10946
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | 10946 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
10946 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd 10946 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. 10946 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
10946 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
Lawrence A. Pervin
Psychologia
osobowo�ci
przek�ad: Marek Orski
GWP
GDA�SKIE
WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNE
Gda�sk 2002
Podr�cznik akademicki dofinansowany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej
Recenzje wydawnicze:
prof. dr hab. Jan Strelau
prof. dr hab. Wies�aw �ukaszewski
Tytu� orygina�u:
The Science of Personality
Copyright � 1996 by Lawrence A. Pervin
Copyright � for the Polish edition by Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne, Gda�sk 2000
Wszystkie prawa zastrze�one.
Ksi��ka ani �adna jej cz�� nie mo�e by� przedrukowywana ani w �aden inny spos�b reprodukowana
lub odczytywana w �rodkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gda�skiego Wydawnictwa
Psychologicznego.
Wydanie pierwsze w j�zyku polskim
Edytor: Anna Switajska
Redakcja naukowa: Wies�aw Bary�a
Redakcja polonistyczna: Jolanta �wietlikowska
Korekta: Hanna Negowska
Sk�ad: Maria Chojnicka
Opracowanie graficzne: Agnieszka W�jkowska
Wskaz�wki dla bibliotekarzy:
1/ psychologia og�lna 2/ psychologia osobowo�ci
ISBN 83-87957-61-5
Druk: Drukarnia Stella Maris
80-882 Gda�sk, ul. Rze�nicka 54/56
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne s.c.
ul. Bema 4/la, 81-753 Sopot, tel./fax 058/551-61-04, 551-11-01
e-mail: [email protected]
http://www.gwp.pl
Spis tre�ci
Przedmowa ........................................................................ 12
Potrzeba zmian w nauczaniu psychologii osobowo�ci...................................... 12
Uk�ad i zawarto�� ksi��ki ............................................................. 13
Od autora.......................................................................... 16
Podzi�kowania...................................................................... 17
1. Wprowadzenie: naukowe badanie osobowo�ci ........................................ 19
Zawarto�� rozdzia�u ................................................................. 19
Trzy tradycje badawcze .............................................................. 20
Kliniczne badanie osobowo�ci ...................................................... 20
Jean Charcot i jego uczniowie................................................... 20
Zygmunt Freud ............................................................... 22
Henry Murray ................................................................ 23
Carl Rogers i George Kelly...................................................... 25
Zalety i wady metody klinicznej.................................................. 26
Korelacyjna metoda badania osobowo�ci ............................................. 27
Sir Francis Galton i jego nast�pcy................................................ 28
Raymond B. Cattell i Hans J. Eysenck ............................................ 29
Pi�cioczynnikowy Model Osobowo�ci ............................................ 30
Zalety i wady metody korelacyjnej ............................................... 31
Eksperymentalne podej�cie do osobowo�ci ........................................... 32
Wilhelm Wundt, Hermann Ebbinghaus i Iwan Pawtow ............................... 32
John B. Watson, Clark Hull i B.F. Skinner.......................................... 33
Podej�cie poznawcze .......................................................... 34
Zalety i wady metody eksperymentalnej........................................... 35
Wsp�lne cele, r�ne drogi ......................................................... 36
Zalety i wady ka�dej z trzech metod.............................................. 36
Korzystanie z wi�cej ni� jednej metody ............................................ 38
Wsp�lne cele ................................................................ 42
Podstawowe poj�cia ................................................................. 43
Podsumowanie ..................................................................... 44
SPIS TRE�CI
I. Podstawowe sk�adniki osobowo�ci...................................................47
2. Cechy jako sk�adniki osobowo�ci ................................................... 49
Zawarto�� rozdzia�u ................................................................. 49
Psychologia cech Gordona W. Allporta.................................................. 50
Psychologia cech osobowo�ci Raymonda B. Cattella ...................................... 52
Psychologia cech osobowo�ci Hansa J. Eysencka ........................................ 54
Pi�cioczynnikowy Model Osobowo�ci ................................................... 58
Dowody........................................................................ 60
Podobie�stwa mi�dzykulturowe..................................................60
Samoocenianie si� i ocena innych ludzi...........................................62
Motywy, emocje i kontakty interpersonalne ........................................ 62
Diagnozowanie zaburze� osobowo�ci ............................................ 65
Genetyka i teoria ewolucji ...................................................... 66
Sp�jno�� osobowo�ci a problem osobowo�ciowych i sytuacyjnych determinant zachowania ..... 69
Czy zachowanie cz�owieka da si� przewidzie�?........................................73
Krytyczne spojrzenie na cechy i analiz� czynnikow� ....................................... 74
Czym jest cecha? ................................................................ 74
Ile cech i jakich?.................................................................75
Metoda - analiza czynnikowa ...................................................... 75
Opis czy wyja�nienie? ..............................'.............................. 76
Wniosek........................................................................... 76
Podstawowe poj�cia ................................................................. 76
Podsumowanie ..................................................................... 77
3. Poznawcze sk�adniki osobowo�ci ................................................... 79
Zawarto�� rozdzia�u ................................................................. 79
Style poznawcze .................................................................... 80
Prekursorzy poznawczego podej�cia do osobowo�ci: Kelly i Rotter........................... 82
Teoria konstrukt�w osobistych Kelly'ego ............................................. 82
Teoria spo�ecznego uczenia si� Rottera .............................................. 86
Dwaj teoretycy po rewolucji poznawczej: Mischel i Bandura.................................88
Teoria spoleczno-poznawczego uczenia si� Mischela ................................... 88
Badania ilustruj�ce zale�no�� zachowa� ludzkich od okre�lonych sytuacji ...............91
Teoria spo�eczno-poznawcza Bandury................................................95
Dodatkowe poznawcze sk�adniki osobowo�ci: schematy, atrybucje i przekonania .............. 101
Schematy ..................................................................... 102
Atrybucje ...................................................................... 102
Przekonania....................................................................103
Analiza poznawczych sk�adnik�w osobowo�ci ........................................... 104
Podstawowe poj�cia................................................................ 105
Podsumowanie .................................................................... 107
SPIS TRE�CI
4. Motywacyjne sk�adniki osobowo�ci ................................................ 109
Zawarto�� rozdzia�u ................................................................ 109
Teorie kija: pop�dowe teorie motywacji ................................................ 111
Teoria pop�d�w Freuda .......................................................... 111
Teoria bod�ca - reakcji .......................................................... 114
Model potrzeby - presji Murraya................................................... 117
Teoria dysonansu poznawczego Festingera .......................................... 123
Teorie marchewki-zach�ty: motywacja pozytywna........................................ 126
