1667
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | 1667 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
1667 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd 1667 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. 1667 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
1667 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
Redaktor Zdzis�aw Garbowski
Redaktor techniczny Teresa Skrzypkowska
Korektoray Barbara Gronek, Lidia Czerwiaska
Gramatyka opisowa j�zyka �aci�skiego
(c) Copyright by Pa�stwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1978
(c) Copyright by
Wydawnictwo Naukowe PWN Sp. z o.o. Warszawa 1997
(c) Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN SA Warszawa 1999
Cz�� pierwsza
WIADOMO�CI WST�PNE I NAUKA O G�OSCE
WIADOMO�CI WST�PNE
ROZW�J J�ZYKA �ACI�SKIEGO
Pocz�tkowo jeden z dialekt�w italskich, kt�rym pos�ugiwali si� Latynowie, tzn. mieszka�cy �rodkowo italskiej krainy Lacjum, z czasem z rozwojem pa�stwa rzymskiego, sta� si� j�zykiem �wiatowym; po upadku imperium rzymskiego jeszcze przez szereg stuleci utrzyma� si� jako j�zyk nauki, literatury, dyplomacji, liturgii Ko�cio�a. Dzi� �acin� literack� stosuje si� czynnie w niekt�rych publikacjach z zakresu filologii klasycznej, niekiedy tak�e na kongresach naukowych latynist�w. Natomiast z �aciny ludowej na terenie Italii i europejskich prowincji rzymskich rozwin�};' si� j�zyki roma�skie: w�oski, francuski, hiszpa�ski, portugalski, rumu�ski, sardy�ski, prowansalski, retoroma�ski.
J�zyk �aci�ski poznajemy dzi� g��wnie z zabytk�w literatury. W jego rozwoju wyr�niamy kilka okres�w, z kt�rych najwa�niejsze to okres cycero�ski, tak nazwany od Cycerona (106-43 p.n.e.), g��wnego przedstawiciela prozy rzymskiej, oraz okres augustowski, zawdzi�czaj�cy sw� nazw� Augustowi (63 p.n.e. - 14 n.e.), w kt�rym nast�pi� szczytowy rozkwit poezji. Czasy od wyst�pienia Cycerona w r. 81 p.n.e. do �mierci Augusta w 14 r.n.e. nazywamy z�otym albo klasycznym okresem literatury �aci�skiej.
Gramatyka opisowa j�zyka �aci�skiego opiera si� na zabytkach tej w�a�nie epoki, szczeg�lnie na pismach Cycerona i wsp�czesnego mu Cezara (100 - 44 p.n.e.) oraz poet�w
epoki augustowskiej: Wergilego (70-19 p.n.e.), Horacego (65 - 8 p.n.e.), Owidiusza (43 p.n.e.
-18 n.e.).
Gramatyka historyczna, przedstawiaj�ca j�zyk �aci�ski w historycznym rozwoju, uwzgl�dnia opr�cz �aciny klasycznej tak�e czasy wcze�niejsze, tzn. okres archaiczny, i p�niejsze, a wi�c okres tzw. srebrnej �aciny, przypadaj�cy mniej wi�cej na lata 14
- 117 n.e., a tak�e zabytki stuleci nast�pnych, w kt�rych punkt ci�ko�ci przesuwa si� poza Itali�. Wa�ny materia� do bada� nad j�zykiem stanowi� te� napisy, szczeg�lnie pochodz�ce z czas�w wcze�niejszych od pomnik�w literatury.
ALFABET
Alfabet �aci�ski liczy 24 litery:
ABC DEP GHI KLM NOP ORS TUV XYZ
abc dcf ghi klm nop qrs tuv xyz
Pismo przej�li Rzymianie od Grek�w, odpowiednio je adaptuj�c i modyfikuj�c. Za czas�w Cycerona by�o w u�yciu 21 liter. Litery y, z, wprowadzono nieco p�niej dla dok�adniejszego oddania wyraz�w pochodzenia greckiego, takich jak cycnus = �ab�d�, zepkyrus == s; wiatr zachodni, dlatego owe litery znalaz�y si� aa ko�cu alfabetu; wypada te� zaznaczy�, i� Rzymianie nie rozr�niali w pi�mie u, v u�ywaj�c jednego znaku zar�wno dla samog�oski, jak i sp�g�oski. Wcze�niej, w epoce republiki, zachodzi�y zmiany co do zakresu u�ycia liter oznaczaj�cych sp�g�oski tylnoj�zykowe. Pocz�tkowo u�ywano liter c k q zale�nie od tego, jaki d�wi�k po nich wyst�powa�. Litera C oznacza�a zar�wno sp�g�osk� bezd�wi�czn� [k], jaki d�wi�czn� [g], z czasem, ok. r. 300 p.n.e., na oznaczenie sp�g�oski d�wi�cznej wprowadzono now� Liter� G (kt�ra jest graficzn� odmian� C). Odt�d zmniejszy� si� zakres stosowania litery Q, a litera K wysz�a niemal zupe�nie z u�ycia. �lady dawnego stanu zachowa�y si� w pewnych skr�tach, kt�re nie uleg�y zmianie: C = Gaius, Cn = Gnaeus, Kal. = Kalendae.
WYMOWA I ORTOGRAFIA
Litery �aci�skie s� nam znane z alfabetu polskiego. Nasi przodkowie bowiem przej�li alfabet �aci�ski adaptuj�c go do potrzeb j�zyka polskiego przez znaki diakrytyczne (kropki, kreski nad literami, haczyki u do�u) lub po��czenia literowe (np. cz, sz, rz, dz); chodzi�o o oddanie d�wi�k�w nie wyst�puj�cych w j�zyku �aci�skim.
Warto�� d�wi�kowa liter w �acinie jest w zasadzie ta sama, co w j�zyku polskim. R�nice s� stosunkowo nieliczne. W przeciwie�stwie do Polak�w staro�ytni Rzymianie odr�niali w wymowie samog�oski d�ugie i kr�tkie; r�nicy tej jednak nie zaznaczali w pi�mie. Ta sama wi�c litera a oznacza� mo�e zar�wno samog�osk� d�ug�, np. w wyrazie mater, jak i kr�tk� np. w wyrazie pater; podobnie przedstawia si� sprawa z innymi literami. Inaczej nieco jest w j�zyku greckim, gdzie mamy odr�bne litery na oznaczenie kr�tkiego e (e - epsilon) i d�ugiego e (�y - eta) oraz kr�tkiego o (o - omikron) i d�ugiego o (co - omega). W naszych podr�cznikach, zw�aszcza za� w s�ownikach, przyj�to spos�b zaznaczania iloczasu przez odpowiednie znaki diakrytyczne: kreseczka pozioma nad liter� oznacza d�ugo�� samog�oski, �uk wygi�ty ku g�rze jej kr�tko��; piszemy wi�c mater,
ale pater.
Po��czenia ae, oe wymawiamy dzi� jako pojedynczy d�wi�k [e] np. saepe [sepe], poena [pena]. Niekiedy dla zaznaczenia, i� po��czenie to nale�y czyta� jako dwie g�oski, stawiamy nad e dwie kropki (trema); piszemy wi�c aer, poeta. Litera i oznacza zar�wno samog�osk� i, jak sp�g�osk� j, szczeg�lnie mi�dzy samog�oskami oraz na pocz�tku wyrazu przed samog�osk�, np. iam, maior. Niekt�rzy wprowadzaj� w tych wypadkach liter� j, kt�ra pojawi�a si� w tekstach �aci�skich w epoce �redniowiecza. Bardziej rozpowszechnione jest odr�nianie litery u od. v, kt�re wprowadzono w tej�e epoce.
Liter� c w pozycji przed e,�', y, ae, oe przyj�to czyta� jak polskie [c], w innych pozycjach, a wi�c przed a, o, u, przed sp�g�osk� i na ko�cu wyrazu jak polskie [k], V czytamy jak polskie [w]: wnum [winum], ovis [owis]. Qu czytamy jak polskie [kw], np.: aqua [akwa], quis [kwis].
Ngu przed samog�osk� jak [ngwJ: lingua (Uagwa], st�d polskie lingwista, sanguis [sangwis], st�d poi. sangwinik.
Su przed samog�osk� w niekt�rych wyrazach czytamy jak [swJ: persuadeo [perswadeo] (por. poi. perswazja), swwis [swawis], suesco [swesko].
Ph (wyst�puje jedynie w wyrazach pochodzenia greckiego) zwykli�my czyta� [{], np.:
phihsophia, philologus, st�d po', filozofia, filolog.
