Sienkiewicz Henryk - W kręgu Trylogii
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | Sienkiewicz Henryk - W kręgu Trylogii |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
Sienkiewicz Henryk - W kręgu Trylogii PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd Sienkiewicz Henryk - W kręgu Trylogii pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. Sienkiewicz Henryk - W kręgu Trylogii Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
Sienkiewicz Henryk - W kręgu Trylogii Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
Strona 1
Aby rozpocząć lekturę,
kliknij na taki przycisk ,
który da ci pełny dostęp do spisu treści książki.
Jeśli chcesz połączyć się z Portem Wydawniczym
LITERATURA.NET.PL
kliknij na logo poniżej.
Strona 2
Henryk Sienkiewicz
W kręgu trylogii
Niewola tatarska
2
Strona 3
Tower Press 2000
Copyright by Tower Press, Gdańsk 2000
3
Strona 4
Niewola tatarska
Urywki z kroniki szlacheckiej
Aleksego Zdanoborskiego
4
Strona 5
I
Pacholę, jadąc przodem alboli też za mną, pobrzdękiwało na teorbaniku, a mnie żałość i tę-
sknota za Marysią ściskały serce – im dalej od niej odjeżdżałem, tym ją miłowałem goręcej.
Przychodziły mi wonczas na myśl słowa: Post equitem sedet atra cum, lecz gdy w tak wiel-
kim fortuny mojej uszczupleniu z J. W. Tworzyańskim mówić ani mu się wyspowiadać z
afektów nie śmiałem, nie pozostało mi nic innego, jak szablą na nową fortunę zarobić i gloria
militari się przyozdobiwszy, dopieroż przed nim stanąć. Bóg mi ani Marychna moja serdecz-
na nie mogli wziąć za złe, żem tego wprzódy nie uczynił. Gdyby mi ona kazała w ogień albo
też w wodę skoczyć, albo zgoła krew przelać, Ty, Jezu Chryste, który patrzysz w serce moje,
widzisz, że byłbym to uczynił. Ale jednej rzeczy nawet dla wdzięcznej dzieweczki mojej nie
mogłem poświęcić, a to honoru szlacheckiego. Fortuna moja była żadna, lecz zasię krwi za-
cność wielka, a po ojcach jakoby testamentem miałem przekazane, bym wiecznie uważył, a
gardło jest rzeczą moją i one wolno mi na szwank podawać, ale integra rodu dignitas jest pu-
ścizną przodków, którą mam oddać tak, jak ją wziąłem: integram. Wieczny odpoczynek racz
ojcom moim dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj im świeci na wieki wieków! Choćby J.
W. Tworzyański dzieweczkę swą oddać mi się by zgodził, nie miałbym jej gdzie wprowadzić;
gdyby zaś, bacząc na szczupłość mej fortuny, w dumie swej pauperem albo zgoła szarakiem
mnie nazwał, tedybym się w rozumieniu o wyborności rodu mego czuł dotknięty i pomścić
bym się na nim musiał – czego, gdy on jest ojcem mojej Marysi, Panie Boże nie dopuść.
Owóż i nie zostało, jak jechać na kresy. Rzędziki, pasy i co było lepszego po ojcach czę-
ścią zastawiwszy, częścią przedawszy, zebrałem dukatów ważnych trzysta, które zaraz na
prowizję J. W. Tworzyańskiemu oddałem, potem łzami i ciężkim wzdychaniem pożegnawszy
Marysię, przez noc gotowałem się do drogi, a nazajutrz oba z pachołkiem obróciliśmy konie
ku wschodowi.
Wypadło jechać na Zasław, Bar, do Hajsynia. Po zamkach, dworach lub karczmach na
noclegi stawając, dotarliśmy wreszcie do Umania, za którym step już otworzył się przed nami
równy, bujny, głuchy. Pachołek, jadąc przodem, coraz to w teorbanik uderzał i pieśni śpiewał,
a mnie się zdało, że przede mną leci jako ptak, za którym gonię – sława – a za mną, jako drugi
ptak – tęsknota. Jechaliśmy do stannicy, zwanej Mohylna, gdzie czasu swego J. W. ojciec
mój, pułkownik, z chorągwią pancerną strażował, którą był własnym sumptem na wojnę z
bisurmany wystawił; ale do Mohylnej jest bardzo daleko, bo chwalić Boga, Rzeczpospolita
szeroko rozsiadła się po ziemi, i prócz tego trzeba tam jechać przez stepy, na których dzień i
noc myszkują Tatarzy i różni łotrzykowie, więc i szyi własnej strzec bardzo wypada. Po dro-
dze dziwowałem się wszystkiemu, jako że pierwszy raz na Ukrainie będąc, same nieznane
spotykałem sprawy i rzeczy. Ziemia to wojenna, lud też w niej twardszy niż u nas i hardziej-
szy, a w chłopie fantazja taka, jakiej szlachcic by się nie powstydził. Gdy osadą przejeżdżasz,
choć pozna, żeś urodzonym, ledwie ci czapki uchyli, a w oczy prosto patrzy. W każdej chacie
jest tam i szabla, i rusznica, a niejeden chłop obuszek w ręku nosi właśnie jako gdzie indziej
szlachcic. Zawzięta też natura jest w tych ludziach i nawet – za co ich szabla już karała i jesz-
cze pokarze – z komisarzów Rzeczypospolitej niewiele sobie robią, taki bliskość pogaństwa i
ciągła wojenna gotowość wyrobiły w nich animusz. Rolą niezbyt chętnie się parają, a jeśli
któremu i pluży gospodarka, woli na swoim niż na pańskim osiadać. Za to do pocztów dwor-
skich albo i pod lekkie znaki Rzeczypospolitej chciwie się zaciągają i żołnierz, zwłaszcza do
zwiadów i harców, z nich wyborny, choć i w polu non obtrectant, ale krzyk wielki uczyniw-
szy na nieprzyjaciela jako w dym idą, siekąc i koląc. Każda ich osada podobniejsza jest do
taboru niż do wsi; koni mnóstwo trzymają, które na stepie zimą i latem się pasą, a są tak ści-
głe jak tatarskie. Wielu z nich także na insulae dnieprowe ucieka i tam w Siczy żywot jakoby
zakonny, ale wojenny i wcale rozbójniczy prowadzą, na których to ich swawolach wiele
5
Strona 6
ucierpiała i cierpieć jeszcze będzie, póki ich nie poskromi, miła ojczyzna nasza. Na miejscu
jakowemu szlachcicowi, a choćby i możnemu panu, trudno ich utrzymać, albowiem raz w raz
się zrywają i w puste stepy, których tam dowolna, idą na własnej woli osiadać. Konstrukcją
ciała są zarówno jak i moribus, od naszych chłopów odmienni, gdyż wysocy są i krzepcy,
cerę mają śniadą, do tatarskiej podobniejszą, wąsy tak jak u Wołochów czarne, łby zaś, modę
od pogaństwa przejąwszy, golą, na samym tylko czubie srogi osełedec zostawując. Co widząc
i rozważając dziwowałem się bardzo i tej ziemi, i wszystkiemu, co w niej jest, a jakom ją na-
zwał wojenną, tak też i powtórzę, że krainy dla zbrojnego i konnego ludu przygodniejszej
próżno by po całym świecie szukać. Gdy jedni zginą, drudzy ze wszech stron nadciągają i po
wszystkich szlakach tak właśnie jakoby stada ptaków ciągną, a w onej pustoszy stepowej łac-
niej usłyszeć, niźli skowronka nad glebą huk samopałów, szczęk szabel, rżenie koni, furkota-
nie chorągwi na wietrze i krzyki żołnierskie. Chodzą tam także, jak również na Podolu i Wo-
łyniu, stare dziady, których wszyscy wielce szanują. Ci, ślepi będąc, na lirach grają i pieśni
rycerskie cantant, przez co animusz i czułość na sławę bardzo kwitnie. Żołnierz też tam wi-
dząc, że ci, co dziś żyją, jutro gniją, na żywot własny jakby na złamany grosz nie baczy, sza-
fując krwią jako magnat złotem, i więcej o piękną śmierć niźli o życie lub dostatki dba docze-
sne. Inni, wojnę nad wszystko umiłowawszy, choć nieraz z wielkiej krwi pochodząc, w usta-
wicznej żołnierce prawie dziczeją i na bitwę jakby właśnie na wesele z radością wielką i
śpiewaniem idą; ale czasu pokoju przykrzą sobie wielce, nie najdując zaś ujścia dla swych
wojennych umorów, spokojności powszechnej zagrażają. Tych zowią straceńcami. Gdy czło-
wiek tam zginie, wszyscy poczytują to za rzecz zwyczajną i nawet najbliżsi nie bardzo go
płaczą, mówiąc, że lepiej przystoi mężowi na stepie niźli w łożnicy, jako niewieście, konać.
Jakoż tam jest najlepsza rycerska szkoła i zaprawa. Gdy pułk jaki młody w stannicy rok alboli
też dwa postoi, tak się jako turecka szabla wyostrzy, że potem ani rajtaria niemiecka, ani jan-
czary furii jego w równej liczbie się nie ostoją, a cóż dopiero inny podlejszy żołnierz, jako na
przykład wołoski, lub wszelaki najemnik. O zwadę tam łatwo i tej unikać należy, gdyż cała
ziemia roi się mężami zbrojnymi. Jadąc z pachołkiem napotykaliśmy to poczty dworskie,
więc panów Potockich, Wiśniowieckich, Kisielów, Zbaraskich, Jazłowieckich i Kalinowskich
w różnych czarnych, czerwonych i pstrych barwach, to wojska komputowe, to chorągwie
królewskie. Konie owych żołnierzyków szły, po brzuchy w trawach prychając, jakoby płynęły
we wodzie; rotmistrze oganiali chorągwie jako psy owczarskie stada, kozacy bili w kotły, dęli
w surmy i piszczałki lub śpiewali pieśni, czyniąc gwar tak srogi, że bywało i przeszli, i znik-
nęli, a jeszcze wiatr niósł od ich strony rozhowor jakoby właśnie od burzy dalekiej. Między
pułkami ciągnęły także maże czumackie skrzypiące przeraźliwie, od których konie nam się
płoszyły. Czumakowie owi jedni sól z limanu nad Euksinem biorą, drudzy aż od Palus Meotis
spomiędzy sprośnych pogan wracają lub z Moskwy, inni wino mołdawskie na Sicz wiozą, a
żurawim ordynkiem jedni za drugimi ciągnąc, czasem łańcuch na milę w stepie tworzą. Na-
potykaliśmy także tabuny wołów, wszystko jednej siwej maści, o wielkich porozginanych
rogach. Te stłoczywszy się idą tak ciasno, iż kupę zbitą czynią i tylko łby rogate chwieją im
się w obie strony. Za stannicą Kisielową zaszła nam drogę rota spod poważnego znaku usar-
skiego. Ludzie byli w pełnej zbroi i taki szum szedł od ich skrzydeł, jakby od orłowych.