Nota historyczna................................................................ 126
Wsp�czesne prace nad teori� celu................................................. 128
Poznawcze teorie motywacji: osiot Kelly'ego ............................................ 130
Nacisk Kelly'ego na umiej�tno�� przewidywania przysz�ych wydarze� .................... 131
Modele atrybucji ................................................................ 132
Atrybucyjny model Weinera.................................................... 132
Model my�lenia o sobie i �wiecie zewn�trznym Carol Dweck ........................ 134
D��enie do samorealizacji {self-actualization)............................................ 137
Uwagi na temat poznawczych sk�adnik�w osobowo�ci.................................... 140
Relacja mi�dzy sk�adnikami osobowo�ci: cechami, procesami poznawczymi i motywami ....... 141
Podstawowe poj�cia................................................................ 142
Podsumowanie .................................................................... 143
II. Rozw�j osobowo�ci.............................................................. 145
5. Geny czy �rodowisko? ........................................................... 147
Zawarto�� rozdziatu ................................................................ 147
�Natura" osobowo�ci: czynniki genetyczne ............................................. 149
T�umaczenie ewolucyjne ......................................................... 151
Preferencje w doborze partnera ................................................ 152
Przyczyny zazdro�ci u m�czyzn i kobiet......................................... 153
Wyja�nienia ewolucyjne....................................................... 154
Genetyka zachowania............................................................ 155
Wp�yw �rodowiska ................................................................. 162
Wsp�oddzia�ywanie gen�w i �rodowiska............................................... 169
Wp�yw gen�w i �rodowiska na osobowo�� cz�owieka: wnioski ............................. 171
Podstawowe poj�cia................................................................ 172
Podsumowanie .................................................................... 172
6. Pod�u�ne badania �ycia ludzkiego.................................................. 174
Zawarto�� rozdzia�u ................................................................ 174
Teorie okres�w rozwojowych osobowo�ci .............................................. 176
Psychoseksualne stadia rozwoju Freuda............................................. 176
Psychospo�eczne stadia rozwoju Eriksona ........................................... 178
Krytyka teorii stadi�w rozwoju osobowo�ci .......................................... 181
SPIS TRE�CI
Pod�u�ne badania rozwoju ........................................................... 182
Sta�o�� i zmienno�� w rozwoju osobowo�ci ......................................... 183
Przyk�ady bada� pod�u�nych ...................................................... 185
Szwedzkie Badanie Rozwoju Indywidualnego Davida Magnussona .................... 185
Badania pod�u�ne Jacka i Jeanne Block�w ....................................... 190
Relacje mi�dzy rodzicami a dzie�mi - projekt badawczy �Minnesota" ................. 195
Dodatkowe dowody na rzecz wzgl�dnej sta�o�ci i zmienno�ci osobowo�ci ................ 200
Refleksje na temat sta�o�ci i zmienno�ci osobowo�ci oraz towarzysz�cych im proces�w........ 201
Niekt�re wnioski z bada� pod�u�nych .................................................. 202
Podstawowe poj�cia................................................................ 204
Podsumowanie .................................................................... 205
III. Badanie osobowo�ci - wybrane zagadnienia ........................................207
7. Nie�wiadomo�� ................................................................. 209
Zawarto�� rozdzia�u ................................................................ 209
Przyk�ady......................................................................... 211
Rzut oka w przesz�o�� .............................................................. 216
Nie�wiadomo�� dynamiczna - uj�cie psychoanalityczne .................................. 217
Nie�wiadomo�� poznawcza .......................................................... 225
Wp�yw nie�wiadomo�ci na pami�� i spostrzeganie.................................... 225
Wp�yw nie�wiadomo�ci na uczucia i postawy wobec innych ludzi ....................... 226
Konstrukty osobiste chronicznie dost�pne ........................................... 229
Podsumowanie ................................................................. 229
Por�wnanie dynamicznej i poznawczej koncepcji nie�wiadomo�ci........................... 230
Implikacje bada� nad nie�wiadomo�ci� dla samoopisowych metod badania osobowo�ci ........ 234
Wniosek.......................................................................... 237
Podstawowe poj�cia................................................................ 238
Podsumowanie .................................................................... 239
8. Poj�cie Ja......................................................................240
Zawarto�� rozdzia�u ................................................................ 240
Dlaczego zajmowa� si� Ja? .......................................................... 240
Temat Ja w perspektywie historycznej ................................................ 241
Rozw�j Ja ........................................................................ 244
Oddzielenie Ja od innych ludzi i przedmiot�w: spostrzeganie siebie ...................... 244
Rozw�j samo�wiadomo�ci ....................................................... 245
Podsumowanie prespektywy rozwojowej ............................................ 247
Trzy pogl�dy na struktur� Ja ......................................................... 248
Fenomenologiczna teoria Carla Rogersa ............................................. 248
Psychoanalityczna koncepcja Ja ................................................... 250
Interpersonalna szko�a psychiatrii Sullivana ....................................... 250
Teorie relacji z obiektem ...................................................... 250
Spoteczno-poznawcza koncepcja Ja................................................ 252
SPIS TRE�CI
Procesy motywacyjne wa�ne dla Ja: autoweryfikacja oraz autowaloryzacja
(dba�o�� o samoocen�) ....................................................... 259
Por�wnanie spo�eczno-poznawczego i psychoanalitycznego podej�cia do Ja............... 262
R�nice indywidualne w zakresie Ja i zwi�zanych z nim proces�w .......................... 263
Koncepcja poczucia w�asnej skuteczno�ci Bandury ................................... 264
Koncepcja samoobserwacji kontroluj�cej Snydera .................................... 267
Teoria kontroli oraz prywatnej i publicznej samo�wiadomo�ci Carvera i Scheiera ........... 268
Teoria ukierunkowa� Ja Higginsa .................................................. 270
Ko�cowe refleksje nad Ja........................................................... 273
Podstawowe poj�cia................................................................ 274
Podsumowanie .................................................................... 275
9. Od my�lenia do dzia�ania ......................................................... 276
Zawarto�� rozdzia�u................................................................ 276
Racjonalne podejmowanie decyzji: model oczekiwania-warto�ci ............................ 278
Model celowego zachowania sformu�owany przez Tolmana ............................. 278
Badania Lewina nad poziomem aspiracji ............................................ 279
Model oczekiwania-warto�ci Rottera................................................ 279
Sta�o�� i zmienno�� zachowa�: w stron� teorii cel�w..................................... 281
Cel, samoregulacja i dzia�anie: programy badawcze ...................................... 287
Model cel�w i standard�w oraz samoregulacji Bandury ................................ 287
Projekty i d��enia osobiste oraz zadania �yciowe ..................................... 293
Koncepcja projekt�w osobistych Little'a.......................................... 293
Badania Emmonsa nad d��eniami osobistymi ..................................... 295
Badania zada� �yciowych prowadzone przez Nancy Cantor.......................... 299
