8780
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | 8780 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
8780 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd 8780 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. 8780 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
8780 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
Robert Allen
Poznaj
swoj�
osobowo��
�wiat Ksi��ki
Robert Allen
Poznaj swoj�
osobowo��
Z angielskiego prze�o�y�
Zbigniew Ko�ciuk
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie
�wiat Ksi��ki
Piotr Jezierski
Redaktor prowadz�cy
Ewa Niepok�lczycka
Redakcja
Jacek Ring
Korekta
Dorota Wojciechowska
Olimpia Sieradzka
Copyright � MENSA ASSESS YOUR PERSONALITY
text and Puzzle Content Copyright � British Mensa Limited 1998
Design and Artwork Copyright � Carlton Books Limited 1998
Copyright � for the Polish translation
by Bertelsmann Media Sp. z o.o., 2003
�wiat Ksi��ki
Warszawa 2003
Sk�ad i �amanie
FELBERG
Druk i oprawa
Bia�ostockie Zak�ady Graficzne SA
ISBN 83-7311-849-7
Nr 3994
Brytyjska Mensa jest organizacj� zrzeszaj�c� ludzi, kt�rych ��czy
jedna wsp�lna cecha: wysoki iloraz inteligencji cechuj�cy jedynie
dwa procent populacji. Ponad 40 000 cz�onk�w Mensy ju� od-
kry�o, jak bardzo s� inteligentni. Oznacza to, �e w samej tylko
Wielkiej Brytanii do osi�gni�cia wspomnianych dw�ch procent
potrzeba jeszcze 1,5 miliona os�b. Mo�esz by� jedn� z nich.
Szukasz intelektualnych bod�c�w?
Je�li lubisz zadania na inteligencj�, wiele dobrych �materia��w"
znajdziesz w naszym og�lnokrajowym miesi�czniku. Wyra� swoje
zdanie w jednym z biuletyn�w wydawanych przez lokalne oddzia-
�y Mensy. Czerp wiedz� z licznych ksi��ek i publikacji dost�p-
nych dla jej cz�onk�w.
Szukasz kontakt�w towarzyskich?
Czy jeste� osob� towarzysk�, czy wolisz przebywa� w gronie
znajomych, z kt�rymi dobrze si� czujesz? Przyjd� na nasze spot-
kania, przyj�cia i imprezy. We� udzia� w wyk�adach i dyskusjach.
Uczestnicz w wydarzeniach regionalnych i og�lnonarodowych
konferencjach. W kalendarzu Mensy niemal codziennie zaplano-
wane s� jakie� wydarzenia. B�dziesz mia� wiele okazji do pozna-
nia nowych ludzi, wymiany pogl�d�w i zawarcia ciekawych zna-
jomo�ci.
Szukasz os�b o podobnych zainteresowaniach?
Niezale�nie od tego, czy interesuje ci� co� tak pospolitego jak
rozwi�zywanie krzy��wek i rebus�w, czy tak ezoterycznego jak
oo
egiptologia, w Mensie znajdziesz odpowiedni� Grup� Szczeg�o-
wych Zainteresowa� (Special Interest Group - SIG).
Odpowiedz na wyzwanie. Dowiedz si�, jaki jeste� inteligentny.
Jeszcze dzi� skontaktuj si� z British Mensa Ltd i popro� o dar-
mow� broszur�. Z rado�ci� przyjmujemy nowych cz�onk�w do
naszej organizacji zrzeszaj�cej ludzi o wysokim IQ.
British Mensa Ltd
Mensa House
St. John's S�uare
Wolverhampton WV2 4AH
Je�li nie mieszkasz w Wielkiej Brytanii, a chcia�by� dowiedzie�
si� o nas wi�cej, napisz na adres:
Mensa International
15 The Ivories
628 Northampton Street
London NI 2NY
England
Z rado�ci� skontaktujemy Ci� z miejscowym oddzia�em Mensy.
Spis tre�ci
Wprowadzenie ....................... 9
Czy mo�esz si� zmieni�? .................. 23
Dlaczego warto u�ywa� test�w? .............. 28
Czy mo�na oszuka� test?.................. 36
W jaki spos�b opracowuje si� testy?............ 40
Grafologia.......................... 44
Analiza kolor�w....................... 53
Odczytywanie osobowo�ci z twarzy............. 56
TESTY
O testach.......................... 62
Czy panujesz nad sytuacj�? ................ 66
Czy jeste� pe�en niepokoju? ................ 70
Czy jeste� optymist�?.................... 78
Czy kierujesz si� intuicj�? ................. 85
Czy jeste� ekstrawertykiem?................ 92
Czy ci�ko pracujesz? ................... 106
Czy jeste� intrygantem? .................. 111
Czy jeste� ambitny? .................... 116
Czy jeste� uczciwy?..................... 121
Czy jeste� wytrwa�y? .................... 131
Czy jeste� odwa�ny? .................... 139
Czy potrafisz si� skoncentrowa�? ............. 148
Czy jeste� my�licielem?................... 156
Spis tre�ci
Czy jeste� stabilny emocjonalnie? ............. 163
Czy jeste� lojalny? ..................... 168
Czy jeste� chory?...................... 175
Czy jeste� nie�mia�y?.................... 181
Czy m�wisz wymijaj�co? .................. 187
Czy jeste� elastyczny? ................... 192
Czy jeste� czysty?...................... 202
Czy jeste� pogodny? .................... 209
Czy jeste� religijny?..................... 217
Czy czujesz si� szcz�liwy?................. 225
Czy jeste� zdrowy? ..................... 230
Czy jeste� praktyczny?................... 238
Czy jeste� oszcz�dny? ................... 244
GRY
Chi�ska ruletka ...................... 249
Konsekwencje........................ 258
Bohaterowie i z�oczy�cy .................. 263
Niebo............................ 265
Piek�o............................ 270
Statystyka......................... 276
Najwa�niejsze terminy ................... 290
8
a wst�pie musz� wyzna�, �e ksi��ka, kt�r� trzymasz w r�-
H kach, nie jest powa�nym dzie�em psychologicznym. Zapy-
li tasz pewnie, dlaczego. Czyni� w niej co�, czego podobno
nigdy nie nale�y robi� - ��cz� psychometri� z popularn� psycho-
logi�. Nie zamierzam jednak przeprasza� za spos�b potraktowa-
nia tematu, kt�ry zawodowym psychologom mo�e si� wyda�
nonszalancki. Po pierwsze, moje informacje na temat psychome-
trycznych bada� osobowo�ci s� rzetelne i w �aden spos�b nie
zosta�y pomieszane z danymi uzyskanymi poprzez zastosowanie
w niej �czcigodnych" metod. Je�li razi ci� wszystko, co nie jest
�prawdziw�" psychologi�, prosz�, aby� potraktowa� t� ksi��k�
jako dwie oddzielne ca�o�ci zawarte w jednym tomie. Pierwsza
zawiera informacje dotycz�ce psychometrycznych bada� osobo-
wo�ci, przedstawione, mam nadziej�, w spos�b przyst�pny, aneg-
dotyczny i interesuj�cy, a jednocze�nie prawdziwy. Informacje te
maj� wielkie znaczenie, poniewa� testy psychometryczne szybko
staj� si� narz�dziem stosowanym powszechnie w procesie rekru-
tacji pracownik�w i w planowaniu ich kariery zawodowej. M�wi�c
bardziej dosadnie: je�li pragniesz zdoby� prac� lub awansowa�,
przypuszczalnie zostaniesz poddany jakim� testom psychologicz-
nym. Dlatego warto wiedzie�, czym one s�, co mo�na, a czego nie
mo�na dzi�ki nim oceni� oraz jak s� one tworzone i przeprowa-
dzane.
Drug� cz�� ksi��ki stanowi� gry i zabawy. Nie wysuwam
w zwi�zku z nimi �adnych twierdze�. Je�li s�dzisz, �e nauka
i zabawa nie mog� wsp�istnie� w jednym tomie, masz do tego
pe�ne prawo. Ja jestem jednak odmiennego zdania. Uwa�am, �e
Wprowadzenie
w �yciu codziennym ca�y czas dokonywana jest ocena osobowo-
�ci. Czynno�� ta stanowi wa�ny element ludzkiej psychologii.
