Marek Hlasko - Piekni dwudziestoletni
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | Marek Hlasko - Piekni dwudziestoletni |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
Marek Hlasko - Piekni dwudziestoletni PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd Marek Hlasko - Piekni dwudziestoletni pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. Marek Hlasko - Piekni dwudziestoletni Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
Marek Hlasko - Piekni dwudziestoletni Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
tytu�: "Pi�kni, dwudziestoletni"
autor: Marek H�asko
tekst wklepa�: [email protected]
- SERIA Z TUKANEM
- WYDANIE PIERWSZE
- WYDAWNICTWA ALFA WARSZAWA 1988
- Projekt ok�adki Marek P�oza-Doli�ski
- Redaktor techniczny Ewa Guzenda
- Tekst wed�ug edycji - Marek H�asko "Pi�kni, dwudziestoletni" - ParyS 1966
Instytut Literacki - Copyryght (c) 1968 by Mieczys�aw Andrzej CzySewski
- ISBN 83-7001-248-5
Spis Tre�ci
Od Wydawcy...2
Sznurowade�ka, paseczek, krawacik...3
Wroc�aw, Obory, Wyspa R�S...14
Reporter najbardziej bojowego pisma w Polsce...27
Goofy the Dog...38
Feliks DzierSy�ski i Bogey...52
Mam drzwi do szafy dwudrzwiowej, oszklone...70
Hotel "Victory"...92
* * * OD WYDAWCY
Wydawnictwa "Alfa" przekazuj� do r�k Czytelnik�w "Pi�knych, dwudziestoletnich",
utw�r Marka H�aski napisany w 1966 r. i dot�d w Polsce nie publikowany. Zawiera
on wiele osobistych pogl�d�w i refleksji autora, wielokro� jednostronnie
oceniaj�cych ludzi i wydarzenia. Autor - przebywaj�cy w tym okresie na
emigracji, nie mog�c powr�ci� do kraju - w widzeniu spraw, ludzi i przeSytych
zdarze� zawar� wiele Salu i przepe�niaj�cej go goryczy. Wychodz�c z za�oSenia,
Se jest to zbyt waSny utw�r Marka H�aski, aby polski czytelnik nie m�g� si� z
nim nie zapozna�, zdecydowali�my si� go wyda�, nawet z t� �wiadomo�ci�, Se wiele
os�b moSe by� uraSonych pogl�dami i ocenami autora, jak teS wiele jego ocen
wydarze� sprzed lat - w �wietle obecnie posiadanej wiedzy spo�ecznej - moSe si�
wyda� niesprawiedliwymi.
* * * SzNUROWADE�KA, PASECZEK, KRAWACIK
W roku tysi�c dziewi��set pi��dziesi�tym �smym, w lutym, wysiad�em na lotnisku
Or�y z samolotu, kt�ry wystartowa� z Warszawy. Mia�em przy sobie osiem dolar�w;
mia�em dwadzie�cia cztery lata; by�em autorem wydanego tomu opowiada� oraz dw�ch
ksi�Sek, kt�rych wyda� mi nie chciano. By�em takSe laureatem Nagrody Wydawc�w,
kt�r� otrzyma�em na kilka tygodni przed wyjazdem z Warszawy. I jeszcze jedno:
zosta�em uznany za cz�owieka sko�czonego i stwierdzone zosta�o ponad wszelk�
w�tpliwo��, Se niczego juS nigdy nie napisz�. Jak powiedzia�em, mia�em wtedy
dwadzie�cia cztery lata - ci, kt�rzy pogrzebali mnie szybko z wpraw� zawodowych
grabarzy, byli lud�mi starszymi ode mnie o lat trzydzie�ci lub wi�cej. Adolf
Rudnicki napisa� kiedy�, Se najmodniejszym kierunkiem w literaturze polskiej
jest miaSdSenie i niszczenie. Ten sam Adolf Rudnicki, kiedy wydrukowa�em swoje
pierwsze opowiadanie, zapyta� mnie: "Czy pa�scy koledzy m�wi� juS, Se pan si�
sko�czy�?" - "Dlaczego?" zapyta�em. "Bo ja," powiedzia� Rudnicki, "kiedy
napisa�em Szczury, moj� pierwsz� ksi�Sk�, spotka�em Karola Irzykowskiego i
Irzykowski spyta�: "Czy pa�scy koledzy m�wi� juS, Se pan si� sko�czy�?"
Wysiadaj�c z samolotu na lotnisku Or�y my�la�em, Se najp�niej za rok b�d� z
powrotem w Warszawie. Dzisiaj wiem, Se nie wr�c� do Polski juS nigdy; pisz�c to
jednak wiem takSe, Se chcia�bym si� omyli�. Przez wiele lat nie m�wi�em po
polsku; Sona moja jest Niemk�; wszyscy moi przyjaciele s� Amerykanami lub
Szwajcarami i z przeraSeniem zauwaSy�em, Se pocz��em my�le� w obcym j�zyku i
t�umaczy� to sobie na polski. Wiem, Se to oznacza m�j koniec; moi grabarze z
Warszawy nie pomylili si�. W tym zawodzie cz�owiek myli si� najrzadziej. Nie
m�wi�em nigdy nikomu o motywach, kt�re sk�oni�y mnie do pozostania na Zachodzie.
Kiedy pytali mnie dziennikarze - odpowiada�em im najg�upiej jak tylko umia�em;
wreszcie odczepili si� ode mnie. Nie umia�em odpowiedzie�, dlaczego opu�ci�em
m�j kraj, poniewaS nie opu�ci�em go nigdy. Spr�buj� jednak napisa� o tym,
dlaczego mieszkam w innym kraju, a w�a�ciwie w innych krajach: mieszka�em juS w
Anglii, Hiszpanii, w Niemczech, w Szwajcarii, Francji, Austrii, Danii, Izraelu i
jeszcze paru innych. Zacz��em pisa� maj�c lat osiemna�cie; winna jest moja
matka, kt�ra dawa�a mi ksi�Ski do czytania - tak, Se sta�o si� to moim drugim
na�ogiem. Szko�y nie uko�czy�em; cz�ciowo na skutek komplikacji rodzinnych,
cz�ciowo na skutek idiotyzmu, stwierdzonego przez nauczycieli. Nie jestem
pewien do dzisiaj, czy mi�dzy fizyk�, algebr�, matematyk� i chemi� zachodzi
jakakolwiek r�Snica i nigdy si� tego nie dowiem. Nie wiem, czy czterdzie�ci
dziewi�� da si� w og�le podzieli� przez jak�kolwiek cyfr�; je�li to si� w og�le
jakim� cudem uda, to na pewno nie mnie. Przez szko�� powszechn� przepcha�em si�
tylko dzi�ki temu, Se nauczycielem matematyki by� ten sam nauczyciel, kt�ry
uczy� j�zyka polskiego. Kiedy w czasie wojny chodzi�em do szk� si�str zakonnych
w Warszawie na Tamce, panowa� tam zwyczaj, Se najgorszemu uczniowi przyczepiano
olbrzymie o�le uszy z papieru; nosi�em je przez ca�y czas. Po wojnie, "jak
wybuch�a nowa Polska", sytuacja moja polepszy�a si� nieco; nie potrzebowa�em
nosi� o�lich uszu - po prostu sta�em sobie w k�cie, odwr�cony twarz� do �ciany.