Elementy wsp�lne, r�nice oraz pytania bez odpowiedzi ............................... 304
Za�amanie si� samoregulacji i problem wolnej woli ....................................... 305
Podstawowe poj�cia................................................................ 308
Podsumowanie .................................................................... 309
10. Emocje, zdolno�ci adaptacyjne i stan zdrowia ...................................... 310
Zawarto�� rozdzia�u ................................................................ 310
Uj�cie emocji w tradycyjnej teorii osobowo�ci........................................... 311
Teoria psychoanalityczna ......................................................... 311
Teoria fenomenologiczna Carla Rogersa ............................................. 312
Teoria cech .................................................................... 312
Teoria spo�eczno-poznawcza ...................................................... 313
G��wna rola emocji w funkcjonowaniu osobowo�ci ................................... 313
Teoria emocji podstawowych......................................................... 314
Emocje a zdolno�ci adaptacyjne ...................................................... 320
Emocje i zdolno�ci adaptacyjne a stan zdrowia .......................................... 326
Optymizm a zdrowie: pot�ga my�lenia pozytywnego................................... 329
Neurotyczno�� a afektywno�� negatywna ........................................... 334
10
SPIS TRE�CI
Wypieranie my�li i uczu�: co si� dzieje, kiedy ludzie pr�buj� czego� nie my�le�
lub nie odczuwa�? .............................................................. 336
Badania Wegnera nad skutkami st�umienia my�li .................................. 336
Badania Pennebakera nad skutkami t�umienia emocji ............................... 338
Podsumowanie .................................................................... 344
Wniosek.......................................................................... 345
Podstawowe poj�cia................................................................ 345
Podsumowanie .................................................................... 346
11. Nieprawid�owe funkcjonowanie osobowo�ci a procesy zmiany ........................ 347
Zawarto�� rozdzia�u ................................................................ 347
Opis, interpretacja i przeciwdziatanie................................................... 348
Teoria cech ....................................................................... 349
Teoria cech Eysencka............................................................ 349
Pi�cioczynnikowy Model Osobowo�ci (PMO) a zaburzenia osobowo�ci ................... 350
Dwa przyktadowe zastosowania ................................................ 350
Zastosowanie PMO do badania zaburze� w stosunkach mi�dzyludzkich................ 351
Opis, interpretacja i przeciwdzia�anie nieprawid�owo�ciom w funkcjonowaniu osobowo�ci a PMO 352
Model cech osobowo�ci a zaburzenia osobowo�ci: podsumowanie ...................... 354
Teoria psychoanalityczna ............................................................ 354
Psychopatologia ................................................................ 345
Teoria relacji z obiektem.......................................................... 356
Osobowo�� narcystyczna: por�wnanie z teori� cech ............................... 356
Relacje z obiektem, przywi�zanie a depresja...................................... 357
Zmiana terapeutyczna............................................................ 360
Opis, interpretacja i przeciwdzia�anie zaburzeniom w funkcjonowaniu osobowo�ci
a model psychoanalityczny ....................................................... 362
Koncepcje spoteczno-poznawcze ..................................................... 363
Teoria konstruktow osobistych Kelly'ego ............................................... 363
Teoria spoteczno-poznawcza Bandury .............................................. 365
Poznawcza teoria i terapia Becka .................................................. 366
Badania skuteczno�ci......................................................... 368
Terapia poznawcza: przesz�o��, tera�niejszo�� i przysz�o��.......................... 370
Mechanizmy spo�eczno-poznawcze w psychopatologii ................................. 370
Opis, interpretacja i przeciwdzia�anie zaburzeniom w funkcjonowaniu osobowo�ci
a model poznawczy ............................................................. 373
Zagadnienia wa�ne przy analizie zaburze� osobowo�ci oraz zmiany terapeutycznej ............. 374
Zale�no�� od czynnik�w sytuacyjnych .............................................. 374
Aspekt systemowy .............................................................. 375
Rola nie�wiadomo�ci ............................................................ 375
Poznanie, afekt, zachowanie ...................................................... 376
Techniki psychoterapeutyczne a proces zmiany....................................... 376
SPIS TRE�CI
11
Por�wnanie r�nych modeli .......................................................... 379
Podstawowe poj�cia................................................................380
Podsumowanie .................................................................... 380
12. Ocena osobowo�ci ............................................................. 383
Zawarto�� rozdzia�u ................................................................ 383
Ocena kadr przez Office of Strategie Services ........................................... 384
Rodzaje informacji ................................................................. 387
Jeszcze raz o rzetelno�ci i trafno�ci ................................................... 389
Niekt�re pytania wa�ne dla oceny osobowo�ci .......................................... 394
Relacje mi�dzy samoopisami a charakterystykami sporz�dzanymi przez obserwator�w...... 394
Mo�liwo�� celowych zafatszowa�.................................................. 397
Mi�dzy wyobra�ni� a zachowaniem ................................................ 400
U�yteczno�� oceny osobowo�ci w prognozowaniu .................................... 402
R�norodno�� a ocena osobowo�ci ................................................ 407
Zwi�zek mi�dzy teori� a ocen� osobowo�ci ............................................. 409
Wnioski .......................................................................... 412
Podstawowe poj�cia................................................................ 413
Podsumowanie .................................................................... 413
13. Zako�czenie: aktualne problemy oraz perspektywy psychologii osobowo�ci ............. 415
Zawarto�� rozdzia�u ................................................................ 415
Definicja osobowo�ci ............................................................... 415
Strategie badawcze.................................................................417
Szczeg�owo�� a og�lno�� .......................................................... 419
Natura i wychowanie, geny i kultura ................................................... 420
Sta�o�� a zmienno��................................................................422
Zakres i centrum teorii osobowo�ci a zakres bada� i dok�adno�� ........................... 424
Spo�eczne i polityczne aspekty teorii oraz badania osobowo�ci ............................. 425
Perspektywy na przysz�o�� .......................................................... 427
Podsumowanie .................................................................... 427
Bibliografia......................................................................... 429
Indeks nazwisk .................................................................... 455
Indeks rzeczowy ................................................................... 459
Spis zdj�� i rycin .................................................................. 464
Przedmowa
Zadaniem tej ksi��ki jest zaprezentowa-
nie wsp�czesnej psychologii, wyzwa�,
przed jakimi staj� psychologowie, pr�buj�c
zrozumie� ludzk� natur�, oraz fascyna-
cji, jakich przy tym do�wiadczaj�. C�,
mo�na by powiedzie�, �e nie ma w tym
nic zaskakuj�cego. Czego innego mog�aby
w ko�cu dotyczy� taka ksi��ka? Trzeba
jednak pami�ta�, �e od lat sze��dziesi�tych
podr�czniki psychologii osobowo�ci opie-
ra�y si� w znacznym stopniu na wielkich
teoriach tej dziedziny, takich jak Freudow-
ska psychoanaliza czy teoria uczenia si�.