Codziennie, w spos�b czysto intuicyjny, wszyscy oceniamy bli�-
nich. Zawsze gdy spotykamy nieznajomego, zawsze gdy poznaje-
my now� osob�, zawsze gdy w biurze pojawia si� nowy wsp�pra-
cownik, wszyscy, kt�rych to dotyczy, formu�uj� opinie na temat
jego osobowo�ci. Czasami s� one jedynie wod� na m�yn biurowej
plotki, czasami mog� jednak zosta� wykorzystane do podj�cia
bardzo wa�nych decyzji dotycz�cych tej osoby. We�my, na przyk�ad,
policj�. Czy funkcjonariusze ka�� podejrzanemu wype�ni� psy-
chometryczny test osobowo�ci podczas rutynowego przes�ucha-
nia? Sporadycznie mog� to czyni�, jednak w wi�kszo�ci wypad-
k�w kieruj� si� jedynie wewn�trznym doznaniem, przeczuciem,
intuicj� czy jak to chcecie nazwa�. Podejrzany cz�sto trafia do
aresztu z powodu si�y tych odczu�, sk�aniaj�cej �ledczych do pod-
j�cia tak, a nie inaczej ukierunkowanych dzia�a�. Chocia� po-
pularne metody analizy osobowo�ci mog� si� spotka� z surow�
krytyk� zawodowych psycholog�w, kt�ra niekiedy bywa w pe�ni
usprawiedliwiona, analiza osobowo�ci jest faktem �ycia, elemen-
tem, kt�ry stanowi trwa�y sk�adnik konstrukcji psychicznej cz�o-
wieka. Jako taki wp�ywa na spos�b, w jaki �yjemy, i dlatego uwa-
�am, �e miejsce, kt�re przyznaj� analizie osobowo�ci, w tej ksi��-
ce jest w pe�ni usprawiedliwione. Ca�y czas jednak oddzielam
metody �popularne, intuicyjne" od metod stosowanych w nauko-
wej psychologii. Nie uchroni mnie to od problem�w, poniewa�
wielu zwolennik�w grafologii, j�zyka cia�a, psychologicznej anali-
zy barw itd., uwa�a swoje metody za r�wnie, je�li nie bardziej
skuteczne od narz�dzi stosowanych w badaniach psychometrycz-
nych. Czytelnik b�dzie musia� sam to os�dzi�.
Analiza osobowo�ci, chocia� nie zawsze wyst�powa�a pod t�
nazw�, jest r�wnie stara jak ludzko��. Poniewa� ludzie �yj�
w spo�eczno�ci i s� ze sob� zwi�zani rozmaitymi stosunkami
opartymi na rywalizacji i wsp�dzia�aniu, zawsze wa�ne by�o
w�a�ciwe zrozumienie osobowo�ci innych. Kiedy naszym przod-
10 kom, zajmuj�cym si� my�listwem i zbieractwem, udawa�o si�
Wprowadzenie
w ko�cu otoczy� �cigane zwierz�, bardzo wa�na by�a wiedza,
kt�ry z �owczych nie straci odwagi, gdy zwierz� b�dzie pr�bowa-
�o uciec, a kogo ogarnie strach. Podobnie ludzka sk�onno�� do
rywalizacji wymaga, by przeciwnicy mierzyli si� wzrokiem, odkry-
wali s�abo�ci rywala i szukali sposobno�ci, by odnie�� zwyci�-
stwo. Dworzanie i politycy badali si� wzajemnie, staraj�c si�
dociec, kt�ry z graczy jest najsprytniejszy i, cho�by na pewien
czas, mo�e si� sta� po�ytecznym sojusznikiem. Liczba sytuacji,
gdy ludzie potrzebowali znajomo�ci motyw�w, kt�rymi kierowali
si� bli�ni, ich instynkt�w oraz przypuszczalnych reakcji, jest
niemal nieograniczona.
Opr�cz autentycznej potrzeby informacji ludzie wydaj� si�
zwyczajnie ciekawi bli�niego. Je�li jeste� osob�, kt�r� interesuj�
inni ludzie, z pewno�ci� sp�dzasz wiele godzin na rozmowach
z przyjaci�mi o motywach ich post�powania, dziwactwach oraz
stosunkach z przyjaci�mi i wrogami. Nie zdziwi ci� pewnie wia-
domo��, �e nie ma w tym post�powaniu niczego niezwyk�ego.
Podobnie zachowuje si� wi�kszo�� z nas. Czy bez sporej dawki
oceny osobowo�ci mo�e istnie� plotka? Analiza osobowo�ci to
jednak znacznie wi�cej ni� czysta rozrywka. Nasze powodzenie -
a w istocie prze�ycie - jako istot spo�ecznych zale�y od sta�ego
wzajemnego oceniania i weryfikowania ocen dotycz�cych osobo-
wo�ci. Zmieniaj� si� sytuacje, w wi�kszym lub mniejszym stopniu
zmieniaj� si� tak�e ludzie, a rezultaty tych zmian maj� banalne
lub powa�ne skutki dla naszej spo�eczno�ci. To g��wnie dzi�ki
instynktowi jeste�my w tej dziedzinie na bie��co. Opr�cz potrzeby
poznania osobowo�ci bli�niego odczuwamy r�wnie� g��bok� po-
trzeb� poznania samego siebie. Ku zaskoczeniu wielu jest to
dziedzina, kt�r� ludzie cz�sto uwa�aj� za bardzo trudn�. �ycie
stawia nas wobec wielu wybor�w, pocz�wszy od ko�yski (pluszowy
mi� czy w�ochaty kr�liczek?) a� po gr�b (tradycyjny pogrzeb czy
kremacja cia�a?). Ca�ym naszym �yciem rz�dz� wybory, kt�rych
dokonujemy, a wybory te pozostaj� pod przemo�nym wp�ywem
naszej osobowo�ci. W �yciu zawodowym warto wiedzie�, czy wo-
limy pracowa� z innymi, czy samodzielnie, czy cenimy bardziej 11
Wprowadzenie
pieni�dze, czy stanowisko lub zadowolenie z pracy, czy wolimy
pracowa� w biurze, czy na wolnym powietrzu. Poza obszarem za-
wodowym musimy zdecydowa�, kogo po�lubi� - no i, oczywi�cie,
czy w og�lne zawrze� ma��e�stwo - czy mie� dzieci, a je�li tak, to
ile. List� t� mo�na by kontynuowa� bez ko�ca. Wydaje si� dziwne,
�e wielu ludzi ma niewielkie poj�cie o w�asnej osobowo�ci. Po-
�wi�ci�em du�o czasu na pomaganiu ludziom, kt�rzy mieli pro-
blemy zawodowe lub osobiste wynikaj�ce z braku podstawowego
zrozumienia w�asnej osobowo�ci. Jeszcze dziwniejszy wydaje si�
fakt, �e kiedy przedstawia�em im wyniki analizy ich osobowo�ci,
m�wili: �To prawda, w�a�nie taki jestem!".
Samoocena nie sprowadza si� do korzy�ci czysto utylitarnych.
Bardzo interesujemy si� tym, kim jeste�my. Wiele czasu po�wi�-
camy na tak� lub inn� samoanaliz�. W czasach wsp�czesnych,
szczeg�lnie od chwili pojawienia si� psychoanalizy, poznanie
samego siebie sta�o si� istn� plag�. Nie ma prawie dnia bez nowej
psychologicznej mody lub teorii, kt�ra do��cza si� do ju� istnie-
j�cych. W pewnym stopniu zjawisko to mo�na uzna� za znamien-
ne dla spo�ecze�stw, w kt�rych ludzie tak op�ywaj� w dostatki
i tak niewiele musz� my�le� o tym, jak si� wy�ywi� i stworzy�
sobie domostwo, �e maj� wiele czasu wolnego na introspekcj�.
Zjawisko to jest jednak rozwini�ciem pragnienia, kt�rego do-
�wiadczali�my od tysi�cy lat. Wielcy pisarze, filozofowie, lekarze
i przyw�dcy religijni ka�dego kraju i epoki historycznej tworzyli
rozmaite teorie na temat motyw�w ludzkiego post�powania. Teo-
rie te by�y przyjmowane z wielkim entuzjazmem, poniewa� w g��-
bi duszy wszyscy uwa�amy si� za bardzo interesuj�ce stworzenia,
kt�re warte s� wnikliwej analizy.
Skoro wspomnia�em o d�ugiej historii analizy osobowo�ci, przyj-
rzymy si� pobie�nie dziejom tej sztuki. Zacznijmy od greckiego
filozofa Teofrasta. Napisa� on szkice, kt�re zatytu�owa� Charaktery.