W tych warunkach ci�Sko nauczy� si� czegokolwiek; ale do �smej klasy dawa�em
sobie jako� rad�, "jad�c" na wypracowaniach z polskiego. Potem zacz�a si�
katorga. Ze szko�y og�lnokszta�c�cej wyrzucono mnie za g�upot�: by�a to szko�a
numer dwa imienia La Guardii, potem - Marii Konopnickiej. Na wniosek kuratora
pos�ano mnie do poradni - nie jestem pewien, czy dobrze zacytuj� nazw� -
psychotechnicznej, czy co� w tym rodzaju. Kazano mi uk�ada� jakie� klocki,
kazano mi do jakich� idiotycznych tekst�w wpisywa� brakuj�ce s�owa, zadawano mi
szokuj�ce pytania dotycz�ce moich rodzic�w i krewnych; wreszcie kazano mi si�
rozebra� do naga i uznano za niezdolnego do nauki w szkole typu humanistycznego;
pos�ano mnie do szko�y handlowej we Wroc�awiu - czy teS do Sp�dzielni
Handlowej, wychodz�c widocznie z za�oSenia, Se idioci niezb�dni s� w handlu; by�
moSe chodzi�o tu o dobro kupuj�cych. Nie wiem. Kariera moja sko�czy�a si� po
paru lekcjach matematyki. W tym czasie otworzono w Warszawie Szko�� Techniczno-
Te-atraln�; pojechali�my tam z moim bratem J�zefem - przez trzy miesi�ce brat
m�j odrabia� za mnie zadania z matematyki, chemii i algebry, jednak na skutek
tak zwanej wa�ni rodowej przesta�; wyrzucono mnie znowu. By�a to dobra szko�a;
mie�ci�a si� w gmachu YMCA w Warszawie i mieli�my basen. Dyrektorem szko�y by� - o ile pami�tam - �migrodzki, imponuj�cy brodacz, kt�ry m�g�by gra� kapitana
statku z opowiadania Conrada "U kresu si�". Tam teS pozna�em Basie �widzi�sk�,
�licznego, rubensowskiego anio�ka, i zapa�a�em ku niej uczuciem. Bez
wzajemno�ci. Wr�ci�em do Wroc�awia, gdzie zacz��em pracowa� i chodzi�
jednocze�nie do wieczorowej szko�y rzemie�lniczej; juS nie pami�tam, dlaczego
mnie wyrzucono. Wtedy zacz��em gra� w klubie sportowym jako �rodkowy napastnik.
Nie by�em utalentowanym graczem, ale na boisku odznacza�em si� zwierz�cym
okrucie�stwem. Jak w tym opowiadaniu �apka, przed kaSdym meczem sekretarz klubu
wzywa� mnie, m�wi�c: "H�asko - je�li nie skosicie przynajmniej dw�ch,
zostaniecie usuni�ci z klubu dyscyplinarnie." W tymSe klubie sportowym nauczy�em
si� r�wnieS gra� w pokera; tamSe pozna�em Tadka Mazura, kt�ry by� "bratankiem"
jednego z pisarzy nie ulegaj�cego w spos�b przesadny wdzi�kom kobiecym. Tadek
sam pr�bowa� pisa�; przychodzi�em czasem do niego i w ten spos�b pozna�em jego
"wuja" - by� to pierwszy cz�owiek pisz�cy, kt�rego pozna�em osobi�cie. Tam teS
pozna�em "Kap�" - innego koleg�, kt�ry by� potem naszym lewym napastnikiem i
kt�ry umia� kopa� przeciwnika najpierw w piszczel, a padaj�cego juS - w twarz.
Kap� - to strza� praw� lub lew� stron� buta; oczywi�cie zewn�trzn�. Kap�
potrafi� tak kopn�� zawodnika, Se s�dzia nie m�g� tego zauwaSy�. By� przy tym
bardzo grzeczny: zawsze podnosi� skopanego i k�ania� si� s�dziemu. Widzia�em
potem podobnego go�cia: by� to bokser wagi lekkiej, D�bisz z �odzi, "Gentleman
ringu"; potrafi� w mgnieniu oka uderzy� jednocze�nie poniSej pasa i doprawi�
�okciem w �uk brwiowy; po czym ze skruszon� min� k�ania� si� s�dziemu. Wygrywa�
dziewi��dziesi�t procent walk przez techniczne K.O. Tadek, Kap� i ja chodzili�my
co niedziela do Hali Stulecia we Wroc�awiu, gdzie odbywa�y si� mecze bokserskie.
Nie dysponuj�c jednak funduszami wchodzili�my przez dach, co nie wyklucza�o
utraty Sycia. Gospodarzem hali by� w�wczas s�dzia Miku�a - atletyczny grubas,
kt�ry wyrzuca� nas kopniakiem; potem jednak polubi� nas wszystkich za fanatyzm i
wpuszcza� nas bez bilet�w. Naszym idea�em by� wtedy Ryszard Waluga - chyba z IKS
Wroc�aw. By� to dobry fighter o silnym ciosie i �wietnej technice; potem jednak
kochali�my wszyscy Kasperczaka "Laleczk�", naszego pierwszego powojennego
Mistrza Europy. Chodz�c na mecze pozna�em - z daleka - dw�ch innych pisarzy.
Jednym by� Sta� Dygat, siedz�cy zawsze w pierwszym rz�dzie z min� pe�n�
dezaprobaty; a w czasie mistrzostw Polski w roku 1949 ujrza�em "Strasznego
J�zia" Prutkowskiego. Widzia�em wtedy najpi�kniejsz� walk� mojego Sycia:
Antkiewicz - Bazarnik w pi�rkowej. Ale idea�em naszym by� "Tolek". Seby zobaczy�
walk� Tolka z Czechos�owakiem Torm� jechali�my we tr�jk� bez bilet�w z Wroc�awia
do Warszawy; bez bilet�w weszli�my na sal� i bez bilet�w wr�cili�my do
Wroc�awia. My wszyscy: Tadek, Kap� i ja, Syli�my z pokera, graj�c - jak to si�
m�wi�o - na RGO. Poma�u interesy zacz�y si� psu�: za hazard usuni�to nas z
klubu; Tadek poszed� do wi�zienia, a ja z Kapem wzi�li�my si� za bandytyzm.
Pierwsz� powaSn� prac� przeprowadzili�my w szkole handlowej; o moSliwo�ciach tej
imprezy poinformowa� nas inny kolega klubowy, "Kaczor". Kaczor wybi�, niby to
niechc�cy, okno w szatni szkolnej wychodz�ce na s�siedni� ulic�. Nast�pnego dnia
Kap� czeka� juS tam, a ja wzi�wszy teczk� wszed�em z innymi uczniami do szatni i
ukry�em si� za paltami. By�em wtedy ch�opcem ma�ym, o szczerym spojrzeniu
S�owianina, kt�ry k�amie. Lekcja si� zacz�a; wo�ny zamkn�� szatni� na klucz, a
wtedy ja wybiera�em co cenniejsze sztuki z garderoby i podawa�em je Kapemu;
potem wyszed�em sam przez okno i juS po godzinie sprzedali�my wszystko na Placu
Biskupa Nankiera, gdzie mie�ci� si� czarny rynek. Dowiedzieli�my si� pewnego
dnia, Se w drugim og�lnokszta�c�cym gimnazjum, przy ulicy Stalina, odb�dzie si�
zabawa szkolna i Se przyjdzie tam porucznik UB, kt�ry kocha� si� w jednej z
uczennic. Wierzyli�my g��boko, Se porucznik zostawi pistolet w szatni, a ja juS
tam by�em. Bro� przyda�a nam si� par� razy, potem jednak Kap� upi� si�, zgubi�
pistolet i rozwi�zali�my sp�k�. Sko�czy�em wtedy szesna�cie lat i ustawowo,
jako nie ucz�cy si�, musia�em zacz�� pracowa�. Pracowa�em jako pomocnik szofera
w PPB; potem w firmie "Paged", w bazie Bystrzyca K�odzka. Napisa�em o tym
ksi�Sk�; w wiele lat p�niej Krzysztof Toeplitz, w swym artykule "�wi�ci
M�odziankowie", napisa�, Se jest to opowie�� o ludziach, jak to sobie wyobraSa
ma�y Mareczek. Pytano mnie wielokrotnie, czy rzeczywi�cie by�o tam tak, jak o
tym napisa�em. Nie, nie by�o tak. By�o o wiele gorzej: wstawali�my rano o
czwartej, a o dziesi�tej wiecz�r ko�czyli�my roz�adunek na stacji; potem jecha�o si� jeszcze czterdzie�ci kilometr�w do domu, co przy samochodzie typu GMC z
przyczep�, po g�rskich drogach, zabiera�o oko�o dw�ch godzin. Potem jeszcze
gotowali�my sobie je��, a potem dopiero k�adli�my si� spa�. Niedziel i �wi�t nie
by�o; pod koniec miesi�ca kierownik bazy w Bystrzycy K�odzkiej o�wiadcza� nam,
Se wyrobili�my oko�o czterdziestu, czasami oko�o czterdziestu pi�ciu procent
normy. Pracowa�em tam stosunkowo nied�ugo; odszed�em, gdyS grozi�o mi wi�zienie
za sabotaS gospodarczy. W tym czasie widzia�em dwa wypadki �miertelne i jeden
wypadek z�amania kr�gos�upa; zreszt� ten teS zdaje si� umar� juS w szpitalu,
gdyS nie byli�my w stanie odtransportowa� go natychmiast; nasze samochody
przystosowane by�y do przewozu k�onic, wi�c nie moSna go by�o po�oSy�.
