�cia powstan� w kie-
rowanych organizacjach � nie tylko przedsi�biorstwach gospodarczych, ale
te� w uczelniach, szpitalach, o�rodkach badawczych, instytucjach rz�dowych
i innych. Organizacje takie kojarz� umiej�tno�ci i zasoby potrzebne dla
du�ych osi�gni��. Istnieje wi�c znacznie wi�ksza szansa na to, �e kierownik
dzia�aj�cy w danej organizacji b�dzie mia� do czynienia z wa�nymi i dale-
kosi�nymi dzia�aniami ni� cz�owiek pracuj�cy na w�asn� r�k�.
Uwa�amy te�, �e kariera kierownicza nie tylko sprawia przyjemno�� i daje
satysfakcj�, ale tak�e ma podstawowe znaczenie. Problemy stoj�ce przed naszym
spo�ecze�stwem w dniu dzisiejszym � a najprawdopodobniej tak�e i te, z kt�-
rymi b�dzie ono mia�o do czynienia w mo�liwej do przewidzenia przysz�o�ci �
wymagaj� rozwi�za� zar�wno w du�ej, jak i ma�ej skali, a te mog� zapewni�
jedynie przedsi�biorstwa, rz�dy i inne organizacje. To, czy nauczymy si�
w�a�ciwie radzi� sobie z takimi problemami, jak zanieczyszczenie �rodowiska,
rozpowszechnianie broni j�drowej, nadmierny przyrost ludno�ci czy n�dza,
mo�e przes�dzi� o przetrwaniu naszych narod�w, kultur lub nawet rodzaju
ludzkiego. Umiej�tno�ci kierownik�w organizacji b�d� najwa�niejszym czyn-
nikiem sprostania zadaniom spo�ecze�stwa i stoj�cym przed nim wyzwaniom.
Informacje zawarte w tej ksi��ce maj� na celu u�atwi� czytelnikowi nabycie
tych podstawowych kierowniczych umiej�tno�ci.
Przyj�li�my, �e zwraca� si� b�dziemy do czytelnika jako do przysz�ego
kierownika. Niekiedy zreszt� piszemy tak, jakby czytelnik ju� by� kierow-
nikiem. Post�pujemy tak celowo: chcemy zach�ci� go, aby mo�liwie szybko
zacz�� my�le� jak kierownik. Oczywi�cie, im szybciej cz�owiek nauczy si�
my�le� jak kierownik, tym szybciej mo�e osi�gn�� sprawno�� kierownicz�. Jest
jednak jeszcze jeden, powa�niejszy pow�d. Wszyscy kierownicy, a zw�aszcza
m�odzi, dopiero rozpoczynaj�cy karier�, s� oceniani w cz�ci pod wzgl�dem ich
19
efektywno�ci w roli podw�adnych. Im skuteczniej cz�owiek dzia�a jako pod-
w�adny, tym wi�ksze ma szans� na osi�gni�cie powodzenia w dalszej karierze.
Najlepszym za� sposobem nauczenia si� tego, jak by� doskona�ym podw�ad-
nym, jest nauczy� si� my�le� jak kierownik.
Tak wi�c zwracamy si� do czytelnika jako do kierownika (czy przynajmniej
przysz�ego kierownika) z zamiarem zwi�kszenia jego szans na przysz�e sukcesy
w karierze kierowniczej.
Niniejszy tekst zosta� dobrany z my�l� o dw�ch celach: aby dostarczy�
czytelnikowi informacji przydatnej i wi���cej si� z tematem oraz aby u�atwi�
mu zrozumienie dziedziny kierowania. Wi�kszo�� rozdzia��w ma zatem na-
stawienie praktyczne, na przyk�ad kiedy kierownicy i podw�adni powinni
wsp�lnie podejmowa� decyzje (rozdz. 5) albo jak mo�na radzi� sobie z kon-
fliktami organizacyjnymi (rozdz. 13).
Starali�my si� w maksymalnym stopniu unika� �argonu kierowniczego,
kt�ry tak cz�sto ogranicza czytelno�� ksi��ek o zarz�dzaniu. Pos�ugujemy si�
zatem jasnym i znanym j�zykiem, umo�liwiaj�cym lepsze zrozumienie tekstu
przez czytelnika. Przy wprowadzeniu nowego terminu zaznaczamy to kursyw�
i podajemy jego definicj�. D��yli�my te� do zwi�kszenia przydatno�ci tekstu
dla student�w przez odwo�ywanie si� do r�nych rodzaj�w organizacji � nie
nastawionych na zysk, rz�dowych, gospodarczych � w przekonaniu, �e
w przysz�o�ci czytelnicy zajmowa� b�d� r�ne rodzaje stanowisk kierow-
niczych.
Dziedzina kierowania sta�a si� tak bogata, �e w ksi��ce wprowadzaj�cej
do tego tematu niemo�liwe jest zamieszczenie opisu prac wszystkich pisarzy
i teoretyk�w zarz�dzania. W rozdziale 2 opisujemy g��wne szko�y zarz�dzania,
najwa�niejsze za� ich osi�gni�cia przedstawiamy w innych rozdzia�ach, przy
omawianiu ich koncepcji i wynik�w bada�. Ksi��ka prezentuje wiele klasycz-
nych prac z dziedziny zarz�dzania i cz�sto opisuje pierwsze badania w no-
wych obszarach poszukiwa�.