Co do u�ycia du�ych liter stosujemy na og� zasady ortografii polskiej; przyj�to wszak�e
zaczyna� du�� liter� nie tylko imiona wtasne, lecz tak�e od nich urobione przymiotniki i przys��wki np.: Latium, lingua Latina, Latine logui.
i * Przyj�ta dzi� (cho� bynajmniej nie przez wszystkich) wymowa jest kompromisem mi�dzy wymow� Rzymian epoki klasycznej a wymow� p�niejsz�, datuj�c� si� ze schy�ku staro�ytno�ci, b�d� z czas�w kiedy �acina ludowa przekszta�ca�a si� w j�zyki roma�skie. W epoce klasycznej litera c, niezale�nie od pozycji, oznacza�a zawsze sp�g�osk� tylnoj�zykow� [k]. Cicero wymawia� swoje nazwisko jako [Kikeroj; wsp�cze�ni mu Grecy pisali je Kikepwv. Pod koniec staro�ytno�ci c [k] przed samog�oskami przednimi ulega�o palatalizacji i przesz�o nast�pnie w g�osk� zwarto szczelinow� lub szczelinow�. Nazwisko wielkiego pisarza i m�wcy wymawiaj� W�osi jako [Cziczero]; Francuzi jako [Siser�n].
Po��czenia liter ae, oe oznacza�y dwug�oski, kt�re wymawiano jako [a?], [o], zbli�one do [a ], [ot], jak je oddawali Grecy. Nazwisko wielkiego Cezara pisali Grecy Kalaap, do j�zyka niemieckiego przesz�o jako Kaiser. Imi� Caecilius oddawali Grecy jako Kaiid/lioi;.
Rzymianie nie czuli potrzeby wprowadzenia odr�bnej litery v, widocznie chodzi�o O oddanie niezg�oskotw�rczego y (zbli�onego do poi. f) jak w wyrazie Europa, a nie dwu-wargowego [w]: vinum [yinum] nie fwinum]. Przy prawid�owej zatem wymowie niepotrzebne by�oby zaznaczanie odr�bnej rzekomo wymowy w wyrazach typu lingua, suadeo. W wyrazach pochodzenia greckiego ph (greckie <p) czytali jako aspirowane (przydechowe) p;
nie oddawali wi�c tego d�wi�ku liter� f, kt�rej u�ywali w pisowni wyraz�w rodzimych, jakfides.
Warto zaznaczy�, i� w pewnych okresach li przed samog�oskami niekt�rzy wymawiali jako [q], rafio czytali [racjo], st�d poi. racja, racjonalizm.
S mi�dzy samog�oskami brzmia�o d�wi�cznie jak polskie [z], np. w wyrazach causa, rosa.
Nale�y podkre�li�, i� w ostatnich czasach zaznacza si� coraz silniej tendencja, by wr�ci�, o ile to mo�liwe, do wymowy epoki klasycznej.
ILOCZAS
W odr�nieniu od dzisiejszej polszczyzny kulturalnej, kt�ra nie zna samog�osek d�ugich,
w j�zyku �aci�skim samog�oski oraz sylaby r�ni� si� iloczasem, to znaczy mog� by� kr�tkie lub d�ugie.
Sylaba �aci�ska mo�e by�;
a. kr�tka (syllaba brevis), np. obie sylaby w wyrazach; pS-ter, to-gS;
b. d�uga, z natury (syllaba natura longa), je�eli zawiera samog�osk� d�uga lub dwu-g�osk�, np. pierwsza sylaba w wyrazach mdter, aurum;
c. d�uga z umowy (syllaba positione longa;, je�eli po samog�osce kr�tkiej wyst�puje 8
grupa dwu lub wi�cej sp�g�osek z wyj�tkiem po��czenia g�oski zwartej z p�ynn� (muta cum liquida). Nale�y- zaznaczy�, �e litera x oznacza dwie sp�g�oski [ks], podobnie litera z [dzj, odpowiednik greckiej litery d�etu; natomiast po��czenie liter qu to znak jednej sp�g�oski. Przy wymawianiu sylaby zamkni�tej grup� sp�g�osek g�os si� Zatrzymywa�, wobec czego czas potrzebny do jej wym�wienia stawa� si� odpowiednio d�u�szy, jak to obserwujemy przy pierwszej sylabie nast�puj�cych wyraz�w: penna, semper, sanctus, dexter. Zjawisko to nie wyst�puje, gdy grup� stanowi po��czenie muta cum liquida; albowiem gdy drug� sp�g�osk� jest p�ynna (/, r), g�os si� nie zatrzymuje, grupa nie zamyka sylaby, lecz w ca�o�ci nale�y do sylaby nast�pnej, np. w wyrazach: pa-trem, pu-blicus. Zapami�tajmy, �e samog�oska przed samog�osk� ulega skr�ceniu (cocalis ante rocalem corripitur): audlvit, ale audut. Warto te� wiedzie�, �e w j�zykach roma�skich �aci�skie samog�oski d�ugie maj� inne odpowiedniki ni� samog�oski kr�tkie. Do poprawnego wymawiania, a zw�aszcza akcentowania wyraz�w �aci�skich, potrzebna jest znajomo�� iloczasu; informacje na ten temat znajdziemy w s�owniku, je�eli za� chodzi o iloczas ko�c�wek - w gramatyce.
AKCENT
W akcentowaniu wyraz�w �aci�skich obowi�zuj� nast�puj�ce zasady:
1. Wyrazy dwusylabowe maj� akcent na pierwszej sylabie bez wzgl�du na jej iloczas. Akcentujemy zatem mdter, pdter.
2. Miejsce akcentu w wyrazach d�u�szych, tzn. sk�adaj�cych si� z trzech lub wi�cej sylab, zale�y od iloczasu sylaby przedostatniej (paenultima). Je�eli sylaba przedostatnia jest d�uga (oboj�tnie czy z natury, czy z umowy), to na niej w�a�nie spoczywa akcent, np. natura, magister; je�e]! natomiast przedostatnia sylaba jest kr�tka, akcent pada na sylab� trzeci� od ko�ca np.: d�mwus, sijllaba, tenebrae - ciemno�� (muta cum liquida nie daje wzd�u�enia).
3. Enklityki, czyli wyrazy, kt�re nie maj�c w�asnego akcentu, opieraj� si� o wyraz t poprzedzaj�cy, (-que = i,-ne = czy, -ve = czy, lub) tworz�c z nim tzw. zestr�j akcentowy. Wymienione wy�ej zasady akcentowania stosuje si� do zestroj� jako ca�o�ci. Wyraz p�pulus
-ma akcent na sylabie po- (trzeciej od ko�ca, gdy� przedostatnia jest kr�tka), natomiast w zestawieniu senatus populiis�ue Roindnus = "senat i nar�d rzymski" akcent przesuwa si� na sylab� -lus: Podobnie v.' zestroju videsne = czy widzisz? akcentujemy sylab� -des-,
�w zwrocie Tros Ruthlusve akcentujemy sylab� -lus-, przy arma virilmque - sylab� -rum:
Tak�e inne wyrazy traktuje si� niekiedy jako enklityki, np. akcentujemy w zestroju, nobis-cum = z nami, vobiscum = z wami, propterea = dlatego. Jak widzimy, akcent �aci�ski wykazuje du�o podobie�stw do akcentu polskiego. Tak�e w naszym j�zyku akcent wyrazowy zwi�zany jest z sylab� przedostatni�. Od tej zasady zdarzaj� si� odst�pstwa: pewne wyrazy, i to zar�wno swojskie jak i obcego pochodzenia, maj� akcent na trzeciej od ko�ca np. og�em, okolica, gram&tyka, fizyka. Natomiast enklityki nie wp�ywaj� na miejsce akcentu w zestroju, akcentujemy poszed� i poszed�by, Opowiedz i Opowiedz mi; w wymowie wszak�e niekt�rych os�b obserwujemy tendencj� do przesuwania akcentu. Inaczej nieco zachowuje si� proklityka, czyli wyraz opieraj�cy si� o wyraz nast�pny, zw�aszcza gdy jest nim wyraz jednosylabowy. Akcentujemy bowiem: do ^domu, ale ^do cna; nie ^czytaj, ale ^nie pisz, 1/n'e m�w mi.