Oczuśmy obaj z wyrostkiem nie mogli od nich oderwać, choć i trudno było patrzyć, bo słońce
na zbrojach okrutnym blaskiem raziło powieki, a ostrza u podniesionych w górę kopii bły-
skały jakoby płomyki jarzęcych świec pozawieszane w powietrzu. Ale serce nam rosło; usa-
rze ci bowiem więcej byli podobni do roty królów niźli do żołnierzy, taka w nich auctoritas i
taki majestat bojowy. Za stannicą kraj stał się głuchszy.
Często po stepie błyskały nocami ogniska gońców kozackich do różnych stannic rozsyła-
nych lub też chłopów na pustkowia uciekających. Nie zbliżaliśmy się do nich, własne mając
zwyczaj niecić ognisko. Inni też czasem do nas przychodzili, bądź to zgłodnieli, bądź zabłą-
kani w stepie, a raz zbliżył się dziwny jakich człek z twarzą całkiem zarosłą i do wilczej pasz-
6
Strona 7
częki podobną. Ujrzawszy go, pacholę krzyczeć od wielkiego strachu poczęło, a ja sam, są-
dząc mieć sprawę z wilkołakiem, sięgnąłem już po szablę, by go ściąć. Gdy jednakże owo
monstrum miasto zawyć, pochwaliło Chrystusa, dałem mu spokój. Potem nieznajomy opo-
wiedział się Tatarem z pochodzenia, ale katolikiem, czemum się nawet dziwił, bo ci, co są w
Litwie, Koranu się trzymają. Ów zaś dla żony wiarę zmienił, a później służąc jako vexillifer
w swoim ściahu, dla znajomości tatarskiego języka z listami do ordy od hetmanów litewskich
był wysyłany. Ale przecie pachołkowi markotno było z nim spać przy jednym ogniu. Częściej
też noce spędzaliśmy samowtór, śpiąc albo i nie śpiąc, by na konie dawać baczenie. Nieraz
układłszy się na trawie patrzałem w gwiazdki migocące w niebiesiech, rozważając sobie w
duchu, że ta, co najserdeczniej na mnie mruga, to właśnie moja Marysia. I in luctu miałem
takową otuchę, że ona gwiazdka nigdy nie zaświeci innemu, ale wiary mnie dochowa, mając
serce ućciwe i duszę tak czystą, jako kropla łzy wypłakanej w modlitwie przed Bogiem. Cza-
sem przychodziła do mnie we śnie, właśnie jakoby żywa, a niejakiej nocy przyszedłszy rze-
kła, iż się za mnie modli i że jako jaskółka za mną poleci przez niebieskie przestworza, a
zmęczy się, to na mojej glewii spocznie, a wciąż świegotać będzie do nieba o sławę i szczę-
ście dla mnie. Potem rozpłynęła się w parę, ja zasię, gdym się zbudził, myślałem: anioł był
koło mnie; a co mnie przy tym dziwiło, to że i konie strzygąc uszami prychały mocno, jakby
czuły kogoś wedle siebie. Uważając takie zjawienie za znak łaski Bożej i za zachętę w impre-
zach, ślubowałem N. P. Marii i św. Aleksemu, memu patronowi, by łaskę ich i nadal zacho-
wać, nigdy grzechem śmiertelnym się nie zmazać. Modliłem się też onej nocy aż do świtania,
czyli do pory odjazdu. Ruszaliśmy zwykle w dalszą drogę przed wschodem słońca, który to
fenomen wcale w tamtych stronach piękniejszy jest niż u nas, bo gdy pierwsze promienie
strzelą na równinę zroszoną chłodem nocy, to cały step dla mnogości kwiecia wygląda jakby
bisior perłami tkany. Stąd radość jest wszelkiemu stworzeniu. Dopieroż kuropatki, przepiórki,
pardwy i inni ptacy stepowi smyrgając w gąszczy strącają one perły na ziemię. Ptastwa moc
jest nieprzebrana w tej krainie. Napotykaliśmy co dnia to dropie chytre, to żurawie misterne.
Te siedząc na ziemi, wyciągnąwszy szyje długie jakoby dzidy do góry, straż koło mogił w
ordynku odprawują, gdy zaś po niebie z gęganiem okrutnym lecą, to tak wysoko, że ich
okiem nie sięgnąć. Czumakowie wielce je szanują, bo w locie kształtem krzyż święty przy-
pominają. Żołnierze też, licząc je szablami, szczęście sobie z ich liczby wróżyć zwykli, ale
wedle mojego rozumu, to nie ma nic do rzeczy, bo co komu Pan Bóg w miłosierdziu swoim
ma dać, to i tak da. Z innych ptaków są tu wrony, kruki, jastrzęby i orłowie, którzy pod zorzę
wieczorną wielkie korowody nad mogiłami czynią, to siadając wieńcem na jakowej mogile, to
zrywając się bez racji z łopotem i krakaniem tak ogromnym a żałośliwym, że uszy sobie zaty-
kać trzeba. Zorze wieczorne czerwienią się tu mocniej niż u nas, a to z tego powodu, iż wiele
krwi chrześcijańskiej rozlewają poganie, która to krew idzie do nieba i czerwieni się wołając
o pomstę. Mogiły też tu, jak okiem sięgnąć, pokrywają całą krainę, a w nich leżą rycerze cze-
kając dnia sądu. Inni wszakże twierdzą, że rycerstwo to śpi tylko, ale rozbudzi się, gdy wy-
prawa wszystkich królów chrześcijańskich na pogan zostanie otrąbiona – co czy prawdą jest,
nie wiem, ale tak mniemam, iż może się zdarzyć, bo w mocy Bożej jest wszystko.
Ziemia to jest mężów walecznych, którą kopytami końskimi depcą Polacy, Kozaki i Tata-
rzy w ustawicznym harcu, jedni za drugimi zbrojno się uganiając. A tak całe pokolenia, jak
one figurki w papierowym zapustnym teatrum, ukazują się i nikną. Wielu tam także dobrej
szlachty na zamieszkanie przychodzi i ci chłopa z Korony lub też miejscowego uzbierawszy,
całe osady zakładają; bo choć tam żywot pod ciągłą grozą wojenną wieść trzeba, przecie taką
już dał Pan Bóg narodowi naszemu fantazję, że niebezpieczeństwa miasto go zrazić lepem mu
są właśnie i ponętą. Jakoż gdy pacholę ślacheckie do lat dojdzie, trudno je w domu przy go-
spodarce alboli też na szkolnej ławie utrzymać, bo się jako białozór do lotu zrywa na kresy.
Niejeden tam szyję traci, ale inny chudopachołek na pana wychodzi, jako już wielu wyszło,
których dzieci na zamkach swoich żyją, poczty trzymają i senatorskie godności w Rzeczypo-
7
Strona 8
spolitej piastują. Po Bożej też to jest myśli rycerskiemu człeku z roli i wojny na pana wyra-
stać, a przy tym przez takie osadzanie stepu potęga Rzeczypospolitej się pomnaża. Z Mazu-
rów, który to naród bardzo jest mnożny i tak się właśnie jako pszczoły w ulu roi, najwięcej
tam ludzi przychodzi. Ci step pługami orzą i w rolników chętnie się zmieniają, a w czasie
wojny kupą idą, jeden za drugiego zginąć gotowy...
Rozważając sprawy one bardzom się radował, bom zrozumiał, że albo w bitwie polegnę,
na co ślachcic, żołnierz chrześcijański, zawsze paratus być winien – i wówczas koronę nie-
bieską otrzymam – albo miłej ojczyźnie znaczne posługi oddawszy, ród mój do dawnego
splendoru powrócę i ojców moich w niebie uraduję. Oni też do fortuny dochodzili nie fołdro-
waniem po dworach ani krzykiem na sejmikach, ale krwią, życia fundamentem, a co dzierżyli,
to od Rzeczypospolitej dzierżyli i dla niej też nie żałowali, jako J. W. dziad i J. W. ojciec mój,
z których każden okrytą chorągiew na wojnę z bisurmany wystawił. Niech im za to Bóg da w
niebie światłość wiekuistą, boć przystoi, aby fortuna, co z szabli przyszła, w szablę przetopio-
na została. A mnie choć tam serce za Marysią boli i w trzosie wiatr świszcze, przeciem dzie-
dzicem jest sławnego imienia i wielkiej ambicji ślacheckiej, kwoli której po nocach jakoby
trąby i głosy jakieś słyszę, co na mnie wołają: „Imię nieskalane zachowaj, ojcom dorównaj,
złam się, nie zegnij!”. Ty, Boże, tak mnie błogosław, jako imię przechowam, ojcom dorów-
nam i pierwej się złamię, niż zegnę.
