5989
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | 5989 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
5989 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd 5989 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. 5989 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
5989 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
PODSTAWY MASA�U LECZNICZEGO
Mgr Zygmunt Prochowicz
Przedmowa do wydania IV
Najnowsze wydanie �Podstaw masa�u leczniczego" ukazuje si� w dziesi�t� roczni-
c� pierwszego wydania tej ksi��ki. Od tego czasu powi�kszy� si� kr�g odbiorc�w
publikacji o student�w fizjoterapii na kierunkach licencjackich i magisterskich.
Aby zrozumie� istot� masa�u leczniczego, nale�y zna� jego dzia�anie, trzeba wie-
dzie�, na jakie struktury anatomiczne dzia�aj� bod�ce masa�u, jakimi drogami s�
one przewodzone w organizmie i jakie procesy fizjologiczne wywo�uj�. Posiadaj�c
t� wiedz�, mo�na naukowo uzasadni� lecznicze zastosowanie masa�u.
W obecnym wydaniu zmieniono materia� ilustracyjny, przeredagowano i uzu-
pe�niono tre�� poszczeg�lnych rozdzia��w. Podano r�wnie� przyk�ady osn�w za-
biegu masa�u leczniczego oraz zasady drena�u ch�onnego. Celem �Podstaw ma-
sa�u leczniczego" jest usystematyzowanie i metodyczne opracowanie wiedzy
o masa�u leczniczym. Szczeg�owe uzupe�nienie tej wiedzy zainteresowany czytel-
nik znajdzie w coraz liczniejszych publikacjach ukazuj�cych si� na rynku ksi�gar-
skim; ich tytu�y zosta�y zamieszczone w za��czonym pi�miennictwie.
Mam nadziej�, �e kolejna edycja podr�cznika przyczyni si� do podniesienia po-
ziomu przygotowania zawodowego fizjoterapeut�w oraz rehabilitant�w i do po-
wszechniejszego stosowania masa�u w profilaktyce i leczeniu wielu chor�b oraz
w procesie rehabilitacji.
Zygmunt Prochowicz
Spis tre�ci
1. Kr�tki rys historyczny masa�u ............. 11
2. Klasyfikacja masa�u ................. 13
2.1. Rodzaje masa�u leczniczego .............. 13
2.2. Metody masa�u leczniczego ............... 14
2.3. Formy masa�u leczniczego ............... 15
3. Organizacja pracy masa�ysty i higiena masa�u ........ 16
3.1. Kwalifikacje zawodowe masa�ysty ............ 16
3.2. Cechy psychofizyczne masa�ysty ............. 16
3.3. Wyposa�enie gabinetu masa�u. Warunki higieniczno-sanitame .... 17
3.4. Higiena i bezpiecze�stwo pracy masa�ysty .......... 20
3.5. Dokumentacja masa�u ................ 20
4. Anatomiczno-fizjologiczne podstawy masa�u leczniczego .... 22
4.1. Sk�ra ...................... 22
4.2. Uk�ad ruchu .................... 24
4.3. Uk�ad kr��enia ................... 31
4.4. Uk�ad ch�onny ................... 34
4.5. Uk�ad nerwowy ................... 35
5. Teoretyczne podstawy masa�u leczniczego ......... 44
5.1. Masa� jako bodziec fizyczny .............. 45
5.2. Klasyfikacja odczyn�w po masa�u ............ 46
5.3. Warunki poprawnego stosowania masa�u .......... 47
5.4. Tok zabiegu masa�u ................. 48
5.4. l. Zasady budowy osnowy zabiegu masa�u ........... 49
6. Technika wykonywania klasycznego masa�u leczniczego .... 51
6.1. Przygotowanie pacjenta do zabiegu ............ 51
6.2. U�o�enie rozlu�niaj�ce ................ 51
6.2.1. Pozycja le��ca ty�em ................. 52
6.2.2. Pozycja le��ca przodem ................ 53
6.2.3. Pozycja le��ca na boku ................ 53
6.2.4. Pozycja siedz�ca .................. 54
6.3. Tschmka gtaskama.................. 55
6.4. Technika rozcierania ................. 56
6.5. Technika ugniatania ................. 57
6.6. Technika oklepywania ................ 60
6.7. Technika wstrz�sania ................. 62
6.8. Technika wibracji .................. 62
7. Metoda masa�u klasycznego .............. 64
7. . Masa� ko�czyny g�rnej ................ 64
7. .1. Masa� r�ki .................... 64
7. .2. Masa� przedramienia ................. 66
7. .3. Masa� ramienia ................... 67
7. .4. Masa� obr�czy ko�czyny g�rnej ............. 67
7. .5. Masa� ko�czyny g�rnej jako ca�o�ci ............ 71
7.2. Masa� ko�czyny dolnej .......-'......... 71
7.2.1. Masa� stopy .................... 72
7.2.2. Masa� podudzia .................. 72
7.2.3. Masa� uda .................... 74
7.2.4. Masa� obr�czy ko�czyny dolnej ............. 76
7.2.5. Masa� ko�czyny dolnej jako ca�o�ci ............ 77
7.3. Masa� tu�owia ................... 78
7.3.1. Masa� grzbietowej cz�ci tu�owia ............. 78
7.3.2. Masa� klatki piersiowej ................ 80
7.3.3. Masa� brzucha ................... 80
7.4. Masa� g�owy i szyi ................. 81
8. Zasady stosowania masa�u w wybranych chorobach ...... i
8.1. Podstawy stosowania masa�u w chorobach urazowych ...... i
8.2. Podstawy stosowania masa�u w chorobach uk�adu nerwowego ... {
83. Podstawy stosowania masa�u w chorobach reumatycznych ..... (
8.4. Podstawy stosowania masa�u w chorobach wewn�trznych ..... (
�. wsKazania i przeciwwskazania oo stosowania masa�u ..... yo
9.1. Wskazania do masa�u ................. 96
9.1.1. Choroby uk�adu kr��enia ................ 96
9. .2. Choroby uk�adu oddechowego .............. 96
9. .3. Choroby uk�adu nerwowego ............... 97
9. .4. Choroby reumatyczne ................. 97
9. .5. Choroby narz�du ruchu ................ 97
9. .6. Choroby sk�ry ................... 97
9. .7. Choroby dzieci�ce .................. 97
9. .8. Choroby zawodowe ................. 98
0 "? Pr7ppiu/u/�;l^fl7anifl r�n mfl<a7li - - - ... 98
10. . Masa� segmentamy ................. 99
10. .1. Choroby serca ................... 108
10. .2. Choroby dr�g oddechowych . .............. 110
10. .3. Choroby dr�g ��ciowych i w�troby ............ 111
10. .4. Choroby nerek ................... 113
10. .5. Choroby kr�gos�upa .................. 114
10. .6. B�le krzy�a .................... 115
10. .7. Choroby staw�w obr�czy ko�czyny g�rnej i ramienia ...... 117
10.1.8. Choroby stawu �okciowego, przedramienia i r�ki ........ 117
10.1.9. Choroby staw�w ko�czyny dolnej ........... .?;,�:. 120
10.1.10. B�le g�owy .................. .T 124
10.2. Masa� i�cznotkankowy ................ 124
10.3. Masa� okostnowy .................. 126
10.4. Masa� izometryczny ................. 130
10 S T^rono'7 limf'atl�/"����7 1^1
11. Masa� w �rodowisku wodnym ............. 134
11.1. Masa� wirowy ................... 135
11.2. Masa� podwodny .................. 137 >
11.3. Masa� z katedry natryskowej .............. 140
12. Masa� przyrz�dowy ................. 142
12.1. Masa� wibracyjny .................. 142
12.2. Masa� pneumatyczny ................. 144
12.3. Masa� synkardialny ................. 144
13. Leczniczy masa� chi�ski ............... 145
13.1. Zasady wykonywania masa�u .............. 146
13.2. Masa� og�lny ................... 146
13.3. Technika masa�u .................. 148
13.4. Masa� w wybranych chorobach ............. 149
14. Pi�miennictwo ................... 152
Skorowidz .................... 159
Kr�tki rys historyczny masa�u
W historii rozwoju spo�ecze�stw spotykamy wiele zabieg�w czy tradycji kulturo-
wych, kt�re rozwin�y si� z prymitywnych form, a w miar� rozwoju ludzko�ci sta-
wa�y si� doskonalsze. Jednym z takich zabieg�w jest masa�.