4. W j�zyku �aci�skim spotykamy kilka wyraz�w z akcentem na sylabie ostatniej, np. adduc = przyprowad�, istinc = stamt�d, adhuc = dot�d. Pozorne to odst�pstwo od zasady jest wynikiem skr�cenia wyrazu (tzw. apokopy); odpad�a ko�cowa samog�oska -e, akcent za� pozosta� na tej samej sylabie, na kt�rej znajdowa� si� przed skr�ceniem. Zjawisko to jest dla nas szczeg�lnie interesuj�ce ze wzgl�du na akcent w j�zyku francuskim
umiejscowiony na sylabie ostatniej. Tak�e w j�zyku polskim niekt�re wyrazy maj� przycisk na sylabie ostatniej, np. akurdt, arcymistrz.
u NAJWA�NIEJSZE ZJAWISKA FONETYCZNE
Wymiana samog�osek czyli apofonia mo�e by� (l) jako�ciowa, tego: toga, (2) ilo�ciowa, przy czym samog�oska wyst�powa� mo�e na stopniu: (a) normalnym, (b) wzd�u�enia, (c) zaniku odium: odi, tego: tegula, genifor : gi-gn-o, est: �wit, edo: dens.
Zjawisko to jest odziedziczone z praj�zyka. Por. poi. wozy: wiezie, posucha: schn��. Inne zmiany zachodzi�y na gruncie �aci�skim lub italskim. Samog�oska d�uga ulega skr�ceniu:
a. przed samog�osk� (uocalis ante yocalem corripitur): finire :fi�w, flers:fleo, {tudwit: audut
b. w wyg�osi� zamkni�tym z wyj�tkiem pozycji przed s, amare: amat, audis: audlt, honoris : honos: honor
c. wyrazy dwusylabowe z pierwsz� sylab� kr�tk� maj� sk�onno�� do skr�cenia tak�e drugiej (prawo skracania wyraz�w jambicznych) mdl�, bSnS: clore, alte.
Samog�oska kr�tka zanika w sylabie �rodkowej, zjawisko to nazywa si� synkop� valde: yalidus, disciplina: discipulus, w wyg�osi� nazywa si� to apokop� dic<dice, duc<duce,fac<face,fer<fere. Samog�oska kr�tka wzd�u�a si� przy zaniku s przed sp�g�osk� d�wi�czn� (wzd�u�enie zast�pcze) Idem <isdem, pono <p6sno<poslno. Samog�oski kr�tkie w sylabie otwartej w �rodku wyrazu przechodz� w i-lSgo: colitgo, h&beo: adhibeo, facio: conficw, caput: capitis. W sylabie zamkni�tej �>e-factus :perfectus,parco, peperci.
ZMIANY SPӣG�OSEK
Asymilacja zupe�na
a. progresywna (od kierunku oddzia�ywania) fetse>ferre, velse>velle, facilisumus>
>facillimus
b. regresywna disfero>differo, adfero>affero, adtuli>attuli, adsequor>assequor
Asymilacja niezupeina
a. co do d�wi�czno�ci scribo: scriptus, nubo: nupsi, ago: actus b. co do miejsca artykulacji
Sp�g�oska nosowa przed przednioj�zykow� wyst�puje jako n, przed wargow� jato m ewn: eumdem, compono : contemno, unbuo: indico
Dysymilacja
Rzymianie nie lubili dwu l ani dwu r w kolejno po sobie nast�puj�cych sylabach; nast�powa�o rozpodobnienie caeruleus: caelwn; por. pol. prze�cierad�o: przescie�a�, militaris :
- mortalis; por. pol. jadalnia : cieplarnia.
Rotacyzm (od greckiej litery rfio) - s mi�dzy samog�oskami przechodzi w r spero: spes,
gero: gessi, laudare: esse.
Dla �atwiejszego przyswojenia zjawisk fleksyjnych podano niekt�re przyk�ady zmian
fonetycznych; dok�adniejsze om�wienie owych zmian nale�y do gramatyki historycznej.
Cz�� druga
NAUKA O WYRAZIE
FLEKSJA
CZʌCI MOWY
Podobnie jak w j�zyku polskim wyr�niamy w �acinie cz�ci mowyodmienne i nieodmienne.
Odmienne cz�ci mowy to:
1. rzeczownik - substantivum
2. przymiotnik - adiectivum
3. zaimek - pronomen
4. liczebnik -- numerale
5. czasownik - verbum
Pierwsze cztery odmieniaj� si� przez przypadki , liczby , rodzaje - odmian� t� nazywamy deklinacj�: przy odmianie czasownika , kt�r� okre�lamy jako koniugacj� rozr�niamy : osoby, liczby, czasy, tryby, strony
Nieodmiennymi cz�ciami mowy s�:
6. przys��wek - adverbium
7. przyimek - praepositio
8. sp�jnik - coniunctio
9. wykrzyknik - interiectio
LICZBY, RODZAJE, PRZYPADKI
Liczby. W odmianie �aci�skiej wyst�puj� dwie liczby:
a. Pojedyncza - nunerus singularis
b. mnoga - numerus pluralis
W praj�zyku istnia�a jeszcze liczba podw�jna - numerus etualis, kt�ra w �adnie zanik�a; pozosta�y tylko drobne jej szcz�tki w odmianie liczebnik�w: duo, ambo (zob. � 53).
Podobnie przedstawia si� sprawa w dzisiejszej polszczy�nie, gdzie zachowa�y si� pewne formy liczby podw�jnej, jak dwie�cie, r�koma, oczyma. Por. przys�owie; modrej g�owie do�� dwie s�owie.
l M Rodzaje. J�zyk �aci�ski podobnie jak polski zna trzy rodzaje:
a. rodzaj m�ski - genus masculinum (skr�t m.)
b. rodzaj �e�ski - genus femininum (skr�t f.)
c. rodzaj nijaki - genus neutrun (skr�t a.)
Rodzaj rzeczownik�w poznajemy:
a. wed�ug znaczenia (rodzaj naturalny)
b, wed�ug zako�czenia (rodzaj gramatyczny)
Nazwy istot m�skich s� masculina np. pater = ojciec, agricola = rolnik; nazwy istot �e�skich - feminina np. mater = matka, femina = kobieta. Ponadto rodzaju m�skiego s� nazwy miesi�cy, wiatr�w i rzek: december frigidus = ch�odny grudzie�, Aquilo perfrigidus = bardzo zimny A. (wiatr p�mocnowschodni), Tiberis flavus = ��ty Tyber.
Nazwy drzew, kraj�w, wysp i miast zako�czone na -us s� feminina, np.: populus alta = = wysoka topola, Aegyptus antiqua = staro�ytny Egipt, Delus ciara = s�awne Delos, Corinthus opulenta = bogaty Korynt. Nazwy miesi�cy s� w�a�ciwie przymiotnikami, traktowanymi jako przydawki do wyraz�w mensis (m.) = miesi�c. Na rodzaj nazw rzek wp�yn�� niew�tpliwie rzeczownik pospolity flwius = rzeka, b�d�cy rodzaju m�skiego. Podobnie liczne nazwy drzew, kraj�w, wysp, miast stosowa�y si� w rodzaju do rzeczownik�w: arbor = drzewo, terra = kraj, insula = wyspa, urbs = miasto; wszystkie te rzeczowniki s� feminina.
Wymienione zasady mo�na uj�� za dawnymi podr�cznikami w wierszyk u�atwiaj�cy zapami�tanie.
Miesi�ce, wiatry, rzeki, ludy za m�czyzn uchodzi !y wprz�dy;
drzewa, kraje, wyspy, miasta, cho� z -us, byty jak niewiasta.
Rzeczowniki nie�ywotne mog� by� rodzaju m�skiego, �e�skiego, nijakiego. Ich rodzaj w wielu wypadkach okre�li� mo�na wed�ug zako�cze�, kt�re s� charakterystyczne dla danego rodzaju. Tak np. hortus = ogr�d (z zako�czeniem -us) jest masculinum, terra (z zako�czeniem-a) femininum.oyyw (z zako�czeniem -urn) neutrum. Dalsze szczeg�y poznamy przy poszczeg�lnych deklinacjach.
Przypadki. Deklinacja �aci�ska ma sze�� przypadk�w:
1. nominatiyus - mianownik odpowiadaj�cy na pytanie: kto'! co?
2. genetinis - dope�niacz na pytania: czyj? czyja? czyje? kogo? czegol
3. datrois - celownik na pytania: komut czemu? dla kogo? -
4. accusativus - biernik na pytanie: kogo? co?
5. ablativus - na pytania: kim? czym? z kim? z czym? (narz�dnik - instrumcntalis) w kim? w czym? o kim? o czym? (miejscownik - locatiyus) od kogo? od czego? (ablativus w�a�ciwy)
6. vocativus - wo�acz
Ablativus stanowi osobliwo�� deklinacji �aci�skiej. J�zyk praindoeuropejski mia� osiem przypadk�w, z kt�rych siedem zachowa�o si� w j�zyku polskim; brak naszemu j�zykowi przypadka roz��czenia zwanego ablativus, jego funkcj� obj�� u nas dope�niacz wyst�puj�cy z przyimkiem: od, z (czego) w takich np. zwrotach jak: od ojca, z miasta.