Opisa� w nich dobrze znane typy ludzkie, takie jak Pochlebca,
Tch�rz itd. Jego opisy podstawowych charakter�w ludzkich s�
bliskie ludziom wsp�czesnym - ka�dy potrafi wskaza� osoby, kt�re
12 mo�na zaliczy� do poszczeg�lnych kategorii. Podstawowe typy oso-
Wprowadzenie
bowo�ciowe wyst�puj� te� w klasycznym teatrze greckim. Greccy
aktorzy nosili na twarzach maski zwane persona i st�d wzi�o si�
angielskie s�owo personality, czyli osobowo��. Gdy publiczno�� wi-
dzia�a aktora z jego mask� na twarzy, od razu wiedzia�a, jakiego
typu osobowo�ci nale�y si� spodziewa�. Pomys�, by ludzi traktowa�
niczym typy osobowo�ciowe, utrzymywa� si� nieprzerwanie w histo-
rii. Na powierzchni� wyp�yn�� wyra�nie wiele wiek�w p�niej,
w dobie w�oskiego renesansu, w komedii delFarte z jej typowymi
postaciami, takimi jak przystojny bohater, przebieg�y s�uga i zaz-
drosny m��. Typy te pojawiaj� si� r�wnie� w filmach z Hollywood,
nawet tych najnowszych, w kt�rych dostrzec mo�na, na przyk�ad,
posta� �Nierz�dnicy o czu�ym sercu", dobrze znan� widzom �yj�cym
wiele wiek�w wcze�niej. R�wnie� wsp�czesne seriale telewizyjne
wykorzystuj� charakterystyczne typy postaci, a widz z miejsca wie,
kto j est w�cibsk� s�siadk�, a kto �liczn� m�od� dziewczyn� lub nik-
czemnym oszustem.
Taki spos�b podej�cia do zagadnienia osobowo�ci nie jest
typowy wy��cznie dla kultury Zachodu. W teatrze japo�skim
u�ywano masek, kt�rych wygl�d w jednej chwili sygnalizowa�
widzom, jaki jest charakter danej postaci. W tradycyjnej operze
chi�skiej stosowano �ci�le okre�lone rodzaje makija�u dostarcza-
j�ce widzom podobnej informacji (w makija�u postaci heroicznych
dominowa�a czerwie�, natomiast u postaci nikczemnych - biel).
Pr�by analizy osobowo�ci by�y podejmowane nieprzerwanie
i doprowadzi�y do narodzin wielu r�nych metod - czasami nieco
dziwacznych, czasami takich, co do dzi� maj� swoich zwolenni-
k�w. Frenologia (nauka badaj�ca zwi�zki mi�dzy zdolno�ciami
umys�owymi a okre�lonymi obszarami m�zgu) lub badanie oso-
bowo�ci na podstawie kszta�tu g�owy by�y bardzo popularne
w XIX wieku. Rzeczywi�cie wierzono, �e ujawniaj� one wewn�trz-
n� prawd� na temat osobowo�ci cz�owieka. Grafologia by�a i do
dzi� pozosta�a popularna. Chocia� cz�sto krytykowana przez
naukowc�w, jest do dzi� szeroko praktykowana i przez wielu
uwa�ana za wiarygodn�. We Francji, w pewnych kr�gach, grafo-
logia do chwili obecnej traktowana jest z du�ym szacunkiem.
13
Wprowadzenie
Nietrudno zrozumie� dlaczego. Zdrowy rozs�dek podpowiada
nam, �e co� tak blisko zwi�zanego z cz�owiekiem jak jego charak-
ter pisma musi ujawnia� jakie� informacje na temat jego osobo-
wo�ci. Wszyscy znamy przyk�ady �typowych" element�w pisma
danej osoby. Jednak dopiero gdy staramy si� stworzy� teori�
opart� na takich przes�ankach, okazuje si�, i� nie ma solidnego
uzasadnienia opinii, i� charakter pisma dostarcza wskaz�wek na
temat osobowo�ci cz�owieka. W ostatnich latach pojawi�y si� inne
modne metody, potrafi�ce rzekomo ustali� osobowo�� cz�owieka.
Jedn� z nich by�a analiza barw, kt�ra w latach siedemdziesi�tych
XX wieku uwa�ana by�a przez niekt�rych za cenny wk�ad do psy-
chologii osobowo�ci. Ludzie byli pod wra�eniem hipotezy, �e wy-
b�r kolor�w dokonywany przez danego cz�owieka ujawnia typ jego
osobowo�ci. Stworzono ca�e teorie g�osz�ce, �e kolor czerwony
oznacza asertywno��, ��ty za� ma zwi�zek z intelektem itd. P�-
niej przyjrzymy si� bli�ej kilku mniej ortodoksyjnym metodom
oceny osobowo�ci.
Jakimi torami pod��a� g��wny nurt psychologii? Co psychologia
ma do zaoferowania w dziedzinie oceny charakteru? Powr��my na
chwil� do typ�w ludzkich opisanych przez Teofrasta. U podstaw tej
teorii kry�o si� za�o�enie, �e typy osobowo�ciowe s� niezmienne.
Cz�owiek gadatliwy pozostawa� rozmowny w ka�dym towarzystwie,
niezale�nie od tego, czyjego gadulstwo by�o mile widziane. Podobnie
mo�na by�o mie� pewno��, �e tch�rz nigdy nie nabierze odwagi,
a g�upiec do ko�ca �ycia pozostanie g�upcem. Typy te s� w spos�b
daleki, lecz wyra�ny zwi�zane z tym, co wsp�czesna psychologia
nazywa �cechami osobowo�ciowymi". Obecnie zak�ada si�, �e cz�o-
wiek, kt�ry podczas testu ujawni� osobowo�� towarzysk� i otwart�
na innych, b�dzie taki w przysz�o�ci. Odnosi si� to r�wnie� do
innych cech, takich jak l�k lub kreatywno��. Wi�kszo�� wsp�czes-
nych analiz osobowo�ci przeprowadzanych w sferze biznesu i hand-
lu opiera si� na �teorii cech".
Pojawi�y si� r�wnie� inne teorie osobowo�ci, o kt�rych nale�y
tutaj wspomnie�. Zwolennicy psychologii behawioralnej powiadaj�,
14 �e osobowo�� jest ukszta�towana przez nasze obecne i dawne re-
Wprowadzenie
akcje na warunki zewn�trze. Inni s�dz�, �e wszystkie nasze zacho-
wania wyp�ywaj� z pod�wiadomych bod�c�w, kt�re mog� by� tak
g��boko ukryte, i� mo�emy by� ich ca�kiem nie�wiadomi. Pogl�d taki
w j�zyku psychologii okre�la si� mianem �teorii psychodynamicz-
nej". Teoria ta si�ga swymi korzeniami analiz Sigmunda Freuda.
W ostatnich latach pod�wiadome pop�dy by�y bardzo popularnym
wyja�nieniem ludzkich zachowa�. Doprowadzi�o to do pewnych
dziwacznych, a nawet gro�nych konsekwencji. Niekt�rzy psycho-
terapeuci, szczeg�lnie w Ameryce P�nocnej, twierdzili, �e kobiety
molestowane seksualnie w dzieci�stwie wypar�y te traumatyczne
wydarzenia do tak g��bokiego poziomu pod�wiadomo�ci, i� wspo-
mnienia tych wydarze� mog� zosta� ujawnione dopiero po pewnym
okresie intensywnej terapii. Kobiety, przekonane o tym, �e mia�y
szcz�liwe, wyj�tkowe dzieci�stwo, by�y zach�cane do odkrywania
najbardziej bolesnych wspomnie� dotycz�cych molestowania. Nic
dziwnego, �e metoda ta by�a bardzo kontrowersyjna. Problem
z pod�wiadomymi pobudkami polega na tym, i� s� one pod�wiado-
me. Kto mo�e w spos�b rozstrzygaj�cy stwierdzi�, czy faktycznie
wyst�puj� i w jakiej mierze s� odpowiedzialne za zachowania cz�o-
wieka? Rzecz jasna, pewni psycholodzy i psychoterapeuci przypi-
suj� sobie szczeg�lne kompetencje w tej dziedzinie. Inni nie s� jed-
nak o tym przekonani.