I tom sobie także przed się zamierzył, że da-li mi Bóg szczęsnej chwili doczekać i po Ma-
rysię jechać, to przyjadę, ale nie w drelichu, jeno w złotogłowiu, i nie w podartej czapce, ale
w piórach strusich, i nie z jednym pachołkiem, ale z pocztem i buzdyganem w ręku, jako pa-
niątko po panienkę, jako możny rycerz po senatorskie dziecko. A wtedy bez ujmy dla honoru
rodu mego J. W. Tworzyańskiemu do nóg padnę, boć mu się nie jako panu o fortunę, ale jako
ojcu o dzieweczkę pokłonię. W ubóstwie zaś zgłosić bym się po nią zaniechał, choćby mi się i
dusza rozdarła, gdyż jeśli miłując ją, żonę moją pragnę z niej uczynić, to na to, by w dostatku
przed jej kochanymi stopkami proch zdmuchiwać, nie zaś aby je miała bose na ciernistej dro-
dze żywota zakrwawić.
Coraz lepsza otucha wstępowała mi w serce, w miarę jakeśmy się z pachołkiem głębiej w
step zapuszczali. Jeno smętno tam było, bo pusto, ale tak przestrono, że człeku się zdaje, iż
jest onym orłem albo jastrzębiem. Trawy coraz wyższe po bokach końskich ci się kładą, jakby
cię ze czcią witały, i szelest wielki sprawując zdają się mówić: „Witaj, żołnierzyku Boży!”.
Im dalej jednak, tym niebezpieczniej, bo Mohylna jest ostatnią strażnicą chrześcijańską, żoł-
nierz też tam codziennie do Komunii Świętej przystępuje, aby być zawsze na śmierć goto-
wym. Tatarzy to większymi oddziałami, to pojedynkiem ciągle się koło onej stannicy kręcą,
choć, gdy ich większa liczba przychodzi, łatwo człek doświadczony pozna, albowiem nocami
okrutnie wilcy za nimi wyją; gdy zaś kosz większy idzie, to całe stada za nim ciągną, wie-
dząc, że na szlaku najdą dowolna ludzkiej i końskiej padliny. Inni mniemają wszakże, że be-
stie te tatarskiego mięsa nie jedzą, przyjaciółmi Tatarów będąc, którzy dla swej drapieżności i
szpetnego pogaństwa snadnie z dzikimi bestiami mogą być porównani.
Ale w tym myszkowaniu dziwne im się także trafiają przygody, bo gdy Kozacy obok cho-
rągwi pancernej w stannicy stojący którego z nich ułowią, żadnego miłosierdzia nad nim nie
mają i okrutnie nad nimi zbytkują. W nocy raz obaczywszy płomień wielki na stepie i ludzi
koło niego, przybliżyłem się z pachołkiem, chcąc wiedzieć, co by byli za jedni, a gdyby Bóg
zdarzył, to i kilka strzałeczek między nich wypuścić. Ale byli to właśnie Kozacy ze stannicy,
którzy drzewo srogie na stepie zapaliwszy, powiązanych Tatarów żywcem w ogień rzucali,
tak każdym jakoby worem rozmachując. Owi Ałły swego wzywali na próżno, od tych zaś,
którzy się już piekli, swąd wielki rozchodził się po stepie, a Kozaczkowie, jako złe duchy w
ogniu skacząc, oddawali się radości. Kazałem im zaraz tej swawoli poniechać i jeńców, jako
się godzi, szablami po prostu pościnać, na co odrzekli: „Umykaj, aby znać i tobie tak nie by-
ło!”. Dopiero poznawszy we mnie ślachcica pozdejmowali czapki, a dowiedziawszy się, że do
8
Strona 9
pułkownika pod znak jadę, wieść mnie do stannicy się podjęli. Jechaliśmy tedy przez resztę
nocy kupą i bez przygody, a po drodze jeden jeszcze dziw widziałem. Oto pewne miejsce na
stepie całkiem było świecącymi insektami pokryte, które koło św. Jana są i u nas, ale nie w
takiej liczbie. Tam zaś, jak okiem sięgnąć, tak migotały wśród ciemności na trawie, że rzekł-
byś: kawał nieba z gwiazdami jasnymi się oberwał i leży jak żyw na stepie. Świtaniem dopie-
ro one gwiazdki świecić przestały, ale też i do stannicy nie było już daleko, jako i pianie ku-
rów świadczyło, których wielką moc żołnierze, miłując ich wdzięczne śpiewanie, utrzymują.
Wkrótce potem, gdy rozwidniło się jeszcze lepiej, ujrzeliśmy przy zorzy kilkanaście żurawi
studziennych, a wiatr przyniósł do nas szczekanie psów i rżenie koni. Bliżej też ostrokołów
usłyszałem pieśń: Salve ianua salutis, która het po rosie się rozlegała, a była najgłośniejsza,
bo ją trzystu towarzystwa klęcząc na majdanie pod gołym niebem śpiewało. Przyjechawszy
udałem się zaraz do J. W. Piotra Koszczyca, możnego ślachcica z Litwy, który tam pułkowni-
kował i był żołnierz doświadczony, bo w długiej żołnierce tak go pocięto, iż powiadano o
nim, że mu poganie cały Alkoran szablami na gębie wypisali. Rycerz to był wszelkich forte-
lów świadom i wielce Rzeczypospolitej zasłużony. Ten jako jeszcze z ś. p. rodzicem moim
miał znajomość, przyjął mnie zgoła jakby własnego syna i tegoż jeszcze dnia do znaku zapi-
sał. Rzekli mi potem inni, iż w porę przybywam, gdyż wkrótce szarańcza od strony Krymu się
wyroi. Jakoż dowiedziałem się, że groźby były wielkie i że po wszystkich stannicach grano
larum, rycerstwo zaś w największej baczności było utrzymywane.
9
Strona 10
II
Szliśmy, jako zwyczajnie, kumunikiem, gdyż kosz w ten tylko sposób dopędzonym być
może. Gdyśmy we trzy godzin po południu za małe wzgórza, które pogańskimi mogiłami
zowią, się dostali, szczęśliwym dla nas zdarzeniem tumany, które całkiem od rana step zasła-
niały, opadły nagle, przy samej ziemi się trzymając. A chociaż jeszcze kosza dojrzeć nie było
można, przecie po gwarze i ryku bydła, który ze mgły wychodził, poznaliśmy, że stał niedale-
ko; Kozacy też wysłani na zwiady pod same wozy się podkradali i kilkunastu jeńców złapa-
nych arkanami sprowadzili, ale tak srodze zbitych i poturbowanych, że choć zaraz na męki
wzięci, sanguinem tylko, miast słów, oribus wyrzucali. Dowiedział się jednak od nich J. W.
wojewoda, że to jest kosz największy, w którym brat chana osobą swoją się znajdował i wielu
znacznych murzów; odliczywszy zaś tych Tatarów, którzy koni zapaśnych, wozów, jeńców i
taboru pilnować muszą, ci, którzy do bitwy użyci być mogli, czterykroć tylko liczniejsi od
naszych wojsk byli. Co usłyszawszy wojewoda zaraz począł nas na owych pagórkach do roz-
prawy szykować, nam zaś radość wielka wstąpiła w serce, albowiem widzieliśmy, że w tej
proporcji i liczbie tylko czterykroć większej Tatarzy mocy naszej oprzeć się nie mogą; po-
nieważ zaś tabor, a zwłaszcza wielka ilość wołów powolnych utrudniała im ucieczkę, przeto
już ujść przed naszymi szablami nie byli w stanie. Wiedzieli też i oni dobrze o nas i innej rady
nie mając, także do bitwy po swojemu ustawiać się poczęli, cośmy zaraz poznali po odgłosie
wielkiego bębna, który oni balt zowią i za święty poczytując, głosu jego we wszystkim słu-
chają. Wraz też i mgła poczęła rzednąć tak dalece, że coraz większą ilość buńczuków nad
koszem się wznoszących oko dojrzeć mogło – a potem całkiem znikła. Wtedy ujrzeliśmy
czarne mrowie pogaństwa, koń przy koniu i mąż przy mężu, kupą zbitą w kształcie sierpa
stojących. Od której kupy zaraz harcownicy stadami poczęli się odrywać i latać na wszystkie
strony. Inni tuż pod same chorągwie nasze podlatali lżąc nas, wrzeszcząc okrutnie, machając
rękami i wyzywając tych, którzy by gonić się z nimi chcieli. Ale wojewoda Kozakom tylko
wyjechać pozwolił, aby szyk przez ten czas do zupełnego ładu przywieść, co też i wprędce się
stało, bo żołnierz po większej części był stary, doświadczony i sprawny bardzo. Stojąc więc w
gotowości patrzyliśmy na harce i dziwne szarwarki Kozaków, którzy sobie najlepiej w poje-
dynkę z tym plugastwem radzić umieją. Goniono tedy na jeńca albo i na ostre, ale choć
chcieliśmy bardzo wiedzieć, jak pierwszy trup głową padnie, nie można tego było rozpoznać,
bo padło od razu kilka na wszystkie strony... Przywlókł też stary esauł kozacki jednego mu-
rzę, którego na arkan złapał, pod same nogi wojewody, ale już zaduszonego, bo go wlókł z
półtorej stai, przy czym i twarz mu się całkiem o osty stepowe podarła. Wzięliśmy jednak to
sobie za dobrą wróżbę, a wojewoda, któremu też już pilno było, kazał w surmy i kotły ude-
rzyć krzycząc: „Poczynać! Poczynać!”. Orda odpowiedziała wrzaskiem okrutnym, które to
odgłosy słysząc, harcownicy zaraz umknęli z pola, na którym usaria miała teraz po staremu
iść z całą nieprzyjacielską potęgą w zawód.