Je�yk �aci�ski zachowa� sze�� przypadk�w, brak mu narz�dnika i miejscownik a; ich funkcj� obj�� ablativus. W ten spos�b ablativus pe�ni funkcj� trzech r�nych przypadk�w. Wyst�puje jako narz�dnik (ablativus instrumentalis), miejscownik (ablativus locatiyus) oraz ablativus w�a�ciwy. W�a�ciwie zachowa�y si� pewne resztki locatiwu, o czym ni�ej. O szczeg�ach u�ycia przypadk�w dowiemy si� z dzia�u po�wi�conego sk�adni.
Podobnie jak w j�zyku polskim, ale inaczej ni� np. w angielskim czy francuskim, formy poszczeg�lnych przypadk�w w �acinie r�ni� si� ko�c�wkami: temat charakteryzuje znaczenie wyrazu, ko�c�wka okre�la rol� danego wyrazu w zdaniu. Temat i ko�c�wka to tzw. cz�stki fleksyjne, od kt�rych odr�ni� nale�y cz�stki s�owotw�rcze (pot. � 157).
Nie wszystkie przecie� przypadki maj� odmienne od innych formy; tote� warto zapami�ta� pewne regu�}' u�atwiaj�ce nauk� odmian.
Uwaga. Gramatyka opisowa uwzgl�dnia podzia� wyrazu na temat i ko�c�wk� wed�ug stanu w S�dnie klasycznej, natomiast w gramatyce historycznej przyjmuje si� jako podstaw� owego podzia�u raczej stan j�zykowej wsp�lnoty indoeuropejskiej.
OG�LNE REGU�Y DEKLINACYJNE
1. Vocativus singularis jest r�wny nominatiwovi z wyj�tkiem rzeczownik�w i przymiotnik�w deklinacji drugiej na -us. W pluralis formy nominatiwu i yocatiwu s� zawsze
r�wne. Tote� we wzorach odmian opuszcza� b�dziemy Vocativus z wyj�tkiem singularis deklinacji drugiej na -ns.
2. Neutra maj� trzy przypadki r�wne: nominatiyus, accusatiyus i Vocativus. W pluralis przypadki te ko�cz� si� na -a. Podobnie przedstawia si� ta sprawa w j�zyku polskim
(por. odmian� rzeczownik�w: jajko, pole, imi�, ciel�; w liczbie mnogiej: jajka, pola, imiona, ciel�ta).
3. W pluralis datiyus i ablativus s� sobie r�wne.
PODZIA� DEKLINACJI
W j�zyku �aci�skim wyr�niamy pi�� deklinacji. Do kt�rej deklinacji zaliczy� nale�y jaki� rzeczownik, poznajemy z zako�czenia genetiwu singularis, a mianowicie:
I deklinacja -ae
II deklinacja -i
III deklinacja -is
IV deklinacja -us
V deklinacja -el
Przy poszczeg�lnych rzeczownikach s�owniki podaj� nominativus oraz zako�czenie gen. singularis.
Uwaga. Z punirtu widzenia grainaiyid opisowej owe zako�czenia traktujemy jako ko�c�wki,
cz�� poprzedzaj�c� ko�c�wk� - w zasadzie niezmienn� we wszystkich przypadkach - stanowi temat (por. S 16).
DEKLINACJA I na -a
N.=V Singularis porta = brama, Pluralis portae = bramy
Gen. Singularis portae = bramy, Pluralis portarum = bram
Dat. Singularis portae = bramie, Pluralis portis = bramom
Acc Singularis portam = bram�, Pluralis Portas = bramy
Abl. Singularis Porta = bram�, Pluralis portis = bramami
Singularis in porta = w bramie, Pluralis in portis = w bramach
Singularis e portis = z bram, Pluralis e porta = z bramy
Rodzaj. Rzeczowniki deklinacji pierwszej s� feminina, np. rosa = r�a, porta = brama. Pami�ta� wszak�e powinni�my zasad� o rodzaju naturalnym; rzeczowniki oznaczaj�ce m�czyzn s� masculina, np. agricola = rolnik, scriba = pisarz, nauta = �eglarz, poeta =s = poeta. Por. polskie: starosta, wojewoda, s�dzia.
OSOBLIWO�CI DEKLINACJI PIERWSZEJ
Zako�czenie gen. singularis -ae rozwin�o si� z dawnego -ai lub -ai; ta posta� wyst�puje niekiedy w inskrypcjach oraz jako archaizm w poezji, np. u Lukrecjusza, Wergilego. pierwotne zako�czenie gen. sing. -as, odziedziczone z praj�zyka, zachowa�o si� w zwrotach pater familias = ojciec rodziny, mater familias = matka rodziny. W j�zyku greckim jest to normalne zako�czenie gen. sing. deklinacji a.
W dat. i abl. pluralis niekt�re rzeczowniki maj� zako�czenie -abus; g��wnie chodzi tu o odr�nienie form rzeczownik�w �e�skich od r�wno brzmi�cych odpowiednik�w m�skich np. deis deabusque = bogom i boginiom, filiis filidbusque = synom i c�rkom. Wielosylabowe rzeczowniki m�skie obok zako�czenia -arom maj� w gen. plur. kr�tsze zako�czenie -urn, np. agricolum (obok agricolarum) = rolnik�w, terrigenum = potomk�w ziemi. Formy te powsta�y pod wp�ywem analogii do innych deklinacji.
PluraIia tantum. W deklinacji pierwszej spotykamy pewn� ilo�� rzeczownik�w, kt�rych u�ywa ai� tylko w liczbie mnogiej; nazywamy je pluralia tantum np. dwitiae = bogactwo, reliquiae = pozosta�o�ci, tenebrae = ciemno��. Takie rzeczowniki znamy te� z j�zyka polskiego, np. skrzypce, usta, wrota, drzwi, dzieje, urodziny, dro�d�e. Osobn� grup� stanowi� nazwy miejscowo�ci, np. Athenae, Thebae. Por. polskie Piaski, Szaflary, Rac�awice, Mys�owice.
Odmiana imion greckich. �e�skie imiona greckie na -e zachowuj� greckie zako�czenie w nom. i acc., np. Niobe, Nioben, albo odmieniaj� si� ca�kowicie wed�ug deklinacji �aci�skiej: Nioha, Niobae, Niobam. Greckie imiona m�skie zako�czone na -as, -es maj� acc. tak�e na -an, -en. Odmieniamy wi�c:
Aeneas, gen. Aeneae, dat. Aeneae, acc. Aeneam lub Aenean, voc. Aenea.
DEKLINACJA I na.
Pluralis
portae bramy portann bram Portis bramom
DEKLINACJA II
Wz�r odmiany na -us
Nom. Singularis hortus = ogr�d, Pluralis horti = ogrody
Gen. Singularis horti = ogrodu, Pluralis hortorum = ogrod�w
Dat. Singularis horto = ogrodowi, Pluralis hortis = ogrodom
Acc. Singularis hortum = ogr�d, Pluralis hortos = ogrody
Abl. Singularis horto = ogrodem, Pluralis hortis = ogrodami
Voc. Singularis in horto = w ogrodzie, Pluralis in hortis = w ogrodach
Singularis ex horto = z ogrodu, Pluralis ex hortis = z ogrod�w
Singularis horte = ogrodzie, Pluralis horti = ogrody
Wz�r odmiany na -er
N.=V. magister = nauczyciel, magistri = nauczyciele
Gen. magistri = nauczyciela, magistrorom = nauczycieli
Dat. magistro = nauczycielow, magistris = nauczycielom
Acc. Magistrum = nauczyciela, magistros = nauczycieli
Abl. magistra = nauczycielem, magistris = nauczycielami
de magistro = o nauczycielu, de magistlis = o nauczycielach
a magistro = od nauczyciela, a magistris = od nauczycieli
N.=V. puer ch�opiec, pueri
Gen. Pueri, puerorum
Dat. Puero, pueris
Acc. Puerum, pueros
Abl. Puero, pueris
De puero, de pueris
A puero, a pueris
Wz�r odmiany na -um
N.=V. Verbum= s�owo, verba
Gen. Verbi, verborum
Dat. Verbo, verbis
Acc. Verbum, verba
Abl. Verbo, verbis
In verbo, in verbis
Ex verbo, ex verbis
UWAGI DO DEKLINACJI DRUGIEJ
Przewa�na ilo�� rzeczownik�w na -er (a tak�e przymiotnik�w por. � 38) traci e w dalszych przypadkach: ager, agri; minister, ministri.