Poniewa� teoria cech osobowo�ciowych jest g��wn� metod�
stosowan� obecnie, przeanalizujmy szczeg�owo, jak dzia�a. Nasi
starzy przyjaciele, Grecy, niezadowoleni z klasyfikacji postaci
dramatu klasycznego, stworzyli cztery g��wne �typy", na kt�re
mo�na podzieli� ludzi. Oko�o 4000 roku p.n.e. Hipokrates doszed�
do wniosku, �e ka�dy cz�owiek jest sangwinikiem (krew: opty-
mizm, nadzieja), flegmatykiem (flegma: apatia), cholerykiem (���:
porywczo��) lub melancholikiem (czarna ���: smutek, przygn�-
bienie). Klasyfikacja typ�w ludzkich dokonana przez Hipokratesa
okaza�a si� tak trafna, �e w II wieku n.e. zosta�a rozwini�ta przez
Galena i jest stosowana do dnia dzisiejszego. Jednak przyj�ty
w niej podzia� wydaje si� niezbyt praktyczny. Ludzi rzadko mo�na
zaliczy� tylko do jednej kategorii. 15
Wprowadzenie
Nie przeszkodzi�o to p�niejszym badaczom w stworzeniu in-
nych klasyfikacji, tym razem jednak za czynnik rozstrzygaj�cy
przyj�to budow� cia�a (tzw. teoria konstytucjonalna). Teoria ta
zosta�a przyst�pnie wyja�niona szerszej publiczno�ci przez psy-
chologa Erica Berne'a:
Istota ludzka powstaje z kom�rki jajowej. W miar� rozwo-
ju zap�odnionej kom�rki jajowej tworzy si� trzywarstwo-
wa rurka, p�niej za� z owych trzech warstw rozwijaj�
si� r�ne organy. Z warstwy wewn�trznej powstaje �o��-
dek i p�uca, z warstwy �rodkowej - ko�ci, �ci�gna, mi�-
nie i naczynia krwiono�ne. Z warstwy zewn�trznej wy-
kszta�ca si� sk�ra i uk�ad nerwowy. W procesie kszta�to-
wania si� embrionu trzy wspomniane uk�ady rozwijaj�
si� r�wnolegle i gdy dziecko przychodzi na �wiat, ma
w r�wnym stopniu wykszta�cone wn�trzno�ci, mi�nie
i m�zg. Mimo to pojawiaj� si� wyra�nie widoczne r�nice,
na przyk�ad, jedni ludzie maj� wi�kszy brzuch, inni
wyra�nie szersz� i umi�nion� budow�, a jeszcze inni
bardziej rozwini�ty m�zg.
Teoria g�osz�ca, �e r�ne rodzaje budowy cia�a dziel� ludzi na
kategorie stosownie do ich konstytucji fizycznej, nadaje owym
typom odpowiednie nazwy. Ludzie kr�gli i otyli, jako posiadaj�cy
lepiej rozwini�te wn�trzno�ci (tkank� t�uszczow� i trzewia), zosta-
li nazwani endomorfikami. Osobnicy o przysadzistej, muskular-
nej budowie zostali nazwani mezomorfikami. Ludzi o d�ugich
i cienkich ko�czynach ochrzczono ektomorfikami.
Teraz nadchodzi wa�ny moment. Zdaniem niekt�rych autor�w
typy konstytucji cielesnej bardzo dobrze opisuj� osobowo�� pewnych
ludzi; na przyk�ad wszyscy dobrze znamy typ cz�owieka oty�ego i po-
godnego lub typ dobrze zbudowanego, umi�nionego, zdrowego
. sportowca. Z drugiej strony panuje powszechne przekonanie, �e lu-
dzie inteligentni i sprytni s� chudzi, wysocy i maj� stosunkowo du��
16 g�ow�. Psycholodzy, �wietnie potrafi�cy wynajdywa� nazwy dla r�-
Wprowadzenie
nych rzeczy (nawet je�li nie s� do ko�ca przekonani o ich istnieniu),
wymy�lili nazwy typ�w osobowo�ci odpowiadaj�cych okre�lonej
konstytucji fizycznej. Cz�owiek, kt�rego budowa fizyczna jest zdomi-
nowana przez tkank� t�uszczow� i trzewia, zosta� nazwany wisce-
rotonicznym endorfikiem. Berne tak opisuje tego osobnika:
Ma du�y brzuch, poniewa� jego narz�dy wewn�trzne s�
dobrze rozwini�te. Przyjemno�� sprawia mu przyswajanie
sobie r�ne rzeczy. Lubi je��, a opr�cz tego przyjemno��
mu sprawia, gdy okazuje mu si� uczucie i aprobat�.
Dobra zabawa to wed�ug niego p�j�cie na przyj�cie z lud�-
mi, kt�rzy go lubi�.
Nast�pnym typem jest somatotoniczny mezomorfik. Berne
pisze o nim:
Od jedzenia woli oddychanie. Ma ko�cist� g�ow�, szerokie
ramiona i kwadratow� szcz�k�... Do tej grupy mo�na
zaliczy� LVI Abnera i innych ludzi czynu. Z ich szereg�w
rekrutuj� si� dobrzy ochroniarze i robotnicy budowlani.
Z kolei cerebrotoniczny ektomorfik ma d�ugie ko�czyny, cien-
kie ko�ci i s�abo rozwini�te mi�nie. Zdaniem Berne'a �wygl�dem
przypomina roztargnionego profesora, cz�sto zreszt� rzeczywi�cie
nim jest". Cz�owiek taki bywa cz�sto nerwowy, podekscytowany
i nie przejawia szczeg�lnej sk�onno�ci do dzia�ania. Ludzie zali-
czani do tego typu najlepiej nadaj� si� do zada� wymagaj�cych
namys�u i refleksji.
Czy na podstawie tej teorii mo�na formu�owa� przepowiednie na
temat ludzkich zachowa�? Pierwszy i najbardziej oczywisty zarzut
wskazuje na to, �e wi�kszo�� ludzi nie mie�ci si� w �adnej z poda-
nych kategorii. Chocia� wiem, �e jedzenie sprawia mi przyjemno��
(cierpi na tym moja figura), �e w pracy pos�uguj� si� raczej m�zgiem
ni� mi�niami, odbywam przecie� spacery, biegam i �wicz� na si�ow-
ni. Jestem pewien, �e nie ma w tym niczego wyj�tkowego. Wi�kszo�� 17
BU
W
Wprowadzenie
ludzi, kt�rych spotykamy na ulicy, trudno by�oby zaliczy� do jed-
nego z trzech om�wionych w�a�nie typ�w osobowo�ciowych.
Czy teoria konstytucjonalna da si� w og�le obroni�? Czy w og�le
jest u�yteczna? Na pewno zawiera pewne oczywiste stwierdzenia
w rodzaju: przysadzi�ci, dobrze umi�nieni i zdrowi ludzie s� przy-
sadzi�ci, umi�nieni i zdrowi. Nawet je�li to prawda, trudno uzna�
to zdanie za odkrywcze. Analiza osobowo�ci, je�li ma przedstawia�
jak�kolwiek warto��, musi z pewn� dok�adno�ci� przewidywa�, jak
dany cz�owiek zachowa si� w r�nych sytuacjach. Teoria konstytu-
cjonalna, oparta na typach budowy cia�a, tego nie czyni. Na
przyk�ad, czy wiscerotoniczny endomorfik b�dzie przejawia� wra�li-
wo�� estetyczn�? Czy b�dzie wewn�trznie spi�ty? Czy b�d� nim
targa�y w�tpliwo�ci? Teoria konstytucjonalna jest zbyt prosta, by
mog�a udzieli� odpowiedzi na takie pytania. Mo�e budzi� zacieka-
wienie, lecz nie ma zastosowania w powa�nych sprawach.
Kolejny wa�ny kamie� milowy w teorii osobowo�ci po�o�y� Carl
Gustav Jung. Jung by� uczniem i bliskim przyjacielem Freuda.
Chocia� w ko�cu ich drogi si� rozesz�y, psychologia Junga pozo-
staje pod silnym wp�ywem pogl�d�w Freuda. Jung uwa�a�, �e
ludzka psyche (sk�adaj�ca si� z ego i pod�wiadomo�ci) przyjmuje
dwie postacie: indywidualn� i zbiorow�. Chocia� obydwa systemy
tworz� odr�bne ca�o�ci, zachodz� pomi�dzy nimi interakcje. Indy-
widualna pod�wiadomo�� sk�ada si� z wypartych prze�y� jedno-
stki i jest nam doskonale znana. Poj�cie pod�wiadomo�ci zbioro-
wej ma swoich zwolennik�w, jest jednak znacznie bardziej kon-
trowersyjne. Jung utrzymywa�, �e ca�a ludzko�� ma dost�p do
pod�wiadomo�ci zbiorowej, co wyja�nia, dlaczego wszyscy ludzie
zachowuj� si�, og�lnie rzecz bior�c, w podobny spos�b.