Niekt�re wr�cz sprowadza�y si� do przed-
stawienia kilkunastu takich teorii. Tak
w�a�nie wygl�da� podr�cznik, z kt�rego ja
si� uczy�em, uznawany w owym czasie
za prze�omowy. Autorzy innych ksi��ek
wybierali okre�lon� postaw� teoretyczn�
i obudowywali j� cennymi badaniami, wci��
jednak pozostaj�c w kr�gu owych wielkich
teorii.
Tymczasem w ci�gu minionych trzy-
dziestu lat psychologia osobowo�ci ule-
g�a radykalnej zmianie. Wielkie teorie ju�
w niej nie dominuj�. Badacze koncen-
truj� si� na konkretnych kwestiach, przy
kt�rych rozwi�zywaniu mog�, ale bynaj-
mniej nie musz� si� nimi posi�kowa�.
Oto niekt�re z tych kwestii: do jakiego
stopnia osobowo�� cz�owieka jest sta�a?
Jak t�umaczy� jej zmienno��? Jak geny
i �rodowisko, natura i kultura wsp�dzia-
�aj� przy tworzeniu osobowo�ci cz�owieka?
Jak i z jak� si�� procesy nie�wiadome
oddzia�uj� na to, co czujemy i robimy?
Jaka jest natura to�samo�ci i do jakiego
stopnia jej pojmowanie jest uwarunkowane
kulturowo? Czy my�li i uczucia wp�ywaj�
na stan zdrowia cz�owieka? Te i inne
pytania stanowi� przedmiot wsp�czesnej
psychologii osobowo�ci. One te� wyzna-
czaj� porz�dek niniejszej ksi��ki.
Potrzeba zmian w nauczaniu psychologii osobowo�ci
O ile wiem, psychologia osobowo�ci jest
bodaj jedyn� dziedzin� psychologii, w kt�-
rej podr�czniki nie odzwierciedlaj� aktual-
nego obrazu bada�. Cho� sam napisa�em
ksi��k� po�wi�con� wielkim teoriom, uwa-
�am �e nale�y zbli�y� nauczanie tej dzie-
dziny do bie��cej praktyki badawczej. Zro-
zumienie z�o�onej osobowo�ci cz�owieka
jest ogromnym zadaniem, w kt�re zaanga-
�owali si� liczni badacze. Niniejsza ksi��ka
ma poinformowa� student�w o tym proce-
sie i w��czy� ich we�, przekszta�caj�c za-
PRZEDMOWA
13
razem program nauczania w odpowiednim
kierunku.
Kiedy kilka lat temu zaczyna�em nad
ni� pracowa�, czu�em si� niczym wo�aj�cy
na puszczy. Nie ca�kiem s�usznie. Bar-
dzo si� ucieszy�em na wie�� o wyk�a-
dzie wyg�oszonym przez Geralda Mendel-
sohna z University of California (Berkeley)
w 1993 roku podczas sympozjum Ame-
ryka�skiego Towarzystwa Psychologicz-
nego po�wi�conego nauczaniu psycholo-
gii osobowo�ci. Mendelsohn dowodzi�, �e
tradycyjne metody wyk�adania psychologii
osobowo�ci, oparte na wielkich teoriach,
s� b��dne. Materia� przedstawiany podczas
takich zaj�� jest przestarza�y, ma nik��
warto�� naukow� i niewiele wsp�lnego
z prowadzonymi badaniami. Kontynuuj�c
wyk�ady oparte na tak zdezaktualizowa-
nych wzorcach, wyrz�dzamy studentom
nied�wiedzi� przys�ug� i najwy�szy czas,
aby podj�� dzie�o naprawy.
Jaki� czas p�niej w fachowym biulety-
nie �Dialogue" ukaza� si� artyku� Marka
Leary'ego z Wake Forest University, zaty-
tu�owany: How Should We Teach Undergra-
duates Abou� Personality? Qak powinno si�
uczy� psychologii osobowo�ci?). Jego au-
tor r�wnie� stwierdza�, �e zaj�cia oparte na
klasycznych teoriach nie odzwierciedlaj�
wsp�czesnego stanu psychologii osobo-
wo�ci. Co gorsza, niekt�re z teorii prezen-
towanych podczas takich zaj�� nie zosta�y
dowiedzione. Student wybieraj�cy tylko
jeden kurs po�wi�cony temu zakresowi
psychologii wi�cej skorzysta, je�eli kurs
ten b�dzie dotyczy� podstawowych aktual-
nie badanych problem�w, ni� gdyby opiera�
si� na wielkich teoriach.
Zgadzam si� z tymi opiniami, ale wiem,
�e proponowane przez tych badaczy roz-
wi�zania napotkaj� na op�r. Sam zasta-
nawia�em si�, jak zmieni�by si� program
prowadzonych przeze mnie zaj��, gdybym
odszed� od tradycyjnego uk�adu wielkich
teorii na rzecz tego, kt�ry pokazuje aktu-
aln� sytuacj� w tej dyscyplinie. Dylemat
ten trafnie okre�li� anonimowy recenzent
niniejszej ksi��ki:
Ludzie, kt�rzy wyk�adaj� psychologi� oso-
bowo�ci, musz� szczerze przyzna�, �e
stara metoda, stary spos�b nauczania tej
dyscypliny ju� si� prze�y�. Gdyby niniejszy
podr�cznik mia� by� stosowany, oznacza-
�oby to, �e my, �starzy wyjadacze", musimy
si� nauczy� nowych sztuczek. Powinni-
�my jednak przede wszystkim kierowa�
si� interesem �m�odych wilk�w", kt�rych
uczymy. Z tego punktu widzenia nowy
uk�ad pozwala skuteczniej przyswaja� od-
krycia, kt�re w tej dziedzinie sypi� si�
niczym z rogu obfito�ci.
Jako jeden ze �starych wyjadaczy"
b�d� musia� skorzysta� z rady recenzenta
i zmieni� spos�b prowadzenia swoich za-
j��. Po pewnych wahaniach, nieod��cznych
- jak s�dz� - od takich przedsi�wzi��,
z niecierpliwo�ci� oczekuj� nowej przy-
gody.