Masa� znany by� na pewno ju� w staro�ytnym Egipcie, co potwierdzaj� rysunki
spotykane na papirusach pochodz�cych sprzed ok. 5000 lat. W dawnych Indiach
i Chinach masa� stanowi� cz�� rytua�u religijnego i stamt�d przenikn�� do medy-
cyny ludowej.
W�a�ciwy rozw�j masa�u datuje si� jednak od czas�w staro�ytnej Grecji. Wy-
nika� on z powszechnego zainteresowania Grek�w sportem oraz dba�o�ci� o cia�o
i sprawno�� fizyczn�. Wraz z kultur� greck� dotar� do Rzymu, gdzie by� wykony-
wany g��wnie w s�ynnych termach, w kt�rych np. dzieci do lat 14 mia�y prawo do
bezp�atnego korzystania z masa�u. By� to w tamtej epoce zabieg o charakterze hi-
gienicznym, przys�uguj�cy mo�nym patrycjuszom, kt�rych masowali niewolnicy,
nacieraj�c wonnymi olejkami.
Juliusz Cezar w swych pami�tnikach opisa� leczenie metod� szczypania i ugnia-
tania w przypadku wyst�pienia rwy kulszowej. W �redniowieczu, zgodnie z zasada-
mi ascezy, masa� traci� znaczenie.
O renesansie masa�u mo�na m�wi� dopiero w XVI w., kiedy to francuski le-
karz Ambro�y Par� (1517-1590) zaobserwowa�, �e g�askanie obola�ych miejsc
przynosi choremu nie tylko ulg� w cierpieniu, ale wywo�uje r�wnie� pewne zmiany
w sk�rze, natomiast nacieranie i silniejsze g�askanie wp�ywa na mi�nie. Po raz
pierwszy w dziejach medycyny lekarz zapisa� sw� obserwacj� i zacz�� stosowa�
masa� jako oficjaln�, lekarsk� metod� leczenia. On te� jako pierwszy przeprowa-
dzi� badania nad fizjologi� masa�u. Kontynuatorem metody Ambro�ego Par� byt
Niemiec Friedrich Hoffman (1600-1672), kt�ry w swoich dzie�ach uzasadnia� sto-
sowanie masa�u w poszczeg�lnych jednostkach chorobowych, zw�aszcza po zabie-
gach chirurgicznych. Jednak w�a�ciwy rozw�j masa�u leczniczego nast�pi� dopiero
na pocz�tku XIX w. dzi�ki lekarzom szwedzkim. Najwi�ksze zas�ugi po�o�y� Per
Henrik Ling (1776-1839), za�o�yciel Centralnego Instytutu Gimnastycznego
w Sztokholmie. Tam w�a�nie powsta�a metoda lecznicza i higieniczna zwana �gim-
11
nastyk� szwedzk�", kt�rej sk�adow� by� tak�e masa�. Opracowany r�wnie� zosta�
system stosowania masa�u w poszczeg�lnych chorobach i ich profilaktyce.
Szko�� masa�u leczniczego stworzy� lekarz holenderski John Mezger z Amster-
damu (1839-1909), uwa�any za tw�rc� �masa�u naukowego". By� on autorem
dzie�a, w kt�rym opracowa� ca�y system metod masa�u oraz wskaza� i przeciw-
wskaza� opartych na do�wiadczeniach w�asnych i niebogatym pi�miennictwie.
Szczeg�lnie dobre wyniki osi�gn�� Mezger w leczeniu masa�em chor�b staw�w.
Od czas�w Mezgera datuje si� stosowanie masa�u w klinikach: najpierw na od-
dzia�ach chirurgicznych, a p�niej tak�e na innych.
Po Mezgarze wielu lekarzy zajmowa�o si� naukowym opracowaniem stosowa-
nia masa�u i badaniem nie tylko miejscowego, ale r�wnie� odruchowego od-
dzia�ywania masa�u. Du�e zas�ugi w upowszechnianiu masa�u ma Polak - profesor
uniwersytetu w Berlinie - Izydor Zab�udowski (1851-1906). Kierowa� on
Zak�adem Masa�u Leczniczego i po raz pierwszy dzi�ki niemu masa� zosta� zr�w-
nany z innymi dyscyplinami wiedzy lekarskiej na poziomie uniwersyteckim.
Zab�udowski pozostawi� liczne publikacje z zakresu masa�u w j�zykach: polskim,
niemieckim, rosyjskim.
Dalszy rozw�j nauk medycznych, a g��wnie fizjologii, przyczyni� si� r�wnie�
do opracowania nowych metod masa�u. Badania H. Heada (1889), J. Mackenziego
(1917) i W. Kohirauscha (1937) pos�u�y�y O. Glaserowi i W.A. Dalicho do opraco-
wania metod masa�u przydatnego w leczeniu chor�b internistycznych, zwanego
masa�em segmentarnym.
W Polsce znaczny wk�ad w rozw�j masa�u wnie�li Jan Zaorski - profesor Uni-
wersytetu Warszawskiego, za�o�yciel szko�y masa�u leczniczego i autor podr�czni-
ka �Mieszenie lecznicze" (1927) oraz profesor J�zef Jankowiak, d�ugoletni dyrek-
tor Instytutu Balneoklimatologii, Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej
w Poznaniu, autor podr�cznika �Masa� leczniczy" (1974). Od wielu lat szkoleniem
fachowych pracownik�w s�u�by zdrowia zajmuj� si� publiczne medyczne studia
zawodowe technik�w fizjoterapii i krakowska szko�a masa�u dla inwalid�w na-
rz�d�w wzroku oraz powsta�e w ostatnim okresie niepubliczne studia zawodowe fi-
zjoterapii, kt�re realizuj� program nauczania masa�u leczniczego opieraj�c si� na
zaleceniach Ministerstwa Zdrowia. Szkolenie fizjoterapeut�w na wydzia�ach reha-
bilitacji AWF i na studiach licencjackich r�wnie� uwzgl�dnia zaj�cia z zakresu ma-
sa�u leczniczego, co daje gwarancj� odpowiedniego przygotowania teoretycznego
i praktycznego absolwent�w szk� i uczelni do wykonywania na zlecenie lekarskie
zabieg�w masa�u leczniczego.
l
Klasyfikacja masa�u
Masa� jest to �ci�le okre�lone oddzia�ywanie bod�cami mechanicznymi na tkanki
organizmu �ywego przy biernym zachowaniu si� masowanego. Proponowana po-
:�ej klasyfikacja masa�u wynika z szerokiego zastosowania tej metody post�powa-
4 w lecznictwie, sporcie i w celach higieniczno-kosmetycznych.
Stosownie do zada� stawianych przed masa�em mo�na wyr�ni� trzy rodzaje
.masa�u:
1) masa� leczniczy,
2) masa� sportowy,
3) masa� higieniczno-kosmetyczny.
.1. Rodzaje masa�u leczniczego
Masa� leczniczy znajduje zastosowanie w profilaktyce, leczeniu i rehabilitacji wie-
lu chor�b z zakresu chirurgii, ortopedii, neurologii, ginekologii, pediatrii. Coraz
^' jest stosowany r�wnie� w terapii chor�b wewn�trznych.
Masa� leczniczy polega na stosowaniu wielu �ci�le okre�lonych warunkami ana-
- :no-fizjologicznymi sposob�w masa�u, kt�rych celem jest poprawienie psy-
cznej sprawno�ci chorego.
W ostatnim okresie opracowano wiele r�norodnych metod masa�u, kt�re
a� szerszym zakresie znajduj� zastosowanie w lecznictwie.
Przedstawiony na ry�. l podzia� masa�u leczniczego uwzgl�dnia stosowane do
r terapeutycznych rodzaje masa�u wraz ze specyfik� ka�dego z nich.
Klasyczny masa� leczniczy polega na odpowiednim u�o�eniu chorego oraz sto-
,stosowaniu klasycznych technik masa�u (g�askanie, rozcieranie, ugniatanie, oklepywa-
wstrz�sanie i wibracja). Znajduje on zastosowanie g��wnie w chorobach na-
rz�du ruchu. W zale�no�ci od wielko�ci powierzchni tkanek obj�tej masa�em mo�e
mie� form� masa�u cz�ciowego lub og�lnego i mo�e by� wykonywany przez ma-
�y'st� lub mie� posta� automasa�u. Charakterystyczn� cech� tego rodzaju masa�u
r�wnie� to, �e powinien by� wykonywany wy��cznie metod� r�czn�, bez u�ycia
aparat�w. Szczeg�owe zasady wykonywania tego masa�u om�wiono w oddziel-
nym rozdziale podr�cznika.