Zarabia�em wtedy oko�o siedmiuset z�otych miesi�cznie. Tadeusz Konwicki
powiedzia� mi; to nie jest ksi�Ska, to jest western. Mia� racj�. Nigdy nie
mog�em zrozumie�, na czym polega nieszcz�cie literatury polskiej. Logicznie
rzecz bior�c, ma�o kt�ry nar�d ma tak wiele szans na dobr� literatur� jak my,
Polacy. Mamy wszystko: nieszcz�cia, mordy polityczne, wieczn� okupacj�,
donosicielstwo, n�dz� rozpacz, pija�stwo - czeg�S jeszcze trzeba, na Boga? �yj�c
w Izraelu, mieszka�em z najgorszymi szumowinami, nigdy jednak nie spotka�em
ludzi tak zrozpaczonych, zwierz�cych i nieszcz�liwych jak w Polsce. Genez�
westernu jest obsesja sprawiedliwo�ci: samotny cz�owiek, kt�ry musi niszczy� z�o
i przemoc. To niewaSne, Se robi si� tysi�ce szmir, ale Jesse James, Earp i inni
szybkor�cy s� postaciami prawdziwymi. Tak� postaci� m�g�by by� komunista;
cz�owiek, kt�ry wprowadza �ad i spok�j w spalonym kraju i w�r�d ludzi
zdeprawowanych nieszcz�ciami - gdyby o to chodzi�o commies*. W�r�d tysi�cy
�mieci, kt�re przeczyta�em o commies, nie spotka�em takiego cz�owieka. Tylko
jeden Jerzy Andrzejewski pokaza� komunist�: to Podg�rski z Popio�u i diamentu.
Podg�rski s�dzi cz�owieka, kt�ry by� kapo w obozie, ale ten pierwszy pojedynek
przegrywa. Jest jeszcze cz�owiekiem; w par� lat p�niej sta�by si�
prawdopodobnie majorem z arcydzie�a Andrzeja Mandaliana. Lub s�dzi� Gletkinem z
Koestlera. Ale najprawdopodobniej Rubaszowem, kt�rego s�dzi Gletkin. Je�li o
mnie chodzi, nie mam nic przeciw commies. Tak d�ugo jak oni pope�niaj� �wi�stwa,
a ja mog� o tym pisa� - wszystko jest dla mnie O. K. Jestem tylko �wiadkiem w
procesie oskarSenia; sprawa jest dla mnie oboj�tna, byleby proces by� ciekawy.
To wszystko. �ycie, kt�re mi dano, jest tylko opowie�ci�; ale jak ja j� opowiem,
to juS moja sprawa. Jedynie o to mi chodzi. Pisz�c to, zapyta�em jednego ze
swych przyjaci�, czy mam racj� m�wi�c, Se my, Polacy, mamy wszystko co trzeba,
Seby dobrze m�wi�. Powiedzia�, Se nie; powiedzia�, Se Polacy s� zbyt zm�czeni i
og�upieni; i zbyt zrezygnowani. Nie rozumiem; czy chirurg ma prawo do zm�czenia,
je�li przywioz� mu kogo�, kogo trzeba operowa�. Nie wiem. Pami�tam, Se stoj�c
kiedy� z Paw�em Hertzem w barze, skarSy�em si� kiedy� na k�opoty, na brak
pieni�dzy, na trudno�ci z redaktorami. Hertz spojrza� na mnie z niesmakiem.
Powiedzia�: "O ile pana dobrze zrozumia�em, pan chce si� zaj�� pisaniem. To nie
jest zaj�cie przyjemne ani dla pana, ani dla ludzi, kt�rzy b�d� pana czyta�.
Czeg�S pan oczekuje?" Odwr�ci� si� wzruszywszy uprzednio ramionami; nasza
rozmowa by�a zako�czona. Wi�c odszed�em wtedy z lasu i wr�ci�em do Warszawy;
zacz��em pracowa� w firmie "Metrobudowa". Pracowa�em jako �adowacz; po jakim�
czasie zacz��em pracowa� w dziale zaopatrzenia. By�a to �wietna praca; po prostu
chodzi�em po mie�cie z zam�wieniami na cz�ci samochodowe do rozmaitych firm i
tam * Gwarowe ameryka�skie okre�lenie komunist�w.
przybijano mi piecz�tk�: CZʌCI BRAK. Potem sz�o si� do tak zwanego sektora
uspo�ecznionego - czyli c�o ma�ych wytw�rni rzemie�lniczych. Jedyna r�Snica
mi�dzy sektorem pa�stwowym a uspo�ecznionym polega�a na tym, Se w pa�stwowym
przybijali piecz�tk� CZʌCI BRAK, a w uspo�ecznionym - CZʌCI NIE MA. To
wszystko. Wtedy robi�o si� tak Seby "protok� konieczno�ci zakupu", kt�ry
podpisywali kierownik zaopatrzenia, kierownik rady zak�adowej i sekretarz partii
oraz kierowca unieruchomionego samochodu, jak r�wnieS kierownik warsztatu. Potem
ja bra�em butelk� w�dki i jecha�em do znajomego magazyniera z innej firmy, kt�ry
mi dawa� brakuj�c� cz��. Nast�pnie szed�em do sklepu komisowego na Chmielnej,
gdzie cz�� t� zastawia�em, m�j wsp�lnik przychodzi� za godzin� i wykupywa�;
potem urz�dza�o si� przyj�cie towarzyskie. By� to m�j w�asny system: wtedy nauczy�em si� my�le� dramatycznie. Kt�rego� dnia przysz�a jaka� straszna baba i
wezwa� mnie kierownik bazy. - Do partii naleSysz? - Nie.
- Do TPPR?
- Nie.
- Do Zwi�zk�w Zawodowych?
- Nie.
- To b�dziesz korespondentem robotniczym.