Zachowuj� e m. in. puer, piieri == ch�opiec; cesper, vesperi-= wiecz�r; gener, generi == zi��;
socer, soceri = te��.
Warto zapami�ta� nast�puj�cy wierszyk:
vesper, puer, socer, gener, asper, miscr, liber, tener i wyrazy na -fer i -ger.
Por. polskie wicher, wichru; koper, kopru: palec, palca; sen, snu; lew. Swa; ale piec, pieca. podobnis jak puer odmienia si� rzeczownik vii- = m��, gen. riri, dat. viro, acc. mrum itd. Nom. sing- tej deklinacji ko�czy� si� pierwotnie na -es, podobnie acc. sing. na -om. Posta� �. zachowa�a si� w inskrypcjach, w poezji szczeg�lnie od wyraz�w zako�czonych na -os _- np. sercos, mortuos; podobnie aeoom.
Rzeczowniki na -us (z wyj�tkiem neutr�w) maj� w singularis vocativus zako�czony na -e. Jednak�e do deus w funkcji yocatiwu wyst�puje nom. deus cbok dwe; w �acinie ko�cielnej tak�e do agnus u�ywa si� jako voc. agnus = baranku. Rzeczownik./;/^ oraz imiona w�asne na -ifis maj� vocativus na -i:fili= synu, mi fili = m�j synu, Vergili = Wergiliuszu, Publi = Publiuszu.
Rzeczowniki zako�czone na -ius maj� niekiedy gen. sing. na -i obok -Ii :consill, Vergili
Greckie imiona w�asne zako�czone na -ens maj� vocativus na -eu np. Orpheus, -i, voc. Orpheu.
W gen. plur. wyst�puje czasem zako�czenie -urn zamiast -erum, np. deum obok deorum = s= bog�w. Dotyczy to szczeg�lnie nazw miar i monet; m�wimy wi�c modlum - miar, sestertiwn = sesterc�w, a tak�e decemmmm, triumvirum, praefectus fabrum; -urn to pierwotne zako�czenie gen. plur. tej deklinacji, zako�czenie -orum przesz�o tu z deklinacji zaimkowej.
W pluralis rzeczownika deus u�ywa si� ferm obocznych nom. i voc. dci, dii, di; dat. i abL deis, diis, dis. O di immortales = o bogowie nie�miertelni. Rzeczownik locns = miejsce ma nom. plur. l�d = miejsca w ksi��ce albo loca w znacz. miejscowo�ci. M�wimy, l�d communes = tematy og�lne, loco. amoena = przyjemne okolice.
Rodzaj. Rzeczowniki zako�czone na -as oraz -er s� masculina, zako�czone na -urn - neutra.
Wyj�tki '.humus jest femininum, humus arida = sucha ziemia, natomiast wigus, virus s� neutra; wigus mutnbile == zmienny t�um, virus mortiferum = �mierciono�ny jad.
Feminina s� tak�e nazwy drzew, miast, kraj�w, wysp na -us (por. � 14.) Rodzaj �e�ski zachowuj� te� zapo�yczone z j�zyka greckiego: dialectus, paragraphus, diphthongus; dialectus Attica = dialekt attycki; paragraphus quinta = paragraf pi�ty; diphthongus Graeca = dwu-g�oska grecka.
Pluralia tantum deklinacji n. Tylko w liczbie mnogiej wyst�puj�: fasti, -orum = kalendarz, arma, -orum = bro�. Niekt�re wyrazy maj� w pluralis inne znaczenie, np. auxUwm =� = pomoc, auxilia = posi�ki; castmm = twierdza, castra, -orum = ob�z, rostrum = dzi�b, rastra, -orum = m�wnica (ozdobiona dziobami okr�t�w).
DEKLINACJA III
Deklinacja trzecia obejmuje trzy wzory odmian r�ni�ce si� zako�czeniami abl. singularis (-e lub -i), gen. pluralis (-urn lub -Sum), a je�li chodzi o neutra tak�e zako�czeniem nom., acc., voc. pluralis (-a lub -ia). Rozr�niamy wi�c:
a. odmian� sp�g�oskow�: -e, -um, -a
b. odmian�samogkskow� -i, ium, -ia
c. odmian� mieszan�: -e, -ium. neutra -a lub-ia
Nale�y zwr�ci� uwag� i� fonny dalszych przypadk�w tworzymy od gen. singularis; nominativus bowiem podlega� cz�sto r�nym zmianom fonetycznym i wykazuje nieco odmienn� posta�.
Odmiana sp��g�oskowa -e, -um, -a
Masculina et feminina
N.=V Singularis honor zaszczyt, Pluralis honoes
Gen. Singularis honoris, Pluralis honorum
Dat. Singularis honor, Pluralis honoribus
Acc. Singularis honorem, Pluralis honores
Abl. Singularis honore, Pluralis honoribus
N.=V Singularis mos zwyczaj, Pluralis mores
Gen. Singularis moris, Pluralis morum
Dat. Singularis mori, Pluralis moribus
Acc. Singularis morem, Pluralis mores
Abl. Singularis more, Pluralis moribus
N.=V Singularis aetas = wiek epoka, Pluralis aetates
Gen. Singularis aetatis, Pluralis aetatum
Dat. Singularis aetati, Pluralis aetatibus
Acc. Singularis aetatem, Pluralis aetates
Abl. Singularis aetate, Pluralis aetatibus
N.=V Singularis laus = pochwa�a, Pluralis laudes
Gen. Singularis laudis, Pluralis laudum
Dat. Singularis laudi, Pluralis laudibus
Acc. Singularis laudem, Pluralis laudes
Abl. Singularis laude, Pluralis laudibus
neutra
N.=V Singularis corpus = cia�o, Pluralis corpora
Gen. Singularis corporis, Pluralis corporum
Dat. Singularis corpori, Pluralis corporibus
Acc. Singularis corpus, Pluralis corpora
Abl. Singularis corpore Pluralis corporibus
N.=V Singularis nomen = imi�, Pluralis nomina
Gen. Singularis niminis, Pluralis nominum
Dat. Singularis nomini, Pluralis nominibus
Acc. Singularis nominee, Pluralis nomina
Abl. Singularis nomine, Pluralis nominibus
Wed�ug odmiany sp�g�oskowej (-e, -urn, -a) odmieniaj� si�:
1. Imiparisyllaba z tematem na jedn� sp�g�osk�. Imiparisyllaba, czyli nier�wno-yoloskowe, to takie rzezowniki, kt�re w gen. singularis maj� o jedn� sylab� wi�cej ni�
aom. sing., np. ho-nor ale ho-no-ris; mos ale mo-ris; ae-tas ale ae-ta-iis. Temat otrzymujemy odcinaj�c zako�czenie gen. sing. -is, np. mor-is, aetat-is.
1. nast�puj�ce rzeczowniki
pater - ojciec, gen. sing. Patris, gen. pl. patrum
mater - matka, gen. sing. matris, gen. pl. matrum
frater - brat, gen. sing. fratris, gen. pl. fratrum
senex - starzec, gen. sing. senis, gen. pl. senum
iuvenis - m�odzieniec, gen. sing. iuvenis, gen. pl. iuvenum
vates - wieszcz, gen. sing. vatis, gen. pl. vatum
canis - pies, gen. sing. canis, gen. pl. canum
Uwaga mnemotechniczna. Rzeczowniki te stanowi� pewn� grup� znaczeniow�, oznaczaj� rodzin� z pieskiem.
3. dwa rzeczowniki o temacie na -u: sus, suis fem. = �winia; grus, gruis fem. = �uraw.
4. przymiotniki w stopniu wy�szym np. carior, carior, carius = dro�szy, a, e; maior, inaior, maius = wi�kszy, a, e (zob. � 42).