Grup� specjalistycznych masa�y leczniczych stanowi zbi�r stosowanych sposo-
b�w wykonywania masa�y zmodyfikowanych odpowiednio do wyst�puj�cych cho-
13
Masa� klasyczny Masa�e specjalistycznej Masa� w �rodowisku Masa� przyrz�dowy
^- Klasyczne techniki masa� segmentamy wodnym masa� wibracyjny
masa�u: masa� t�cznotkankowy masa� wirowy masa� pneumatyczn
- u�o�enie rozlu�niaj�ce masa� okostnowy masa� podwodny masa� synkardialny
- technika g�askania masa� izometryczny masa� punktowy masa� natryskowy
- technika rozcierania drena� limfatyczny
- technika ugniatania
- technika oklepywania
- technika wstrz�sania
- technika wibracji
Ry�. l. Podzia� masa�u leczniczego.
r�b. Wi�kszo�� z tych sposob�w masa�u ma zastosowanie w leczeniu chor�b inter-
nistycznych, a technika wykonywania wynika z neuroodruchowej teorii
oddzia�ywania bod�c�w.
Masai w �rodowisku wodnym wymaga stosowania specjalnych urz�dze�,
a wsp�ln� cech� tego rodzaju masa�u jest wielokierunkowe oddzia�ywanie nast�-
puj�cych bod�c�w:
- ci�nienie strumienia wody wytworzonego przez urz�dzenie,
- oddzia�ywanie �rodowiska wodnego na tkanki (ci�nienie, temperatura i sk�ad
chemiczny wody).
Masa� przy u�yciu aparat�w uwzgl�dnia r�ne rodzaje bod�c�w dostarczanych
do tkanek przez specjalnie do tego celu skonstruowane urz�dzenia. Najcz�ciej s�
to urz�dzenia wibruj�ce (Akwawibron, Redor) lub urz�dzenia pneumatyczno-ci�-
nieniowe.
2.2. Metody masa�u leczniczego
Masa� leczniczy mo�e by� wykonywany r�cznie, przy u�yciu aparat�w i urz�dze�
do masa�u, a tak�e metod� ��czon�. Wi�kszo�� odmian masa�u leczniczego jest
wykonywana r�cznie. Metoda ta pozwala na palpacyjn� ocen� reaktywno�ci maso-
wanych tkanek oraz na palpacyjn� ocen� zmian tkankowych, takich jak zgrubienie
��cznotkankowe, tkliwo�� b�lowa, przeczulica, zmiany napi�cia mi�niowego. Po-
nadto r�czne wykonywanie masa�u pozwala na dok�adne pod wzgl�dem topogra-
ficznym opracowanie tkanek z uwzgl�dnieniem odpowiedniego sposobu wykonania
masa�u stosownie do okolicy masowanej i wyst�puj�cych zmian chorobowych.
Zastosowanie aparat�w i urz�dze� do masa�u jako samodzielnych �r�de� ener-
gii mechanicznej przekazywane tkankom jest w zasadzie metod� uzupe�niaj�c�.
Urz�dzenia stosowane w masa�u wytwarzaj� g��wnie drgania mechaniczne lub
zmienne ci�nienie; bod�ce te mog� stanowi� uzupe�nienie masa�u r�cznego.
Jako samodzielne zabiegi lecznicze stosuje si� masa� aparatem Akwawibron,
masa� synkardialny i masa� ultrad�wi�kowy. Jako uzupe�nienie masa�u r�cznego
mo�na r�wnie� stosowa� urz�dzenia pomocnicze, zw�aszcza wibratory, kt�re
w masa�u klasycznym u�atwiaj� prac� masa�y�cie w stosowaniu trudnej techniki
wibracji.
2.3. Formy masa�u leczniczego
Masa� leczniczy mo�e by� wykonywany miejscowo, na �ci�le okre�lone okolice
cia�a, lub ca�e cia�o mo�e by� poddane zabiegowi. W pierwszym przypadku m�wi-
my o masa�u cz�ciowym, w drugim za� o masa�u og�lnym lub ca�kowitym.
Uwa�am ten podzia� za zbyt sztuczny, gdy� reakcje zachodz�ce pod wp�ywem ma-
sa�u cz�ciowego i og�lnego maj� charakter zar�wno miejscowy, jak i og�lny.
W lecznictwie bardzo rzadko stosuje si� masa� ca�ego cia�a. Ta forma zabiegu
wyst�puje g��wnie podczas masa�u podwodnego i natryskowego oraz bardzo rzad-
ko przy stosowaniu masa�u klasycznego. Pozosta�e rodzaje masa�u to forma ma-
sa�u cz�ciowego, niejednokrotnie dotycz�cego bardzo ma�ych okolic (np. masa�
okostnowy, akupresura), ale dzia�aj� na poszczeg�lne uk�ady drog� neuroodru-
chow�. S�uszniejszy zatem wydaje si� podzia� zabiegu masa�u wynikaj�cy ze
wskaza� do masa�u i konieczno�ci zastosowania r�nych sposob�w wykonywania
zabiegu. Podzia� ten mo�na przedstawi� nast�puj�co:
1. Masa� kr�tkobod�cowy, trwaj�cy ok. 10-20 min, w czasie kt�rego nale�y
dostarczy� tak� ilo�� bod�c�w, aby w czasie zabiegu wyst�pi� odczyn miej-
scowy w tkankach masowanych. Odczyn ten wt�rnie powinien spowodowa�
odpowiednie przestrojenie funkcji fizjologicznych r�nych uk�ad�w. Zabieg
taki mo�na wykonywa� zazwyczaj codziennie.
2. Masa� �redniobod�cowy, trwaj�cy ok. 20-30 min, w czasie kt�rego nale�y
dostarczy� tak� ilo�� bod�c�w, aby w czasie zabiegu wyst�pi� zar�wno od-
czyn miejscowy, jak i cz�ciowo odpowiednie reakcje og�lne. Zabieg taki
mo�na wykonywa� codziennie lub co drugi dzie�.
3. Masa� d�ugobod�cowy, trwaj�cy ok. 30-45 min, w czasie kt�rego opr�cz
odczynu miejscowego mo�na zaobserwowa� reakcje og�lne. Zabieg taki
mo�na wykonywa� co drugi dzie�. '
15
Uwzgl�dniaj�c specyfik� ka�dego rodzaju masa�u leczniczego, reaktywno��
pacjenta, rodzaj choroby i konieczno�� wykonywania masa�u na okre�lonej po-
wierzchni mo�na wed�ug podanych powy�ej form masa�u sklasyfikowa� ka�dy ro-
dzaj masa�u leczniczego. Ponadto stosowanie powy�szej klasyfikacji form masa�u
umo�liwia planowanie czasu pracy masa�ysty.
Ka�da z form masa�u najcz�ciej wykonywana jest przez masa�yst�. S� jednak
rodzaje masa�u (np. masa� klasyczny), kt�re umo�liwiaj� wykonanie zabiegu w po-
staci automasaiu.
Uwa�am, �e w wi�kszo�ci chor�b przewlek�ych wymagaj�cych stosowania ma-
sa�u korzystne jest nauczenie chorego podstaw automasa�u odpowiedniego do ist-
niej�cej choroby w celu wykonywania go w warunkach domowych.
Organizacja pracy masa�ysty
i higiena masa�u
s
3.1. Kwalifikacje zawodowe masa�ysty
Masa� jako zabieg leczniczy wymaga bieg�ej znajomo�ci podstaw teoretycznych
i sprawno�ci manualnej. Wsp�czesne przygotowanie masa�ysty opiera si� na na-
uczaniu anatomii opisowej, czynno�ciowej, fizjolofii i fizjopatologii cz�owieka oraz
psychologii z elementami pedagogiki. Takie przygotowanie teoretyczne daje pod-
staw� do praktycznego nauczania metod wykonywania masa�u leczniczego wyma-
gaj�cych odpowiedniej percepcji i sprawno�ci manualnej. Odpowiedni poziom
przygotowania zawodowego w tym zakresie gwarantuj� medyczne studia zawodo-
we technik�w fizjoterapii kszta�c�ce fachowych pracownik�w s�u�by zdrowia. Ab-
solwenci tych szk� zdobywaj� kwalifikacje do wykonywania, na podstawie zlece-
nia lekarskiego, pe�nego zakresu zabieg�w fizjoterapeutycznych z dziedziny
fizjoterapii, kinezyterapii i masa�u.