To Jung podzieli� ludzi na ekstrawertyk�w i introwertyk�w.
Ekstrawertycy s� zwr�ceni na zewn�trz, w stron� rzeczywistego
�wiata, introwertycy za� wol� spogl�da� w g��b siebie, na w�asne
subiektywne prze�ycia. Ludzie nie musz� si� jednoznacznie zali-
cza� do jednej lub drugiej grupy. Nawet najwi�ksi introwertycy
zwracaj� si� czasami w stron� zewn�trznego �wiata. Jednak�e
18 w sferze pod�wiadomo�ci jedna z tych orientacji ma charakter
Wprowadzenie
dominuj�cy. Podstawowa orientacja wsp�gra z czterema funk-
cjami psychicznymi wyst�puj�cymi u wszystkich ludzi. To w�a�-
nie wsp�granie podstawowej orientacji i czterech funkcji tworzy
zr�b ludzkiej osobowo�ci. Czterema wspomnianymi funkcjami s�:
ODBIERANIE WRA�E�: funkcja ta dostarcza nam opartego na
faktach przedstawienia �wiata.
INTUICJA: pod�wiadomy proces wnikania pod powierzchni� �re-
alnego" �wiata w poszukiwaniu podstawowych czynnik�w wyja�-
niaj�cych istot� rzeczywisto�ci.
MY�LENIE: racjonalna obserwacja �wiata oparta na faktach,
logice i argumentacji.
ODCZUWANIE: ocena obserwacji dotycz�cych siebie i �wiata
oparta na emocjach.
Wszyscy dobrze znamy przeciwie�stwo odbierania wra�e� lub
intuicji, my�lenia lub odczuwania. Jeden z element�w ma cha-
rakter dominuj�cy, inny odgrywa rol� pomocnicz�. U cz�owieka,
kt�ry kieruje si� bardziej wra�eniami ni� intuicj� i preferuje
my�lenie od odczuwania, czynnikiem dominuj�cym mo�e by� od-
czuwanie, my�lenie za� - czynnikiem pomocniczym. U innego
osobnika, r�wnie� preferuj�cego odczuwanie i my�lenie, funkcj�
dominuj�c� mo�e by� my�lenie, pomocnicz� za� - odczuwanie.
Dominuj�ca funkcja jest u�ywana w spos�b dostosowany do pre-
ferowanej orientacji (ekstrawertycznej lub introwertycznej). Intro-
wertycy wykorzystuj� swoj� dominuj�c� funkcj� w wewn�trznym
�wiecie. Z kolei funkcja pomocnicza jest u�ywana w sferze bytu,
kt�ra w danej orientacji nie jest preferowana.
W celu ustalenia funkcji dominuj�cych psychologowie Myers
i Briggs stworzyli dodatkowy wymiar - przeciwie�stwo: s�dzenie
lub postrzeganie (J-P od ang. judgment/perceptio�] - oraz skal�,
w kt�rej za pomoc� sk�adaj�cego si� z czterech liter kodu mo�na 19
20
Wprowadzenie
okre�li� typ osobowo�ci cz�owieka. Preferowany element - s�dzenie
lub postrzeganie - determinuje spos�b, w jaki jednostka odnosi
si� do �wiata zewn�trznego. Je�li kto� preferuje s�dzenie, w kon-
takcie ze �wiatem zewn�trznym najcz�ciej u�ywan� funkcj� jest
odczuwanie lub my�lenie (w zale�no�ci od tego, kt�ra z nich jest
preferowana). Je�li dana osoba woli postrzeganie, w �wiecie zew-
n�trznym pos�uguje si� odczuwaniem lub intuicj� (w zale�no�ci od
tego, kt�r� z tych funkcji preferuje). Funkcja dominuj�ca jest inna
u ekstrawertyk�w i introwertyk�w. W przypadku ekstrawertyk�w
funkcja, na kt�r� wskazuje J-P, jest funkcj� dominuj�c�, druga
za� ma charakter pomocniczy. Jungowska typologia, mimo up�ywu
czasu, jest nadal szeroko stosowana w analizie osobowo�ci.
Wiele lat po Jungu inny psycholog, Hans Eysenck, stworzy�
kolejn� typologi�, kt�ra tak�e spotka�a si� z du�ym zainteresowa-
niem (podsumowa�em j� za pomoc� rysunku umieszczonego na
kolejnej stronie).
System Eysencka jest dobrym przyk�adem praktycznego zasto-
sowania teorii cech. Cecha osobowo�ciowa to zwyczajnie opis na-
wykowego sposobu zachowania. Nasz j�zyk zawiera tysi�ce s��w,
kt�re takie sposoby zachowa� opisuj�, od takich okre�le� jak
�towarzyski" i �wytrwa�y" po takie jak �niespokojny" i �niezr�w-
nowa�ony". Wielu psycholog�w podejmowa�o pr�b� opracowania
kwestionariusza, kt�ry pom�g�by w okre�leniu cech osobowych re-
spondenta. Poprzez zadawanie pyta� starali si� uzyska� informacje
na temat jego preferencji, opinii i postaw. Najcz�ciej stosowane
kwestionariusze mia�y form� zestawu twierdze�, z kt�rymi badany
mia� si� zgodzi� lub nie. Chocia� w pewnych wypadkach mo�na
udzieli� szybkiej i zdecydowanej odpowiedzi, pozostawiano r�wnie�
trzeci� mo�liwo�� dla os�b, kt�re pragn� wyrazi� �niezdecydowa-
nie". W niekt�rych testach odpowiedziom przypisane s� warto�ci
punktowe; na przyk�ad, badany mo�e wybra� punkt na pi�ciostop-
niowej skali od 1 (zdecydowana aprobata) do 5 (zdecydowana
dezaprobata), gdzie 3 oznacza punkt, w kt�rym badany nie podej-
muje �adnej zdecydowanej decyzji. Wa�n� cech� takich kwestiona-
riuszy jest to, �e nie ma w nich w�a�ciwych i niew�a�ciwych od-
Wprowadzenie
powiedzi. Stwierdzenie w rodzaju �Lubi� chodzi� na przyj�cia" mo-
�e spowodowa� zakre�lenie odpowiedzi �tak" lub �nie" bez wzbudza-
nia w badanym poczucia, �e uczyni� co� niew�a�ciwego. Oczywi�cie
w pewnych wypadkach respondent stara si� stworzy� sztuczny
obraz w�asnej osoby, tym jednak zajmiemy si� nieco p�niej.
Historia psychometrycznych bada� osobowo�ci rozpocz�a si�
w latach I wojny �wiatowej, kiedy armia ameryka�ska chcia�a si�
upewni�, czy rekruci nie cierpi� na zaburzenia psychiczne unie-
mo�liwiaj�ce wys�anie ich na front. Opracowano w tym celu
specjalny kwestionariusz, w kt�rym pojawi�y si� pytania w rodza-
ju: �Czy moczysz si� w nocy?" i �Czy cz�sto �nisz na jawie?". Gdy
psycholodzy odnosili wra�enie, �e respondent wykazuje zbyt wiele
takich objaw�w, kierowali go na dalsze badania.
TYPOLOGIA EYSENCKA ^X**niezr�wnowa�onyVS(^ ^r nastrojowy przewra�liwiony ^V X niespokojny niespokojny \^ / surowy agresywny \ / powa�ny egzaltowany \ " pesymistyczny .^.
pow�ci�gliwy ^ zmienny \
<^s impulsywny nietowarzyski ^ 3j^ optymistyczny cichy ^ aktywny INTROWERTYK EKSTRAWERTYK bierny A/ �3- towarzyski ostro�ny %^ ^ otwarty zamy�lony % 4> rozmowny , 1 �agodny reaguj�cy 1 \ opanowany kontaktowy / \ spolegliwy �ywy / \ sta�y beztroski X ^V spokojny przyw�dca / ^"^^ ZR�WNOWA�ONY ^X^ 21
Pocz�tkowo wydawa�o si�, �e wspomniane metody badawcze
znajd� zastosowanie g��wnie w medycynie. S�ynny test pochodz�cy
z wczesnego okresu bada� nad osobowo�ci�, Wielowymiarowy Min-
nesocki Opis Osobowo�ci (Minnesota Multiphasic Personality lnven-
tory - MMPI), mia� na celu wykrycie zaburze� psychicznych, takich
jak depresja, paranoja, schizofrenia i dewiacje psychopatyczne.