Starali�my si� zintegrowa� g��wne podej�cia do podstawowego wst�pnego
programu nauczania zarz�dzania � klasyczne, behawioralne i ilo�ciowe �
oraz wy�aniaj�ce si� systemy i podej�cia sytuacyjne. Struktura ksi��ki zosta�a
oparta na klasycznym podej�ciu, poniewa�: l) sami kierownicy uwa�aj�, �e jest
ono przydatne, 2) studenci stwierdzaj�, �e jest to por�czny �klucz" i przewodnik
po dziedzinie zarz�dzania, 3) stanowi ono doskona�� ram�, organizuj�c�
wszystkie podej�cia do zarz�dzania. Przedstawili�my niekt�re istotne r�nice
w warto�ciach, za�o�eniach i wnioskach dotycz�cych dzia�ania, le��cych u pod-
�o�a poszczeg�lnych podej��.
CZʌ� WPROWADZENIE
1. Kierowanie i kierownicy
2. Ewolucja teorii organizacji
i zarz�dzania
l. Kierowanie i kierownicy
Po zako�czeniu lektury tego rozdzia�u czytelnik powinien potrafi�:
1. Zdefiniowa� poj�cie kierowania oraz om�wi� dlaczego niezb�dne s� orga-
nizacje i potrzebni kierownicy.
2. Wymieni� i opisa� cztery podstawowe funkcje kierownik�w.
3. Opisa� kilka dodatkowych r�l i obowi�zk�w kierownik�w.
4. Om�wi� doskona�o�� w kierowaniu.
5. Okre�li�, co rozumie si� przez kierownik�w najwy�szego, �redniego i ni�-
szego szczebla, przez kierownik�w funkcjonalnych i og�lnych oraz na czym
polega r�nica w ich dzia�aniu.
6. Okre�li�, co mog�, a czego nie mog� da� studia w dziedzinie zarz�dzania
i wyja�ni�, dlaczego nale�y czynnie uczestniczy� w procesie uczenia si�,
by sta� si� skutecznym kierownikiem.
Przez wi�kszo�� naszego �ycia jeste�my cz�onkami takiej czy innej orga-
nizacji � szko�y, dru�yny sportowej, zespo�u muzycznego czy teatralnego,
stowarzyszenia religijnego czy spo�ecznego, jednostki wojskowej lub przedsi�-
biorstwa. Organizacje, kt�rych jeste�my cz�onkami, pod wieloma wzgl�dami
wyra�nie r�ni� si� mi�dzy sob�. Niekt�re, jak wojsko lub du�y koncern,
mog� by� zorganizowane w spos�b wysoce sformalizowany. Inne, jak po-
dw�rkowa dru�yna koszyk�wki, mog� mie� struktur� swobodniejsz�. Nieza-
le�nie jednak od wyst�puj�cych mi�dzy nimi r�nic, wszystkie organizacje, do
kt�rych nale�ymy, maj� kilka podstawowych wsp�lnych cech.
By� mo�e najbardziej oczywistym, wsp�lnym elementem naszych orga-
nizacji jest to, �e ka�da ma cel. Cele s� r�ne � zdoby� mistrzostwo w lidze,
zabawi� publiczno��, sprzeda� jaki� wyr�b � jednak�e organizacja bez celu
nie b�dzie mia�a �adnego powodu istnienia. Nasze organizacje b�d� te� mia�y
jakie� programy lub sposoby zrealizowania cel�w � trening dla nabrania
umiej�tno�ci gry, aby wygra� w rozgrywkach; przeprowadzenie kilku pr�b
przed ka�dym wyst�pem przed publiczno�ci�; wyprodukowanie i reklama
wyrobu. �adna organizacja nie b�dzie zapewne zbyt skuteczna bez jakiego�
planu dzia�ania. Nasze organizacje musz� zdoby� i rozdzieli� �rodki potrzebne
do realizacji cel�w � mie� do dyspozycji boisko lub scen�; przewidzie� pie-
ni�dze na wynagrodzenia. Nasze organizacje nie s� odosobnione, lecz zawsze
istniej� w otoczeniu innych organizacji, od kt�rych uzale�nione s� potrzebne
zasoby � dru�yna nie mo�e gra� bez niezb�dnego jej sprz�tu; wi�kszo��
producent�w zawiera umowy z wieloma rozmaitymi dostawcami. Wreszcie,
nasze organizacje maj� przyw�dc�w lub kierownik�w odpowiedzialnych za to,
by u�atwi� organizacjom realizacj� ich cel�w. To, kim ci przyw�dcy s�, b�dzie
zapewne bardziej oczywiste w niekt�rych organizacjach, mniej w innych.
Jednak�e bez jakiego� kierownika � trenera, dyrygenta, dyrektora sprze-
da�y � organizacja prawdopodobnie zawiedzie.
Niniejsza ksi��ka jest o tym, w jaki spos�b kieruje si� organizacjami,
albo, konkretniej m�wi�c, jak kierownicy najlepiej mog� u�atwi� swoim orga-
nizacjom ustalenie i realizacj� cel�w. Po�o�ymy nacisk na tzw. organizacje
sformalizowane � przedsi�biorstwa, instytucje rz�dowe czy szpitale � do-
starczaj�ce swoim klientom lub interesantom dobra i us�ugi i stwarzaj�ce swym
cz�onkom mo�liwo�ci zrobienia kariery. �atwiejsze jest om�wienie kierowania
w takich organizacjach, gdy� w nich odpowiedzialno�� ludzi jest zazwyczaj
jasno zdefiniowana, a rola kierownika jest wyra�na i widoczna. Niezale�nie
jednak od stopnia sformalizowania roli kierownik�w, we wszystkich organi-
zacjach maj� oni takie samo podstawowe zadanie: pom�c innym cz�onkom
organizacji w ustaleniu i osi�gni�ciu wielu cel�w. Tematem niniejszej ksi��ki
jest u�atwienie czytelnikowi zrozumienia, w jaki spos�b kierownicy spe�niaj�
to zadanie.