5. niekt�re przymiotniki o jednym zako�czeniu w stopniu r�wnym, np. nefus (gen. ceteris) = stary, dives (gen. dwitis) = bogaty, pauper (gen. pauperis) = ubogi (zob. � 40).
b. Odmiana samog�oskowa -i, -ium, -ia
N.=V Singularis mare=morze, Pluralis maria
Gen. Singularis maris Pluralis marium
Dat. Singularis mari, Pluralis maribus
Acc. Singularis mare, Pluralis maria
Abl. Singularis mari, Pluralis maribus
N.=V Singularis turris = wie�a, Pluralis turres
Gen. Singularis turris, Pluralis turrium
Dat. Singularis turri, Pluralis turribus
Acc. Singularis turrim, Pluralis turres
Abl. Singularis turri,Pluralis turribus
Wed�ug odmiany samog�oskowej -i, -um, -ia odmieniaj� si�:
1. neutra zako�czone w nom. sing. na -e, -al, -ar
2. przymiotniki w stopniu r�wnym (zob. � 39)
3. r�wnozgioskowe nazwy rzek i miejscowo�ci na -is np. Tiberis, NeapSlis, aoc. Tiberim^ Neapolim
4. kilka rzeczownik�w rodzaju �e�skiego na -is, acc. sing. na -im
puppis, is - rufa sitis, is - pragnienie securis, is - siekiera turris, is - wie�a
Ponadto m = si�a; w singulans od tego rzeczownika u�ywane s� jedynie nom. cis, acc. yim^
abl. w; w pluralis odmiana przedstawia si� nast�puj�co: noro. acc. voc. mes, gen. virium dat. abl. viribus.
Odmiana mieszana -e, -ium
N.=V Singularis ovis = owca, Pluralis oves
Gen. Singularis ovis, Pluralis ovium
Dat. Singularis ovi, Pluralis ovibus
Acc. Singularis ovem, Pluralis oves
Abl. Singularis ove, Pluralis ovibus
N.=V Singularis pars = cz��, Pluralis partes
Gen. Singularis partis, Pluralis partium
Dat. Singularis parti, Pluralis partibus
Acc. Singularis partem, Pluralis partes
Abl. Singularis parte, Pluralis partibus
Wed�ug odmiany mieszanej -e, -nim odmieniaj� si�:
1. parisyllaba zako�czone w nom. sing. na -is, -es
2. imparisyllaba maj�ce bezpo�rednio przed zako�czeniem gen. sing. dwie sp�g�oski (lub wi�cej), np. pars, gen. part-is, nox, gen. noct-is
3. participia praesentis activi (u�yte we w�a�ciwym znaczeniu): laborans (gen. laborantis)
= pracuj�cy; abl. sing. laborante; gen. plur. laborantium; nom. acc. voc. plur. n. laborantia.
Natomiast participia u�yte w znaczeniu przymiotnikowym odmieniaj� si� wed�ug wzoru samog�oskowego (-1, -ia, -ium) a Graeco sapienti = przez m�drego Greka.
OSOBLIWO�CI DEKLINACJI TRZECIEJ
1. Greckie imiona w�asne na -es (parisyllaba) maj� gen. na -is lub -i, acc. na -em lub -en:
Aristides gen. Aristidis !ub Aristidi, acc. Aristidem lub Aristiden.
2. Neutra pochodzenia greckiego na -ma (gen. -matis) maj� dat. i abl. pluralis na -is
(wed�ug deklinacji II), np.: poema, poematis, dat. i abl. p!ur. poematis; epigraimma, epigrammatis dat. i abl. plur. epigrammatis.
3. Rzeczowniki aer, aeris = powietrze; aether, aetherls = eter maj� accusativus sing. na -a wed�ug deklinacji greckiej: aera, aethera; niekiedy tak�e w gen. sing. wyst�puje ko�c�wka grecka -os obok �ac. -is: aeros obok aeris, aether�s obok aetheris.
4. Wyraz bo�, bovis (m. W�, f. krowa) ma gen. plur. boum, dat. i abl. plur. bobus lub bubus.
5. luppiter wyst�puje w rozszerzonej formie w nomin. i vocat.; pierwotnie by� to vocativus: luppiter = ojcze Jowiszu. Natomiast w innych przypadkach wyst�puje forma kr�tsza gen Iovis, dat. Iovi, acc. Iovem, abl. Iove
6. Defectiva casibus to rzeczowniki, kt�re nie maj� niekt�rych przypadk�w: vis w sing u�ywa si� tylko w nom. vis, acc. vim, abl. vil. W pluralis vires, virium, viribus, vires, viribus; fors = przypadek, los pr�cz nom. u�ywa si� w abl. forte = przypadkiem;
w innych przypadkach wyst�puje jedynie jako nazwa b�stwa. Tylko w abl. Wyst�puje (spons) w zwrotach mea, tua, sua sponte = z w�asnej woli, dobrowolnie.
Nieodmienne s�: fas = godziwo��, nefas = niegodziwo��.
pluralia tantum: moenia, moenium = mury ;fides,fidium = lutnia
Niekt�re rzeczowniki w pluralis maj� inne znaczenie: aedis, is f. = �wi�tynia, aedes, ium = dom, finis, is m. = koniec, granica, fines, ium = obszar, kraj
Rodzaj rzeczownik�w deklinacji III. Rzeczowniki deklinacji III maj� r�ne zako�czenia i mog� by� rodzaju m�skiego, �e�skiego lub nijakiego. Je�eli rodzaju nie okre�la znaczenie (zob. � 14 o rodzaju naturalnym), informacji udziela s�ownik. Pewn� orientacj� w odniesieniu do wyraz�w cz�ciej u�ywanych dadz� nam nast�puj�ce wskaz�wki.
Masculina s� to rzeczowniki zako�czone w nom. sing. na: -or, -os, -er, -es (imparisyllaba),
-or:
np. color, -oris = kolor, barwa (color albus)
labor, -oris = trud, praca (labor magnus)
Wyj�tki: f emininum jest arbor,-Sris= drzewo (arbor alta); neutra s�: cor, cordis=serce (cor humanum) acquor, -oris=morze, powierzchnia morza (aequor vastum), marmor,-oris=manaur (marmor Parium).
-os:
np. mos, moris = zwyczaj, obyczaj (mos ontiquus) flos,floris = kwiat (flos pulcher)
Wyj�tki: femininum jest dos, d�tis = posag (dos pulchra); neutra s�: os, oris=usta. (os pulchrum), os, ossis = ko�� (os album).
-er:
np. venter, ventris = brzuch (penter plenus)
Wyj�tki: neutra s�: ver, veris=wiosna (ver amoenum), iter, itineris podr� (iter molestum)
-es nier�wnozg�oskowe:
np. pes, pedis = noga (pes dexter)
Wyj�tki: feminina s�: merces, mercedis zap�ata (merces bona), seges, segetis=zasiew (seges parua), quies, quietis odpoczynek (quies nocturna), reguies, reguietis = spoczynek (reguies aeterna) - acc. sing. od requies jest reguiem (wed�ug dekl. V) reguiem aeternam; neutrum jest aes, aeris=spi�, aes alienum = d�ug.
Feminina s� zako�czone na: -as, -ans, -is, -es (parisyllaba), -s z poprzedzaj�c� sp�g�osk�, ponadto na -do, -go, -io oraz -us z gen. na -utis lub -udis.
-as:
np. civitas, civitatis = spo�ecze�stwo, pa�stwo, miasto (civitas Romana) Wyj�tki: masculina: as, assis=as; neutrum: vas, vasis= naczynie (vos argenteum).
-aus:
np. lauis, laudis == chwa�a (laus magna = wielka chwa�a)
-is:
np. navis, navis = okr�t (navis longa)
avis, avis = ptak (avis rara = rzadki ptak)
ovis, ovis = owca (ovis nigra = czarna owca)
Wyj�tki; masculina s�:
a. zako�czone na -cis, guis, -nis np.: piscis, pisns=ryba (piscis magnus), sanguis, sanguinis = krew (sanguis humanus), finis, finis = kociec, granica (finis bonus).
b. collis, collis= pag�rek (collis umbmsus), lapis, lapidis = kamie� (lapis niger), orbis, orbis = kr�g (orbis terrarum=ca�y okr�g Ziem), mensis, mensis = miesi�c (mensis Martius) pulvis, pulveris = py�
(pulvis Olympicus}, fascis, fascis = r�zga (fascis parvus), ensis, ensis=miecz (ensis aculus)
-es r�wnozg�oskowe:
np. clades, ciadls = kl�ska (clades magna)
nubes, nubis = chmura (nubes atra) -s z poprzedzaj�c� sp�g�osk�:
np. ars, artis = sztuka (ars pulchra) pars, partis = cz�� (pars prima) hiems, hiemis = ziemia (hiems frigida)
Wyj�tki: masculina s�: dens, dentis=z�b (dens albus),fons,fontis=�r�d�o (fons frigidus), mons.montis= g�ra (mons altus), pons, pontis-=most (pons longus).