Wkr�tce jednak okaza�o si�, �e prawdziwa warto�� �handlowa"
owych test�w polega na tym, i� mog� pom�c pracodawcom w sele-
kcji pracownik�w i kszta�towaniu ich kariery zawodowej. W�a�nie
temu obszarowi po�wi�cam pierwsz� cz�� mojej ksi��ki.
Poniewa� istnieje tyle r�nych test�w, warto zapyta�, czy s� one
r�wnie przydatne i czy przebadanie danej osoby za pomoc� r�nych
test�w da podobne rezultaty. Na pytania te mo�na odpowiedzie�
kr�tko - nie. To prawda, �e testy oparte na teorii cech osobowo�cio-
wych, zmierzaj�ce do okre�lenia podobnych rys�w charakteru,
powinny da�, og�lnie bior�c, podobne rezultaty. Pewne testy r�ni�
si� jednak znacznie od siebie. Na przyk�ad dobrze znany Test Ror-
schacha plam barwnych jest przyk�adem zastosowania tzw. tech-
niki projekcyjnej, w kt�rej pyta si� badanego, jakie kszta�ty �do-
strzega" w pokazywanych mu plamach barwnych. Interpretacja
wynik�w takich test�w jest w du�ym stopniu subiektywna i zale�na
od umiej�tno�ci przeprowadzaj�cego je psychologa.
Ju� na samym wst�pie warto zaznaczy�, �e nie ka�dy test
przypominaj�cy test psychometryczny rzeczywi�cie nim jest. Ca�e
mn�stwo test�w publikowanych w r�nych czasopismach stawia
sobie za cel jedynie dostarczenie rozrywki i nie ma �adnej warto�ci
psychologicznej. Bardziej szkodliwe s� testy podawane za psycho-
metryczne, kt�rych wyniki s� w du�ej mierze oparte na tzw. efekcie
Barnuma. Jak pewnie pami�tacie, P. T. Barnum by� artyst� estra-
dowym, kt�ry wypowiedzia� odkrywcze s�owa: �Frajerzy rodz� si� co
minut�". �atwo skonstruowa� test, kt�ry dostarczy wynik�w odpo-
wiadaj�cych wszystkim badanym, nie wprowadzaj�c mi�dzy nimi
�adnego rozr�nienia. Nie ma r�wnie� problemu z tym, by wszyscy,
kt�rzy otrzymaj� wyniki badania osobowo�ci, uwierzyli, �e dostar-
22 cza ono ich prawdziwego wizerunku.
ytanie o to, czy osobowo�� cz�owieka mo�e ulec zmianie,
fma wielkie znaczenie w dziedzinie analizy i oceny osobo-
wo�ci. Niestety, podobnie jak w przypadku wielu innych
pyta� pojawiaj�cych si� w psychologii, nie ma na nie jasnej
odpowiedzi. Jednym z istotnych element�w definicji osobowo�ci
(jak widzieli�my wcze�niej) jest jej niezmienno�� w czasie. Co-
dziennie rano budzisz si� jako taki sam cz�owiek, kt�ry poszed�
spa� poprzedniego wieczora. Wszyscy do�wiadczamy tego w od-
niesieniu do siebie samych i ludzi, kt�rych znamy. Zachowujemy
du�� ostro�no�� wobec os�b, u kt�rych dokonuj� si� tak gwa�-
towne zmiany osobowo�ci, �e w kr�tkim okresie wydaj� si� zupe�-
nie inn� osob�. Rzeczywi�cie, istniej� ludzie cierpi�cy na zabu-
rzenia wywo�ane przez zjawisko tzw. wielorakiej osobowo�ci,
kt�rzy w bardzo kr�tkim czasie z jednej osobowo�ci przechodz�
do zupe�nie innej. Uwa�amy jednak, �e jest to zaburzenie psychi-
czne wymagaj�ce opieki medycznej, nie za� sytuacja normalna.
Gdyby jednak ludzie nie mogli si� zmienia�, korzy�ci p�yn�ce
z analizy osobowo�ci by�yby bardzo ograniczone. Potrafimy wska-
za� osoby przystosowane lub nieprzystosowane do danej sytuacji.
Patrz�c na ludzi, kt�rzy ze sob� pracuj�, mo�emy rozpozna� tych,
kt�rym dobrze idzie, i tych, kt�rzy sobie nie radz�. Je�li nie mo-
�emy pom�c ludziom w dokonaniu zmiany, nasza rola jest bardzo
ograniczona.
Okre�lenie stopnia, w jakim ludzie panuj� nad w�asn� osobo-
wo�ci�, jest spraw� kontrowersyjn�. Freud i Jung twierdzili, �e
cz�owiek jest w du�ym stopniu poddany nie�wiadomym pobudze-
niom. W ci�gu ostatniego wieku "pogl�d ten wywar� wp�yw na
23
24
Czy mo�esz si� zmieni�?
wiele obszar�w dzia�alno�ci cz�owieka. Na przyk�ad w dziedzinie
sztuki niemal obowi�zuj�c� by�a teoria g�osz�ca, �e artysta jest
ostatni� osob�, kt�ra mo�e zrozumie� stworzone przez siebie
dzie�o. Wskazywano, dla przyk�adu, �e powie�� pe�na jest pod-
�wiadomych pobudze� wyp�ywaj�cych z psychiki autora oraz i�
jest on �le przygotowany do ich zrozumienia z tego powodu, �e s�
one nie�wiadome i nie zdaje sobie sprawy z ich istnienia.
Psychoanaliza opiera si� na za�o�eniu, �e ludzie poruszaj� si�
bez ko�ca w b��dnym kole neurotycznych zachowa�, dop�ki
odpowiednio przygotowany psychoanalityk nie pomo�e im w wy-
kryciu motyw�w sprawczych ich post�powania. Proces ich odkry-
wania jest bardzo �mudny i kosztowny, a ka�da zmiana zacho-
wania mo�e zosta� wprowadzona dopiero po wnikliwym prze-
analizowaniu dzieci�stwa pacjenta, do�wiadcze� z formacyjnego
okresu jego �ycia oraz jego stosunk�w z innymi lud�mi. Psycho-
analityk stosuje kilka technik psychologicznych, takich jak me-
toda swobodnych skojarze� i analiza sn�w, by pom�c badanemu
w odkryciu pobudze�, kt�re tak d�ugo pozostawa�y w ukryciu.
Poniewa� wiele tre�ci pod�wiadomo�ci to wyparte wspomnienia
epizod�w z przesz�o�ci pacjenta, zbyt bolesnych, by je przypomi-
na�, potrzeba naprawd� du�ego trudu, �eby je ujawni�.
Na drugim kra�cu mamy badaczy ze szko�y egzystencjalistycz-
nej, nauczaj�cych, �e nie musimy czu� si� skr�powani w�asn�
przesz�o�ci�, i wzywaj�cych, by�my wzi�li odpowiedzialno�� za
w�asne �ycie. Trudno o bardziej odmienne stanowisko. Poni�ej
zamieszczam fragment z ksi��ki Geralda Coreya zatytu�owanej
Theory and Practice oj Couseling and Psychotheraphy (Teoria
i praktyka poradnictwa oraz psychoterapii):
Egzystencjalistyczna filozofia cz�owieka opiera si� w du-
�ym stopniu na za�o�eniu, �e znaczenie naszego istnienia
nie jest nigdy ustalone raz na zawsze. Cz�owiek stale
stwarza siebie na nowo poprzez swoje przedsi�wzi�cia.
Ludzie s� stale w fazie przej�ciowej, stale si� wy�aniaj�,
ewoluuj� i staj�. Bycie osob� oznacza, �e odkrywa si�
Czy mo�esz si� zmieni�?
istot� egzystencji i nadaje jej sens. Pytamy: �Kim jestem?
Kim by�em? Kim mog� si� sta�? Dok�d zmierzam?". Nie
ma �adnego uprzednio istniej�cego planu ani sensu,
kt�ry nam narzucono.
O tym, �e ludzie si� zmieniaj�, wiemy z codziennego �ycia.