3.2. Cechy psychofizyczne masa�ysty
Osi�gni�cie celu terapeutycznego wymaga wsp�pracy masa�ysty z pacjentem. Ma-
sa�ysta powinien si� cechowa� cierpliwo�ci�, wyrozumia�o�ci�, ch�ci� pomocy
choremu oraz troskliwo�ci�. Wykonywanie zabiegu masa�u leczniczego wymaga
indywidualizacji post�powania odpowiedniego do wieku, stanu psychicznego i wa-
runk�w fizjopatologicznych chorego. Polecenia wydawane choremu powinny by�
jasne i zrozumia�e. Charakter pracy masa�ysty wymaga pe�nej sprawno�ci fizycz-
nej, aby sprosta� obci��eniom narz�du ruchu.
Przeciwwskazania do wykonywania zawodu masa�ysty stanowi� zaburzenia
statyczne, zaburzenia r�wnowagi, choroby sk�rne, alergiczne, astma oskrzelowa,
niewydolno�� kr��enia, niekt�re choroby kr�gos�upa i ko�czyn oraz choroby"
uk�adu nerwowego.
Od masa�ysty wymaga si� umiej�tno�ci sprawnej obserwacji reakcji miejsco-
wej i og�lnej chorego na wykonywany zabieg. Cz�sto masa�ysta jest powiernikiem
osobistym chorego, co wymaga od fachowego pracownika s�u�by zdrowia taktu
i konieczno�ci zachowania tajemnicy zawodowej.
3.3. Wyposa�enie gabinetu masa�u.
Warunki higieniczno-sanitarne
Gabinet powinien spe�nia� wymagania okre�lone w Rozporz�dzeniu Ministra
Zdrowia i Opieki Spo�ecznej z dnia 21 wrze�nia 1992 r. (Dz.U. Nr 74, p�z. 366).
Stosownie do rodzaju masa�u leczniczego masa� mo�e by� wykonywany r�cz-
nie lub wymaga u�ycia odpowiednich urz�dze�. W zwi�zku z powy�szym mo�na
^r�ni�:
- gabinet masa�u suchego, w kt�rym mo�na wykonywa� zabiegi nie wyma-
gaj�ce stosowania specjalnych urz�dze�.
- gabinety masa�u w �rodowisku wodnym - masa�u wirowego, podwodnego
natryskowego itp.,
- gabinety masa�u przy zastosowaniu urz�dze� - masa�u wibracyjnego, pneu-
matycznego itp.
Ka�dy z gabinet�w mo�e by� jedno- lub wielostanowiskowy. W przypadku gdy
w gabinecie znajduje si� wiele stanowisk zabiegowych, wymagane jest wydzielenie
tych stanowisk parawanami na stabilnym stela�u lub sta�ymi �ciankami dzia�owy-
mi.
Podstawow� normatywn� powierzchni� pojedynczego stanowiska zabiegowego
jest powierzchnia 6 m2, natomiast jednostanowiskowe pomieszczenie do masa�u
powinno mie� ok. 12-16 m2.
Wed�ug Jankowiaka liczba zabieg�w przypadaj�ca na jedno stanowisko zabie-
gowe w czasie l h wynosi:
- 4 masa�e klasyczne cz�ciowe,
- l masa� klasyczny ca�kowity,
- 2 masa�e segmentame wg Dalicho i Glasera,
- 2 masa�e ��cznotkankowe wg Kohirauscha,
- 3 masa�e wirowe,
- 2 masa�e podwodne.
Tabela l
Wska�nikowa charakterystyka pomieszcze� zabiegu masa�u
Rodzaj zabiegu Wska�niki czasowe w minutach Liczba zabieg�w na godzin� Orientacyjna powierzchnia stanowiska zabiegowego (w m2) Wentylacja, liczba wymian na godzin� Liczbastanowisk obs�ugiwanych przez l osob� Zalecana temperatura pomieszcze� w "C
sam zabieg �redni czas ca�kowity zabiegu
Masa� klasyczny kr�tkobod�cowy 10 20 3 4-6 2n,3w l 22
Masa� klasyczny �redniobod�cowy 20 30 2 4-6 2n, 3w l 22
Masa� klasyczny d�ugobod�cowy 40 50 ' 4-6 2n, 3w l 22
Masa� segmentamy 30 40 l 4-6 2n,3w l 22
Masa� ��cznotkan-kowy 30 40 ' 4-6 2n, 3w l 22
Masa� wirowy 10 20 3 6-8 4n, 5w 2 22
Masa� podwodny 20 30 2 12-18 4n, 5w l 22
Masa� natryskowy 5 10 6 30-40 5n, 6w l 25
n - nawiew; w - wywiew
Wska�nikow� charakterystyk� pomieszcze� zabiegowych przedstawiono
w tab. l zawieraj�cej �redni czas trwania zabiegu, powierzchni� pomieszcze� za-
biegowych oraz dane dotycz�ce mikroklimatu.
Masa� powinien by� wykonywany na stole do masa�u umo�liwiaj�cym wygod-
ne, rozlu�niaj�ce u�o�enie chorego oraz ergonomiczne warunki pracy masa�ystki.
Warunki takie spe�nia st� z mo�liwo�ci� regulacji jego wysoko�ci odpowiednio do
wzrostu i warunk�w fizycznych masa�ysty. Wykonywanie masa�u w pozycji po-
chylonej mo�e wp�ywa� niekorzystnie na narz�d ruchu masa�ysty. Istotne jest r�w-
nie� takie usytuowanie sto�u, aby zapewni� swobodny dost�p do niego ze wszyst-
kich stron.
Blat sto�u powinien by� sztywny i r�wny, wy�o�ony g�bczastym materia�em,
pokrytym derm�. Szeroko�� 80 cm i d�ugo�� 200 cm oraz regulowana wysoko��
zag��wka umo�liwiaj� swobodne u�o�enie pacjenta. W celu uzyskania odpowied-
nich u�o�e� rozlu�niaj�cych pacjenta dodatkowym wyposa�eniem sto�u powinny
by� r�nej wielko�ci i kszta�tu wa�eczki i poduszki z g�bki obszyte materia�em.
Ponadto w gabinecie powinny si� znajdowa�:
- szafka na bielizn� i podr�czne przybory,
- krzes�o i taboret o regulowanej wysoko�ci,
- niedu�e biurko zapewniaj�ce mo�liwo�� przechowywania dokumentacji za-
biegowej.
Gabinet masa�u musi by� wyposa�ony w umywalk� z bie��c� zimn� i ciep��
wod�.
Ry�. 2. St� do masa�u o regulowanej wysoko�ci.
Pomieszczenie gabinetu masa�u suchego powinno mie� dostateczne o�wietlenie
naturalne i sztuczne. Dobre o�wietlenie chorego podczas zabiegu jest niezb�dne ze
wzgl�du na konieczno�� oceny wyst�puj�cych w tkankach zmian w postaci zgru-
bie�, przykurcz�w oraz wizualnej oceny reaktywno�ci masowanych tkanek. Janko-
wiak za Oszastem i Tomazowem proponuje dla gabinet�w fizjoterapii taki wska�-
nik o�wietlenia dziennego, aby powierzchnia okien w pomieszczeniu wynosi�a 10%
powierzchni pod�ogi, a najmniejsza wielko�� o�wietlenia sztucznego na wysoko�ci
0,8 m od pod�ogi 75 luks�w, a przy o�wietleniu luminiscencyjnym 150 luks�w.
�ciany gabinetu masa�u suchego powinny by� pomalowane farb� olejn� i farb�
klejow� w kolorach pastelowych (odcienie ��ci i zieleni). Na mikroklimat gabinetu
�� "BBBS.��U wp�ywa wentylacja naturalna, wilgotno�� i temperatura powietrza w po-
'�mi-wczeniu.
p�yw czystego powietrza powinien odbywa� si� bez przeci�g�w. Wed�ug
r*skiego wentylacja mechaniczna powinna zapewni� dwukrotny nawiew
i trzykrotny wywiew powietrza w ci�gu godziny. Wilgotno�� wzgl�dna powinna
wynosi� 40-60%, a temperatura powietrza w pomieszczeniu - 20-22�C.