Uk�ad i zawarto�� ksi��ki
Ludzie s� skomplikowani. Nie ma dw�ch
ludzi takich samych. Jak obj�� t� z�o�ono��
i r�norodno��, jednocze�nie formu�uj�c
zasady dotycz�ce wszystkich os�b? To
jest podstawowe wyzwanie stoj�ce przed
psychologami osobowo�ci. W niniejszej
14
PRZEDMOWA
ksi��ce omawiam badania, kt�re pozwa-
laj� w moim odczuciu okre�li�, jak sobie
z nim radzimy. Staram si� te� przybli-
�y� czytelnikowi g��wne teorie psychologii
osobowo�ci, charakteryzuj�c je w kontek-
�cie bada�. Zarazem omawiam, komentuj�
i oceniam teorie alternatywne.
Cho� koncentruj� si� na dokonaniach
badawczych ludzi okre�laj�cych si� jako
psychologowie osobowo�ci, to omawiam
r�wnie� prace psycholog�w spo�ecznych,
psycholog�w rozwojowych czy genetyk�w
zachowania. S�dz�, �e te podzia�y s� ar-
bitralne i nie maj� wiele sensu. Uwa-
�am te�, �e powinni�my czerpa� wiedz�
z wielu �r�de�. Osobowo�� cz�owieka jest
tak skomplikowana, �e nie mo�emy sobie
pozwoli� na ignorowanie wa�nych odkry�
dokonywanych w innych ga��ziach psycho-
logii, a tak�e w innych dyscyplinach nauki,
takich jak antropologia czy biologia.
W gruncie rzeczy wszyscy jeste�my
psychologami osobowo�ci. �Zawodowy"
przedstawiciel tej dziedziny wiedzy r�ni
si� od zwyk�ego �cz�owieka z ulicy" tym,
�e zbiera informacje oraz formu�uje i we-
ryfikuje hipotezy w spos�b bardziej syste-
matyczny. W pierwszym rozdziale przed-
stawiam podstawowe metody bada� (np.
kliniczne, korelacyjne, eksperymentalne),
ich histori� oraz zalety. Chodzi mi zw�asz-
cza o wskazanie mocnych i s�abych stron
ka�dej z nich, �wiadcz�cych o konieczno�ci
wielostronnego podej�cia do osobowo�ci
cz�owieka.
Cz�� pierwsza sk�ada si� z trzech roz-
dzia��w, dotycz�cych kolejno cech, spraw-
no�ci poznawczych oraz motywacji. Trady-
cyjnym przedmiotem zainteresowa� psy-
cholog�w by�y ludzkie my�li, uczucia
i uczynki. Ka�dy z kolejnych rozdzia-
��w w tej cz�ci jest pr�b� zrozumienia
psychiki cz�owieka przez pryzmat jednej
z tych kategorii. Omawiam te� ich wza-
jemne relacje. W podsumowaniu tej cz�ci
wskazuj�, �e dog��bne zrozumienie funk-
cjonowania cz�owieka wymaga uwzgl�d-
nienia wzajemnych relacji mi�dzy zacho-
waniem, my�l� i uczuciem.
Cz�� druga dotyczy rozwoju osobowo-
�ci. W rozdziale pi�tym omawiam dowody
wp�ywu gen�w i otoczenia na kszta�towa-
nie si� osobowo�ci. Cho� istnieje obyczaj
przeciwstawiania sobie gen�w i �rodowi-
ska, natury i kultury, ja k�ad� nacisk na
ich wsp�zale�no��. Nie istniej� geny bez
�rodowiska ani �rodowisko bez gen�w.
Trzeba wi�c raczej rozumie� ich wza-
jemne relacje, zamiast wyrokowa�, kt�re
czynniki s� wa�niejsze. Rozdzia� sz�sty
zosta� po�wi�cony rozwojowi osobowo�ci
w d�u�szym czasie i koncentruje si� na
kwestii sta�o�ci osobowo�ci. Posi�kuj� si�
tutaj licznymi pod�u�nymi badaniami, kt�re
obrazuj� wsp�czesne metody post�powa-
nia badawczego.
W cz�ci trzeciej zajmuj� si� konkret-
nymi badaniami. Musia�em zdecydowa�,
kt�re z nich winny zosta� przedstawione
studentom i jak nada� im zwart�, jednolit�
form�. Stara�em si� przedstawi� mo�liwie
szeroki i reprezentatywny wyb�r bada�,
cho� oczywi�cie niepe�ny. W pierwszych
sze�ciu rozdzia�ach tej cz�ci omawiam
kwestie, kt�re maj� moim zdaniem funda-
mentalne znaczenie. Chodzi o nie�wiado-
mo��, Ja, motywacj�, emocje, psychopato-
logi� i psychoterapi� oraz ocen�. W ka�-
dym z tych rozdzia��w przedstawiam zada-
wane przez badaczy pytania oraz udzielane
przez nich odpowiedzi. Za ka�dym razem
omawiam badania i metody alternatywne,
pokazuj�c ich zalety i ograniczenia.
W rozdziale zamykaj�cym ksi��k� oma-
wiam podstawowe pytania stawiane
przez psycholog�w osobowo�ci oraz kre�l�
perspektywy stoj�ce przed t� dziedzin�
wiedzy. Wyk�adam w nim w�asny pogl�d
PRZEDMOWA
15
na niekt�re z zagadnie� przewijaj�cych si�
przez ca�� ksi��k�. Podkre�lam te� znacze-
nie �wiadomo�ci r�nic kulturowych i in-
dywidualnych dla formu�owania og�lnych
prawid�owo�ci.
Jak ju� wspomnia�em, g��wnym celem
tej ksi��ki jest rzetelne przedstawienie
psychologii osobowo�ci w jej wsp�cze-
snej postaci. Tak obszerny materia� mo�e
przyt�oczy� i autora, i czytelnika. Dla-
tego stara�em si� pos�ugiwa� jednolitymi
kategoriami i zadba�em o uk�ad u�atwia-
j�cy uczenie si�. Ka�dy rozdzia� zaczy-
nam od og�lnego om�wienia jego tematyki
oraz kontekstu, w jakim nale�y j� umie-
�ci�. Nast�pnie sporz�dzam list� pyta�,
na kt�re dany rozdzia� ma odpowiedzie�.
Stwierdzi�em, �e pobudzaj� one ciekawo��
i pomagaj� powi�za� konkretne badania
z szerszymi zjawiskami. W prawie ka�dym
rozdziale znajduje si� ramka ��wiat�o na
badacza", przedstawiaj�ca naukowca, kt�-
rego prace s� w danym miejscu omawiane.
Dokonuj� w nich prezentacji pogl�d�w
badaczy na temat swojej pracy i zamierze�
na przysz�o��. Ka�dy rozdzia� ko�czy si�
sformu�owaniem definicji podstawowych
poj�� oraz zwi�z�ym streszczeniem g��w-
nych my�li.