Zwykle zmiany s� nieznaczne i d�ugo zachodz�, niekiedy bywaj�
jednak nag�e i dramatyczne. Przyk�adem mo�e by� sytuacja cz�o-
wieka, kt�ry straci� blisk� osob�. �mier� wsp�ma��onka mo�e
doprowadzi� do depresji trwaj�cej ca�ymi miesi�cami, a nawet
latami. Na d�u�sz� met� mo�emy zaobserwowa� takie zmiany, jak
zwi�kszony poziom niepokoju, mniej ekstrawertyczn� orientacj�,
a nawet wzrost poczucia niepewno�ci i spadek kreatywno�ci.
�adna z tych zmian nie musi mie� jednak charakteru sta�ego; gdy
dotkni�ty tragedi� cz�owiek pozna w ko�cu now� osob�, czas
mo�e przynie�� inne, pozytywne zmiany.
Badaj�c ludzi w kontek�cie pracy zawodowej, stale zdajemy
sobie spraw� ze zmian, kt�re mog� si� dokona� w ich osobowo�ci.
Test, kt�rym najcz�ciej si� pos�uguj�, ma na ko�cu dwie cz�ci.
Pierwsza nosi tytu� �Potencjalne zalety". Wskazuj� w niej, jak
pewnie odgadli�cie, pozytywne obszary, na kt�rych badany powi-
nien skoncentrowa� uwag�. Druga to �Potencjalne obszary, kt�re
mog� wymaga� zmian". Jest to, m�wi�c zwyczajnym j�zykiem,
lista rzeczy, kt�rych nie mo�na uzna� za aktywa badanego
i kt�rych zmiana przynios�aby mu korzy��. Jedn� z rzeczy, kt�re
podkre�lamy w pracy, jest to, �e osobowo�� cz�owieka nie ma
charakteru sta�ego jak rozmiar buta, lecz jest czym�, co w pew-
nych granicach mo�e podlega� zmianom. Okre�lenie tych granic
pozostaje spraw� otwart�. Gdyby po przeprowadzeniu testu
wezwano pracownika na spotkanie i poinformowano: �Mo�e pan
zosta� kierownikiem i otrzyma� podwy�k�, je�li nauczy si� pan
bardziej przyjaznej i otwartej postawy wobec klient�w", m�g�by
to spowodowa� u niego ch�� zmian. W�asny interes wydaje
si� pot�nym czynnikiem motywuj�cym do dokonania takich ko-
rekt.
I
25
Czy mo�esz si� zmieni�?
Czy mo�esz si� zmieni�?
26
Wszystkie zmiany osobowo�ci mog� by� bolesne, dlatego nie
nale�y si� z tym spieszy�. Rozpocznij od pracy nad tymi aspekta-
mi w�asnej osobowo�ci, kt�re mo�na zmieni� bez wi�kszego k�o-
potu. Pami�taj, �e drastyczne zmiany rzadko bywaj� trwa�e.
Niemal na pewno daremne i z pewno�ci� niewskazane jest
d��enie do tego, by sta� si� osob�, kt�r� w spos�b oczywisty nie
jeste�my. Cz�sto mo�na jednak natrafi� na poradniki, kt�re obie-
cuj� �atwowiernym czytelnikom uzyskanie nowej, silniejszej i bar-
dziej dynamicznej osobowo�ci. Naturalnie sugeruje si� r�wnie�, �e
�nowe ja" b�dzie bardziej atrakcyjne dla przedstawicieli p�ci prze-
ciwnej. M�j Bo�e... Prawdopodobie�stwo powodzenia tak �mia�ego
przedsi�wzi�cia jest bliskie zeru. Cz�owiek chorobliwie nie�mia�y
w ci�gu jednej nocy nie stanie si� osobnikiem towarzyskim, bierny
za� nie odkryje w sobie nieznanych dot�d pok�ad�w asertywno�ci.
W ka�dym razie atrakcyjne wydaje si� w nas to, co najbardziej
naturalne i autentyczne. Ludzie, kt�rzy o tym zapominaj�, by
wywo�a� wra�enie na innych, zwykle wydaj� si� im �mieszni.
Najwyra�niej wida� to w mediach, gdy zwyczajny cz�owiek obda-
rzony odrobin� talentu nagle staje si� wielk� gwiazd�. Przemiana
ta mo�e by� ca�kiem zatrwa�aj�ca i dla zainteresowanej osoby
katastrofalna w skutkach. Ilu zwyk�ych ludzi zacz�o wierzy�
w sw�j medialny wizerunek i sta�o si� potworami egoizmu? Ilu
rozwiod�o si� z osobami, od kt�rych wcze�niej byli zale�ni, i zacz�o
si� obraca� w zupe�nie nieprawdziwym �wiecie? Znamy liczne
opowie�ci o gwiazdach pop kultury, filmu i sportu, kt�re pad�y
ofiar� alkoholu, narkotyk�w, depresji i przemocy, co potwierdza
przeczucie, �e nie jest to zwyk�y zbieg okoliczno�ci. Utracenie
kontaktu z w�asn� osobowo�ci� bywa bardzo niebezpieczne.
Jedna z takich zmian, kt�rej wszyscy jeste�my �wiadomi,
wp�ywa na d�ugotrwa�e zwi�zki mi�dzyludzkie. Zjawisko to mo�e
przybiera� dwie formy. Ma��onkowie, kt�rzy s� ze sob� od lat,
ucz� si� sztuki dostosowania do partnera, upodabniaj�c do siebie
w sferze osobowo�ci. R�wnie powszechnym zjawiskiem jest jed-
nak sytuacja, w kt�rej ludzie, mimo wielu lat fizycznej blisko�ci,
oddalaj� si� od siebie i w ko�cu staj� zupe�nie r�ni. Prowadzi to
cz�sto do tragicznej sytuacji, kiedy ma��onkowie w �rednim wie-
ku z dzie�mi, kt�re osi�gn�y niezale�no��, postanawiaj� si�
rozej�� po latach ledwie skrywanej niech�ci.
Jak wcze�niej wspomnia�em, po�wi�camy wiele czasu na ana-
lizowanie wzajemnego dostosowania ludzi, kt�rzy prze�ywaj�
trudno�ci w swoim zwi�zku. Alarmuj�ca jest jednak liczba ludzi,
kt�rzy wierz�, �e mo�na zachowa� �dobre" cechy partnera i usu-
n�� �z�e". Problem nie polega wy��cznie na tym, �e w naszych
testach pomijamy czynnik atrakcyjno�ci seksualnej - jeste�my
te� zmuszeni do pomini�cia elementu mi�o�ci. Jest to powa�ny
brak, gdy� wedle mojej wiedzy nie ma na rynku �adnego wiary-
godnego testu mi�o�ci. Dlatego po�wi�ci�em troch� czasu na
przyjrzenie si� relacjom, kt�re wed�ug wszelkich standard�w nig-
dy nie powinny by� udane. Mimo moich ch�odnych i wyzutych
z uczu� analiz okaza�o si�, �e ludzie pozostaj�cy w takich zwi�z-
kach nie widzieli �wiata poza sob� i niecierpliwie szukali u mnie
wskaz�wki, jak mog� poprawi� swoj� sytuacj�. Wydaje mi si�, �e
tego rodzaju zmiana nie jest mo�liwa i �e jej poszukiwanie mo�e
sprawi� obojgu partnerom wiele cierpienia. Nie mo�na kocha�
kogo� pod warunkiem, �e stanie si� kim� innym. Wydaje si� to
oczywiste, zdumiewa jednak, jak cz�sto ludzie staraj� si� narzu-
ci� partnerowi nierealistyczne oczekiwania, by sta� si� dla nich
bardziej �akceptowalny".
27
fhocia� testy psychologiczne znane s� od wielu lat, dopiero
ggod niedawna s� szerzej u�ywane. Zadecydowa�o o tym
kilka przyczyn. Po pierwsze, niemal powszechnie dost�pne
sta�y si� ma�e, szybkie komputery osobiste, kt�re w u�amku
sekundy potrafi� wykona� skomplikowane programy u�ywane do
przeprowadzania test�w psychologicznych. Jeszcze niedawno te-
sty musia�y by� przeprowadzane przez zawodowych psycholog�w,
kt�rzy r�cznie liczyli wyniki bada�. Czynno�� ta by�a bardzo
czasoch�onna i tym samym niezwykle kosztowna. Dzisiaj zebrane
informacje mo�na wprowadzi� do komputera, r�cznie lub za
pomoc� czytnik�w optycznych, odczytuj�cych kwestionariusze
wype�nione przez badanych. Przetwarzanie danych zabiera bar-
dzo ma�o czasu, a raport mo�na opracowa� i wydrukowa�, naci-
skaj�c jeden klawisz. Dzi�ki temu psychologowie mog� si� skon-
centrowa� na interpretacji rezultat�w, co jest czynno�ci� nieco
bardziej skomplikowan�.