Definiowanie poj�cia: kierowanie
Kierowanie okre�lono jako sztuk� realizowania czego� za po�rednictwem
innych ludzi. Definicja ta, sformu�owana przez Mary Parker Follett, zwraca
uwag� na fakt, �e kierownicy osi�gaj� cele organizacji powoduj�c wykonanie
potrzebnych zada� przez innych, nie za� drog� wykonania ich przez nich
samych.
Kierowanie obejmuje jednak tak�e inne sprawy i to tak wiele z nich, �e
w istocie nie ma jednej, powszechnie akceptowanej definicji. Nasze rozwa�ania
rozpoczniemy od definicji nieco bardziej z�o�onej, tak aby zwr�ci� uwag� na
dalsze istotne elementy kierowania:
Kierowanie jest to proces planowania, organizowania, przewodzenia i kon-
trolowania dzia�alno�ci cz�onk�w organizacji oraz wykorzystania wszystkich
innych jej zasob�w dla osi�gni�cia ustalonych cel�w.
Przez proces rozumiemy systematyczny spos�b robienia czego�. Kierowa-
nie okre�lamy jako proces dlatego, �e wszyscy kierownicy, bez wzgl�du na
osobiste uzdolnienia i umiej�tno�ci, podejmuj� pewne wzajemnie powi�zane
dzia�ania dla osi�gni�cia po��danych cel�w.
1. Planowanie wskazuje, �e kierownicy z g�ry obmy�laj� swoje cele i dzia�ania.
Dzia�ania te s� zazwyczaj oparte na jakiej� metodzie, planie czy logice,
a nie na przeczuciu.
2. Organizowanie oznacza, �e kierownicy koordynuj� ludzkie i materialne zasoby
organizacji. Efektywno�� organizacji zale�y od jej umiej�tno�ci gospodarowa-
nia zasobami dla osi�gni�cia cel�w. Jest oczywiste, �e im bardziej b�dzie
zintegrowana i skoordynowana praca organizacji, tym wi�ksze b�d� jej efekty.
Cz�ci� pracy kierownika jest osi�gni�cie takiej koordynacji.
3. Przewodzenie okre�la, w jaki spos�b kierownicy kieruj� podw�adnymi i wp�y-
waj� na nich, doprowadzaj�c do tego, by wykonywali potrzebne zadania. Przez
wytworzenie odpowiedniej atmosfery u�atwiaj� podw�adnym pe�ne wykorzy-
stanie ich mo�liwo�ci.
4. Kontrolowanie oznacza, �e kierownicy staraj� si� zapewni� to, by organizacja
23
zmierza�a do swych cel�w. Je�li jaka� cz�� organizacji pod��a w z�ym
kierunku, kierownicy staraj� si� wykry� tego przyczyny i poprawi� sytuacj�.
Nasza definicja wskazuje te�, �e kierownicy korzystaj� z wszystkich zaso-
b�w organizacji � pieni�dzy, wyposa�enia, informacji, a nie jedynie ludzi �
do osi�gni�cia cel�w. Ludzie s� najwa�niejszym zasobem ka�dej organizacji,
lecz kierownicy ograniczaliby swoje osi�gni�cia, gdyby nie korzystali tak�e
z innych dost�pnych zasob�w organizacyjnych. Na przyk�ad kierownik, kt�ry
chce zwi�kszy� sprzeda�, b�dzie nie tylko d��y� do motywowania akwizytor�w,
ale te� powi�kszy nak�ady na reklam�, wykorzystuj�c w ten spos�b zar�wno
ludzkie, jak i finansowe zasoby do realizacji celu.
Nasza definicja stwierdza wreszcie, �e kierowanie wi��e si� z osi�ganiem
�ustalonych cel�w" organizacji. To oznacza, �e kierownicy dowolnej orga-
nizacji � uniwersytetu, izby skarbowej, dru�yny pi�karskiej � chc� osi�gn��
konkretne wyniki. Wyniki te s� oczywi�cie w�a�ciwe tylko danej organizacji.
Ustalony cel uniwersytetu m�g�by polega� na zapewnieniu studentom wszech-
stronnego wykszta�cenia w �rodowisku akademickim. Ustalony cel dru�yny
pi�karskiej m�g�by zak�ada� wygranie wszystkich rozgrywek w danym sezonie.
Jakiekolwiek by, by�y ustalone cele danej organizacji, kierowanie jest pro-
cesem, za pomoc� kt�rego s� one osi�gane.
Dlaczego organizacje s� potrzebne
Niemal ka�dego dnia na pierwszych stronach gazet widniej� takie nag��wki:
� �FDIC wyk�ada 4,5 mld dolar�w dla uratowania przed bankructwem banku
w Illinois"l,
� �Senator twierdzi, �e System Medicaid2 zbankrutowa�",
� �Wystawa �wiatowa w Nowym Orleanie co tydzie� przynosi strat� miliona
dolar�w",
� �Deficyt bud�etu federalnego osi�gn�� rekordowy poziom".
Artyku�y prasowe pod tymi nag��wkami sk�aniaj� nas do zastanowienia si�,
czy organizacje naszego spo�ecze�stwa nie zawodz�. Niekt�rzy Amerykanie
uwa�aj�, �e organizacje rz�dowe, gospodarcze i zwi�zkowe sta�y si� tak wielkie,
�e oderwa�y si� od potrzeb ludzi, a ich przyw�dcy s� pozbawieni norm etycz-
nych.