Ta straszna baba by�a z Trybuny Ludu. Trybuna Ludu mia�a swoich tak zwanych
"korespondent�w terenowych", kt�rzy pisali o bol�czkach i osi�gni�ciach zak�ad�w
pracy. Zacz��em wi�c pisa� o tym, Se brakuje cz�ci zamiennych, Se samochody
maj� zbyt d�ugie przestoje, poniewaS jest zbyt ma�o pomp benzynowych, kt�re w
dodatku nie s� automatyczne, i o tego rodzaju sprawach. Pewnego dnia wezwano
mnie do Trybuny Ludu. Dosta�em nagrod�; by�a to powie�� Anatola Rybakowa pt.
Kierowcy. Tej nie zapomn�. By�a to pierwsza socrealistyczna ksi�Ska, jak�
przeczyta�em; musz� przyzna�, Se wpad�em w os�upienie. Tak g�upio i ja potrafi�,
powiedzia�em sobie. I zacz��em. Z "Metrobudowy" wyrzucono mnie. Nie mog�em
znale�� pracy; za duSo by�o kierowc�w, za ma�o woz�w. Trybuna Ludu wsadzi�a mnie
do Warszawskiej Sp�dzielni SpoSywc�w; kiedy zorientowa�em si�, Se jestem
konfidentem policji, by�o juS za p�no. Praca w WSS by�a bardzo ci�Ska; baza
mie�ci�a si� przy ulicy Soko�owskiej - ja mieszka�em tuS przy Marymoncie. O
czwartej rano musia�em by� juS "na bazie", jak to si� m�wi�o; wstawa�em cz�sto o
drugiej i maszerowa�em przez Pow�zki. Szed�em �pi�c; moSna nawet i tak. Potem
zaczyna� si� koszmar; silnik nie chcia� zaskoczy�; trzeba si� by�o k�a�� pod
karcerem z zapalona lamp� benzynow�, gdyS gor�ca woda grzana dla nas przez
nocnych kierowc�w pomaga�a tyleS co wyskakuj�cemu bez spadochronu odmawianie
pacierza. Wreszcie jecha�o si� na "Zieleniak" - tam juS czekali ch�opibadylarze,
kt�rzy jechali przez noc; Warszawa musia�a mie� o si�dmej rano
warzywa. Jechali�my zawsze w czterech; ja, m�j pomocnik, konwojent i �adowacz.
Konwojent p�aci� ch�opu got�wk�, warzywa dzielono na trzy kategorie. Kategoria
pierwsza by�a p�atna najwySej: konwojent wypisywa� ch�opu kwit na pierwsz� i
p�aci� za trzeci�. Ch�op nie mia� wyboru; nasi konwojenci z WSS mieli umow� z
konwojentami MHD. Je�li ch�op nie chcia� sprzeda� - nie kupi� nikt i musia�
wraca� do domu i wyrzuci� warzywa. Zmowy tej nikt nie z�ama�: ani nasi z WSS,
ani tamci z MHD; za to grozi�a, jak to nazywaj� gazety, "rozprawa noSowa".
Bardzo s�uszna nazwa. W ten spos�b dorabia�o si� nieco na boku; kiedy wracali�my
oko�o godziny si�dmej na baz� - czeka�a tam zawsze policja i sprawdza�a, czy nie
jeste�my pijani; to juS by� punkt zahaczenia. Zaj�cie ich o tyle by�o pozbawione
sensu, Se kierowca WSS -jak powiadaj� ch�opi - "nie mia� prawa" by� trze�wy. W
tym celu zakupowano butelk� w�dki, kt�r� wr�cza�o si� policjantom czekaj�cym "na
bramie". Tak robili�my my, kierowcy z Zieleniaka. Kierowcy z Zabkowskiej, czyli
"monopolowi", dawali sobie rad� na sw�j spos�b. W�dk� ci�Sko jest ukra��, w
wypadku st�uczenia butelki naleSy pokaza� szyjk� z zalakowan� g��wk� i za��czy�
protok� zniszczenia; ale na to szkoda by�o czasu. Nabywa�o si� wi�c strzykawk�
lekarsk� z ig�� do zastrzyk�w domi�niowych; wyci�ga�o si� z kaSdej butelki
setk� w�dki i uzupe�nia�o wod�. Potem przeniesiono mnie z Zieleniaka "na
rze�ni�". Tam najci�Sej by�o kra��; ale' krad�o si� i tam. Przy wje�dzie na wag�
kierownik rze�ni wypisywa� wag� wozu, potem jecha�o si� na hal� okr�Sn� drog�.
Ja stawa�em i m�wi�em do pomocnika: "Zdzisiek, spuszczaj wach�." Pomocnik k�ad�
si� pod w�z i otwiera� kurek ch�odnicy: w ten spos�b w�z k�ad� si� lSejszy o
dwadzie�cia kilo - t� r�Snic� inkasowali�my w mi�sie. Potem, tuS za bram�
rze�ni, nalewa�o si� zn�w wody. Wreszcie ci z rze�ni skapowali; wtedy spuszcza�o
si� benzyn�. Gdzie "odpala�o" si� mi�so - te dwadzie�cia kilo - pozostanie moj�
tajemnic�. Przekle�stwem naszym, kierowc�w z WSS, by�a tak zwana "akcja
ziemniaczana". Jecha�o si� wtedy po kartofle na wie�; ale kartofli sprzeda� nie
by�o komu. My, warszawscy kierowcy, i tu znale�li kolorowego ptaka. Jecha�o si�
"na akcj�" w kilkana�cie woz�w; lepsze wozy ci�gn�y s�absze; licznik wybija�
kilometry, a potem benzyn� sprzedawa�o si� taks�wkarzom prywatnym. Mia�em wtedy
osiemna�cie lat; pisz�c o tym dzisiaj, nie wstydz� si� tego. Niech si� wstydz�
ci, kt�rzy mnie do tego zmusili. Pracuj�c po czterna�cie godzin dziennie,
w��cznie z niedzielami i �wi�tami, zarabia�em oko�o siedmiuset z�otych
miesi�cznie. Nie mia�em mieszkania, mieszka�em na korytarzu. Pierwsze ubranie sprawi�em sobie maj�c dwadzie�cia dwa lata. Dzisiaj niepotrzebne mi nawet i
ubranie; i tak nie mam dok�d i��. Si�a commies polega na tandecie ich ideologii;
robotnik niemiecki oblicza sobie, Se z chwil� kiedy maj�tek Thyssen�w czy
Krupp�w zostanie upa�stwowiony -- jego dochody wzrosn� o tysi�c procent. Si�a
commies polega na fantastyczno�ci zjawiska. Gdybym powiedzia� robotnikowi
niemieckiemu, Se pracuj�c czterysta dwadzie�cia godzin w miesi�cu mog�em sobie
za to kupi� kiepsk� par� but�w - wzruszy�by ramionami i odszed�. I teraz, gdybym
powiedzia� swojemu pomocnikowi: "Zdzisiek - niemiecki kierowca moSe w ci�gu roku
kupi� sobie samoch�d; za swoj� miesi�czn� prac� cztery ubrania; moSe pojecha� do
W�och na urlop" - dosta�bym w z�by tak, jak nigdy jeszcze nie dosta�em.
Dziennikarze niemieccy zawsze m�wili do mnie: "Niech pan nie zapomina o tym, Se
to oni pierwsi weszli na niebo." Nie jestem inSynierem; ale wydaje mi si�, Se o
sukcesie technicznym moSna m�wi� tylko wtedy, je�li zna si� koszty inwestycji.