W Wielkiej Brytanii jeszcze jedna zmiana przyczyni�a si� do
szerszego spopularyzowania test�w. Brytyjskie Towarzystwo Psycho-
logiczne (British Psychological Society) stworzy�o osobom niemaj�-
cym wykszta�cenia psychologicznego mo�liwo�� uko�czenia kursu
w dziedzinie test�w psychometrycznych i uzyskania licencji ankie-
tera. Dzi�ki temu powsta�a nowa grupa ludzi potrafi�cych przepro-
wadza� testy i interpretowa� ich rezultaty. Poniewa� wspomniane
osoby nie mia�y tak wysokich kwalifikacji jak zawodowi psychologo-
wie, ich czas by� ta�szy, obni�y�y si� wi�c koszty bada� testowych.
Wi�ksza �atwo�� przeprowadzania test�w i obni�enie koszt�w,
28 chocia� najwa�niejsze, nie s� jednak jedynymi czynnikami, kt�re
Dlaczego warto u�ywa� test�w?
spowodowa�y upowszechnienie si� test�w psychologicznych. Meto-
dy badawcze stosowane w przesz�o�ci w du�ej mierze zosta�y po-
rzucone. Wywiad nadal pe�ni funkcj� pomocnicz� w stosunku do
testu, nie jest jednak uznawany za wiarygodne narz�dzie. Wszyscy
brali�my kiedy� udzia� w jakich� wywiadach. Niekt�rzy mieli okazj�
obserwowania tego procesu �z obu stron sto�u". Cz�owiek staraj�-
cy si� o prac� dokonuje sprytnej analizy cech, kt�re potencjalny
pracodawca chcia�by widzie� u swoich pracownik�w, i, co zrozu-
mia�e, pragnie zaprezentowa� si� w jak najlepszym �wietle. Je�li
pracodawca potrzebuje kogo� umiej�cego pracowa� w zespole,
aplikant podkre�la swoje do�wiadczenie w pracy zespo�owej. Je�li
szuka si� zatwardzia�ego indywidualisty, kandydat stara si� ukaza�
w�a�nie w takim �wietle. Ze strony pracodawcy pojawia si� zwykle
za�o�enie, �e osoba przeprowadzaj�ca wywiad ��wietnie zna si� na
ludziach". Zdumiewaj�ce, ilu ludzi schlebia sobie, podaj�c si� za
takich znawc�w. Bardzo cz�sto wywiad ujawnia jednak wiele s�a-
bostek, uprzedze� i preferencji, kt�re inteligentny kandydat z pew-
no�ci� wykorzysta. Z kolei doskonale przygotowana osoba, kt�ra
niechc�cy naruszy jakie� tabu prowadz�cego rozmow�, mo�e od-
pa�� mimo swych niepodwa�alnych zalet. Mo�na chyba wybaczy�,
je�li pracodawca dokonuj�cy wyboru sekretarki kieruje si� osobi-
stymi s�abostkami. Bardzo cz�sto jednak osoba przeprowadzaj�ca
wywiad jest jednocze�nie mened�erem deleguj�cym kandydata do
pracy w departamencie, kt�rego pracownicy kieruj� si� zupe�nie
innymi uprzedzeniami.
Przewaga test�w polega na tym, �e eliminuj� celowe zafa�szo-
wania wprowadzane przez kandydata oraz wszelkie sygna�y, kt�re
mo�e mu przesy�a� osoba prowadz�ca wywiad, informuj�ce o jej
oczekiwaniach. Skuteczny profil osobowo�ci w pewien spos�b ana-
lizuje jego konstrukcj� psychiczn�. Chocia� brzmi to z�owr�bnie,
w rzeczywisto�ci nie jest wcale takie strasznie. Kiedy� poproszono
mnie o wyg�oszenie wyk�adu dla student�w Uniwersytetu Oksfor-
dzkiego, kt�rzy niebawem mieli sko�czy� studia, trafi� na rynek
pracy i, przypuszczalnie, zosta� poddani testom. Bardzo chcieli si�
dowiedzie�, jakich informacji mog� niechc�cy dostarczy� podczas 29
Dlaczego warto mma� test�w?
bada� testowych. Wyja�ni�em, �e test z pewno�ci� wyka�e, czy s�
nie�miali, czy przebojowi, do�wiadczaj� niepokoju, s� kreatywni
lub pozbawieni tej cechy itd. Nie ujawni jednak, czy kandydat
nadu�ywa alkoholu, kocha swoj� matk� lub ma dziwn� fiksacj�
zwi�zan� z damsk� bielizn�. Odnios�em wra�enie, �e doda�o im
to otuchy.
Metoda testowa pozwala pracodawcy na bardziej profesjonalny
dob�r pracownik�w od metody opartej na czystych odczuciach
i intuicji. Na przyk�ad na zaj�ciach z psychometrii mia�em kilku
koleg�w, kt�rzy pracowali w kadrach jednej z du�ych firm moto-
ryzacyjnych. Wyjawili mi, �e jednym z najtrudniejszych wyzwa�
by�a dla nich rekrutacja kobiet do pracy w dziale sprzeda�y
telefonicznej (panie te siedzia�y ca�y dzie� przy telefonie, sprzeda-
j�c ubezpieczenia komunikacyjne). Dla wielu ludzi taka praca
by�aby istn� tortur�, jednak, jak to zwykle bywa w �yciu, pewni
ludzie s� do niej stworzeni. Niekt�re pracownice by�y tak dobre,
�e przewy�szy�y wszelkie oczekiwania. Firma wytyczy�a handlow-
com takie cele, by skutecznie dzia�aj�c, nie mieli �adnych proble-
m�w z ich realizacj�. Niekt�re panie nie tylko spe�ni�y postawione
wymagania, lecz zdo�a�y je przewy�szy� nawet o 17 do 20 procent.
Prawdziwe kr�lowe sprzeda�y telefonicznej. Kierownictwo firmy
postanowi�o zbada� osobowo�� tych niezwyk�ych handlowc�w
i na podstawie uzyskanych wynik�w opracowa� norm�. Wymy-
�lono bardzo interesuj�cy eksperyment. Postanowiono zatrudni�
dwie nowe grupy kobiet. Rekrutacja do pierwszej grupy odbywa�a
si� za pomoc� zastosowania tradycyjnych technik i metody oceny
osobowo�ci. Kobiety z drugiej grupy musia�y przej�� badania
testowe, p�niej za� por�wnywano ich wyniki z wynikami naj-
lepszych pracownic dzia�u sprzeda�y telefonicznej. Zatrudniono
jedynie te, kt�rych profil osobowo�ci odpowiada� profilowi najbar-
dziej skutecznych handlowc�w. Zgodnie z oczekiwaniami po up-
�ywie osiemnastu miesi�cy okaza�o si�, �e wiele kobiet mia�o do��
tego zaj�cia i odesz�o. Inne nie by�y wystarczaj�co skuteczne
w sprzeda�y ubezpiecze� i po okresie pr�bnym zosta�y zwolnione.
30 Okaza�o si� jednak, �e kobiety, kt�re wybrano, opieraj�c si� na
Dlaczego warto u�ywa� test�w?
pozytywnym wyniku por�wnania z najlepszymi handlowcami,
w wi�kszo�ci pozosta�y w firmie i posz�y w ich �lady.
Ta metoda doboru �idealnych" pracownik�w staje si� coraz
popularniejsza. Pracuj� obecnie z klientem, kt�rego firma dostarcza
ekspert�w komputerowych du�ym przedsi�biorcom na kr�tkie
kontrakty. Jego problem polega na tym, �e zatrudnia informatyk�w
na kilka miesi�cy i umieszcza ich w du�ych przedsi�biorstwach,
w kt�rych od razu reprezentuj� jego firm�. W takiej sytuacji wielkie
znaczenie ma dob�r odpowiednich ludzi. Po pierwsze, wybrane
osoby musz� zrobi� dobre wra�enie w firmie, do kt�rej zostan�
oddelegowane. Musz� te� mie� odpowiednie cechy osobowo�ci, by
wykona� zlecon� prac�, mimo znajdowania si� w obcym �rodowi-
sku. Jak si� pewnie domy�lacie, pewni ludzie byli do tego stworzeni.
Na podstawie analizy ich profilu chcieli�my stworzy� normy r