3.4. Higiena i bezpiecze�stwo pracy masa�ysty
Sk�ra pacjenta przed zabiegiem powinna by� umyta; nie mog� na niej wyst�powa�
zmiany ropne, nie zagojone blizny, dermatozy oraz inne zmiany sk�rne. R�wnie�
r�ce masa�ysty powinny by� odpowiednio przygotowane do zabiegu. Sk�ra r�k po-
winna by� czysta bez zmian chorobowych, a paznokcie kr�tko obci�te. Masa�ysta
"podczas zabiegu nie powinien nosi� zegarka i bi�uterii. Przed zabiegiem i po zabie-
gu r�ce powinny by� dobrze umyte ciep�� bie��c� wod�; okresowo nale�y je dezyn-
fekowa� i nat�uszcza�. Str�j masa�ysty powinien by� wygodny i swobodny, aby nie
kr�powa� ruch�w. Zadanie to najlepiej spe�nia p��cienna kurtka z kr�tkim r�kawem
oraz p��cienne spodnie lub sp�dnica. Obuwie robocze powinno by� wygodne i sta-
bilne, zapobiegaj�ce nier�wnomiernemu obci��eniu st�p. Nale�y podkre�li�, �e
odzie� robocza i odzie� osobista powinny by� przechowywane w oddzielnym miej-
scu. Podstawowym warunkiem higienicznym jest zapewnienie czystych prze�ciera-
de� do u�o�enia i przykrycia ka�dego pacjenta. Masa� nale�y wykonywa� 2-3 h po
posi�ku, a po zabiegu nale�y pacjentowi zagwarantowa� p�godzinny odpoczynek.
Aby nie dopu�ci� do nadmiernego podra�nienia sk�ry chorego oraz w celu
u�atwienia przesuwania r�k masa�ysty, mo�na stosowa� niedra�ni�ce olejki (olejek
parafinowy, oliwkowy) oraz niedu�e ilo�ci talku kosmetycznego. Po zabiegu sk�r�
pacjenta nale�y oczy�ci� z pozosta�o�ci olejku lub talku, a niedu�e podra�nienie
sk�ry zdezynfekowa� 70% roztworem alkoholu etylowego.
Podczas pracy masa�ysta powinien unika� d�ugotrwa�ych obci��e� statycznych
w pozycjach wymuszonych (np. pochylanie si�, praca jednor�czna). Unikn�� tego
mo�na przez zmiany usytuowania si� wzgl�dem pacjenta, poprawn� technicznie
obur�czn� prac� oraz odpowiedni� regulacj� wysoko�ci sto�u i umiej�tne wykorzy-
stanie przybor�w pomocniczych.
3.5. Dokumentacja masa�u
Do prawid�owego wykonania zabiegu leczniczego przez kwalifikowanego ma-
sa�yst� niezb�dne jest skierowanie lekarskie zawieraj�ce rozpoznanie zasadnicze
do stosowania masa�u oraz uwagi o chorobach wsp�istniej�cych. Dla wyniku za-
biegu bowiem nie jest oboj�tne, czy zabiegowi poddawane s� �wie�e zmiany cho-
robowe, czy te� pozosta�o�� po przebytej chorobie.
Dawkowanie masa�u jest spraw� indywidualn�. Mo�liwe jest �cis�e okre�lenie
podstawowych parametr�w zabiegu, takich jak:
- czas trwania zabiegu,
- okolica wykonywania masa�u,
- liczba powt�rze� stosowanych technik masa�u klasycznego i ich dob�r,
20
KARTA ZABIEGOWA MASA�U LECZNICZEGO
Imi� i nazwisko.
Wiek
Rozpoznanie
Ilo�� zabieg�w .
Zakre�li� miejsca masowane
Uwagi dla masa�ysty
Data. Podpis lekarza.
Uty�. 3. Karta zabiegowa masa�u.
- temperatura, ci�nienie, odleg�o�ci strumienia wody podczas masa�u w �rodo-
wisku wodnym,
� lokalizacja stosowania specjalnych technik masa�u.
Dlatego te� uwa�am za celowe wprowadzenie do stosowania �Karty zabiego-
wej masa�u", kt�ra prowadzona przez masa�yst� stanowi�aby dokument stosowa-
nych metod masa�u i oceny procesu leczniczego. Ponadto za s�uszne uwa�am opra-
cowanie przez pocz�tkuj�cych masa�yst�w osn�w zabiegu masa�u na podstawie
toku zabiegu.
Istotn� jest r�wnie� imienna dokumentacja liczby i rodzaju wykonywanych za-
bieg�w masa�u, s�u��ca do oceny obci��enia prac� masa�yst�w. Korzystna jest
r�wnie� do�� cz�sto stosowana praktyka planowania zabiegu masa�u na okre�lon�
godzin�, co umo�liwia odpowiedni� synchronizacj� z innymi zabiegami fizykalny-
mi i umo�liwia r�wnomierne obci��enie prac� masa�ysty.
Karta pomiar�w uk�adu ruchu - p. ry�. 4 na ko�cu ksi��ki.
Anatomiczno^fizjologiczne
podstawy masa�u leczniczego
Masa� leczniczy jako egzogenny bodziec mechaniczny wp�ywa na poprawienie
psychofizycznych ubytk�w powsta�ych w stanach patologicznych. Proces ten prze-
biega w warunkach zmniejszonych mo�liwo�ci biologicznych ustroju zar�wno od-
tw�rczych (restitutio), wyr�wnawczych (compensatio), jak i zast�pczych (substitu-
tio).
Zakres i metody stosowania masa�u zale�� od aktualnego stopnia dojrza�o�ci
i plastyczno�ci uk�adu nerwowego, od stanu narz�d�w ruchu i od wysi�kowej wy-
dolno�ci narz�d�w wewn�trznych.
4.1. Sk�ra
Sk�ra tworzy najbardziej zewn�trzn� cz�� pow�ok cia�a. Pow�oka ta jest narz�dem
chroni�cym ustr�j przed szkodliwymi wp�ywami zewn�trznymi i utrat� wody;
wp�ywa na regulacj� temperatury cia�a, a jednocze�nie jest narz�dem zmys��w, kt�-
rego rola polega na odbieraniu bod�c�w �rodowiska zewn�trznego za po�rednic-
twem licznych zako�cze� nerwowych.
Sk�ra sk�ada si� z nask�rka i ze sk�ry w�a�ciwej, pod kt�r� znajduje si� tkanka
podsk�rna.
Nask�rek jest nab�onkiem wielowarstwowym p�askim znajduj�cym si� na
b�onie podstawnej. Sk�ada si� z dwu zasadniczych warstw: cz�ci rozrodczej i cz�-
�ci zrogowacia�ej. Kom�rki cz�ci rozrodczej nask�rka, dziel�c si� drog� mitozy,
uzupe�niaj� braki spowodowane sta�ym z�uszczaniem si� jego wierzchniej, zrogo-
wacia�ej warstwy. Istotne znaczenie dla masa�u maj� wyst�puj�ce prawie we
wszystkich warstwach nask�rka tonofibryle. Dzi�ki swej budowie u�atwiaj� one
rozci�ganie oraz du�� elastyczno�� nie tylko nask�rka, ale ca�ej sk�ry. W nask�rku
bior� r�wnie� pocz�tek naczynia limfatyczne, od kt�rych rozpoczyna si� �przepy-
chanie" ch�onki.
W nask�rku i sk�rze w�a�ciwej znajduj� si� melanocyty, kt�re po pobudzeniu
Aydzielaj� barwnik - melanin�.
Sk�ra w�a�ciwa jest ��cznotkankow� cz�ci� sk�ry sk�adaj�c� si� z dw�ch
-"�arstw, a mianowicie z warstwy brodawkowatej i z warstwy siateczkowatej. War-
� a brodawkowata sk�ry w�a�ciwej jest zbudowana z tkanki w��knistej i mo�e za-
bra� kom�rki mi�ni g�adkich napinaj�ce w�osy. W niekt�rych okolicach sk�ry
w jej warstwie brodawkowatej mog� wyst�powa� przyczepy mi�ni poprzecznie
pr��kowanych. Najcz�ciej mi�nie te wyst�puj� w okolicy twarzy i szyi. Warstwa
"iateczkowata sk�ry jest zbudowana z tkanki ��cznej w��knistej. W sk�rze w�a�ci-
wej wyst�puj� liczne gruczo�y �ojowe, potowe i w�osy.
Tkanka podsk�rna jest zbudowana z tkanki ��cznej wiotkiej zawieraj�cej
zmienn� liczb� kom�rek t�uszczowych. Przy du�ym nagromadzeniu tych kom�rek
Ry�. 5. Schemat unerwienia sk�ry: A - ��kotka dotykowa (kr��ki dotykowe Merckla).
B - cia�ka b�lowe, wolno ko�cz�ce si� w sk�rze. C - cia�ka dotykowe (Meissnera). D - re-
ceptory b�lu (jak B). E - koibki Krausego (receptory zimna). F - zako�czenia Ruffiniego
-eceptory ciep�a). G - zako�czenie wok� mieszka w�osowego (receptory dotyku). H - za-
k.oriczenia Ruffiniego (receptory ucisku). I - unerwienie wsp�czulne gruczo��w potowych.