Krytykowanie organizacji jest, oczywi�cie, odwiecznym ameryka�skim
obyczajem. Nie wystarczy jednak ich krytyka. Musimy jednocze�nie wci��
szuka� nowych sposob�w ich usprawniania i tworzenia z nich skuteczniejszych
narz�dzi zaspokajania potrzeb ludzkich. Wynika to z tego, �e organizacje,
w takiej czy innej postaci, zawsze b�d� nam towarzyszy�. S� one z kilku
' FDIC � Federal Deposit Insurance Corporation � Federalna K-orporacja Ubezpieczenia
Wk�ad�w; rz�dowa instytucja, zapewniaj�ca bezpiecze�stwo wk�ad�w bankowych, powo�ana
dla przeciwdzia�ania gwa�townemu ich wycofywaniu przez drobnych w�a�cicieli (przyp. t�um.).
2 Medicaid � system finansowania opieki zdrowotnej nad lud�mi starymi i ubogimi (przyp.
t�um.).
powod�w koniecznym elementem cywilizowanego �ycia: umo�liwiaj� nam
dokonanie rzeczy, kt�rych nie mogliby�my r�wnie dobrze � je�eli w og�le �
zrobi� jako jednostki; u�atwiaj� utrzymanie ci�g�o�ci wiedzy; s�u�� te� jako
wa�ny instrument karier.
Organizacje osi�gaj� cele
Zastan�wmy si� przez chwil�, jak wiele organizacji bra�o udzia� w procesie
dostarczenia nam papieru, na kt�rym ta ksi��ka jest wydrukowana: drwale,
tartak, producenci r�nego rodzaju urz�dze� i materia��w, przedsi�biorstwa
transportowe, papiernia, hurtownia, przedsi�biorstwo ��czno�ci, elektrownie,
producenci paliw, poczta, banki i inne instytucje finansowe itd. Je�liby nawet
kto� m�g� sam zrobi� to wszystko, co wykona�y te organizacje, aby dostarczy�
ryz� papieru � co jest w�tpliwe � to na pewno nie m�g�by tego dokona�
r�wnie dobrze ani r�wnie szybko.
Jest wi�c oczywiste, �e organizacje pe�ni� nast�puj�c� podstawow� funkcj�:
przezwyci�aj�c granice naszych mo�liwo�ci jako jednostek, umo�liwiaj� nam
realizacj� cel�w, kt�rych osi�gni�cie bez nich by�oby trudniejsze lub nawet
niemo�liwe.
Organizacje przechowuj� wiedz�
Wiemy z historii, �e gdy nast�puje zniszczenie na wielk� skal� zarejestro-
wanej wiedzy (np. gdy w III w.n.e. sp�on�y biblioteka i muzeum w Ale-
ksandrii), znacznej jej cz�ci nigdy nie da si� odzyska�. Jeste�my uzale�nieni od
zapis�w o dawnych osi�gni�ciach, gdy� stanowi� one fundament nauki, na
kt�rym mo�emy budowa�, aby zdoby� now� wiedz� lub uzyska� lepsze wyniki.
Bez takich zapis�w nauki �cis�e i inne rodzaje wiedzy zatrzyma�yby si� w roz-
woju.
Organizacje (uniwersytety, muzea czy koncerny) maj� zasadnicze znacze-
nie, gdy� gromadz� i chroni� przewa�aj�c� cz�� wa�nej wiedzy zebranej i za-
rejestrowanej przez nasz� cywilizacj�. W ten spos�b przyczyniaj� si� one do
przekszta�cenia tej wiedzy w ci�g�y pomost mi�dzy dawnymi, obecnymi i przy-
sz�ymi pokoleniami. Ponadto rozszerzaj� nasz� wiedz�, opracowuj�c nowe
i skuteczniejsze sposoby dzia�ania.
Organizacje tworz� kariery
Organizacje s� wa�ne z jeszcze jednego powodu: zapewniaj� swoim pracow-
nikom �r�d�o utrzymania, a nawet umo�liwiaj� im osobiste zadowolenie i sa-
morealizacj�. Wi�kszo�� z nas wi��e mo�liwo�ci zrobienia kariery z koncernami
gospodarczymi, a wiele innych organizacji, jak ko�cio�y, instytucje rz�dowe,
szko�y, szpitale itd., r�wnie� stwarza okazje do satysfakcjonuj�cych karier.
Widzimy wi�c, �e organizacje maj� dla naszego spo�ecze�stwa zasadnicze
znaczenie. Nie powinni�my si� zajmowa� pytaniem: �Czy potrzebujemy tak
wielu wielkich organizacji?", lecz raczej �Jak doprowadzi� do tego, by zar�wno
du�e, jak i ma�e organizacje skuteczniej zaspokaja�y nasze potrzeby?".
25
Cele tej ksi��ki
Wi�kszo�� czytelnik�w tej ksi��ki sp�dzi cz�� �ycia pracuj�c w organizacjach
jako podw�adni, jako kierownicy czy jako jedni i drudzy. G��wnym celem tej
ksi��ki jest przygotowanie ich do obu tych r�l. U�atwi im ona zrozumienie, jak
kieruje si� organizacjami, to znaczy, jakie kierownicy musz� wykonywa�
zadania, aby ich organizacje funkcjonowa�y g�adko i skutecznie. Dowiedz� si�
te�, w jaki spos�b kierownicy wykonuj� te zadania, co musz� wiedzie�, aby
skutecznie kierowa�, oraz jak wykorzystuj� swoj� wiedz� i umiej�tno�ci do
realizacji cel�w organizacji (i w�asnych).