Wszystko wojsko stało, jako się rzekło, na wzgórzach, gotowe wraz zerwać się na nie-
przyjaciela, ale podobało się fantazji J. W. wojewody, starym obyczajem, jedną chorągiew
jako sokoła z obręczy naprzód puścić, aby ta łamiąc wszystko po drodze postrach i zamiesza-
nie w szykach nieprzyjacielskich rozniosła. Widzieliśmy tedy tę chorągiew, idącą pod wodzą
Babskiego, jak na dłoni, ile że spuszczając się z wolna po pochyłości przechodziła tuż koło
nas. Ale gdy ukosem przeszli, konie wzięły już impet największy, aż ziemia gięła się pod ni-
mi, usarze pochylili się w kulbakach i złożyli kopie. Powietrze warczało srodze, a wiater ude-
rzył od nich na nas tak mocny, że aż pióra zatrzęsły się nam na szyszakach. Tak szli naprzód z
szumem od skrzydeł i kitajek, właśnie jakoby burza, i znać było, że co im się oprze, to zetrą.
Rotmistrze mieli rozkaz pomocy im żadnej nie dawać, póki by sobie sami gościńca na wylot
przez pogan nie przebili. Patrzyliśmy na nich długo, bo ze dwie staje lecieli, a kurzawa, ile że
10
Strona 11
szli murawą, nie była wielka. Po naszych chorągwiach, które jeszcze stały, cichość zrobiła się
taka, że słychać było bzykanie much i bąków.
Każden tylko oczy za tamtymi wytrzeszczał, a czasem koń zarżał lub krew wietrząc szyję
wyciągał i chrapy otworzywszy stękał żałośnie. W koszu między poganami zrobiło się wrze-
nie niemałe, a potem podnieśli krzyk: Ałła! Ałła!, i wnet chmara strzał jakoby ulewa lunęła na
usarzy, dzwoniąc po pancerzach i harnaszach. Od nich też doszło wołanie: „Jezus! Maria!”,
co było znakiem, iż wnet kopiami zderzą. Jakoż z pomocą Bożą dopadli i zderzyli z takim
impetem, że pogaństwo rozwaliło się na dwie połowy jakoby drzewo klinem rozszczepione,
oni zaś szli środkiem niby ulicą. Dopieroż ulica ta zawarła się z tyłu za nimi i mrowie pokryło
ich zupełnie. Widzieliśmy tylko straszne kotłowanie, a czasem koncerz błysnął, a czasem, gdy
koń wspiął się pod mężem, ramię zbrojne, to znów proporczyk podleciał w górę, jako ptak, i
spadł na dół. Z majdanu, gdzie nie było darni, wstała straszna kurzawa, a w niej kłębiło się i
wrzało. Huk samopałów, wrzask okrutny i krzyki uszy nam prawie rozdzierały. U nas też
szmery poczęły chodzić przez całe chorągwie, bo trudno było ustać na miejscu. Rwali się
ludzie, a konie osadzały się na zadach. Poczęto mówić litanię za konających, gdy wtem wyro-
stek pewien ślachecki zamiast: „Zmiłuj się nad nimi!” krzyknął: „Widzę jeszcze proporce!”.
Wtedy żołnierze jednym głosem wołać zaczęli, by im też skoczyć za tamtymi było dozwolo-
no. Zapał wielki i niepowstrzymany ogarnął całe szyki. Niektórym skry szły z oczu, inni od
ochoty na krew pogańską tak się właśnie jako panny płonilli; inni, młodsi, śluzy obfite roniąc
i ręce ku niebu wyciągając, powtarzali: „Puśćcie, abyśmy braciom naszym na ratunek iść mo-
gli!”. Ale pułkownik ciszę wielką groźnie nakazawszy rzekł, „iż nie przystoi rycerstwu, jako
byle jakiej milicji, bez komendy uderzać i zbytnim łakomstwem cierpliwości rycerskiej kazić,
co jeśliby który uczynił, końmi włóczony będzie”. Patrzyliśmy więc znów w milczeniu na
onych ginących i na cały kosz, który się jako olbrzymi wąż żeleźce w brzuchu mający poru-
szał i wił z boleści, pragnąc zdusić onę chorągiew, która w nim już tkwiła.
Tymczasem słońce zaszło i zorze rozpaliły się na niebie. Ale znać na komendę nie trzeba
już było długo czekać, bo nagle druga chorągiew stoczyła się za pierwszą, niosąc zniszczenie,
za nią trzecia i czwarta. Pod nawalą mężów zbrojnych i koni począł się kosz kolebać i widać
było, że bezecny Mahomet runie w proch u stóp przeczystej Marii. Wtem armata, której sześć
sztuk nadciągnęło właśnie za nami, zagrała z majestatem i powagą wielką, łamiąc kulami
końce kosza. Rotmistrze u nas poczęli starym obyczajem rękawy zawijać i buzdyganami
groźnie potrząsać. Kolera bojowa uderzyła nam do głowy jakoby wino. Jaki taki wykrzyknął
imię swego patrona, więc słyszałeś ustawnie: „Święty Pietrze!... Święty Janie!... Święty Ma-
cieju!...” – a jaki taki, świętych poniechawszy, wołał: „Bij, morduj!”. Ja, grzeszny sługa Bo-
ży, akt strzelisty odmawiać począłem, a gdym go skończył i ku Marii myśl się podniosła, to
cud stał się nade mną, bo nagle jaskółeczka jakowaś nad sterczącymi glewiami kółkiem się
zakręciwszy, nagle na mojej usiadła i trzepocąc skrzydełkami jęła powtarzać „ciwit! ciwit!”,
jakoby się za mnie modliła. Więc zaraz moc jakaś weszła w kości moje, aż włosy zjeżyły mi
się pod hełmem. A wtem i czas nadszedł. Od wojewody przypadł służbowy i buńczukiem
machnął, wnet rotmistrze do szeregów przypadli, pułkownik krzyknął: „Bij psubraty, w imię
Boże!”. Konie osadziły się na zadach i powietrze zaświstało nam w uszach.
Wsparliśmy też okrutnie pogan, którzy powstrzymać nas nie mogąc, jako kłos zżęty pod
kopyta końskie padali. Przewracaliśmy po drodze ludzi, konie, namioty, ostrokoły. Trzask
łamanych kopii huczenie armat zgłuszył. Konie kwiczały w ciżbie. Po skruszeniu kopii, gdy
nowe ćmy nas opadły, poszło na szable i koncerze. Niejeden odłamkiem glewii grzmocił lub
pięścią zbrojną duszę z ciał wypędzał. Pióra usarskie ze skrzydeł i hełmów tysiącem wzbiły
się w powietrze. Gorąco od stłoczenia ludzi i koni zatykało dech w gardzieli. Dopieroż poszły
wrzaski ochrypłe, jęk tratowanych ludzi, pisk, świst szabel i strzał. Opór poganie dawali
okrutny, ale już słabli, coraz gęstszym trupem padając i terror jął ich ogarniać. W zgiełku i
zaślepieniu nie wiedzieli, gdzie uciekać, wyjąc więc i rękoma głowy osłaniając, pod cięciami
11
Strona 12
mieczów marli. Konie z jeźdźcami, przez furią zdruzgotane, stosy drgające potworzyły, a my
po ciałach onych i krwawej oślizgłości, siekąc, szliśmy przez tłumy ku wozom, skąd lament
jeńców pobranych, płacz przeraźliwy niewiast i wołanie ku niebu się rozlegało. Rzeź trwała
już w ciemności, póki nie błysnęła łuna od wozów, gdy je kozactwo zapaliło. Dym i skry bu-
chały kłębami, a w tych skrach i dymie bydło w taborze żałosnym rykiem napełniło powie-
trze; potem zasię tabor rozerwawszy, woły, owce, kozy, konie bez jeźdźców i wielbłądy zdzi-
czałe ze strachu rozbiegły się jako uragan po stepie. Przy wozach największe powstało zamie-
szanie. Jedni łup w zgiełku brali, drudzy pęta jeńcom cięli, którzy ręce wolne poczuwszy ła-
mali palące się wozy i żagwiami gromili nieprzyjaciół. Szlochanie niewiast wściekłość tym
większą w żołnierzach wzbudziło, więc i ci, którzy padając na twarz ręce ku pętom wyciągali,
pod mieczem marli. Znaczne oddziały, które z taboru wyrwać się nie mogły, choć o miłosier-
dzie wyły, w pień wycięto. Za tymi, które wymknęły się z pogromu, pogoń poszła, a z nią i ja
skoczyłem. Przed jednym uciekały całe tłumy, ręka od cięć mdlała, konie we krwi się ślizga-
ły, dech ustawał w piersiach końskich. W ciemności cięto na oślep. Aż koń pode mną py-
skiem krew wyrzuciwszy padł na murawę, a wraz i mnie jakoby sen zaczął ogarniać, bo mi z
ran krew ciurkiem uchodziła. Siadłszy chciałem się Bogu albo Najświętszej Pannie polecić,
gdy wtem step zakręcił się ze mną, lucida sidera podskoczyły na niebie i zemdlałem.
12
Strona 13
III
...Poganin, wedle języka naszego, jest jak gdyby bydlę albo pies nieczysty, albowiem co
jest nieczystego u ludzi, to i Bogu niemiło. A choć się bisurmanie lepszymi od chrześcijan
powiadają, przecie w głębi sumienia sami o swej nieczystości wiedzą i gorliwie zmyć onę
pragną, siedm razy na dzień wodą swe członki oblewając, czego by przedsię czynić nie po-
trzebowali, gdyby zatwardziałość ich w grzechu mniejszą była. U żadnego też narodu niewola
tak ciężką nie jest, a to dla ich okrucieństwa i z tej przyczyny, że kościołów i księży chrze-
ścijańskich u nich nie ma; gdy więc któremu z jeńców w grzech śmiertelny popaść przycho-
dzi, ten w chwili śmierci nie mogąc dostać rozgrzeszenia potępionym snadnie być może. Z
jeńcami srodze się też obchodzą, co się i z przygód moich pokaże. Mają oni jedno święto,
zwane Bimek-bairon, przed którym to czasem post miesiąc cały zachowują. Mahomet też,
prorok ich, aby bezecność swoją pozorami justycji koloryzować, kazał im dnia tego niewolni-
kom zmniejszyć lata niewoli, wysłużonym swobodę dawać, wszystkim zaś wyznaczać, do
jakowego terminu służyć mają i obietnic pod przysięgą dotrzymywać. A mają się te przysięgi
odprawować we dwie godzin po północy, gdy ksiądz ich na wieże alboli tam, gdzie wieży nie
ma, na wzgórze wejdzie i pocznie, palce w uszy włożywszy, wołać: Lai Lacha i Lalach Ma-
homed Rossulach esse de Miellai, Lala i Lalach! Przysięgają więc wtedy na książeczki zwane
Hamaeli, na których szabla Alego, Mahometowego pomocnika, u spodu jest wyobrażona,
którą Delfikari zowią. Komu tedy na tę książeczkę przysięgną, bez pochyby przysięgę zdzier-
żą, ale tak są w oszukaństwie zaprawni, że nie tylko niewolników, ale i Boga swego oszukują,
przysięgając na książeczki, które z mydła weneckiego efficiuntur. Taką przysięgę, mówią,
pierwszy deszcz rozpuszcza i dlatego nic słowom ich wierzyć nie można.