-do, -go, -io:
np. consuetudo, -dinis = zwyczaj, przyzwyczajenie (consuetudo Romana) origo, originis = pocz�tek (origo bona)
regio, -onis = okolica (regio clara)
Wyj�tki: masculina: ordo, ordinis= porz�dek, stan (ordo senatorius), scipio, scipionis= laska (scipio eburneus).
Uwaga! Je�eli przed -o wyst�puje inna g�oska ni� d, g, i, t w�wczas rzeczownik jest raczej rodzaju m�skiego, np.: sermo, sermonis =mowa, gaw�da (sermo patrius).
-us zachowuj�ce u w dalszej odmianie:
np. virtus, virtutis = m�stwo (virtus clara)
salus, salutis = ocalenie, zdrowie (salus nostra) palus, paludis = bagno (palus magna)
pecus, pecudis = bydl� (pecus pulchra) sus, suis = �winia (sus domestica)
Neutra ko�cz� si� na: -e, -l, -ar, -mem, -ma, -ur, us (-u w dalszych przypadkach przechodzi w o lub e).
-e:
np. mare, maris == morze {mare nostrum)
np. animal, animalis = istota zyj�ca (animalpulchrum)
Wyj�tki; masculina s�: sal, sals=s�l, morze (sal maritimus), sol, solis-s�o�ce (sol matutinus).
-ar:
np. exemplar, exemplaris = przyk�ad (exemplar bonum)
-ur:
np. fulgur,fulguris = b�yskawica (fulgur lucidum)
-us, je�eli w dalszej odmianie u przechodzi w o lub e:
np. corpus, corporis = cia�o (corpus humanum) 24
tempus, temporis = czas (tempus futurum) genus, generis = rodzaj (genus masculinum) .men: (zob. � 159)
np. nomen, nominis = imi� (nomen clarum)
ma (greckiego pochodzenia):np. drama, dramatis = dramat (drama pulchrum)
poema, poematis = poemat (poema tenerum) Ponadto rodzaju nijakiego s�:
lac, lactis = mleko (lac album) caput, capitis = g�owa, rozdzia� (caput primum)
Wzoruj�c si� na dawnych gramatykach podajemy kilka wierszyk�w mnemotechnicznych.
M�SKIE s� na -or -er i -os
jak na przyk�ad labor, carces, flos,
a wbij sobie tak�e w g�ow�
z -es nier�wnog�oskowe.
Z rzeczownik�w na -er zapami�taj neutra: ver
amoenum czyli wiosaa i przyjemna, i rozkoszna,
a przy wio�nie: Iter longum droga d�uga, lecz radosna.
Z imparisyllab na -es feminina s�: quies merces, seges, reguies.
Z rzeczownik�w za� na -or neutrum - serce czyli cor,
tak�e marmor et aequor:
feminini generis drzewo: arbor, arboris.
Z rzeczownik�w za� na -os
�e�ski posag czyli dos,
a os, ossis i os, oris wiedzcie: neutri generis.
Jako �E�SKIE zawsze bierz:
parisyllaba z -es
rzeczowniki z -as, -us, -aus tak jak aetas, virtus, laus,
po sp�g�osce -s ko�cowe �e�sk� wskazuje osnow�,
wreszcie zako�czenie -is przyznajemy feminis.
M�ski z zako�czeniem -as
jest malutki pieni�dz as,
nijakiego za� rodzaju
vas - naczynie w rzymskim kraju.
Zako�czenia: -cis, -guis i -nis przys�uguj� masculinis;
tak�e orbis, pulvis, mensis,
collis, lapis, fascis, ensis,
voces masculae sunt, cho� z -is.
Dens, fons, mons, pons - m�skiej p�ci-
cho� przed -s sp�g�oska brzmi.
NEUTR�W zako�czenia te:
-ma -e -c -l -men -t;
tak�e -ar i -ur i -us
neutr�w ci wskazuj� mus.
Wyrazy mnemotechniczne:
n-e-c-t-ar, l-a-ur-us, l-ar c-e-n-a-t-ur-us.
Rzeczowniki soi i sal jako masculina chwal.
DEKLINACJA IV
Wzory odmian
N.=V. Singularis fructus = owoc, Pluralis fructus
Gen. Singularis Fructus, Pluralis fructuum
Dat. Singularis Fructui, Pluralis fruct�bus
Acc. Singularis Fructum, pluralis Fructus
Abl. Singularis Fructu, pluralis Fructibus
N.=V Singularis Genu = kolano, pluralis Genua
Gen. Singularis Genus, pluralis Genuum
Dat. Singularis Genu, pluralis Genibus
Acc. Singularis Genu, pluralis Genua
Abl. Singularis Genu, pluralis Genibus
UWAGI DO DEKLINACJI CZWARTEJ
Dativus singularis neutr�w ko�czy si� na -u, masculin�w na -ui; czasem tak�e masculina maj� zako�czenie -u (obok o i), np. senatu obok senatui, usu obok usui.
Dativus i ablativus pluralis niekt�rych rzeczownik�w ko�czy si� na -ubus: artubus od artus, us = cz�on (dla odr�nienia od artibus od ars, artis = sztuka), arcubus od arcus,
us = �uk (dla odr�nienia od arcibus od arx, arcis = zamek); tribubus od tribus = dzielnica, lacubus od lacus = jezioro, quercubus od quercus = d�b.
Rzeczownik domus, us = dom odmienia si� cz�ciowo wed�ug deklinacji IV, cz�ciowo wed�ug deklinacji II. W szczeg�lno�ci wed�ug II ma abl. sing. d�mo i acc. Pl. domos. Nale�y pami�ta� formy u�ywane bez przyimka:
domum acc. = do domu
domo abl. = z domu
domi = w domu
Domi to forma dawnego locatiwu (miejscownika).
W dawnych gramatykach podawano wierszyk mnemotechniczny:
Tolle omnino -me, -mu, -mis
Si domum declinare vis.
Rodzaj rzeczownik�w IV deklinacji. Rzeczowniki zako�czone na -us s� masculina, zako�czone na -u s� neutra.
Wyj�tki. Nast�puj�ce rzeczowniki s� feminina: manus = r�ka (manus dextra), domus=dom (domus manga), porticus = kru�ganek (porticus pulchra), tribus = dzielnica (tribus rustica), Idus, uum (plurale
tantum)= Idy 13 lub 15 dzie� miesi�ca (Idus Afartiae), acus (aenea acus) = ig�a, szpilka jest femininum lub masculimun.
Rzeczowniki oznaczaj�ce kobiety oraz drzewa s� feminina (por. � 14 o rodzaju naturalnym). Nale�y tu wymieni� przede wszystkim nast�puj�ce:
nurus, us = synowa
anus, us = baba
cocrus, us = te�ciowa
quercus, us = dab
DEKLINACJA V
N.=V. Singularis res = rzecz, pluralis res
Gen. Singularis rei, pluralis rerum
Dat. Singularis rei, pluralis rebus
Acc. Singularis Rem, pluralis res
Abl. Singularis Re, pluralis rebus
N.=V. Singularis Dies = dzie�, pluralis dies
Gen. Singularis Diei, pluralis dierum
Dat. Singularis diei, pluralis diebus
Acc. Singularis Diem, pluralis dies
Abl. Singularis die, pluralis diebus
Wiele rzeczownik�w deklinacji V ma tylko liczb� pojedyncz� (singularia tantum), np. spes = nadzieja, fides = wierno��. Pewna ilo�� rzeczownik�w odmienia si� wed�ug deklinacji V lub I np. materies, ei lub materia, ae.
Rodzaj rzeczownik�w deklinacji V. Rzeczowniki deklinacji V s� feminina:
spes unica = jedyna nadzieja res publica = rzecz pospolita .Dies jest masculinum lub femininum: - dies festiis = dzie� �wi�teczny
dies certa = pewny, okre�lony dzie�
Tak�e w j�zyku polskim niekt�re rzeczowniki maj� rodzaj m�ski lub �e�ski, np. cie�,
magiel.
PRZYMIOTNIKI - ADIECTIVA
Cz�� przymiotnik�w �aci�skich odmienia si� wed�ug deklinacji drugiej (w rodzaju m�skim i nijakim) i pierwszej (w rodzaju �e�skim), cz�� wed�ug deklinacji trzeciej.