Zazwyczaj, kiedy ludzie podejmuj� prac�, pierwszym ich zadaniem jest
nauczy� si�, jak by� skutecznymi podw�adnymi. Nie nale�y lekcewa�y� znacze-
nia tego, by by� dobrym podw�adnym. Ludzie, zanim stan� si� kierownikami,
w wi�kszo�ci musz� sprawdzi� si� jako podw�adni. Poza tym, praktycznie ka�dy
cz�onek organizacji jest czyim� podw�adnym. Nawet naczelny dyrektor orga-
nizacji podlega radzie nadzorczej, a jej cz�onkowie w zasadzie s� odpowie-
dzialni przed udzia�owcami.
Jednym z najlepszych sposob�w na to, by by� skutecznym podw�adnym,
jest zrozumie� prac� szefa. To oznacza zrozumienie wymaga� stawianych
szefowi przez potrzeby organizacji. Skuteczni podw�adni powinni tak�e umie�
spojrze� na w�asn� rol� w odniesieniu do innych w oddziale lub sekcji, na rol�
oddzia�u wzgl�dem ca�ej organizacji, na zakres odpowiedzialno�ci kierownika
oddzia�u i na cele organizacji jako ca�o�ci.
Cz�owiek, kt�ry w�a�ciwie zrozumia� podstawy kierowania organizacjami,
dobrze wykorzysta t� wiedz� w chwili, gdy stanie si� cz�onkiem jakiej� orga-
nizacji. Na przyk�ad, obserwuj�c dzia�alno�� r�nych kierownik�w uwa�ny,
spostrzegawczy pracownik mo�e rozpozna� rodzaje zachowa� kierowniczych,
sprzyjaj�cych (lub nie sprzyjaj�cych) zbli�eniu si� organizacji do jej cel�w.
Pracownik mo�e wykorzysta� takie do�wiadczenia dla zwi�kszenia nie tylko
swoich szans na to, by zosta� kierownikiem, ale by by� skutecznym kierow-
nikiem.
I w ko�cu, co nie jest bez znaczenia, zrozumienie istoty kierowania
mo�e przyda� si� czytelnikowi w wielu sytuacjach poza sformalizowan�
organizacj�.
Czym zajmuj� si� kierownicy?
Nasza robocza definicja okre�la kierownik�w jako planist�w, organizator�w,
przyw�dc�w i kontroler�w. W rzeczywisto�ci, ka�dy kierownik � od progra-
mowego kierownika klubu studenckiego do naczelnego dyrektora mi�dzyna-
rodowego koncernu � odgrywa znacznie szerszy wachlarz r�l po to, by
poprowadzi� organizacj� do wykonania jej ustalonych cel�w. W szczeg�owym
rozwa�aniu tego, co kierownicy robi�, dok�adniej okre�limy, czym s�.
Kierownicy pracuj� z lud�mi i przez ludzi. Poj�cie �ludzie" obejmuje nie
tylko podw�adnych, lecz tak�e innych kierownik�w w organizacji. Obejmuje te�
klient�w, odbiorc�w, dostawc�w, przedstawicieli zwi�zku zawodowego itd. Ci
ludzie - i inni � dostarczaj� towary i us�ugi albo korzystaj� z wyrob�w i us�ug
organizacji. Kierownicy zatem pracuj� z ka�dym, na ka�dym szczeblu, we-
wn�trz lub na zewn�trz swojej organizacji, kto mo�e przyczyni� si� do
osi�gni�cia cel�w jednostki lub ca�ej organizacji.
Ponadto, kierownicy w ka�dej organizacji wsp�pracuj� ze sob� dla usta-
lenia jej d�ugofalowych cel�w i zaplanowania sposob�w ich realizacji, a tak�e
po to, by wzajemnie dostarcza� sobie dok�adnych informacji, potrzebnych do
wykonywania zada�. Tak wi�c kierownicy stanowi� kana�y komunikacji w orga-
nizacji.
Kierownicy s� odpowiedzialni i ponosz� odpowiedzialno��. Kierownicy maj�
obowi�zek dopilnowania, by okre�lone zadania by�y skutecznie wykonywane.
Zazwyczaj ocenia si� ich na podstawie tego, jak zapewniaj� realizacj� tych
zada�. Kierownicy s� tak�e odpowiedzialni za dzia�ania ich podw�adnych.
Powodzenie lub niepowodzenie podw�adnego jest bezpo�rednim odbiciem
powodzenia lub niepowodzenia kierownika.
Wszyscy cz�onkowie organizacji, tak�e nie b�d�cy kierownikami, s� odpo-
wiedzialni za swoje zadania. R�nica polega na tym, �e kierownicy s� odpo-
wiedzialni i ponosz� odpowiedzialno�� nie tylko za w�asn� prac�, ale i za prac�
innych.
Kierownicy maj� do dyspozycji podw�adnych i inne zasoby. Mog� zatem
uzyska� wi�cej ni� niekierownicy, kt�rzy mog� polega� jedynie na w�asnych
wysi�kach. To oczywi�cie oznacza, �e od kierownik�w oczekuje si� wi�kszych
osi�gni�� ni� od innych cz�onk�w organizacji i �e ponosz� za to zwi�kszon�
odpowiedzialno��. Oczywi�cie, wyst�puje tu element ryzyka. Konieczno��
realizacji wi�kszych zada� wi��e si� bowiem z konieczno�ci� polegania na
innych, kt�rzy t� prac� bezpo�rednio wykonuj�. Kierownicy cz�sto odczuwaj�
niepok�j zwi�zany z odpowiedzialno�ci� za te cele, kt�re wymykaj� si� spod ich
bezpo�redniej kontroli. Je�li za� s� oni osobi�cie finansowo zaanga�owani
w dan� organizacj� � na przyk�ad s� w�a�cicielami znacznego pakietu akcji
przedsi�biorstwa � niepok�j ten mo�e by� jeszcze wi�kszy.