J - cia�ka blaszkowate (cia�ka Paciniego) (receptory ucisku). K - zako�czenie Golgiego-Ma-
zzoniego (receptory ucisku). L � w��kna nerwowe sk�adaj�ce si� z grubych i cienkich
�t�kienek). M - gruczo� potowy. O - w��kna wsp�czulne unerwiaj�ce mi�sie� przyw�o�ny.
23
tkanka podsk�rna przekszta�ca si� w silnie rozwini�t� warstw� tworz�c� pod�ci�k�
t�uszczow�.
Sk�r� unerwiaj� liczne w��kna nerwowe, przechodz�ce w splot le��cy w tkance
podsk�rnej. Wychodz�ce z niego cienkie pnie wytwarzaj� sploty le��ce w warstwie
brodawkowatej oraz otaczaj� korzenie w�os�w i gruczo�y sk�rne. Sploty warstwy
brodawkowatej oddaj� w��kna do tkanki ��cznej i nask�rka, gdzie bior� udzia�
w wytwarzaniu r�nych rodzaj�w zako�cze� nerwowych.
W sk�rze znajduje si� wiele receptor�w czucia powierzchniowego o r�nej bu-
dowie i funkcji.
Dzia�anie bod�c�w mechanicznych na sk�r� przejawia si� jako odczucie ucisku
lub dotyku. Ka�dy bodziec pobudzaj�cy receptory b�lowe mo�na uwa�a� za czyn-
nik szkodliwy. Dzia�anie bod�c�w termicznych jest odbierane oddzielnie przez re-
ceptory ciep�a (zako�czenia Ruffiniego) i przez receptory zimna (koibki Krausego).
4.2. Uk�ad ruchu
Narz�d ruchu mo�na podzieli� na cz�� biern�, z�o�on� z ko��ca i wi�zade�, oraz
cz�� czynn�, kt�r� stanowi� mi�nie szkieletowe.
Do uk�adu ruchu w szerszym znaczeniu zalicza si� ponadto cz�� uk�adu ner-
wowego steruj�c� czynno�ci� skurczow� mi�ni. Ruchy czynne s� wykonywane
dzi�ki skurczom mi�ni, kt�re powoduj� wzajemne przemieszczanie si� element�w
kostnych szkieletu, po��czonych ze sob� za pomoc� staw�w i wi�zade�. Po��czenia
te tworz� g��wnie d�wignie jednoramienne z punktem podparcia w stawie. Mi�nie
te po��czone z ko��mi za pomoc� �ci�gien, kt�re, podobnie jak wi�zad�a, s� zbudo-
wane z mocnych pasm tkanki ��cznej, g��wnie z w��kien kolagenowych. Skurcze
mi�ni powoduj� ruch d�wigni. W zale�no�ci od budowy staw�w ruch ten odbywa
si� w jednej (stawy jednoosiowe), dwu (stawy dwuosiowe) lub wielu (stawy wielo-
osiowe) p�aszczyznach.
Zakres ruchu okre�laj�: kszta�t cz�ci kostnych tworz�cych staw, uk�ad wi�za-
de� stawowych oraz ich rozmieszczenie i si�a mi�ni dzia�aj�cych na dany staw. Ru-
chy z�o�one zachodz� w wielu stawach, tworz�c tzw. �a�cuchy kinematyczne.
Ruchy rzadko s� wykonywane za pomoc� pojedynczych mi�ni. Grupa mi�ni,
kt�rych skurcz powoduje okre�lony ruch, jest okre�lana mianem mi�ni protagoni-
stycznych. Grup� mi�ni wsp�dzia�aj�cych w �a�cuchu kinematycznym i zwi�k-
szaj�cych skuteczno�� dzia�ania okre�la si� jako mi�nie synergiczne. Natomiast
mi�nie dzia�aj�ce przeciwnie do mi�ni protagonistycznych okre�la si� jako mi�-
�nie antagonisty �m�.
Mi�nie te powoduj� stabilizacj� staw�w, u�atwiaj� stopniowanie si�y i zapew-
niaj� p�ynno�� oraz precyzj� ruch�w. Na potrzeby masa�u najkorzystniejszym po-
dzia�em mi�ni jest podzia� topograficzny, czyli opieraj�cy si� na po�o�eniu mi�ni
w okre�lonej cz�ci cia�a. Zgodnie z tym podzia�em wyr�nia si� nast�puj�ce grupy
mi�ni:
l) mi�nie g�owy,
Ry�. 6. Mi�nie przedniej cz�ci tu�owia: l - m. mostkowo-obojczykowo-sutkowy, 2 - m.
czworoboczny, 3 - m. naramienny, 4 - m. piersiowy mniejszy, 5 - mm. mi�dzy�ebrowe ze-
wn�trzne, 6 - mm. mi�dzy�ebrowe wewn�trzne, 7 - m. sko�ny wewn�trzny brzucha, 8 - m.
prosty brzucha, 9 - m. piersiowy wi�kszy - cz�� mostkowo-�ebrowa, 11 - m. piersiowy
�i�kszy - cz�� brzuszna, 12 - d� pachowy, 13 - m. z�baty przedni, 14 - m. sko�ny ze-
wn�trzny brzucha, 15 - linia bia�a, 16 - rozci�gno m. sko�nego zewn�trznego brzucha.
2) mi�nie powierzchowne, po�rednie i g��bokie szyi,
3) mi�nie powierzchowne i g��bokie klatki piersiowej,
4) mi�nie brzucha,
5) mi�nie powierzchowne i g��bokie grzbietu,
6) mi�nie obr�czy barkowej i mi�nie ko�czyny g�rnej wolnej,
7) mi�nie obr�czy biodrowej i ko�czyny dolnej wolnej.
Poniewa� szczeg�owy opis budowy narz�du ruchu zainteresowani znajd�
licznych podr�cznikach anatomii, ogranicz� si� do podania istotnych dla masa�u
[ .ulanych o budowie i fizjologii mi�ni.
Mi�nie szkieletowe s� zbudowane z tkanki mi�niowej poprzecznie pr��kowa-
CJ. kt�rej skurcze zale�ne s� od bod�c�w z o�rodkowego uk�adu nerwowego.
Ry�. 7 Ry�. 8
Ry�. 7. Mi�nie tylnej cz�ci tu�owia: l - m. mostkowo-obojczykowo-sutkowy, 2 - m. czwo-
roboczny, 3 - m. naramienny, 4 - m. ob�y wi�kszy, 5 - m. podgrzebieniowy, 6 - m. ob�y
mniejszy, 7 - m. najszerszy grzbietu, 8 - m. sko�ny zewn�trzny brzucha, 9 - m. po�ladkowy
�redni, 10 - m. po�ladkowy wielki.
Ry�. 8. Mi�nie ramienia: l - m. naramienny, 2 - m. dwug�owy ramienia, 3 - m. ramienny,
4 - m. ramienno-promieniowy, 5 - m. prostownik promieniowy d�ugi nadgarstka, 6 - powi�
przedramienia, 7 - powi� podgrzebieniowa, 8 - powi� podgrzebieniowa, 9 - m. ob�y wi�k-
szy, 10, 11, 12 - m. tr�jg�owy ramienia, 13 - m. �okciowy.
W�r�d mi�ni szkieletowych wyr�nia si� mi�nie d�ugie, kr�tkie, p�askie albo
szerokie oraz zwieracze. Mi�nie d�ugie i kr�tkie sk�adaj� si� z brzu�ca zako�czo-
nego z obu ko�c�w �ci�gnami, a mi�nie p�askie ko�cz� si� rozci�gnami.
Mi�nie szkieletowe s� zbudowane z w��kien mi�niowych oraz z element�w
��cznotkankowych, tworz�cych b�ony otaczaj�ce pojedyncze w��kna, a tak�e p�cz-
ki w��kien i ca�y mi�sie�. Elementy ��cznotkanowe dzi�ki swej spr�ysto�ci odgry-
waj� istotn� rol� w powstawaniu napi�cia czynnego podczas skurczu mi�ni i na-
pi�cia biernego w czasie jego rozci�gania.