Jeńców do Azji, która zgoła jest inną częścią świata, sprzedają; pozostałym trzód strzec
każą, do robót ich używają, surowcem z byczej skóry biją i głodem morzą. Sami próżnowanie
umiłowawszy, ledwo się do obmywania podnoszą, a przez resztę dnia na czerepach końskich
pokrytych kobiercami siedzą i ręce bezczynnie na brzuchu trzymają, co najwięcej to się w
prawo i w lewo kiwając. Na muzykę tylko bardzo są łakomi i głosu piszczałek po całych
dniach słuchać zwykli. Tych po dwie w gębę włożywszy, palcami na nich jako na fletni prze-
bierają. Prócz tego mają też multanki, kotły końską skórą obciągnięte, cymbały tudzież krążki
miedziane, wielki brzęk czyniące, i kije długie, grzywą zdobne a dzwoneczkami okryte. Gdy
na tych wszystkich instrumentach grać poczną, taki stąd powstaje harmider, że psi wyją, oni
zaś ciesząc się mówią, iż i ich uszom słodycz stąd przychodzi i choroby różne przed owymi
głosami precz od nich umykają. Pijaństwo jest u nich wielkie, bo choć wina pić im nie wolno,
przecie się kobylim skisłym mlekiem zalewają, które gorzej niźli wino do głowy idzie. A
wtedy źli są i okrutni, tak że jeńców zabijają, mękami ich wpoprzód zmorzywszy. Z chrze-
ścijańskich narodów Genueńczykowie i Wenecjanie z nimi handlują, do różnych miast, które
jeszcze starożytni, scilicet Graeci budowali, na nawach swych przybijając. Ci im nad wszyst-
ko lampki pergaminowe różnych kolorów przywożą, które oni, łojem baranim napuściwszy i
świeczki w środek zapalone włożywszy, na grobach i kościołach swych w nieskończonej
liczbie wieszają i wonnościami kadzą. Od onych świateł białych, różowych, zielonych i mod-
rych, jakoby w powietrzu nocą wiszących, cudny jest widok, który każde oczy mógłby ura-
dować, gdyby na chwałę Bożą był obrócony.
Ale oni właśnie wtedy sprosności dopuszczają się największych. Księża ich są zarazem
czarownikami i ze złymi duchami w komitywę wchodzą. Gdy wyprawa wyjdzie na rabunek,
oni to noce ciemne czynią, a dniem mgły wielkie podnoszą, aby kosz przed pogonią mógł ujść
bezpiecznie. Ludu na Perekopie i w całym Chersonesie nie masz tyle, ile w Rzeczypospolitej
mniemają, ale co jest, to wszystko do wojny się używa, nie zaś ze stanu tylko szlacheckiego.
Na głód, chłód i trudy bardzo są wytrzymali, bo z młodu goło chodzą, od czego też skóra staje
się na nich czarna. W bitwie jednak zbrojnym mężom dostać nie umieją, z której to przyczyny
13
Strona 14
wojna ich na fortelach więcej niźli na męstwie polega i na tym, by napaść, złupić i co prędzej
uciekać. Szczególniej na widok pancernych serce tracą, mówiąc, że nawet i w czarach nie ma
sposobu, aby się ich impetowi oprzeć. Każda też chorągiew usarska napsuje ich w bitwie
cztery i pięć razy tyle, ile sama liczy towarzyszów. Niewoli u Kozaków gorzej śmierci nie
pragną; ale potykać im się z nimi łatwiej. Tak też mniemam, że Rzeczypospolita, gdyby
chciała, mogłaby snadnie cały Krym zawojować z Wenecją w przymierze wszedłszy, która by
floty swoje na Pontus Euxinus wysłała, aby tureckich z pomocą nie dopuścić. Ale ponoć są u
nas i tacy, którzy harce na stepie więcej niźli bezpieczeństwo Rzplitej ceniąc, nie radzi by, by
się to stać miało. Tych, Boże, w ich ślepocie oświeć...
Żywot Tatarów i obyczaj bydlęcy jest i przy swojej gospodarce, albo raczej próżnowaniu,
z głodu by im umierać przyszło, gdyby nie rabunek, który im bogactw wielkich dostarcza.
Temu to bogactwa owe zawdzięczają, które u nich widziałem, jako to: niezliczone trzody by-
dła, kóz płochych, koni ścigłych, wielbłądów byle co jedzących i owiec tłustych. Inny też pod
namiotami albo w kamiennym rozwalonym ałusie trzyma złotogłów, pasy, rzędy końskie,
kielichy, kobierce, broń sadzoną, korzenie i wonności, a wszystko bez ładu na kupę nałożone.
Z których to skarbów nijakiego pożytku nie mają bojąc się, by z nich chanowi lub Turkom,
którym są podlegli, płacić nie przyszło. Sami w tołubach baranich, wełną do góry, chodzą.
Ale co któren ma, to chowa i bogatym się powiada, od czego inni też go szanują. O miastach,
które by sami zbudowali, nie słyszałem, a te, co są, to z dawnych czasów pochodzą; Cherso-
nesus bowiem drzewiej bardzo był zamieszkały, dopóki osad mieszkańców tamtejszych różni
poganie nie starli; kilka jednak miast zostało dosyć ogromnych i bardzo pięknych, ale oni i w
nich barbarzyński żywot, jakoby w niechlujnych koczowiskach, pędzą. Mnie zaś z wielą in-
nymi zaprowadzili do pewnej osady, Kizlich zwanej, nad sam brzeg morski, gdzie strumień
słony i mały ad mare profundum się sączy. Domy są tam budowane z ruin jakiegoś miasta,
które, jak twierdzą, jeszcze Sauromati zburzyli. Ale kilka budowli jest bardzo pięknych, choć
znacznie pokruszonych, które dawniej świątyniami były, dziś zaś Tatarowie do nich owce i
konie na noc zaganiają, jedną tylko w minaret obróciwszy. Z ziemi także wykopują czasem
kamienne figury, tak misternie rzeźbione jakoby żywe. Tym dzieci tatarskie na głowach sia-
dają lub kamieniami członki tłuką. Za mną też dzieciaki owe gruzem i nieczystością rzucały
wołając: gaur! gaur! Ale znosiłem to cierpliwie, zwłaszcza iż Aga Sulejman, jakoby po na-
szemu rzec: Salomon, miasta tego praefectus, który mnie omdlałego znalazł i pojmał, z po-
czątku przystojnie się ze mną obchodził. Czynił to dlatego, iż zbroję piękną i szablę sadzoną
na mnie wziąwszy, za znacznego w narodzie naszym mnie poczytał i okupu się wielkiego
spodziewał. Ja zaś bacząc, że szlachcicowi nawet i w niewoli, i przed nieprzyjacielem zmy-
ślać nie przystoi, wręczem mu to negował. Rzekłem więc, że jakkolwiek z przedniego rodu
pochodzę, przecie fortuny żadnej nie posiadam i z okupem nikt po mnie jechał nie będzie.
Czemu on w chytrości swej nie wierząc, tak do mnie po rusku mówił: ,,Ej, wy Lachowie!
Każden z was się chudopachołkiem powiada i okupu nie zaręcza, by was katować, za co sobie
rozkoszy wielkie od waszego Boga w niebie obiecujecie!”. Owo więc i do Azji, jako wielu
innych, mnie nie przedał i prawie wolność mając zupełną, co dzień nad brzeg chodziłem. Tam
in rupibus siadłszy, wpatrywałem się w dalekość morską jako turkus błękitną i myślom wo-
dze puszczałem. Częstom też rzewnie płakał, bom rozumiał dobrze, że dola moja zamknięta
już jest i przez nieszczęście przypieczętowana, ani bowiem o posługach rycerskich dla miłej
ojczyzny, ani o sławie, ani o Marysi myśleć nie mogłem. Przeto smutki ogarnęły mi duszę i
cierpienie toczyło serce i okrutna tęsknota wychodziła ze mnie ku Rzeczypospolitej i ku
wszystkiemu, com w niej utracił. Wolej bym był na świat nie przychodził, wolej w bitwie
zginął, wolej by mnie Sulejman od razu na męki wydał, bo przynajmniej palmę bym otrzymał
i dusznymi oczyma ujrzał to, po czym cielesne tęskniły. W boleści końcam boleści nie wi-
dział. Co piątku, który to dzień u Tatarów jest niedzielą, gdy inni jeńcowie wypoczynek od
pracy i mąk mieli, siadaliśmy przy strumieniu, w płakaniu sobie wzajem pomagając, a często
14
Strona 15
śpiewaliśmy psalm: Super flumina Babylonis. Tak nam dzień schodził na rozpamiętywaniu i
rozmowach o ojczyźnie, z których duszom pociecha była niemała. Zdarzyło się przy tym, iż
między jeńcami, którzy w Kizlich jarzmo niewoli dźwigali, sam jeden szlachcicem byłem;
przeto rząd nad nimi niejako sprawując, ukrzepiałem ich dusze, by nie znalazł się taki, który
by odstąpieniem od wiary prawdziwej niedolę swą okupić pragnął.