Kierownicy doprowadzaj� do r�wnowagi mi�dzy konkurencyjnymi celami
i ustalaj� priorytety. W dowolnym momencie ka�dy kierownik stoi wobec wielu
organizacyjnych cel�w, problem�w i potrzeb, wsp�zawodnicz�cych o czas
i zasoby kierownika (zar�wno ludzkie, jak i materialne). Ze wzgl�du na to, �e
zasoby te zawsze s� ograniczone, kierownik musi doprowadzi� do r�wnowagi
mi�dzy r�nymi celami i potrzebami. Wielu kierownik�w na przyk�ad ustala
zadania na ka�dy dzie� w kolejno�ci ich wa�no�ci � sprawy najwa�niejsze
za�atwia si� natychmiast, zadania za� mniej wa�ne s� rozwa�ane p�niej. W ten
spos�b czas kierownika jest efektywniej wykorzystany.
Kierownicy musz� te� ustali�, kto ma wykona� okre�lone zadanie i przy-
dzieli� je odpowiedniemu podw�adnemu. Najlepiej by�oby zleci� ka�demu to
zadanie, kt�re najch�tniej wykonuje. Nie zawsze jednak jest to mo�liwe.
Niekiedy przes�dzaj� o tym indywidualne umiej�tno�ci, a zadanie otrzymuje ten,
kto najlepiej potrafi je wykona�. Czasami dla cel�w szkoleniowych przydziela
si� zadanie pracownikowi mniej uzdolnionemu. Niekiedy za� ograniczenie
zasob�w ludzkich lub innych narzuca inne sposoby podzia�u pracy. Kierownicy
27
cz�sto napotykaj� sprzeczne potrzeby ludzkie i organizacyjne, staj� wi�c wobec
konieczno�ci ustalania priorytet�w.
Kierownicy musz� my�le� analitycznie i syntetycznie. Aby my�le� anali-
tycznie, kierownik powinien umie� roz�o�y� problem na sk�adniki, przeanali-
zowa� je i obmy�li� praktyczne rozwi�zanie. Co wa�niejsze, musi te� umie�
my�le� syntetycznie, rozwa�aj�c ca�o�� zadania w spos�b abstrakcyjny i odno-
sz�c je do innych zada�. Analiza okre�lonego zadania w zwi�zku z jego szerszymi
implikacjami nie jest prost� spraw�. Jest jednak niezb�dna, je�li kierownik ma
dzia�a� na rzecz cel�w organizacji jako ca�o�ci, jednocze�nie z dzia�aniem na
rzecz cel�w w�asnej kom�rki. /
Kierownicy s� rozjemcami. Organizacje sk�adaj� si� z ludzi, a ludzie r�ni�
si� pogl�dami lub s� nawet sk��ceni mi�dzy sob�. Nieporozumienia w kom�rce
lub organizacji mog� wp�yn�� na pogorszenie morale lub wydajno�ci lub wy-
tworzy� tak przykr� atmosfer�, �e kompetentni pracownicy postanawiaj�
odej��. Wydarzenia takie przeszkadzaj� w realizacji cel�w organizacji; kie-
rownicy musz� wi�c niekiedy wyst�pi� w roli mediator�w i za�agodzi� kon-
flikty, zanim wymkn� si� one spod kontroli. Rozstrzyganie spor�w wyma-
ga umiej�tno�ci i taktu; kierownicy, kt�rzy w niedba�y spos�b zabieraj�
si� do tego, mog� ku w�asnemu rozgoryczeniu przekona� si�, �e tylko zaognili
sprawy.
Kierownicy s� politykami. To nie znaczy, �e organizacja oczekuje od kie-
rownika, i� b�dzie si� ubiega� o funkcje z wyboru (chyba, �e taki jest w�a�nie cel
organizacji!). Oznacza raczej, �e kierownicy musz� nawi�zywa� stosunki, sto-
sowa� perswazj� i kompromisy dla wspierania cel�w organizacji, tak jak to robi�
politycy dla realizacji swych program�w.
Kierownicy powinni te� nabiera� innych umiej�tno�ci politycznych. Wszyscy
skuteczni kierownicy �uprawiaj� polityk�" nawi�zuj�c sie� wzajemnych zobo-
wi�za� z innymi kierownikami w organizacji. Mog� stan�� wobec konieczno�ci
tworzenia lub przyst�pienia do przymierzy i koalicji. Kierownicy wykorzystuj�
takie zwi�zki do zdobycia poparcia dla swych projekt�w lub decyzji albo do
pozyskania wsp�pracy w rozmaitych dzia�aniach.
Kierownicy s� dyplomatami. Mog� wyst�powa� jako oficjalni przedstawiciele
swoich jednostek na zebraniach organizacji. Mog� te� reprezentowa� ca�� orga-
nizacj� lub jej jednostk� wobec klient�w, odbiorc�w, kontrahent�w, urz�dnik�w
pa�stwowych czy pracownik�w innych organizacji.