Je�li kosztem tysi�cy drzew wyprodukuje si� tysi�c wyka�aczek, to wtedy jest
tylko zabawa. Kennedy czy Johnson musi si� wyk��ca� z Kongresem o kaSdy grosz,
kt�ry idzie na space-action; nar�d ameryka�ski zna te cyfry z prasy i telewizji;
przez lata �mieli si� siedz�c przy telewizorach i obserwuj�c pociski spadaj�ce
po trzech sekundach lotu. Nie wiem, ilu ludzi zam�czono i zlikwidowano, zanim
Gagarin ukaza� �wiatu swoj� twarz; i nie wiem, ile by�o nieudanych pr�b. Dop�ki
nie dowiem si� tego, nie b�d� umia� cieszy� si� z sukces�w moich kapry�nych
braci. Ale wtedy, w roku tysi�c dziewi��set pi��dziesi�tym drugim, nie my�la�em
jeszcze o tym. My�la�em o zupe�nie innych rzeczach tego dnia, kiedy sta�em w
Pa�acu Mostowskich, a dySurny milicjant powiedzia� do mnie: - Paseczek.
Sznurowade�ka. I krawat. - Nie nosz� krawatu - powiedzia�em i podpisa�em kwit.
Mistrzem mojej m�odo�ci nie by� Hemingway ani Jerzy Andrzejewski. By� nim
Tadeusz Barwi�ski, oficer Urz�du Bezpiecze�stwa Publicznego. Jak powiedzia�em,
pracowa�em w Warszawskiej Sp�dzielni SpoSywc�w jako kierowca skierowany tam
przez kierownika wydzia�u korespondent�w terenowych Trybuny Ludu. By� to rok
tysi�c dziewi��set pi��dziesi�ty drugi. W owych czasach, w kaSdym duSym
przedsi�biorstwie, by� tak zwany "Samodzielny Wydzia� Wojskowy"; kiedy indziej
nazywa�o si� to: "Samodzielny Wydzia� Ochrony"; i jeszcze inaczej. By�a to
kom�rka Urz�du Bezpiecze�stwa; referent - taki by� tytu� tego bezpieczniaka -
mia� swoich kapusi w�r�d pracownik�w odno�nego urz�du, kt�rzy dostarczali mu
informacji o ludziach; a on juS wiedzia�, co z tym robi� dalej. Pewnego dnia
oko�o godziny si�dmej po po�udniu kiedy - jak to si� m�wi�o - "zjecha�em" na
baz�, dyspozytor powiedzia� do mnie: - Masz i�� do "samodzielnego". - Pracujesz
dzi� na noc? - zapyta�em go.
- Tak. Do sz�stej.
- Je�li nie wr�c�, powiedz mojej matce.
- Gdyby� mia� nie wr�ci�, zgarn�liby ci� z domu - powiedzia�. Gdybym w owych
czasach czyta� Hemingwaya, odpowiedzia�bym mu: To jedna z tych rzeczy, kt�rych
si� nigdy nie wie. Powiedzia�em jednak tylko: "B�g to jedyny wie." Poszed�em.
Siedzia� tam ma�y facet w okularach; drzwi by�y obite sk�r�; chodzi�o pewnie o
to, aby w przes�uchiwanym wywo�a� nastr�j grozy. Wszystko jak w kiepskich
filmach. Kiedy� widzia�em taki film, czy moSe czyta�em tak� ksi�Sk�: - Czy
wiesz, co to jest? - zapyta� Sean, bior�c ze sto�u leS�c� tam �ySeczk� do
herbaty. - Srebro - powiedzia� Jack. - Kupi�e� to od Harry-Konia. To z tej
roboty na 77 Street. MoSna tym miesza� herbat�. Dajesz bardzo kiepsk� herbat�,
Sean. Czy tak� pij� u was w Dublinie? - Nie tylko tak� - rzek� Sean
u�miechn�wszy si� krzywo. - Dostaniesz dobr� w takiej jednej, kt�ra nazywa si�
"Dirty Dick". A co do �ySeczki, to moSna ni� takSe wy�upa� oko. Tego krzyku
Treppengelander juS nie zapomni. Albo inaczej:
Strza� z czterdziestki pi�tki szczekn�� kr�tko, a ja strzeli�em jej prosto w
brzuch, my�l�c: Micky, tam przecieS siedzi twoje dziecko. Ale nie mog�em
inaczej; Chryste Panie - naprawd� nie mog�em inaczej. Pomy�la�em o tym, jak Nick
szed� na fotel, i o jego wystrzySonej g�owie, kt�r� mu ostrzygli, aby lepiej
przylega�a elektroda. Gdyby nie Nick, moSe m�g�bym inaczej. Ale nie mog�em;
pochyli�em si� nad ni� i widzia�em konaj�ce �wiat�o w jej oczach. - Jak mog�e� -
szepn�a. Milcza�em przez chwil�; potem rzek�em:
- To nie by�o wcale trudne. MoSe zreszt� nie cytuj� dok�adnie. Nie o to jednak chodzi. Ze mn� nie by�o aS
tak zabawnie. "Samodzielny" kaza� mi usi���. - Jak si� nazywacie? - Marek
H�asko.
- Urodzony?
- Czternasty, pierwszy, trzydziesty czwarty.
- Gdzie?
- W Warszawie.
- Ojciec.
- Maciej.
- Zaw�d.
- Adwokat. "Samodzielny" zdziwi� si�.
- Adwokat?
- Adwokat.
- �yje?
- Nie.
Matka?
I tak dalej, i tak dalej. Wreszcie powiedzia�:
- Wy zostali�cie tutaj skierowani przez Trybun� Ludu!
- Tak.
- Jako korespondent terenowy?
- Tak.
- Dlaczego przestali�cie pisa�?
- Pracuj� po czterna�cie godzin na dob�. Nie mam kiedy.
- Nie potrzebujecie wi�cej pisa� - powiedzia� "Samodzielny". - O wszystkim
b�dziecie m�wi� mnie. - O czym? Teraz zaczyna si� Mik� Hammer. MoSe zreszt� Lord
Lister, czyli tajemniczy nieznajomy. We wszystkich tych ksi�Seczkach zawsze
by�o: "czyli". Lord Lister - czyli tajemniczy nieznajomy. Ken Maynard - czyli
m�ciciel prerii. Jerzy Rolicz - czyli szesnastoletni ch�opiec w�r�d Thug�w. Ale
najlepszy by� Lister. Moja matka, kt�ra kaza�a mi czyta�, wepchn�a mi kiedy�
�eromskiego; mia�em wtedy dziesi�� lat. Przeczyta�em zdanie: "Snica zapu�ci�
s�pie spojrzenie swoich �renic w jej dusz�." Poczu�em si� zwolniony na zawsze od
obowi�zku czytania �eromskiego; wzi��em pe�ne wydanie Mortkowicza i zanios�em na
ulic� Ciep��, gdzie by� warsztat naprawy lalek i jednocze�nie antykwariat;
zamieni�em komplet �eromskiego na Lorda Listera i o tym drugim, kt�ry zawsze
m�wi�: "Nie podaje si� nigdy r�ki ma�kutowi. To mi nieraz ocali�o Sycie." JuS
nie pami�tam, jak si� nazywa� ten szybko-r�ki. Dosta�em od matki pasem, kt�ry
zosta� jeszcze po moim dziadku; dziadek by� komendantem StraSy PoSarnej Miasta
Sto�ecznego Warszawy, a wszyscy wiemy, Se pasy straSackie s� najszersze i maj�
najwi�cej miedzianych sprz�czek. "Mik�" wyj�� pistolet. - Wiecie, co to jest?
- Wiem.
- Co?
- Radziecki pistolet TT.
- A sk�d to wiecie?
- Widzia�em to na filmie z Paw�em KadoSnikowem. Pawe� KadoSnikow by� radzieckim
wywiadowc� i musia� zabi� niemieckiego szpiega. Wyci�gn�� pistolet i powiedzia�:
"Moc� i prawem danym mi przez ojczyzn�..." "Samodzielny" przerwa� mi: - Macie
narzeczon�?
- Mam.
- Jak si� nazywa?