Wzd�u� w��kien mi�niowych znajduj� si� w��kienka kurczliwe, zbudowane
z dw�ch rodzaj�w bia�ek kurczliwych: aktyny i miozyny. Pomi�dzy w��kienkami
26
Uty�. 9. Mi�nie obr�czy ko�czyny g�rnej i ramienia: l � m. d�wigacz �opatki, 2 � m.
stod�opatkowy, 3 - m. ob�y mniejszy, 4 - m. najszerszy grzbietu, 5 - m. kruczo-ramienny,
*� - g�owa d�uga m. tr�jg�owego ramienia, 7 - g�owa po�rodkowa m. tr�jg�owego, 8 - rozci�-
E--O m. dwug�owego ramienia, 9 - m. piersiowy mniejszy, 10 - m. ramienny, 11 - m. pier-
-,�:'A\ wi�kszy, 12 - g�owa d�uga m. dwug�owego ramienia, 13 - g�owa kr�tka m.
i�Migtowego ramienia, 14 - m. ramienny, 15 - �ci�gno m. dwug�owego ramienia, 16 - m. ra-
�Benno-promieniowy, 17 - m. nawrotny ob�y.
Hyc. 10. Mi�nie przedramienia: l - m. nawrotny ob�y, 2 - m. zginacz d�oniowy d�ugi,
3 - m. zginacz �okciowy nadgarstka, 4 - m. zginacz powierzchowny palc�w, 5 - powi�
imrzedramienia, 6 - m. d�oniowy kr�tki, 7 - m. dwug�owy ramienia, 8 - m. ramienny, 9 - m.
namienno-promieniowy, 10 - m. zginacz promieniowy nadgarstka, 11 - m. zginacz powierz-
--rowny palc�w, 12 - m. zginacz d�ugi kciuka.
Hyc. 11. Mi�nie przedramienia: l - m. ramienno-promieniowy, 2 - m. prostownik promie-
' �'.v d�ugi nadgarstka, 3 - m. prostownik promieniowy kr�tki nadgarstka, 4 � m. prostow-
' <> kr�tki palc�w, 5 - m. odwodzicie! kciuka d�ugi, 6 - m. prostownik kr�tki kciuka, 7 - m.
SBrustownik d�ugi kciuka, 8 - m. tr�jg�owy ramienia, 9 - m. �okciowy, 10 - zginacz �okciowy
aadgarstka.
Ry�.12 Ry�.13 Ry�.14
Ry�. 12. Mi�nie uda: l - m. biodrowo-l�d�wiowy, 2 - m. groszkowaty, 3 - m. �ono-
wo-guziczny, 4 - m. przywodziciel d�ugi, 5 - m. smuk�y, 6 - m. krawiecki, 7 - m. przywo-
dziciel wielki, 8 - m. obszerny przy�rodkowy, 9 - troczek przy�rodkowy rzepki, 10 - �ci�-
gno m. krawieckiego, 11 - m. biodrowy, 12 - m. biodrowo-l�d�wiowy, 13 - m. napr�acz
powi�zi szerokiej, 14 - m. prosty uda, 15 - powi� biodrowo-udowa, 16 - m. obszerny bocz-
ny, 17 - �ci�gno m. prostego uda, 18 - wi�zad�o rzepki.
Ry�. 13. Mi�nie obr�czy ko�czyny dolnej i uda: l - m. po�ladkowy wielki, 2 - powi� bio-
drowo-udowa, 3 - m. dwug�owy uda, 4 - m. podeszwowy, 5 - m. brzuchaty �ydki, 6 - przy-
wodziciel wielki, 7 - m. p�ci�gnisty, 8 - m. smuk�y, 9 - m. p�b�oniasty.
Ry�. 14. Mi�nie podudzia: l - m. piszczelowy przedni, 2 - m. p�aszczkowaty, 3 -m.
strza�kowy d�ugi, 4 - m. prostownik d�ugi palc�w, 5 - m. strza�kowy kr�tki, 6 - troczki mi�-
�ni prostownik�w.
s� rozmieszczone liczne mitochondria, a na obwodzie kom�rek kilka do kilkunastu
j�der kom�rkowych.
Wi�kienka kurczliwe sk�adaj� si� z odcink�w zwanych sarkomerami. �rodek
sarkomeru zajmuj� u�o�one r�wnolegle do osi d�ugiej kom�rki mi�niowej grube
w��kna miozyny, tworz�ce w obrazie mikroskopowym pr��ek ciemny (anizotropo-
wy).
Obudow� cz�ci sarkomeru tworzy pr��ek jasny (izotropowy). W��kna mi�-
�niowe ��cz� si� w p�czki, w wi�zki mi�niowe i w mi�nie jako narz�dy. Unerwie-
28
B'M:- 15. Mi�nie podudzia: l - m. brzuchaty
:A! ig�owa boczna), 2 - m. p�aszczkowaty,
- �ci�gno pi�towe (Achillesa).
Ry�. 16. Schemat budowy mi�nia szkieleto-
wego.
�c kom�rki mi�niowej tworz� dwa rodzaje w��kien nerwowych: w��kno soma-
i*?".:zno-ruchowe - eferentne i w��kno czuciowe - aferentne.
Kom�rki mi�niowe s� zaopatrzone w tzw. ko�cow� p�ytk� motoryczn�, do kt�-
ii�q dochodzi w��kno nerwowe, tworz�c po��czenie nerwowo-mi�niowe. W��kna
'Buerw�w czuciowych rozpoczynaj� si� wewn�trz w��kna mi�niowego tzw. wrze-
c.iiesmkiem mi�niowym.
Wrzecionko jest najwa�niejszym receptorem mi�niowym. Ka�de rozci�gni�cie
iiinii�snia powoduje pobudzenie wrzecionek, a pobudzenie to zostaje przekazane
" ' w��kna eferentne do kom�rki czuciowej w zwojach mi�dzykr�gowych, a na-
:i przez synaps� do kom�rki ruchowej alfa w rogach przednich rdzenia. Na-
:e kom�rka ta pobudza do skurczu w��kna mi�niowe tego samego mi�nia.
:' najkr�tszy monosynaptyczny �uk odruchowy.
�'� leloneuronowe �uki odruchowe, przebiegaj�ce przez kilka pi�ter o�rodkowe-
|ap ddadu nerwowego, okre�la si� mianem odruch�w z�o�onych. Paw��w podzieli�
i�fciBchy na bezwarunkowe i warunkowe. �uk odruchowy dla odruch�w bezwarun-
:h przechodzi przez ni�sze pi�tra o�rodkowego uk�adu nerwowego (rdze�,
:' przed�u�ony, �r�dm�zgowie i o�rodki podkorowe). Bardziej z�o�one s� odru-
varunkowe. S� one odruchami nabytymi, a ich �uk odruchowy przebiega przez
�sze pi�tra o�rodkowego uk�adu nerwowego � kor� m�zgu i o�rodki podko-
Wrzecionka mi�niowe, wrzecionka �ci�gnowe Golgiego i cia�ka Paciniego
Monkach ��cznotkankowych stanowi� g��wny zesp� proprioceptor�w wyst�-
�acych w uk�adzie ruchu.
L3. Uk�ad kr��enia
Ifaf kr��enia spe�nia wiele r�nych czynno�ci w organizmie cz�owieka. Podsta-
rr,.e jego funkcje sprowadzaj� si� do:
transportu tlenu z p�uc do tkanek obwodowych oraz dwutlenku w�gla w
przeciwnym kierunku,
l :ransportu ciep�a z narz�d�w o du�ej przemianie materii do sk�ry, przez
kt�r� usuwany jest jego nadmiar w ustroju,
� ?> transportu zwi�zk�w energetycznych z ich �r�de� pozami�niowych (tkanka
t�uszczowa, w�troba) do m�zgu i mi�ni,
- a-ansportu metabolit�w z mi�ni i innych tkanek do narz�d�w, w kt�rych ule-
gaj� dalszej przemianie (w�troba, nieczynne mi�nie) lub usuwaniu (nerki),
| 51 transportu hormon�w i innych substancji biologicznie czynnych mi�dzy
tkankami, w kt�rych powstaj�, i tkankami, na kt�re dzia�aj�, oraz do na-
rz�d�w, w kt�rych ulegaj� eliminacji.
iUad kr��enia sk�ada si� z serca i naczy� krwiono�nych.
D? naczy� krwiono�nych zalicza si� t�tnice, �y�y i naczynia w�osowate. Roz-
&i� naczynia kr��enia p�ucnego i naczynia kr��enia obwodowego. Naczynia
kr��enia obwodowego rozpoczynaj� si� aort� wychodz�c� z lewej komory serca.
Od niej odchodz� t�tnice zaopatruj�ce w krew narz�dy g�owy i ko�czyn g�rnych.
Cz�� zst�puj�c� aorty dzieli si� na aort� piersiow� i brzuszn�. Od aorty pier-
siowej odchodz� t�tnice unaczyniaj�ce trzewia i �ciany klatki piersiowej. Poni�ej
przepony od aorty brzusznej na wysoko�ci czwartego kr�gu l�d�wiowego odchodz�
ga��zie t�tnic biodrowych prawej i lewej, unaczyniaj�ce okolic� biodrow� i ko�czy-
ny dolne.