Kierownicy s� symbolami. Zar�wno wobec cz�onk�w organizacji, jak i obser-
wator�w z zewn�trz uosabiaj� sukcesy i niepowodzenia organizacji. Tak�e i tu
kierownicy mog� ponosi� odpowiedzialno�� za sprawy w niewielkim stopniu
pozostaj�ce pod ich kontrol� lub znajduj�ce si� ca�kowicie poza ni�, a dla
organizacji mo�e by� przydatne egzekwowanie od nich takiej odpowiedzial-
no�ci. Cz�ste dymisje trener�w zawodowych dru�yn sportowych nierzadko
maj� znaczenie symboliczne.
Kierownicy podejmuj� trudne decyzje. Nie ma organizacji, w kt�rej wszystko
stale biegnie g�adko. Nie ma prawie granic liczby i rodzaj�w problem�w, jakie
mog� wyst�pi�: trudno�ci finansowe, k�opoty z pracownikami, r�nice pogl�-
d�w na polityk� organizacji, aby wymieni� zaledwie par� spo�r�d nich. Od
kierownik�w oczekuje si�, �e znajd� rozwi�zania trudnych problem�w i �e
doprowadz� do wdro�enia podj�tych decyzji, nawet je�li b�d� one niepopu-
larne.
Przytoczone tu kr�tkie opisy r�l kierowniczych wskazuj�, �e kierownicy
cz�sto musz� �zmienia� kostium" i by� wyczuleni na to, jaka rola jest potrzebna
w danej chwili. Umiej�tno�� rozpoznania odpowiedniej roli do zagrania i cz�stej
ich zmiany charakteryzuje skutecznego kierownika.
Efektywno�� kierownika i organizacji
Od tego, jak kierownicy wype�niaj� swoje zadania, zale�y skuteczno�� realizacji
cel�w organizacji i zaspokojenia przez ni� potrzeb spo�ecznych. Je�li kierow-
nicy nie wywi�zuj� si� dobrze ze swych zada�, organizacja nie zdo�a zreali-
zowa� cel�w. Organizacje funkcjonuj� w skali spo�ecze�stwa w�a�nie tak,
jak kierownicy dzia�aj� w skali organizacji. Podstawowym czynnikiem efe-
ktywno�ci spo�ecze�stwa czy narodu jest efektywno�� jego organizacji jako
ca�o�ci.
Jako�� pracy kierownik�w � ich efektywno�� � jest przedmiotem licznych
dyskusji, analiz, a tak�e zamieszania w Stanach Zjednoczonych i w wielu innych
krajach. R�wnie� spos�b wywi�zywania si� organizacji danego spo�ecze�stwa
ze swoich zada� � efektywno�� organizacji � jest przedmiotem o�ywionej
dyskusji. W nast�pnych rozdzia�ach omawiamy r�ne kryteria i koncepcje
oceny kierownik�w i organizacji. Wiele spo�r�d nich opiera si� na dw�ch
koncepcjach zaproponowanych przez Petera Druckera, jednego z najbardziej
cenionych autor�w z dziedziny zarz�dzania. Drucker argumentuje, �e efektyw-
no�� kierownika mo�na ocenia� na podstawie dw�ch poj��: sprawno�ci i sku-
teczno�ci. W jego uj�ciu sprawno�� oznacza �robienie rzeczy we w�a�ciwy
spos�b", a skuteczno�� �robienie w�a�ciwych rzeczy".
Sprawno��, czyli umiej�tno�� w�a�ciwego dzia�ania, jest poj�ciem zwi�za-
nym z nak�adami i efektami. Sprawny kierownik to taki, kt�ry osi�ga wyniki,
czyli efekty, wsp�mierne do nak�ad�w (pracy, materia��w, czasu) zu�ytych na
ich realizacj�. Kierownik, kt�ry potrafi zminimalizowa� koszty nak�ad�w
zu�ytych na osi�gni�cie cel�w, dzia�a sprawnie.
Skuteczno�� za� to umiej�tno�� wyboru w�a�ciwych cel�w. Skuteczny
kierownik to taki, kt�ry wybiera w�a�ciwe rzeczy do zrobienia. Kierownik
decyduj�cy si� produkowa� tylko du�e samochody, gdy raptownie ro�nie popyt
na ma�e wozy, jest kierownikiem nieskutecznym. Jest nieskuteczny nawet wtedy,
gdy du�e samochody s� wytwarzane maksymalnie sprawnie. �aden stopie�
sprawno�ci nie zr�wnowa�y tu braku skuteczno�ci.
Od kierownika wymaga si�, aby jego dzia�alno�� by�a zarazem sprawna
i skuteczna. Chocia� jednak sprawno�� jest wa�na, podstawowe znaczenie ma
skuteczno��. Wed�ug Druckera skuteczno�� jest kluczem do powodzenia
organizacji. Z tego, �e kierownik powinien jak najlepiej wykorzystywa� okazje,
wynika, �e:
29
�Stosowne jest tu pytanie nie o to, jak prawid�owo dzia�a�, ale o to, jak
znale�� w�a�ciwy przedmiot dzia�ania i w jaki spos�b koncentrowa� na nim zasoby
i wysi�ki"3.