Wzory odmian przymiotnik�w deklinacji I i II
Singularis
Nom. m. Clarus, f clare, n clarum = s�awny, a, e
Gen. m clari, f clarae, n clari
Dat. m claro, f clarac, n claro
Acc. m clarum, f claram, n. clarum
Abl. m claro, f clara, n. clara
Voc. m clare, f clara, n clarum
Pluralis
N.=V. m clari, f clarae, n clara
Gen. m Clarorum, f clarrarum, n clarorum
Dat. m claris, f claris, n claris
Acc. m claros, f claras, n clara
Abl. m claris, f claris, n claris
Singularis
N. = V. m pulcher, f pulchra, n pulchrum = piekny, a, e
Gen. m pulchri, f pulchrae, n pulchri
Dat. m pulcharo, f pulchrea, n pulchro
Acc. m pulchrum, f pulchram, n pulchum
Abl. m pulchro, f pulchra, n pulchro
Pluralis
N.=V. m pulchri, f pulcharae, n pulchra
Gen. m pulchrorum, f pulchrarum, n pulchrorum
Dat. m pulchris, f pulcharis, n pulchris
Acc. m pilchros, f pulchras, n pulchra
Abl. m pulchris, f pulchris, pulchris
Singularis
N.=V. m miser, f misera, n miserum
Gen. m miseri, f miserae, n miseri
Dat. m misero, f miserae, n misero
Acc. m miserum, f miseram, n miserum
Abl. m misero, f misera, n misero
Pluralis
N.=V. m miseri, f miserae, n misera
Gen. m miserrorum, f miserarum, n miserorum
Dat. m miseris, f miseris, n miseris
Acc. m miseros, f miseras, n misera
Abl. m miseris, f miseris, n miseris
Podobnie jak rzeczowniki II deklinacji na -er tak�e przymiotniki tak zako�czone w dalszej odmianie trac� e np. :
nom. pulcher, pulchra, pulchrum
gen. pulchri, pulchrae, pulchri
albo mniej liczne, zachowuj� e np.:
miser, misera, miserum liber, libera, liberum (por. � 22)
Niekt�re, jak dexter = prawy, zachowuj� e lub je trac�. Spotykamy formy dexter, dextera, dexterum, a tak�e dexter, dextra, dextrum.
Spo�r�d przymiotnik�w deklinacji trzedej
a. jedne maj� trzy zako�czenia, osobne dla ka�dego rodzaju, np.:
28
celer, celeris, celere = szybki
saluber, salubris, salubre = zdrowy
b. inne maj� dwa zako�czenia: jedno wsp�lne dla rodzaju m�skiego i �e�skiego,
osobne dla rodzaju nijakiego; ta grupa jest najliczniejsza np.:
gravis, gravis, grave = powa�ny
fortis, fortis, forte = dzielny
c. jeszcze inne maj� jedno zako�czenie wsp�lne dla trzech rodzaj�w:
felix, felix, felix = szcz�liwy gen. felicis
vetus, vetus, vetus = stary gen. veteris
NB. �w podzia� na przymiotniki o jednym, dwu i trzech zako�czeniach odnosi si� jedynie do nom. j voc. singularis. W innych przypadkach nie ma mi�dzy tymi grupami �adnych r�nic. W gen. dat. i abl. obu liczb przymiotniki deklinacji trzeciej (niezale�nie od ilo�ci zako�cze� w nom. sing.) maj� form� jednakow� dla wszystkich trzech rodzaj�w, natomiast w acc. sing. oraz w nom. acc. voc. plur. maj� dwie formy: jedn� wsp�ln� dla rodzaju m�skiego i �e�skiego, osobn� dla rodzaju nijakiego.
Wzory odmian
Singularis
N.=V. m. Acer, f acris,n acre
Gen. wszystkie osoby acris
Dat. wszystkie osoby acri
Acc. m f acrem, n acre
Abl. wszystkie osoby acri
Pluralis
N.=V. m f acres, n acria
Gen. wszystkie osoby acrium
Dat. wszystkie osoby acribus
Acc. m f acres, n acria
Abl. wszystkie osoby acribus
Singualris
N.=V. m gravis, f gravis, n grave
Gen. wszystkie osoby gravis
Dat. wszystkie osoby gravi
Acc. m f gravem, n grave
Abl. wszystkie osoby gravi
Pluralis
N.=V. m f graves, n gravia
Gen. wszystkie osoby gravium
Dat. wszystkie osoby gravibus
Acc. m f graves, n gravia
Abl. wszystkie osoby gravibus
Singularis
N.=V. m felix, f felix, n felix
Gen. wszystkie osoby felicis
Dat. wszystkie osoby felici
Acc. m f felicem, n felix
Abl. wszystkie osoby feilici
Pluralis
N.=V. m n felices, n felicia
Gen. wszystkie osoby felicium
Dat. wszystkie osoby felicibus
Acc. m f felices, n felicla
Abl. wszystkie osoby felicibus
Przymiotniki deklinacji trzeciej w stopniu r�wnym odmieniaj� si� wed�ug odmiany samo- {M
g�oskowej (-i, -ia, -ium).
S� jednak odst�pstwa od tej zasady. Wed�ug odmiany sp�g�oskowej (-e, -a -um,) odmieniaj� si�:
vetus = stary vetere veterum vetera
pauper = ubogi paupere pauperum -
dives = bogaty divite divitum -
princeps = pierwszy principe principum -
Przymiotnik�w pauper, dives, princeps w rodzaju nijakim liczby mnogiej nie u�ywa si�.
To zdanie zosta�o �le z kopiowane z ksi��ki na -i gen. pl. Na -um maj�
Celer = szybki celeri celerum
Memor = pomny memori memorum
Supplex = korny supplici supplicum
NB. nazwy miesi�cy maja odmian� przymiotnikowa (mense) aprli = w miesi�cu kwietniu. Przymiotniki u�yte jako imiona w�asne w abl. -e; traktuje si� jako rzeczownik, np. felix = Felika Szcz�sny (abl. felice)
STOPNIOWANIE PRZYMIOTNIK�W
Stopniowanie regularne. Podobnie jak w innych j�zykach w �acinie wyr�nia si� trzy stopnie
R�wny gragus positivus
Wy�szy gradus comarativus
Najwy�szy gradus superlativus
Stopie� wy�szy przymiotnika tworzy si� dodaj�c do tematu sufiks -ior dla rodzaju m�skiego i �e�skiego , -ius dla rodzaju nijakiego. Temat uzyskujemy odcinaj�c zako�czenie gen. sing. Masc. -i lub -is
Uwaga ta jest szczeg�lnie wa�na dla przymiotnik�w deklinacji trzeciej
Przyk�ady
Carus, a, um = drogi
car-i
carior = dro�szy
carior = dro�sza
carius = dro�sze
pulcher, a, um = pi�kny
pulchr-i
pulchrior = pi�kniejszy
pulchrior = piekniejsza
pulchius = pi�kniejsze
felix = szcz�liwy
felic-is
felicior = szcz�sliwszy
felicior = szcz�liwsza
felicius = szcz�sliwsze
fortis = dzielny
fort-is
fortior = dzielniejszy
fortior = dzielniejsza
fortius = dzielniejsze
Niekiedy �aci�ski comparativus wyst�puje w zwrotach nie zawieraj�cych por�wnania, np. logior = za d�ugi.
Przymiotniki w stopniu wy�szym odmieniaj� si� wed�ug deklinacji trzeciej odmiany sp�g�oskowej (-e, -a, -um). Podobnie jak przymiotniki deklinacji trzeciej w stopniu r�wnym maja komeratiwy w nom. Acc. voc. obu liczb po dwa zako�czenia, jedno wsp�lne dla rodzaju m�skiego i �e�skiego, drugie dla rodzaju nijakiego, natomiast w gen. dat. abl. formy wsp�lne trzech rodzaj�w.
Wz�r odmiany
Singularis
N.=V. m carior, f carior, n carius
Gen. wszystkie osoby caioris
Dat. wszystkie osoby cariori
Acc. m f cariorem, n carius
Abl. wszystkie osoby cariore
Pluralis
N.=V. m f cariores, n cariora
Gen. wszystkie osoby cariorum
Dat. wszystkie osoby carioribus
Acc. m f cariores, n cariora
Abl. wszystkie osoby carioribus
Przewa�ana cz�� przymiotnik�w tworzy superlatiyus na -issimus, -issuna, -issimum; sufiks -issimus dodajemy do tematu (od formy gen. sing. ma��. odcinamy -i, lub -is).
Przyk�ady gea. superl.
carus = drogi
car-i carissTmus, a, um = najdro�szy, bardzo drogi
felix = szcz�liwy
felic-is felicissimus, a, nm = najszcz�liwszy, bardzo szcz�liwy
Superlativus �aci�ski ma cz�sto znaczenie wzmocnionego positivu polskiego (gradus elativus): vir doctissimus = m�� bardzo uczony. Przymiotniki w stopniu najwy�szym odmieniaj� si� jak przymiotniki w stopniu r�wnym