Od autora
1
W nauce, jak w �yciu, musimy ��czy� wiar�
z pokor� - wiar� we w�asne cele i po-
gl�dy z pokor� pozwalaj�c� przyzna� si� do
b��du. �ycie bez wiary jest ja�owe, a �ycie
bez pokory czyni cz�owieka �atwym �upem
ideologii i nie pozwala mu si� zmieni�.
Mam nadziej�, �e czytelnicy tej ksi��ki
nie tylko zapoznaj� si� ze wsp�czesn�
psychologi� osobowo�ci, lecz r�wnie� na-
bior� wiary w okre�lone koncepcje i me-
tody badawcze, wiary temperowanej jed-
nak �wiadomo�ci� z�o�ono�ci, zagadnienia
oraz podejm� wyzwanie kontynuowania
prac.
Zapraszam student�w i wyk�adowc�w,
by do��czyli do mnie w nowym przedsi�-
wzi�ciu. Podczas gdy wi�kszo�� wielkich
teorii psychologii osobowo�ci istnieje od
co najmniej dwudziestu pi�ciu lat, badania
omawiane w niniejszej ksi��ce by�y prowa-
dzone na og� w ostatniej dekadzie. Zazwy-
czaj drugie wydanie jakiegokolwiek tekstu,
nast�puj�ce po czterech, pi�ciu latach, nie
wymaga zbyt wielu zmian. Drugie wydanie
tej ksi��ki b�dzie jednak ich potrzebo-
wa�o. Gdyby by�o inaczej, �wiadczy�oby
to o braku post�pu. Gdy si� pami�ta, jak
ma�o jeszcze wiemy o ludzkiej osobowo�ci,
to jest jasne, �e wprawdzie zmiany w tej
dziedzinie nie musz� �wiadczy� o post�pie,
ale ich nieobecno�� niew�tpliwie dowodzi
jego braku. �wiadectwem post�pu jest
fakt, �e materia� zebrany w tej ksi��ce
znacznie wykracza poza osi�gni�cia sprzed
pi�ciu czy dziesi�ciu lat. Wierz� w rozw�j,
jaki dokona si� w ci�gu nast�pnych lat.
Pra-
szyi
kto
pok
wra
�ci.
do
dos!
�ci�
o ki
zapl
szyi
czoi
Tyn
uwa
wie:
i
stuc
t� \
psy<
wa�
Duf
czyt
ze r.
s�av>
kt�r:
raml
przy
pom
tor:
takt
cho<
Podzi�kowania
lat, badania
>y�y prowa-
zie. Zazwy-
tiek tekstu,
latach, nie
jie wydanie
. potrzebo-
radczy�oby
ami�ta, jak
isobowo�ci,
liany w tej
o post�pie,
ie dowodzi
ist�pu jest
tej ksi��ce
�cia sprzed
\ w rozw�j,
�ych lat.
Pracy nad t� ksi��k� mimowolnie towarzy-
szy�y wiewi�rki w moim ogrodzie. Ka�dy,
kto widzia� wiewi�rki pr�buj�ce wykra��
pokarm ptakom, musi pozostawa� pod
wra�eniem ich wytrwa�o�ci i przemy�lno-
�ci. Pr�buj�c wykona� karmnik dla ptak�w,
do kt�rego wiewi�rki nie mog�yby si�
dosta�, spad�em z drabiny, uszkodzi�em
�ci�gno Achillesa i ca�e wakacje chodzi�em
o kulach. Czas ten po�wi�ci�em na pisanie
zaplanowanej ksi��ki, tyle �e w szyb-
szym tempie, kt�remu sprzyja�a ograni-
czona zdolno�� do przemieszczania si�.
Tym fascynuj�cym zwierz�tkom nale�� si�
wi�c s�owa podzi�kowania oraz odrobina
uwagi, zw�aszcza ze strony tych, kt�rzy nie
wierz� w planowe zachowania zwierz�t.
Wyrazy wdzi�czno�ci jestem winien
studentom, z kt�rymi podczas pracy nad
t� ksi��k� prowadzi�em zaj�cia na temat
psychologii osobowo�ci. Chc� podzi�ko-
wa� zw�aszcza Cheryl DeFeo, Williamowi
Duffie II oraz Velerie Gellene, kt�rzy
czytali fragmenty ksi��ki i dzielili si�
ze mn� swoimi przemy�leniami. Dzi�kuj�
s�awnym i zapracowanym psychologom,
kt�rzy wsp�pracowali przy powstawaniu
ramki ��wiat�o na badacza". Podobnie jak
przy mojej poprzedniej ksi��ce z wielk�
pomoc� przysz�a mi Karen Dubno, redak-
tor z wydawnictwa Wiley, kt�ra z wielkim
taktem nak�ania�a mnie do dzia�a�, kt�re -
cho� pracoch�onne - niew�tpliwie wysz�y
ca�o�ci na dobre. Dzi�kuj� r�wnie� nast�-
puj�cym kolegom za recenzje i uwagi:
Jamesowi Averillowi z University of
Massachusetts - Amherst
Jeffowi Burroughsowi z BYU - Hawaii
Davidowi Christianowi z University of
Idaho
Jerroldowi Downeyowi z University of
South Alabama
Sherryl Goodman z Emory University
Brianowi Haydenowi z Brown University
Lawrence Lillistonowi z Oakland Univer-
sity
Josephowi Lowmanowi z University of
North Carolina - Chapel Hill
Steve'owi Spencerowi z SUNY - Buffalo
Wyrazy wdzi�czno�ci niech zechc�
przyj�� wreszcie ci koledzy, kt�rzy, odpo-
wiadaj�c na ankiet�, pomogli wydawnictwu
Wiley i mnie zdecydowa�, �e nadszed�
czas na zmiany w sposobie wyk�adania
psychologii osobowo�ci. Oto oni:
Susan Andersen, New York University
Darryl Bem, Cornell University
Robert Bornstein, Gettysburg College
Mary Brabeck, Boston College
James Calhoun, University of Georiga
John Campbell, Franklin & Marshall
College
Etzel Cardena, Trynity College
Ann� Constantinople, Yassar College
18
W. G. Dahlstrom, University of North
Carolina - Ghapel Hill
Robert Dolliver, University of Missouri
Eugene Doughtie, University of Houston
Jerrold Downey, University of South Ala-
bama
William Drennen, University of South Ca-
rolina
Harold Einhorn, San Francisco State Uni-
versity
Ron Fisher, Miami - Dade Community
College
Iris Fodor, New York University
William Gayton, University of Southern
Maine
Uwe Gielen, St. Francis College
Sherryl Goodman, Emory University
David Harder, Tufts University
Brian Hayden, Brown University
M. Hemphill, College of St. Francis
Cooper Holmes, Emporia State University
Jurgis Karuza, SUNY at Bufallo
Gregory Kolden, Colby College,
Michael Lambert, Brigham Young Univer-
sity
Kevin Lanning, University of New South
Wales, Australia
Peter Lennon, Seton Hali University
PODZI�KOWANIA
Lawrence Lilliston, Oakland University
Anthony LoGiudice, Frostburg State Col-
lege
Dennis Madrid, University of Southern
Colorado
James Mancuso, SUNY at Albany
Karen Mark, Illinois State University
Claudia McDade, Jacksonville State Uni-
versity
Dale Neaman, Wichita State University
Daniel Nelson, Siena College
Jim Nelson, Valparaiso University
L. Orlofsky, University of Missouri
E. L. Paul, Wellesley College
Paul Poppen, George Washington Univer-
stiy
Ross Robak, Pace University
J. Rodriguez, Occidental College
Jack Shaffer, Humboldt State University
Barry Silverstein, William Patterson Col-
lege
Jefferson Singer, Connecticut College
Jaine Strauss, Williams College
Frank Vitro, Texas Women's University
Lloyd Williams, Lehigh University
Stanley Woli, California State University at
Fullerton
Lawrence A. Pervin
1
Wprowadzenie: naukowe
badanie osobowo�ci
Zawarto�� rozdzia�u
Jak bada� z�o�ono�� ludzkiej osobowo�ci?