Jakoż Bóg tego nie dopuścił. Mając też u Tatarów dla spodziewanego okupu powagę, ulgi
niejakie innym jeńcom przynosić usiłowałem. Czasem tedy część strawy swej najgodniejszym
udało mi się oddać, czasem w robocie pomagałem, wody spragnionym przynosiłem, za ujmę
sobie tego nie poczytując, gdyż jeśli Pan Jezus prostych ludzi w urodzeniu i krwi upośledził,
przecież koronę w niebie im obiecał, a przez to ich młodszymi braćmi naszymi stworzył, któ-
rym od stanu rycerskiego należy się obrona i opieka. Oni też z pokorą całowali moje ręce,
chociażem im mówił, że niewolnikiem tylko na równi z nimi jestem i że godzina taka może
nadejść, w której mnie w większej jeszcze nędzy i upodleniu, niż sami są teraz, oglądać będą.
Czemu nie chcieli dać wiary, mówiąc: „Dla Boga! nie może to być!”. Alem ja wiedział, że
będzie, gdy Sulejmanowi na okup sprzykrzy się czekać daremnie, i gotowałem się na wszyst-
ko najgorsze, co ciało spotkać mogło, gdyż dusza, utraciwszy szczęście, była już w męce i
boleści.
Jakoż Sulejman jednego dnia przyszedł do mnie i mówił: „Źle czynisz, iż za łaskawość
moją niewdzięcznością się wypłacasz, gdyż jako gościa cię traktuję, a ty snadź w uporze
trwasz; bacz tedy, abym cię pod kolana moje nie zgiął”. A tu wraz zamysły swoje objawił i
żądał, bym do Rzplitej o tysiąc czerwonych złotych pisał, za które bym wolność mógł otrzy-
mać. Czego ja uczynić nie mogłem, a to raz, iż tylko trzysta czerwonych złotych miałem, do
których niewiele co z prowizji przyrosło; po wtóre bałem się, aby J. W. Tworzyański magna-
nimitate sua z własnej szkatuły za mnie płacić nie chciał, co by ambicji mojej przeciwnym
było. Gdy jednak Pan spuścił strach w kości moje przed gniewem Sulejmana, rzekłem mu,
aby chwile męki odwlec, iż woli jego posłusznym być muszę. Jakoż dałem mu list, ale do
jednego proboszcza, którego pod Kamieńcem miałem znajomym. Temu niewolę moją opi-
sawszy prosiłem, aby modlił się o wspomożenie dla mnie, które tylko z niebios przyjść mo-
gło. Uradowany w chciwości swej Sulejman pismo owo przez Tatarów idących na jarmark do
Suczawy wyprawił, dokąd także dworzanie od magnatów naszych po bakalie wyprawiani
bywają. Sam zaś łaskawszym się jeszcze na mnie uczynił i do ałusu swego, któren w całym
mieście najpiękniejszym był, mnie zaprosił. Był to zaś możny poganin i w narodzie swym
bardzo poważany, tak dla swego męstwa, jak i dla fortuny, która w jednym tylko go upośle-
dziła, a to iż z wielu żon żadnego syna nie spłodził, a córek pięć. Najstarszą z nich, Iłłę, wiel-
ce dla jej urody miłował. Przyszło mi ją często widywać, albowiem Tatarowie nie trzymają
niewiast swych, tak jak Turcy, w zamknięciu, ani też oblicza im pokrywać nie każą. Która też
do stołu przychodziła, z początku ze strachem na mnie i ciekawością jakby właśnie na jako-
weś monstrum spoglądając. Potem zasię, gdy przyrodzona jej dzikość poskromioną została,
często nie rzekłszy ni słowa bukłę ze skisłym mlekiem ku wargom moim pochylała lub gałkę
z ryżu i baraniego łoju ukręciwszy, w gębę mi takową na znak swej przychylności kładła.
Czemu Sulejman nie tylko się nie przeciwił, ale i sam to czynił, gdyż obcując ze mną co
dzień, wielce mnie polubił i częstokroć do porzucenia smutków namawiał. Przeze mnie też i
innym jeńcom lepiej się działo, albowiem Iłła wszelkiej żywności obficie im dostarczała.
Z takowej przyczyny oni pokochali ją i gdy wedle cysterny przechodziła, całowali szaty
jej, orędowniczką swoją ją zowiąc. Poganka też owa nie tylko gładkie oblicze, ale i miłosierne
serce miała, tak iż nieraz żal się robiło pomyśleć, że dla błędów wiary swej zgoła potępioną
być musi. Ku mnie zaś coraz więcej serca okazywała. Bywało, siadłszy skulona w kącie ałusu
i tyftykiem się z głową owinąwszy, po całych godzinach na mnie w milczeniu, jako kot, ja-
rzącymi oczyma spoglądała. Spytałem ją tedy raz, czego się tak we mnie wpatruje, ona zaś
rękę na czole, na wargach i na piersi położywszy, do nóg się moich pochyliła i rzekła: „Bak-
15
Strona 16
czy, niewolnicą twoją być pragnę”. I wraz uciekła, a mnie tymczasem żądzy grzeszne opadły,
od których w żarliwej modlitwie obrony szukać musiałem. Tego jednak jeszcze dnia przy-
szedł do mnie Sulejman i tak się ozwał: „Zwiodłeś mnie listem swoim, za co powinien bym
cię katować, gdy jednak Allach synami mnie nie pobłogosławił, nad młodością i urodą twoją
litość mam. Przeto ci powiem, iż jeśli błędy wiary swej porzucisz i proroka naszego przyj-
miesz, Iłłę, która cię miłuje, dam ci, synem cię swoim uczynię i wszystko, co mam, twoje
będzie”. Więc od wielkiego zdumienia pary zrazu z ust puścić nie mogłem, ale ochłonąwszy
odrzekłem mu, iż szatan Chrystusa kusił, królestwa mu różne z góry ukazując.
Rozgniewany tymi słowy, ryknął jakoby zwierz dziki; zaraz szaty, jakie na sobie miałem,
zwlec mi kazał i wyszedł. Co gdym uczynił, symarę zgrzebną mi niewolnik Kałmuk przyniósł
i wodę trzodom groźnie nosić polecił. A tak pamiętam, iż było to w poniedziałek, gdym do
posług onych wziąć się musiał. Chodziłem w górę do strumienia, który u morza był słony, ze
skórzanymi workami i tam wodę czerpiąc do cysterny kamiennej ją wlewałem. Tatarki, które
prać chusty do strumienia także chodziły, poszczuły mnie psami. Wieczorem nie poszedłem
jako poprzednio do ałusu, ale spać się między wielbłądami układłem, a żem się uznoił, Bóg
mi sen zaraz zesłał. Nagle, zbudziwszy się, jakowąś figurę wiotką ku mnie w świetle miesiąca
idącą spostrzegłem. Przeżegnałem się myśląc, iż ducha widzę, ale to była Iłła, która naczynia
z wodą i oliwą niosła. Potem nogi moje obmywszy i namaściwszy, wpodle mnie w kuczki
siadła, po dawnemu w milczeniu mi się przypatrując, z oczu zaś jej wielkie, srebrne krople
spływały. Rzekłem tedy: ,,Iłło, czemuś przyszła?”. Ona zaś poczęła szemrać cicho, miesiąco-
wi źrenice swe mokre oddając: „Bakczy, czemu mną pogardziłeś?”. I od płakania więcej mó-
wić nie mogła. Wówczas poruszyło się we mnie ku niej serce i chciałem ją do łona mego gar-
nąć, ale zaraz Marysia bieluchna stanęła przede mną i grzeszna myśl precz odleciała. Rzekłem
więc, że mężem jej, choćby dla jej wiary, być nie mogę, która w oczach moich tym jest dla
duszy ludzkiej, czym plugawa rdza na żelezie; ale więcej jej dać mogę niźli wszystko, co od
ludzi spotkać ją mogło, a to chrzest święty, któren ją z grzechu pierworodnego obmyje i zba-
wienie jej zapewni. Ona jednak, w ślepocie swej przejrzeć nie mogąc, z desperacją wielką za
głowę się rękoma ułapiwszy, jak przyszła, tak i odeszła. Na drugi dzień powróciłem do swojej
pracy, która tym cięższą była, że jeść skąpo mnie dawali. Napotkałem też i Sulejmana. Ten
rzekł: „Zegnę cię”. Na co odpowiedziałem: „Ciało moje tylko zegniesz, gdyż wiedz, że duszę,
ślachcicem będąc, mam nieugiętą”. Co usłyszawszy, ze zgrzytaniem zębów się oddalił. Tak
mnie Bóg skarał za ów symulowany list, bo gdybym go nie pisał, nie byłbym tak srodze Su-
lejmana, odrzuciwszy jego córkę, przeciw sobie podniecił.
W piątek przyszli jako zwykle niewolnicy rozmyślać, smutne pieśni śpiewać i rany myć.
Ujrzawszy mnie w moim upodleniu, z rzewliwym płaczem do nóg mi przypadli krzycząc:
„Majestat pański został pohańbiony!”. Alem ja tak nie mniemał, gdyż Chrystus, choć z kró-
lewskiego rodu będąc, większą jeszcze poniewierkę cierpiał, chcąc przez to stanowi ślachec-
kiemu okazać, że godność krwi zacnej nie cierpieniem, jedno strachem przed cierpieniem się
kala. Jeńcowie zaś wiedząc o kondycjach, jakie mnie Sulejman dawał, wołali: „Udaj, panie,
że proroka przyjmujesz, co jeśli pozorne będzie, duszy swej nie zgubisz, a tak synem możne-
go Sulejmana zostawszy i sobie, i nam ulgę przyniesiesz, bo twoimi niewolnikami będzie-
my”. Wtedy rzekłem im, iż gdy tak radzą, psom bliskimi być muszą, albowiem szczekaniem
przeciw Bogu gęby swe plugawią, nie rozumiejąc, że nie godzi się bić choćby pozornie po-
kłonów przed fałszywymi proroki. Na to rzekli: „Głowy my tu wszyscy położymy” – i w de-
speracji trwali, Bóg bowiem nieurodzonym ludziom odmówił honoru i baczniejszymi ich na
wygody doczesne uczynił...