Powiedzia�em. I tak bredzili�my przez dwie godziny; on wychodzi� i zostawia�
pistolet na stole; wraca� i zn�w wychodzi�: to by�o �ledztwo psychologiczne. W
ko�cu podpisa�em protok�, Se mam narzeczon� Wand�, i Se pistolet typu TT jest
mi znany tylko z filmu; Se by�em napastnikiem w klubie; i tak dalej, i tak
dalej. Kiedy dzisiaj to pisz�, samemu nie wydaje mi si� to zbyt prawdopodobne.
Ale wtedy, przy podpisywaniu protok�u, pomy�la�em sobie: Poczekaj synu. Niech
ja si� przynajmniej dowiem, jak ci� ochrzcili. Protok� musi by� podpisany przez
przes�uchiwanego i przez prowadz�cego �ledztwo. Nazywa� si� Tadeusz Barwi�ski.
Aresztowano mnie w par� dni p�niej za odmow� wsp�pracy. Argumentacja oficera
milicji - tym razem odbywa�o si� to w Pa�acu Mostowskich - by�a prosta: poniewaS
pracuj� w firmie powszechnie znanej ze z�odziejstwa, musz� wiedzie�, co si� tam
dzieje; poniewaS odmawiaj�c wsp�pracy zapobiegam tym samym wykryciu fakt�w sabotaSu gospodarczego, podlegam karze z artyku�u i tak dalej, i tak dalej.
Wtedy w�a�nie zdj��em paseczek, krawacik i sznurowade�ka; Polacy lubi�
eufemizmy. Nic nie mog� na to poradzi�; nie pytano mnie o rad� przy urz�dzaniu
Pa�stwa Polskiego. W wi�zieniu zawsze jest weso�o, je�li si� do tego podejdzie w
spos�b w�a�ciwy. Wszyscy s� zawsze niewinni; wszystko to jest omy�k�, kt�ra si�
nied�ugo wyja�ni. W wi�zieniu w Palermo spotka�em cz�owieka, kt�ry zabi�
narzeczon� i jej matk�; spodziewa� si� zwolnienia za par� dni. W wi�zieniu w
Monachium siedzia�em z facetem, kt�ry dokona� siedemnastu rabunk�w; spodziewa�
si� zwolnienia za par� dni. W wi�zieniu w Jaffie zaprzyja�ni�em si� z
cz�owiekiem trudni�cym si� przemytnictwem narkotyk�w od czasu powstania pa�stwa
Izrael; spodziewa� si� zwolnienia za par� dni. W og�le nie jest tak �le, je�li
zaufa si� tylko szale�stwu. Mieszkaj�c w Warszawie, by�em sta�ym go�ciem
komisariatu przy ulicy Bednarskiej za opijstwo i b�jki towarzyskie. Po jakim�
czasie mia�em juS tam przyjaci� w�r�d milicjant�w i sypia�em nie "na dechach",
lecz w dySurce, a rano odwozili mnie do domu. By� to najprzyjemniejszy
komisariat w Warszawie; tam l�dowali wszyscy wychodz�cy z "Kameralnej" i z
"Krokodyla". W roku tysi�c dziewi��set pi��dziesi�tym pi�tym odbywa� si�
Festiwal M�odzieSy; przyjecha� wtedy teatr Bim-Bom ze Zbyszkiem Cybulskim.
Spotka�em Romka Pola�skiego przed wej�ciem do teatru; Romek mia� bilet, ale nie
chciano go wpu�ci�, poniewaS na�adowa�o si� mn�stwo publiki bez bilet�w i sala
by�a przepe�niona. Pola�ski tak d�ugo upiera� si�, aby wej�� i pokazywa� przy
tym sw�j bilet, aS wreszcie zabrali go dwaj policjanci z "jedynki". Byli to
jednak policjanci nowi i nie znali mnie. Pola�skiego prowadzili mi�dzy sob�, a
ja szed�em za nimi. Romka zamkni�to, a ja poszed�em do mojego sierSanta, kt�ry
mnie zwykle pozbawia� paseczka. - Pu�� go - powiedzia�em. - To tw�j kumpel?
- Tak.
Pola�skiego wypu�cili; nabyli�my litr w�dki i razem z Romkiem, jego dziewczyn� i
tymi samymi policjantami, kt�rzy go przed dziesi�cioma minutami aresztowali,
udali�my si� w pobliskie gruzy celem konsumpcji. Potem nabyli�my jeszcze dwie
butelki; nie wiem dlaczego przysz�a mi ochota, aby deklamowa� Apokalips�.
Milicjanci patrzyli na mnie, m�wi�c od czasu do czasu: - Panie Mareczku -
ostroSnie, ostroSnie... Miota�y nimi sprzeczne uczucia: z jednej strony chcieli
bawi� si� dalej; z drugiej - nie wiedzieli, czy Apokalipsa jest tekstem wrogim,
czy teS nie. Ta sytuacja, Se cz�owieka zupe�nie niewinnego wypuszczaj� za
por�czeniem alkoholika - wydaje mi si� �wieSa, dlatego o tym pisz�. Jak
powiedzia�em: szale�stwo jest jedyn� rzecz�, kt�rej moSna zaufa�. We W�oszech
zaaresztowano mnie za strzelanin�; chcia�em w przyst�pie szale�stwa zabi�
jednego pana, kt�ry mi powiedzia�, Se nie zabija si� sze�ciu milion�w ludzi bez
powodu - rozmawiali�my o �ydach. Na drugi dzie� s�dzia �ledczy zapyta� mnie: -
Pan go chcia� zabi�?
- Tak - powiedzia�em. - I chcia�em zobaczy� w�oskiego s�dziego, kt�ry skaSe mnie
za to, Se chcia�em obroni� pami�� sze�ciu milion�w zam�czonych ludzi. Popatrzy�
na mnie przeci�gle; odda� mi moje rzeczy; zn�w popatrzy� na mnie i odda� mi
bro�. Lektura fakt�w z Sycia Napoleona moSe si� przyda� nawet w sprawach
bagatelnych. Nie wiem, czy m�j s�dzia w�oski by� odpowiednikiem naszego
Rzeckiego; wiem tylko, Se zniszczy� akta sprawy. W Pa�acu Mostowskich nie
siedzia�em d�ugo. Pomy�la�em sobie: potrzymaj� ci� do �ledztwa, a potem
dostaniesz swojego pi�taka. To niewaSne, Se nikt nie b�dzie wiedzia� dlaczego:
wymiar sprawiedliwo�ci nie polega na pytaniu, kto jest winien, a kto nie; chodzi
o to, aby mie� winnego. Nie czyta�em jeszcze wtedy Koestlera, gdzie s�dzia
�ledczy prowadzi d�ugie, serdeczne rozmowy z go�ciem, kt�rego chce zlikwidowa�.
Nie czyta�em jeszcze wtedy Orwella, gdzie Wielki Brat ma zeza widlastego; nie
czyta�em nawet Krywickiego. Ksi�Ski warto pisa� tylko wtedy, je�li przekroczy
si� ostatni� granic� wstydu; pisanie jest rzecz� bardziej intymn� od ��Ska;
przynajmniej dla mnie. Commies przekroczyli t� granic�: kiedy JeSow likwidowa�
Jagod�, powiedzia� zebranym cz�onkom GPU, Se znany jest mu fakt, iS Jagoda
pracowa� dla Ochrany. Nikt nie zaprotestowa�; w czasie kiedy istnia�a Ochrana,
Jagoda mia� dwana�cie lat. Pomi�dzy tymi tam z GPU byli na pewno ludzie, kt�rzy
walczyli przeciw Ko�czakowi, Denikinowi i Pi�sudskiemu. Kiedy� byli odwaSni; ale
nikt nie wsta� i nie powiedzia�, Se dzieci maj�c do wyboru jazd� na hulajnodze
albo rozmowy z urz�dnikami - wol� jednak hulajnog�. Commies przekroczyli t� granic�: stworzyli �wiat fantastyczny, w kt�ry nie moSna uwierzy�. To ich si�a.