W sk�ad �y� kr��enia du�ego wchodz�: �y�a g��wna g�rna wraz z dop�ywami
oraz �y�a g��wna dolna wraz z dop�ywami.
�y�a g��wna g�rna uchodzi wsp�lnie z �y�� g��wn� doln� do prawego przed-
sionka serca. �y�a g��wna g�rna odprowadza krew z g�owy, szyi, klatki piersiowej
i ko�czyn g�rnych. �y�y ko�czyny g�rnej dziel� si� na powierzchowne i g��bokie.
�y�y g��bokie przebiegaj� w pobli�u t�tnic i bior� od nich nazwy.
Na ko�czynie g�rnej wyr�nia si� dwie g��wne �y�y powierzchowne: �y�� od-
prowadzaj�c� krew ze strony promieniowej nadgarstka i uchodz�c� do �y�y ramie-
nia oraz �y�� odlokciow� zbieraj�c� krew ze strony �okciowej przedramienia
i uchodz�c� od �y�y pachowej. W dole �okciowym �y�a po�rodkowa �okcia zespala
obie �y�y z �y�ami g��bokimi ko�czyny g�rnej.
�y�a g��wna dolna powstaje na wysoko�ci pi�tego kr�gu l�d�wiowego
z po��czenia �y� biodrowych wsp�lnych i �y�y krzy�owej po�rodkowej. Odprowa-
dza ona krew z brzucha miednicy i ko�czyn dolnych.
�y�y ko�czyn dolnych, podobnie jak �y�y ko�czyny g�rnej, dziel� si� na g��bo-
kie i powierzchowne.
�y�a odpiszczelowa biegnie po stronie przy�rodkowej podudzia i uda i uchodzi
do �y�y udowej pod wi�zad�em pachwinowym. �y�a odstrza�kowa rozpoczyna si�
sieci� �yln� na bocznej powierzchni grzbietu stopy, sk�d przechodzi na boczno-ty-
In� powierzchni� podudzia i uchodzi w okolicy do�u podkolanowego do �y�y pod-
kolanowej.
4.4. Uk�ad ch�onny
Uk�ad ch�onny sk�ada si� z naczy�, w�z��w, przewod�w i pni ch�onnych.
Naczynia ch�onne rozpoczynaj� si� w przestrzeniach mi�dzykom�rkowych. Bu-
dow� s� zbli�one do naczy� w�osowatych. Ch�onka sp�ywa naczyniami do w�z��w
ch�onnych, kszta�tem przypominaj�cych ziarno fasoli. W�z�y ch�onne podzielone s�
tkank� ��czn� na tzw. nisze. W niszach tych znajduj� si� grudki ch�onne otoczone
tkank� siateczkowat�. W grudkach ch�onnych rozmna�aj� si� limfocyty. Oczka
tkanki siateczkowatej odgrywaj� rol� filtru ch�onki. Z w�z��w ch�onnych naczynia-
mi wyprowadzaj�cymi p�ynie ch�onka do wi�kszych naczy�, zwanych pniami
ch�onnymi. Pnie, ��cz�c si�, tworz� dwa du�e naczynia, okre�lane mianem przewo-
d�w ch�onnych.
U cz�owieka wyst�puj� dwa pnie ch�onne: przew�d ch�onny piersiowy i prze-
w�d ch�onny prawy.
Przew�d chlonny piersiowy zbiera ch�onk� z ca�ego organizmu z wyj�tkiem
linarej cz�ci g�owy, szyi, klatki piersiowej, prawej ko�czyny g�rnej.
Przew�d ch�onny prawy odprowadza ch�onk� z cz�ci cia�a nie obj�tych naczy-
i�u przewodu piersiowego.
Schematyczny przebieg powierzchniowych naczy� ch�onnych w obr�bie g�owy,
mii" �ia i ko�czyn przedstawiono graficznie na ry�. 23.
B-5. Uk�ad nerwowy
-ii nerwowy dzieli si� na czy�� o�rodkow�, w sk�ad kt�rej wchodzi m�zg
- e� kr�gowy, oraz cz�� obwodow�. Obwodowy uk�ad nerwowy dzieli si� na
�:'--"_> czaszkowe, nerwy rdzeniowe i pnie wsp�czulne. Nerwy czaszkowe ��cz�
;!i";� 'cicowy uk�ad nerwowy z narz�dami g�owy, szyi oraz z narz�dami klatki pier-
iiiiin:"*;; i jamy brzusznej.
^�erwy rdzeniowe dziel� si� na:
- ga��� oponow� biegn�c� do kana�u kr�gos�upa,
- ga��� ��cz�c� z pniem wsp�czulnym,
- ga��� przedni� tworz�c� sploty nerwowe zaopatruj�ce g��wnie przedni�
i boczne �ciany cia�a wraz z ko�czynami,
- ga��� tyln� unerwiaj�c� mi�nie i sk�r� grzbietu.
Ga��zie przednie nerw�w rdzeniowych ��cz� si�, tworz�c sploty nerwowe,
tiem odcinka piersiowego tworz�cego bezpo�rednie nerwy mi�dzy�ebrowe.
-wowy przy-
miotu romie-
-�"!.-,::-�� -lerwowy tylny
�c;;" �r-^nnego
"tera* nerwowy boczny
acci.- -wiennego
N. promieniowy
Ry�. 24. Unerwienie ko�czyny g�rnej.
35
Splot l�d�wiowo-krzy�owy unerwia wszystkie narz�dy dolnej cz�ci tu�owia
oraz ko�czyn� doln�.
Pod wzgl�dem funkcjonalnym uk�ad nerwowy mo�na podzieli� na:
- cz�� informacyjn�, czyli czuciow�,
- cz�� ruchow�,
- cz�� autonomiczn�,
- cz�� nadrz�dn�.
Cz�� informacyjn� stanowi� o�rodki i drogi utworzenia przez nerwy do�rodko-
we - aferentne rozpoczynaj�ce si� receptorami.
Cz�� ruchow� stanowi� o�rodki i drogi utworzone przez neurony od�rodkowe
- rferentne. Neurony eferentne, przewodz�c impulsy do mi�ni szkieletowych, two-
;z�� somatyczn�, te za�, kt�re przewodz� impulsy do mi�ni g�adkich, mi�nia
s "-owego i gruczo��w, tworz� cz�� autonomiczn�. Cz�� nadrz�dn� uk�adu ner-
��.:�"�* -ego stanowi� liczne neurony po�rednicz�ce, ��cz�ce ze sob� wszystkie wymie-
�ooe cz�ci.
Receptory s� miejscem zamieniaj�cym poszczeg�lne rodzaje energii bod�c�w
m swoist� dla uk�adu nerwowego energi� potencja�u czynno�ciowego. Z ka�dego
-cceptora prowadz� odr�bne drogi informacyjne w postaci w��kien nerwowych do
N. sk�rny
przy�rodkowy romienia
Nn. piersiowe d�ugie
sk�rny ramienia tylny
N, sk�rny przy�rodkowy
ramienia
V \\\;' \\i V�N sk�rny tylny
Ga��zie sk�rne Y '�'i K'; li przedramienia
bo(:zne \\(vA
\^''\ i-lr^ sl<�my txK�z^v
/m^\\ P^edramienia
N_sl<orny przy- W\W^
�rodkowy przed- \�,\'\\\<\
ramienia ^'fkY^
W\V<V N powierzchniow
'U^T^rekiod nerwu
Y-T^ prwnen10-
A \ i\.t?^..A wego
Nn. grzbctowe pata^-V^J,\\\^S
9vc. 27. Unerwienie sk�rne klatki piersiowej i ko�czyny g�rnej.
37
Nn mi�dzy�ebrowe
Go�q� sk�rna
boczna
N.sk�rny boczny
uda
Got�zie sk�rne
przednie
N. strza�kowy
wsp�lny
Nn Qr?b�tau� palc�w
Stopy
N. sk�rny grzbietowy boczny
N biodrowo-
�podbrzuszny
N biodrowo-
� pachwinowy
Ga��zie sk�rne
n. zas�onowego
Ga��zie sk�rne
podrzepkowe
..... N sk�rny
\�ll �rodkowy �ydki
N. po�ladkowy
g�rny
Nn. �rodkowe
po�ladk�w
N�. dolne
po�ladk�w
Ga��zie sk�rne
n. zas�onowego
Ga��