Usłyszawszy o tym praefectus Sulejman bardzo się rozgniewał i głodem zgiąć mnie posta-
nowił. Zabić bowiem ani przedać mnie nie chciał, bo mnie sam dawniej miłował i dla Iłły
tego uczynić nie mógł, która, jako się później dowiedziałem, gdy się przeciw szyi mej odgra-
żał, szat jego z wielkimi prośbami się czepiała, w tej nadziei ojca utrzymując, iż umysł mój
16
Strona 17
kwoli ich chęciom wkrótce się zmieni. Przyszły tedy na mnie czasy wielkich utrapień i prze-
widywana godzina męki wybiła. Ale gdym pomyślał o ojcach moich, o sławie i o nieskazitel-
ności imienia, które mnie zostawili, moc wielka wstąpiła w serce moje. Jedno więc o tym
myślałem, by ślacheckiemu stanowi, którego dignitatem w sobie nosiłem i któren jest Rze-
czypospolitej fundamentem, czymkolwiek w niewoli swej hańby nie przynieść. Rzekł mi Su-
lejman, chcąc, abym się zhańbił: „Z psami wolno ci jadać i to, co im rzucą, brać możesz”. Nie
chcąc, aby się to stało, żywiłem się tylko szarańczą, którą na piaskach morskich znajdowałem.
Często też z początku żywność przy mnie przez jakąś niewidomą rękę kładziona była, w
czym domyślałem się Iłły. Ale później strzeżono jej, aby tego czynić nie mogła. Inne zaś cza-
rownice tatarskie nie tylko że miłosierdzia nade mną nie miały, ale raz zbiły mnie kijankami
tak, iż całe moje ciało sine było. Jeśli więc szarańczy zbrakło, głód cierpiałem. Czasem mi
także niewolnicy figi po tatarskich ogrodach zbierane przynosili, ale gdym ujrzał, iż chłosty
za to otrzymują, kazałem im tego poniechać. Spoglądali na mnie ze łzami, powtarzając: „Pa-
nie nasz, na co ci przyszło!”. Niewola też nie tylko moja, ale wszystkich sroższą się stała,
gdyż Tatarowie wielką złością ku nam zapłonęli. Jeden zasię Kozak niebożątko, imieniem
Fedko, na pal był wbity, na którym drugiego dnia dopiero, powtarzając: Chrystu! Chrystu! –
umarł. Nocą zdjąwszy go z pala pogrzebaliśmy ciało w piaskach morskich, o śmierć równie
piękną Boga prosząc, za którą Fedko pewnie w niebie przez Ojca Przedwiecznego był nobi-
litowany i purpurą okryty, i do chwały najwyższej wyniesiony.
Rychło i ja już z ziemską powłoką moją rozstać się myślałem, albowiem miesiąc upłynął,
jak się szarańczą żywiłem, która coraz rzadszą w piaskach była. Wychudłem i sczerniałem
srodze, i nogi chwiały się już pode mną. Wory, gdym je w strumieniu napełnił, dźwigałem z
jęczeniem, aż wreszcie na barłogu podle zagrody dla wielbłądów siadłszy, ruszać się więcej
nie mogłem. To one bestie, serca lepsze od pogan mając, wyciągały do mnie szyje swe zgięte
przez płot i prychając nozdrzami, litowały się nade mną. Wszelako raz w nocy na wpół we
śnie znowu Iłłę widziałem, która wody i jedzenia mi przyniosła. Dla osłabienia wielkiego
sypiałem i we dnie, a Bóg w miłosierdziu swym sny mnie o miłej ojczyźnie zsyłał i Marysia
przychodziła do mnie także, cała w bieli i z anielskimi skrzydłami na plecach, którymi od
spiekoty głowę moją osłaniała. Ona przychodziła zawsze w południe, w skwar wielki, a nad
wieczorami, gdym bywał najsłabszy, słyszałem rożne śpiewania z nieba dochodzące. Podob-
no czas jakiś byłem bez przytomności, bom świata ziemskiego nie widział, ale potem zdrowie
wróciło, gdyż ujrzałem znów kupę barłogu, zagrodzenie dla wielbłądów i głowy onych zwie-
rząt ku niebu powyginane. Pewnego razu Sulejman przechodząc koło mnie rzekł: ,,Poznaj
moc sług proroka!” – na co odpowiedziałem: „Poznaj cierpliwość sługi Chrystusa”.
Tymczasem nadeszło drugie święto: Czaczuk-bairon. Tatarowie, gdy noc zapadła, poza-
palali owe wspomniane lampki weneckie, którymi całe miasto ozdobili; potem łuczywo każ-
den w ręku dzierżąc na drogi wyszli i gromadami chodzili. A było to w pełnię samą. Więc oni
ku miesiącowi oczy zwróciwszy wołali wielkimi głosami do swego Boga i do swego proroka,
bo taki u nich obyczaj, by przez całą noc chodzić i modlić się. Jałmużny wielkie też dnia tego
czynią; więc niewolnicy usiedli także rzędami wedle drogi i o co który prosił z żywności albo
szat, to i otrzymał. Innym także lata służby zmniejszyli, a niejakiego esaułę, któren z wody
tatarskie dziecko wyciągnął, wolnością obdarowali, bo mało co im się godzi w ten dzień od-
mawiać. Z tego powodu radość wielka między niewolnikami była, gdyż żaden głodu nie cier-
piał ani plag nie otrzymał, ani śmiercią był karany. Sulejman przechodził koło barłogu, na
którym leżałem, a wedle niego szła Iłła, ale bardzo dumnie, gdyż wcale na mnie nie spojrzała.
Wszelako placek jęczmienny z kosza wziąwszy rzuciła mi go, w inną stronę spoglądając, któ-
ren w pobliżu siedzący niewolnik Kałmuk porwał. Sulejman zaś myślał, iż razem z innymi
będę żebrał i byłby mi wonczas nie odmówił. Ale choć z dawna nic już w gębę nie brałem,
nie zdało mi się rzeczą godną ślachcica na równi z pospólstwem ręce wyciągać i wolałem
głód, co mi szarpał wnętrzności, powietrzem tłumić. Mówił tedy Sulejman do innych: „Za-
17
Strona 18
prawdę, żelazną duszę ma ten nieużyty człowiek i znać, trzeba by go prosić, aby nad sobą
miał litość, gdyż pychę swą nad wszystko przekłada”. I nie wiedział o tym poganin, że wtedy
właśnie dusza moja w prochu i osłabieniu największym kładła się przed Panem, bo męka była
prawie ode mnie silniejsza. W nocy jednak ktoś znowu żywność koło mnie położył, którą
chciwie zjadłszy poczułem się mocniejszy. Zwlokłem się zaraz z barłogu i choć ręce i nogi mi
drżały, począłem na nowo nosić wodę do cysterny. Szarańczy też Bóg przez dni następne
zesłał obfitość, a przy tym głód mnie przyuczył jeść plugastwo morskie, które w kształcie
swym szpetne, złe przecie nie jest. Żyłem tedy jako ptak z dnia na dzień, a gdym po brzegu
morskim chodził, każda fala przynosiła do nóg moich one ślimaczki marne, tak nimi jakby
orzeszkami grzechocząc.
Noce poczęły być chłodne bardzo. Innym niewolnikom w ałusach chronić się dozwolono,
ja zaś na moim barłogu sypiać musiałem, ale litościwe wielbłądy kładły się koło mnie, ciała-
mi swymi i oddychaniem mnie rozgrzewając. Myślałem, że zimy nie przetrzymam i to była
jedna nadzieja moja, bo innej przed sobą nie miałem. Ach! miła matko, miła ojczyzno, jakoże
mi za tobą tęskno było! – i za tobą, dzieweczko moja, której nie widząc nie tylko miłować nie
przestałem, ale pragnąłem więcej jako wody w znoju, jako chleba w głodzie, jako śmierci w
męce...
Wszelako Opatrzność różnymi sposoby czuwa nad tymi, których doświadcza. Gdyby bo-
wiem nie nędza i poniewierka, w jakiej żyłem, mógłby mnie Sulejman do Carogrodu lub do
Galaty przedać, gdzie są wielkie niewolników targowiska, a teraz z powodu onej mizerii nikt
by mnie i darmo wziąć nie chciał, bo więcej do konającego człeka lub do Łazarza niż do ryce-
rza byłem podobny. Mniejsza, iż tylko smolna symara okrywała nagie członki moje, ale chu-
dość moja żyjącym kościotrupem mnie czyniła, a przy tym włos bujny wyrósł mi na brodzie i
głowie, skóra popękała na całym ciele i pokryła się strupami i liszajami od wielbłądów. Inni
za trędowatego mnie mieli i nawet w niewolnikach obrzydliwość wzbudzać począłem. Alem
już ciało swe, powłokę marną, która jak każda odzież zedrze się i w szmaty popada, za grze-
chy moje ofiarował, bo tylko dwie rzeczy trwałe być mają, a to: dusza nieśmiertelna i honor,
który na urodzeniu się fundując tak pryncypalnym jest dla niej przymiotem, jako właśnie
światłość dla gwiazd niebieskich.