Ja wtedy, w Pa�acu Mostowskich, powiedzia�em sobie: Balzak ci nie pomoSe,
�eromski teS nie; ale pomoSe ci Lord Lister. W ten spos�b zosta�em konfidentem
policji pracuj�cym pod kryptonimem "Wanda". Wanda to imi� mojej dziewczyny;
uwaSa�em, Se tak b�dzie zabawniej. Zwolniono mnie. Poszed�em do mojego
dyspozytora na baz�. - Przenie� mnie z Zieleniaka - powiedzia�em.
- Dlaczego?
- Nie chc� nic wiedzie�.
- Chcesz i�� na rze�ni�?
- Nie. Znam rze�ni�.
- Na monopol?
- Znam i monopol. Byli�my sami.
- Zrobili ci� za psa? - zapyta�.
- Tak.
- Poczekaj - powiedzia�. - Przenios� ci� na opla-blitza 167. To taki w�z, Se go
si� codziennie �ci�ga z miasta. A ja powiem ch�opakom, Se jeste� lewy. - Powiedz
im. M�j opel-blitz nie zawi�d� mnie nigdy; juS za bram� wysiada�o mi sprz�g�o;
drugiego dnia - karburator. Pojecha�em do warsztatu; majster wiedzia� o
wszystkim - oddali�my karburator do naprawy. Trwa�o miesi�c; potem by�o delko;
potem sprz�g�o; potem spala� trzy razy tyle benzyny, ile powinien -
odstawiali�my go do ekspertyzy. Ja chodzi�em "po bazie" i nie wiedzia�em nic. Od
czasu do czasu zjawia�o si� u mnie dw�ch facet�w wygl�daj�cych jak �apsy z
filmu. JuS nigdy chyba nie dowiem si�, czy ci w filmach wygl�daj� tak jak ci w
Syciu, czy teS ci w Syciu tak jak ci w filmach. '-Kiedy w Londynie chodzi�em na
body-building, widzia�em treningi zawodowych �rednich. By�o tam dw�ch manager�w,
kt�rzy wygl�dali tak jak ci z "The Champ" i ci z "The Golden Boy". Nosili
meloniki i kamizelki; palili cygara, od czasu do czasu jeden do drugiego m�wi�:
Harry is over the hill. Potem plu�; potem to samo m�wi� drugi. Ci moi dwaj
m�wili: "Oj, bo si� pogniewamy." Nigdy nie dodawali niczego wi�cej; a potem
zacz�a si� najwi�ksza zabawa w moim Syciu. Trzeba tylko przekroczy� t� granic�
wstydu. M�j pomocnik zaprosi� mnie kiedy� na imieniny swojej siostry. By�o
nudno; w samym centrum zabawy ukradli�my patefon, wynie�li�my go na schody, a
potem wr�cili�my i wraz z innymi go��mi czynili�my bezskuteczne poszukiwania.
Milicjanci przenie�li mnie z WSS do MHD i tam rozpocz��em swoj� dzia�alno��
pisarsk� uskrzydlony my�l�, Se jestem jedynym na �wiecie konfidentem a rebours.
O partyjnych pisa�em, Se s� dwulicowi i Se pragn� powrotu ustroju
kapitalistycznego; o ludziach, kt�rzy m�wili �le o Gospodarzu - pisa�em, Se s�
szczerymi demokratami kochaj�cymi Ziutka S�oneczko i tak dalej. Donosy pisa�em
regularnie: dzwoni�em w tym celu do Komendy G��wnej i podaj�c sw�j kryptonim
prosi�em, aby po��czy� mnie z porucznikiem Jankiem - to jeden z moich �aps�w.
Narobi�em im strasznego burdelu; nie po�apali si� nigdy. Nie moja wina: sami
tego chcieli. W tym czasie zacz��em juS pisa�; spotka�em kiedy� Tadka Mazura,
kt�ry przypadkowo znajdowa� si� na wolno�ci, i powiedzia�em mu, Se zacz��em
pisa�. Tadek powiedzia�, abym mu pokaza�. Wzi�� i poszed� do swojej cioty; ta
ciota powiedzia�a, abym spr�bowa� napisa� co� d�uSszego. Nie mia�em jednak
gdzie; poprosi�em moj� matk�, aby posprz�ta�a kuchni� i w trzy noce napisa�em
dwustustronicow� powie��. T� powie�� przeczyta� Bogdan Czeszko: napisa� do mnie
list. Napisa�, Se ksi�Ska do niczego, ale Se jego zdaniem powinienem pr�bowa�
dalej; zwr�ci� mi uwag� na wiele rzeczy. Bogdan by� m�drym i kochanym
cz�owiekiem - przynajmniej dla mnie. List ten mam do dzisiaj. Bogdan zwraca� mi
uwag�, Se niepotrzebnie naduSywam s��w ordynarnych i bardzo mi to odradza�;
potem pozna�em Bogdana osobi�cie. Wygl�da� jak nied�wied�; porusza� si� jak
silne i niebezpieczne zwierz�. Kiedy m�wi�, z trudem udawa�o mu si� wtr�ci�
zwyczajne s�owo. Pami�tam, jak kiedy� powiedzia� do kelnerki: "Niech pani da mi
tej w d... j... wody. Jestem sp... jak k..." To najkr�tsze, co mu si� uda�o
powiedzie�; mnie gani�. Nikt z nas, jeszcze jako m�odych, nie potrafi pisa� tak
pi�knym j�zykiem jak ten mi�; jego Tren mog� czyta�, ko�czy� i zaczyna�. Jest
jedynym pisarzem m�odego pokolenia, kt�ry od pocz�tku znalaz� sw�j w�asny g�os i
pozosta� sobie samemu wierny. Tego nie potrafi� ani Brycht, ani Nowakowski, ani
ja. W tym czasie przepisa�em ksi�Sk� Rybakowa pod tytu�em Kierowcy, podpisa�em
j� swoim nazwiskiem, nazwa�em "Baza Soko�owska" i zanios�em do Zwi�zku Literat�w. Po jakim� czasie Newer�y - b�d�cy w�wczas opiekunem Ko�a M�odych -
zawezwa� mnie na rozmow�. Newer�y pom�g� mi bardzo; pyta� mnie o moje warunki,
powiedzia� mi o usterkach "Bazy" i da� mi jedn� rad� - najm�drzejsz� rad�, jak�
s�ysza�em od cz�owieka pisz�cego: "Je�li pan chce co� napisa�, niech pan o tym
opowiada. Wszystkim. To niewaSne, czy pana ludzie rozumiej�, czy nie. Niech pan
m�wi; za kaSdym razem, opowiadaj�c, musi pan budowa� swoj� histori� od pocz�tku
do ko�ca; po jakim� czasie zrozumie pan, kt�re elementy s� waSne, a kt�re nie.
Chodzi o to, aby pan sam to sobie umia� opowiedzie�." I tak zacz��em opowiada�;
m�wi�em o tym ludziom w Polsce, w Izraelu; m�wi�em o tym powaSnym Niemcom; i
Arturowi Sandauerowi, kt�ry co chwila mi przerywa�, m�wi�c: "Do czego pan
zmierza?" Nie wiem; o to w�a�nie chodzi, Se nie wiem. Wiem tylko, Se b�d� bieg�
przez ca�� drog�; i Se b�d� m�wi� przez ca�y czas.