Psychologowie osobowo�ci podchodz� do
tego zadania w r�ny spos�b. Niekiedy ich
podej�cia s� zbli�one, niekiedy za� bardzo
si� r�ni�: inny jest ich przedmiot zain-
teresowania i spos�b jego badania. Nieza-
le�nie jednak od tego, jak� metod� przyj-
mie dany psycholog, na kt�rym aspekcie
osobowo�ci skoncentruje swoje zaintere-
sowania, musi dba� o trafno�� i wiarygod-
no�� obserwacji. W niniejszym rozdziale
om�wimy r�ne strategie badawcze, za
pomoc� kt�rych psychologowie osobowo-
�ci pr�buj� odkry� tajemnice ludzkiej psy-
chiki. Zastanowimy si� r�wnie�, dlaczego
niekt�rzy badacze przedk�adaj� jedne stra-
tegie nad inne, i scharakteryzujemy cele
wsp�lne dla wszystkich przedstawicieli tej
dyscypliny.
Pytania zadawane w tym rozdziale
1. Jakie metody badawcze stosuj� psy-
chologowie osobowo�ci?
2. Jaka jest historia tych metod?
3. Jakie s� zalety i ograniczenia ka�dej
z nich?
4. Jakie s� wsp�lne cele tych metod,
niezale�nie od szczeg�owych r�nic
w sposobach badania osobowo�ci?
Ludzie zajmowali si� psychologi� oso-
bowo�ci od czasu, gdy osi�gn�li �wia-
domo�� i poczucie to�samo�ci. Wszyscy
obserwujemy innych ludzi, dociekamy ich
charakteru i przyczyn ich uczynk�w, prze-
widujemy ich przysz�e post�powanie i od-
powiednio do tego kszta�tujemy nasze.
Prawdopodobnie ka�dy z nas w jakim�
stopniu zauwa�a r�nice mi�dzy lud�mi
i dzieli ich na pewne typy. Ka�dy ma te�
jaki� og�lny pogl�d na natur� cz�owieka,
uwa�aj�c na przyk�ad, �e ludzie s� z zasady
dobrzy albo �li, altruistyczni albo samo-
lubni, szczodrzy albo chciwi, �e zmiana na
lepsze lub gorsze przychodzi im �atwo lub
trudno.
Od najdawniejszych czas�w usi�owano
te� usystematyzowa� te obserwacje, cz�-
sto ujmuj�c je w form� przekaz�w reli-
gijnych oraz obyczaj�w spo�ecznych. Na
przyk�ad w Starym Testamencie zawarte
s� liczne opisy ludzkich osobowo�ci oraz
analizy przyczyn ich post�powania. Od
czas�w staro�ytnej Grecji pr�bowano te�
powi�za� r�nice w osobowo�ci (tempe-
ramencie) z funkcjonowaniem ca�ego or-
ganizmu. To samo za�o�enie przy�wieca
wsp�czesnym biologicznym koncepcjom
osobowo�ci. Od wiek�w te� filozofowie za-
stanawiali si� nad natur� cz�owieka i przy-
22
WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWO�CI
konserwatywne nastawienie Ewy Bia�ej
i uwodzi� m�czyzn? Czy wyja�nienie tych
zjawisk pomo�e nam zrozumie� problemy,
kt�re wszyscy od czasu do czasu mamy,
kiedy jeste�my targani sprzecznymi pra-
gnieniami, na przyk�ad �akn�c jedzenia
i jednocze�nie chc�c si� odchudza�?
Drugim wa�nym dokonaniem Mortona
Prince by�o za�o�enie w 1927 roku Har-
wardzkiej Kliniki Psychologicznej. Konty-
nuowa� w niej swoje prace, dzi�ki czemu
stworzy� klimat sprzyjaj�cy badaniom kli-
nicznym innych psycholog�w. Jednym
z nich by� Henry Murray (1883-1988),
autor monumentalnego dzie�a Explorations
in Personality (Badanie osobowo�ci, 1938),
patron ca�ego pokolenia psycholog�w oso-
bowo�ci, zainteresowanych wszechstron-
nymi badaniami jednostki ludzkiej. Jako
nast�pca Prince'a na stanowisku dyrek-
tora Harwardzkiej Kliniki Psychologicznej,
Murray odegra� wa�n� rol� w propagowa-
niu bada� nad osobowo�ci�, ��cz�c metody
kliniczne z innymi.
Zygmunt Freud
Trzecim wa�nym uczniem Charcota by�
Zygmunt Freud (1856-1939). Nale�a� on
do gigant�w intelektualnych XX wieku.
Stworzona przez niego teoria osobowo-
�ci oraz psychoanalityczna metoda terapii
wywar�y wp�yw na �ycie milion�w ludzi.