Doskona�o�� w zarz�dzaniu
Doradcy organizacyjni Thomas J. Peters i Robert H. Waterman przebadali
cechy 43 �doskonale zarz�dzanych" przedsi�biorstw ameryka�skich, w tym
firm: IBM, Eastman Kodak, 3M, Boeing, Bechtel, Procter and Gambie i McDo-
nald's. Firmy te nie tylko nieprzerwanie przez 20 lat osi�ga�y zyski, ale tak�e
niezwykle skutecznie reagowa�y na potrzeby klient�w, stawia�y wyzwania i jed-
nocze�nie stwarza�y satysfakcjonuj�c� pracownik�w atmosfer� pracy, spe�nia�y
obywatelskie obowi�zki efektywnie realizuj�c zobowi�zania wobec spo�ecze�-
stwa i �rodowiska. Peters i Waterman doszli do wniosku, �e firmy te s�
znakomite w sprawach podstawowych. Nie tyle maj� jak�� tajn� strategi� lub
szczeg�ln� sytuacj� rynkow�, ile po prostu bardzo dobrze spe�niaj� podstawowe
zadania organizacyjne.
Peters i Waterman wyr�nili osiem cech, charakteryzuj�cych styl zarz�dza-
nia w tych doskona�ych firmach.
Osiem cech doskona�ych firm
1. Sk�onno�� do dzia�ania: raczej zrobi� co� � cokolwiek � ni� podda�
zagadnienie kolejnym cyklom analiz i sprawozda� komitet�w.
2. Trzymanie si� blisko klienta: poznanie jego preferencji i zaspokajanie ich.
3. Autonomia i przedsi�biorczo��: rozbicie koncernu na wiele ma�ych filialnych
przedsi�biorstw oraz zach�canie ich do samodzielno�ci i konkurencyjno�ci.
4. Wydajno�� dzi�ki ludziom: wytworzenie u wszystkich pracownik�w
�wiadomo�ci, �e ich mo�liwie dobra praca ma zasadnicze znaczenie i �e b�d�
mieli udzia� w korzy�ciach, wynikaj�cych z sukcesu firmy.
5. Bezpo�redni kontakt, motywacja przez warto�ci � naleganie, aby kierownicy
trzymali si� blisko podstawowej dzia�alno�ci firmy.
6. Trzymanie si� swojej specjalno�ci: pozostawanie w dziedzinie, na kt�rej firma
zna si� najlepiej.
7. Prosta struktura, nieliczny sztab: niewiele szczebli zarz�dzania, niewielu
ludzi na wy�szych szczeblach.
8. Jednoczesna dyscyplina i swoboda: tworzenie klimatu, w kt�rym oddaniu
podstawowym warto�ciom firmy towarzyszy tolerancja wobec wszystkich
pracownik�w, kt�rzy przyjmuj� te warto�ci za swoje.
�r�d�o: Eight Basie Principles. W: Thomas J. Peters, Robert H. Waterman, In Search of Excellence:
Lessons from Americas Best Run Companies, New York 1982.
3 P. F. Drucker, Skuteczne zarz�dzanie. Warszawa 1976, s. 33.
Cechy te uwypuklaj� g��wn� rol� kierownik�w na wszystkich szczeblach,
a zw�aszcza na szczycie, odgrywan� przy tworzeniu skali warto�ci i przy-
j�tych sposob�w post�powania sprzyjaj�cych doskona�o�ci. Przy omawianiu
znaczenia �kultury organizacyjnej" Peters i Waterman przytaczaj� takie przy-
k�ady �ci�le przestrzeganych warto�ci kierowniczych, jak szacunek dla jednostki
w IBM, czy zaanga�owanie si� w poziom 99,5 % zadowolenia klient�w obo-
wi�zuj�cy w firmie Frito-Lay, stanowi�ce klucz do sukces�w poszczeg�lnych
przedsi�biorstw.
Przy okre�laniu jakiego� przedsi�biorstwa jako �doskonale prowadzonego"
istnieje niebezpiecze�stwo, �e warunki wewn�trzne i zewn�trzne mog� ulec
zmianie. Przedsi�biorstwo uosabiaj�ce w jednym roku doskona�o��, w na-
st�pnym mo�e si� za�ama�.
Firmy wybrane przez Petersa i Watermana nie s� �adnym wyj�tkiem.
W ostatnim okresie kilka z tych doskona�ych firm nie osi�ga�o dobrych wyni-
k�w. W niekt�rych przypadkach trudno�ci pojawi�y si� wtedy, gdy przedsi�-
biorstwa przesta�y przestrzega� jednej czy kilku z o�miu podstawowych zasad.
Na przyk�ad, na pocz�tku lat osiemdziesi�tych firma Levi Strauss and Co.
utraci�a bliski kontakt z odbiorcami: zar�wno z detalistami, sprzedaj�cymi jej
wyroby, jak i z klientami, kt�rzy je nosili. Gdy rynek d�ins�w zosta� nasycony
przez dostawc�w i moda zacz�a si� zmienia�, firma nie wyczu�a zmiany.
W wyniku utraci�a lojalno�� detalist�w, spo�r�d kt�rych wielu uzna�o, �e jest
ona wynios�a i nie pomaga im. Ostatnio firma odzyska�a grunt pod nogami
przez �wiadome d��enie, aby sta� si� dostawc� bardziej reaguj�cym. Nie jest
jednak jasne, czy takie gorsze wyniki s� jedynie skutkiem odej�cia od prze-
strzegania jednej czy te� wi�kszej liczby tych zasad. Daniel T. Carroll i inni
krytykowali Petersa i Watermana za to, �e k�adli nacisk na zagadnienia
zarz�dzania, z pomini�ciem innych czynnik�w wp�ywaj�cych na efektywno��,
jak wy��czna w�asno�� technologii, r�nice w narodowej kulturze czy ograni-
czenia konkurencyjno�ci, wynikaj�ce z obowi�zuj�cych przepis�w.
Je�li nawet Peters i Waterman nie odkryli uniwersalnej recepty na sukces, n