18
Strona 19
IV
...Nadeszła wiosna i znowu cieplejsze słońce oświeciło nędzę moją. Tak zaś już do niej
przywykłem, żem prawie zapomniał, iż są szczęśliwi ludzie na świecie. Bociany, pliszki, ja-
skółki i skowronki leciały stadami ku północy, a jam im mówił: ,,Ptaszyny marne, ach! mów-
cie Rzeczypospolitej i wszelkim stanom, żem jako szlachcic patriota wytrwał i choć tak moc-
no do ziemi przybity, choć tak nogami pogan zdeptany, przed Panem moim tylko płaczę, a dla
nieprzyjaciół dumne oblicze chowam i ducha w ucisku nie dałem”. Koniec mej nędzy był
jeszcze daleki, ale wiosna owa zmiany i wróżby nowe przyniosła i dziwnych zapowiedzi była
pełna. Na niebie nad Krymem zjawiła się rózga gniewu Bożego, kometa, i sinym okiem mru-
gając trzęsła ogonem na zatracenie Krymowi i pogaństwu. Przerażeni Tatarowie z gwarem,
brzękaniem i krzykiem po nocach chodząc, chmury strzał zapalonych z łuków ku niebu ci-
skali, aby zestraszyć onego ptaka złej wróżby. Księża im post ogłosili, czarnoksiężnicy prze-
powiadali plagi. Strach padł na serca ludzkie i nie był strach daremny, bo wieści doszły, że
nad Palus Maeotis wybuchła zaraza. Wyprawy miały iść tej wiosny do Rzeczypospolitej
dwoma szlakami i nie poszły. Ludzie kupami w dzień na ulicy stojąc rozmawiać głośno nie
śmieli, a jedno oczy ku wschodowi zwracali, skąd miał „czarny dziw”, jak go zwali, nadle-
cieć. Coraz to nowe wieści krążyły między ludem, aż wreszcie gruchnęło po Kizlich, iż mór
już się w stolicy chanowej pokazał. Sam chan ze stolicy uciekł. Jedni mówili, że się w góry,
które są na południu, z żonami swymi schroni, inni, że do Kizlich, gdzie wiatry morskie
czyszczą powietrze, przyjedzie.
* * *
Przybył tedy chan za poradą wróżbitów do Kizlich, pędząc przed sobą trzody okrutne, aby
miał co jeść z dworem swoim. Praefectus Sulejman ze czcią go wielką podejmował, a ludzie
na twarzy przed nim padali, bo go niewolnicy owi prawie za Boga i powinowatego ciałom
niebieskim mają. Ordy niewiele było przy nim, jedno dwór i tysiąc baskaków i nieco hodżów
i agów w żółtych tołubach, bo obawiano się, aby w wielkim nagromadzeniu ludzi łatwiej nie
okazała się zaraza. Wędrowała ona po Krymie głównie w tej części, którą Jenikalską zowią.
Tam rzuciwszy się na jakowe miejsce, wzięła pogłówne, a inne ałusy minęła całkiem, gdzie
zaś przeszła, tam nawet ptactwo padało. Ale do Kizlich o dwa dni drogi najbliżej przyszła.
Dziękował tedy Bogu chan za ocalenie i szczodrze wróżbitów obdarzył, a wielu też niewolni-
kom wolność darował. Ale właśnie gdy inni frukta łaski jego zbierali, na mnie przyszła ostat-
nia próba.
* * *
Pewnego razu, przejeżdżając podle barłogu, na którym leżałem, bardzo blisko przyjechał, a
spojrzawszy na mnie pytał Sulejmana, co by to był za człowiek tak nędzny. Ten co odrzekł,
nie wiem, widziałem jedno, że długo ze sobą rozmawiali i widać Sulejman na niewdzięczność
i zatwardziałość moją się skarżył, gdyż w końcu rzekł głośno: ,,Spróbuj go, panie!”. Czym
zaciekawiony chan sam ku mnie koniem ruszył. Wnet dwa czaukczy lecieli przed nim, krzy-
cząc: „Na twarz, psie niewierny!”. Alem tego nie uczynił, choć mnie długimi trzcinami po
głowie bić poczęli. Więc on władca zbliżywszy się pytał: „Czemu przede mną na twarz upaść
nie chcesz?”. Odpowiedziałem mu: „Panie, jeśli ślachcicowi przed własnym królem tego czy-
nić się nie godzi, jakże chcesz, abym przed obcym i poganinem to czynił?”. Tu chan odwró-
ciwszy ode mnie twarz rzekł: „Roztropnie mówiłeś, Sulejmanie”. A potem do mnie: „Gdy-
bym ci wybór dał, albo cześć mi oddać i na twarz upaść przede mną, za co wolnością byłbyś
obdarzony, albo śmiercią okrutną umrzeć – co byś wybrał?”. Na to odrzekłem, że niewolni-
19
Strona 20
kowi wybierać nie przystoi, niechże więc uczyni ze mną, co zechce, niech jednak baczy, że
każden najpodlejszego stanu człowiek może śmierć okrutną zadać, ale majestat monarszy, w
woli Boga swoje intium mając, wtedy Stwórcy najpodobniejszym się staje i najlepiej swą po-
tęgę oznajmia, gdy nie śmierć, ale życie dawa. On zastanowiwszy się nad moimi słowy tak
potem mówił: „Jeśli, niewolnikiem będąc, nie chcesz mi czci oddać ani mię słuchać, tedy
przeciw Bogu postępujesz, który niewolnikom posłuszeństwo przykazał”. Odrzekłem: „Ciało
moje jest tylko w niewoli”. Co słysząc, Tatarowie aż pobledli, ale on był cierpliwy, gdyż nie-
próżno nazywano go Roztropnym. Namyśliwszy się tedy odjechał, ale odjeżdżając powiedział
agom i czaukczom swoim: „Gdy w niewolę niewiernych popadniecie, temu człowiekowi
bądźcie podobni”. Więc potem miałem spokój przez dwa dni i jeść mi przynosili. Inni zaś
przychodzili nawet do mnie, mówiąc: „Pan nasz cię nie zapomni; ale gdy do łaski cię wynie-
sie, nie zapominaj o nas”.
Tak niewolnictwo upodliło serca tych ludzi, że w przewidywaniu zmiany fortuny mojej
jeszcze mnie na barłogu leżącego już sobie kaptowali. Ja zaś cieszyłem się w duszy, bom my-
ślał, iż może wolność, a z nią i szczęście moje odzyszczę. Po dwóch dniach chan przejeżdża-
jąc, znowu ku mnie konia zwrócił: „Rozważałem – rzecze – słowa, któreś rzekł, w mądrości
mojej i na wagach mej sprawiedliwości je położyłem. Znalazłeś za twoje męstwo łaskę u
mnie; mów tedy, czego byś pragnął, abym dla cię uczynił”. – Odpowiedziałem, że w wolnym
zrodzonemu stanie wolność najmilszym by mi była fruktem łaski jego. On spytał: „A gdy ci
jej odmówię?”. „Tedy daj śmierć” – odrzekłem. On znowu się zastanowił, ile że chciał, żeby
wszyscy podziwiali i sławili mądrość jego, iż nic bez namysłu nie przedsiębierze. A przez ten
czas serce biło we mnie jakoby młotem. Namyśliwszy się, mówi: „Gaurze! nie naciągaj łuku
zbyt mocno, aby zaś nie pękł i ręki ci nie zranił; przeto ci powiem ostatnie słowa: żółty tołub
ci dam, do dworu cię mego wezmę, dostatkami nagrodzę i koniuszym moim uczynię, odmia-
ny wiary nie wymagając, byłeś rzekł, iż z dobrej woli służyć mi będziesz”. Wtedy zadrgało
mi serce zrazu radością wielką, ale wnet pomyślałem, że to pokusy są może szatańskie, a po-
tem jeszcze – co rzeknę ojcom moim, gdy mnie spytają: czym byłeś na świecie? Zali rzeknę
onym rycerzom w boju poległym: koniuszym byłem z dobrej woli tatarskim? I okrutny strach
mnie zdjął przed tym ojców pytaniem, większy niżeli przed męką i śmiercią; wyciągnąwszy
tedy do chana ręce, wołałem: „Panie! woli ty mojej nie żądaj, bo wola z duszy wychodzi, du-
sza zaś nie tylko wiary jest pamiętna, lecz i stanu, w którym na świat przyszła, a stan ów od
ojców wziąwszy, muszę im go odnieść nieskalanym”. „Niewolniku, złamałeś łuk” – rzekł
chan i już widziałem, że godzina nadeszła, bo gniew począł występować na jego oblicze, ale
się opamiętał i takimi do Sulejmana ozwał się słowy: „Mądry Sulejmanie! Zaprawdę, w łasce
za daleko z tym psem zaszedłem, a teraz ci przykazuję, byś go złamał koniecznie; ale nim
życie mu weźmiesz, do tego męką go doprowadź, by nawet u twoich nóg w pokorze się czoł-
gał”.
W tym odjechał, a mnie zaraz z rozkazu Sulejmana Kałmukowie porwawszy przywiązali
do pala. Co było ludu i niewolników, wszystko się zbiegło, aby patrzeć, jakie męki będą za-
dawane. Ja zaś duszę ku Bogu ze wszystkich sił wytężywszy o to najwięcej Go błagałem, by
mi sił dodał i upodlić się nie pozwolił. I wraz poczułem, że modlitwa została wysłuchana, bo
duch mocny na mnie wionął. I pomyślałem, żem przedstawiciel jest tej siły Krzyża, co się nie
zgina, żem ja tu poseł jest Rzeczypospolitej, na mękę od stanów delegowany, żem ja tu żoł-
nierz na ordynansie Chrystusowym moriturus i powołany, abym fundamentem życia mego
świadczył o duchu, który jako ogień niebieski nie gaśnie. A pomyślawszy tak, choć nędzny,
prochem pokryty, głodem wychudły, bezsilny, taki niezmierny w sobie poczułem majestat,
jakobym z wyniesienia na świat poglądał. Kałmukowie zaś siec mnie surowcem poczęli i
wkrótce krwią spłynąłem. Pytali mnie tedy: ,,Padniesz twarzą?”. Odpowiadałem: „Ślachcicem
polskim jestem”. Wtedy ci siekli mnie na nowo, inni zaś ognia wolnego pod nogami mymi
napalili, abym się piekąc prędzej o litość zawołał. Jakoż począłem ustępować, ale nie duszą,
20