Wszyscy studenci, kt�rzy maj� za sob�
zaj�cia ze wst�pu do psychologii, znaj�
podstawy jego teorii - znaczenie, jakie
przypisywa� procesom nie�wiadomym, po-
p�dowi p�ciowemu i instynktowi agresji
oraz l�kowi i mechanizmom obronnym
w powstawaniu nerwic. Stworzone przez
niego nazwy instancji psychiki ludzkiej
- id, ego i superego - wesz�y do j�-
zyka potocznego, a nawet do kresk�wek
zamieszczanych w popularnych czasopi-
smach. Wielu ludzi uwa�a jednak, �e Freud
zas�uguje na miano geniusza nie tyle ze
wzgl�du na swoje prace teoretyczne, ile
z powodu osi�gni�� klinicznych (Klein,
1976; Schafer, 1976). Jako cz�owiek, kt�ry
przepracowa� w charakterze psychologa
klinicznego ponad 30 lat, podzielam ten
pogl�d. Wielko�� Freuda przejawia�a si�
we wnikliwej obserwacji oraz trafnych opi-
sach funkcjonowania jednostki, tak cz�sto
ignorowanych i kwestionowanych.
Co wi�c takiego robi� Freud? Je�li
od�o�y� na bok zawi�o�ci jego teorii, po
prostu s�ucha� ludzi. Nie kilka minut, ale
godzin� i wi�cej, cz�sto ca�ymi tygodniami,
miesi�cami i latami s�ucha� tego samego
cz�owieka. Zach�ca� swoich pacjent�w do
swobodnego my�lenia i przestrzegania jed-
nej tylko zasady: by m�wi� wszystko, co
przyjdzie do g�owy, i niczego nie ukrywa�.
Wydaje si� to proste i dla terapeuty, i dla
pacjenta. Ci jednak, kt�rzy tego spr�bo-
wali, wiedz� dobrze, �e nie jest to �atwe
dla �adnej ze stron. Terapeucie trudno po
prostu siedzie� i obserwowa�, pacjenci nie
zawsze chc� dzieli� si� my�lami i uczu-
ciami. Wszyscy przecie� czasami boimy
si� przyzna� do niekt�rych my�li i wsty-
dzimy si� o nich m�wi� innym. Geniusz
Freuda polega� wi�c na tym, �e podchodzi�
do swoich pacjent�w powa�nie, stara� si�
zrozumie� to, co my�l� i czuj�, i zach�ca�
ich do tego samego.
Psychoanaliza jako metoda bada� kli-
nicznych dotyczy wi�c ludzkich pragnie�
i obaw, wspomnie� z przesz�o�ci i ich
wp�ywu na aktualne funkcjonowanie jed-
nostki, zale�no�ci nawi�zywanych relacji
od zwi�zk�w z najbli�szymi w okresie
dzieci�stwa, zmagania si� z bolesnymi
uczuciami, takimi jak l�k i wstyd (Lewis,
1992a), oraz oporu przed przyznawaniem
si� do niekt�rych my�li i uczu� przed in-
nymi lud�mi, a niekiedy nawet przed sob�.
WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWO�CI
23
Kiedy wi�c od�o�ymy na bok metaforyczne
poj�cia, takie jak libido czy kompleks
Edypa, to oka�e si�, �e psychoanaliza
dotyczy dramatu �ycia, jaki rozgrywa si�
w ka�dym z nas, niewyt�umaczalnych obja-
w�w chorobowych, na kt�re cierpimy, oraz
bezsensownych uczynk�w przez nas po-
pe�nianych. M�wi ona, dlaczego niekt�rzy
z nas pr� do sukcesu, a inni si� go oba-
wiaj�, dlaczego jednocze�nie pragniemy
i boimy si� bliskich zwi�zk�w z innymi.
Kliniczna metoda badania
osobowo�ci wywodzi si�
od Zygmunta Freuda
Jak wiadomo, spostrze�enia i teorie
Freuda od momentu ich pojawienia si� po
dzie� dzisiejszy by�y przedmiotem wielu
atak�w. Co szczeg�lnie zastanawiaj�ce,
atakuj� go nie tylko ci, kt�rzy psycho-
analiz� od samego pocz�tku zdecydowanie
odrzucali, lecz r�wnie� ci, kt�rzy byli ni�
zafascynowani. Uczniowie Freuda, tacy jak
Adler i Jung, zerwali z nim i ustanowili
szko�y badawcze, opieraj�c si� na w�a-
snych teoriach i za�o�eniach. Ostatnio za�
niekt�rzy badacze kwestionuj� �naukow�
prawdziwo��" relacji pacjent�w (Spence,
1982; 1987), a inni, jak Albert Ellis i Aaron
Beck, odrzucaj� psychoanaliz� na rzecz po-
dej�cia poznawczego. Co gorsza, odrzuca
si� nie tylko sformu�owania teoretyczne
Freuda, ale i wiarygodno�� obserwacji.
Pomimo jego ca�ego geniuszu i czynionych
przez niego wysi�k�w, by nada� obserwacji
i opisom status naukowy, niekt�rzy ci�gle
pytaj�: na jakiej podstawie? W ten spos�b
docieramy do sedna problemu. Dop�ki
jakie� fakty kliniczne nie zostan� potwier-
dzone przez innych badaczy w spos�b
systematyczny i przy zachowaniu obowi�-
zuj�cych procedur, z naukowego punktu
widzenia s� bezwarto�ciowe.
Henry Murray
Przypuszczam, �e Henry Murray, nast�pca
Prince'a w Harwardzkiej Klinice Psycho-
logicznej, by� �wiadomy problem�w, kiedy
wychodzi� od spostrze�e� dokonywanych
przez psychoanalityk�w, takich jak Freud
czy Jung. Murray jako lekarz docenia� zna-
czenie obserwacji klinicznej, a jako bioche-
mik - wag� bada� naukowych. By� cz�o-
wiekiem o szerokich zainteresowaniach
i tw�rczej osobowo�ci. Fascynowa� si�
psychoanaliz�, dokonuj�c w�asnych analiz
pod kierunkiem Carla Junga i Franza Ale-
xandra, a jego zainteresowanie prac� wy-
obra�ni zaowocowa�o opracowaniem wraz
z Christian� Morgan Testu Apercepcji
Tematycznej (TAT - Thematic Apper-
ception Test). Badanie TAT polega na
tym, �e danej osobie pokazuje si� ry-
sunek przedstawiaj�cy jak�� sytuacj�, na
przyk�ad m�odego m�czyzn� odwr�co-
nego plecami od starszej kobiety, i prosi
si� o opowiedzenie historii na ten temat.
Poniewa� sam rysunek dostarcza niewielu
informacji, komentarz badanego w znacz-
nym stopniu jest fantazj� wyra�aj�c� jego
potrzeby, l�ki i pragnienia. Aby mo�na by�o
prowadzi� systematyczne badania z wyko-
rzystaniem tego testu i por�wnywa� si��
pragnie� czy motyw�w u innych os�b, wy-
pracowano specjaln� metod� umo�liwia-
j�c� ilo�c