WROC�AW, OBORY, WYSPA RӜ
Igor Newerly za�atwi� mi trzymiesi�czne stypendium Zwi�zku Literat�w
Polskich; poniewaS nie mia�em mieszkania w Warszawie - wyjecha�em do
Wroc�awia.
Newerly bardzo mi pomaga�. W tym czasie znajdowa� si� u szczytu
powodzenia: jego Pami�tka z Celulozy uznana zosta�a za arcydzie�o; nie by�o
tygodnia, aby nie pisano o nim; chodzono przed nim na dw�ch �apach;
nachodzi�y go dziesi�tki ludzi i w�a�ciwie mia� ma�o czasu do pracy.
Newerly'emu nie uderzy�a woda sodowa do g�owy; by� skromny, nie cierpia�
pochlebc�w. Pami�tam, Se kiedy� powiedzia�em mu, iS wol� jego ksi�Ski od
ksi�Ski Gorkiego �ycie Matwieja KoSemiakina; Newerly Sachn�� si�, by�o mu
nieprzyjemnie. Wreszcie powiedzia�: "Chcia�bym, aby moja ksi�Ska przeSy�a
cho�by jeden plan pi�cioletni, to wszystko." Wiem, Se powiedzia� prawd�.
Celuloza jest ksi�Sk� bardzo dobr�; czyta�em j� wielokrotnie. Nie wiem
dlaczego, Newerly pisze tak ma�o; ostatni raz widzia�em go dwana�cie lat
temu. Wykl�� mnie wtedy; zachowywa�em si� niezno�nie i wreszcie straci�
cierpliwo��. Je�li o mnie chodzi, to wszyscy tracili cierpliwo��; ja
natomiast zyskiwa�em inne rzeczy. To jak w tej opowie�ci o dw�ch �ydach,
kt�rzy razem zacz�li robi� interesy; jeden z nich mia� pieni�dze, drugi -
do�wiadczenie; po jakim� czasie pierwszy zyska� do�wiadczenie, drugi -
pieni�dze.
Newerly m�wi� mi czasem o sobie; by� cz�owiekiem z opowiada� Londynu;
mia� dziesi�tki zawod�w; by� przez jaki� czas sekretarzem Janusza Korczaka.
M�wi� mi zawsze, przy kaSdej rozmowie, Se najniebezpieczniejsze w mojej
sytuacji b�dzie przej�cie na wczesne zawodostwo. "Te ksi�Ski, kt�rych pan
nie przeczyta�, a kt�re musi pan przeczyta�, przeczyta pan nocami,"
powiedzia� do mnie. "I nauczy si� pan wielu rzeczy potrzebnych, aby pisa�
wcze�niej, niS pan przypuszcza. Inni ludzie panu pomog�. Ale, na Boga, nie
przechod� pan na zawodostwo. Niech pan to zrobi ko�o czterdziestki. Niech
pan popatrzy na tych wszystkich m�odych. Niech pan zapyta, ile kosztuje
kilo cukru; Saden z nich panu tego nie odpowie. Wiedz� natomiast, Se do
budowy dom�w uSywa si� beton�w. Ale dowiedzieli si� tego z innych ksi�Sek.
I w og�le prosz� pisa� jak najmniej. Niech pan robi wszystko co chce, tylko
niech pisze pan jak najmniej."
Kiedy po roku wr�ci�em z Wroc�awia do Warszawy, opowiedzia�em mu pewien
pomys�. Newerly popatrzy� na mnie i powiedzia�: "Pan jeste� cz�owiekiem
chorym." Nie wiem, czy Newerly pami�ta t� nasz� rozmow�; ja pami�tam.
Wyjecha�em wi�c do Wroc�awia, gdzie zamieszka�em u wuja. Mia�em
trzymiesi�czne stypendium i troch� pieni�dzy, kt�re dosta�em ze Sztandaru
M�odych za moje opowiadanie "Baza Soko�owska". By� to pi�kny czas; by�em
nareszcie sam, mog�em czyta�, pisa�, chodzi� do teatru - ale nie
wiedzia�em, co mam robi� najpierw. Kiedy zaczyna�em pisa� - zdawa�o mi si�
Se powinieniem czyta�, gdyS to pomoSe mi w pisaniu; kiedy czyta�em -
zrywa�em si� i wybiega�em na miasto, gdyS wydawa�o mi si�, Se powinienem
podgl�da� ludzi; rozmawia�em z lud�mi i wtedy zn�w wydawa�o mi si�, Se
trac� czas na rozmowy, a przecieS powinienem pisa�- Chryste Panie, my�la�em, Se zwariuj�. Czyta�em jednego dnia Misia-Czeszk�, drugiego -
Balzaka; potem odrywa�em si� od Dostojewskiego, aby czyta� s�ownik Lindego;
nocami szuka�em wuja i zn�w wraca�em do swoich ksi�Sek. Nie wiem, ile
ksi�Sek przeczyta�em tego roku we Wroc�awiu; przypuszczam, Se kilkaset. I z
kaSdym dniem wiedzia�em mniej, i z kaSdym dniem popada�em w rozpacz, Se
nigdy nie przeczytam tego, co powinienem przeczyta�. Wreszcie dano mi
Gombrowicza do czytania i wtedy juS oszala�em zupe�nie.
Nieprawd� jest to, co sam Gombrowicz pisze o sobie w kt�rym� ze swoich
Dziennik�w, Se oceniono jego pisarstwo zbyt p�no - zdaje si�, Se to mia�o
jaki� zwi�zek z artyku�em Sandauera. Nie wiem co powiedzia�, czy teS
napisa� Sandauer; wiem natomiast, Se Gombrowicz by� uwielbiany przez
m�odych i starszych. Ja sam poSyczy�em Ferdydurke - ale musia�em zastawi�
za to sw�j zegarek, gdyS w�a�ciciel nie mia� do mnie zaufania; i s�usznie.
Egzemplarz Ferdydurke, kt�ry ja czyta�em w roku tysi�c dziewi��set
pi��dziesi�tym trzecim, przeszed� juS przez setki r�k; kartki by�y
posklejane, pobrudzone. To samo z Pami�tnikiem z okresu dojrzewania. Tych
ksi�Sek nie moSna by�o kupi�, poSycza�o si� je na dni; czasem na p� dnia.
Tego oczywi�cie Gombrowicz wiedzie� nie moSe; a ja tam by�em i widzia�em.
We Wroc�awiu nie czu�em si� dobrze; jestem warszawiakiem i nie bardzo
umia�em Sy� bez Warszawy. Pracuj�c w "Pagedzie" mia�em koleg�w warszawiak�w
i postanowi�em tam pojecha�; aby przynajmniej m�c z nimi pom�wi� w j�zyku
warszawiak�w; w tym j�zyku, kt�rego Saden polski aktor, nawet Dymsza,
na�ladowa� nie potrafi.
Odnalaz�em ich; dozna�em przyj�cia wi�cej niS zimnego. Nie mog�em
zrozumie�, dlaczego; potem jednak powiedziano mi - chodzi�o o moje
opowiadanie wydrukowane w Sztandarze M�odych. Przesta�em juS by� w ich
poj�ciu robotnikiem; natomiast sta�em si� piewc� dozorcy niewolnik�w. Inni
natomiast byli dla mnie przesadnie czuli i uprzejmi; ale ani tamci, ani ci
nie byli juS tymi lud�mi, z kt�rymi spa�em, jad�em, pracowa�em.
A jeszcze trzy lata temu chodzili�my razem przez granic�, aby dorobi�
sobie troch�. Bra�o si� spirytus i s�onin�; z Czechos�owacji przynosili�my
po�czochy, sztuczn� biSuteri�. Granica by�a cz�ciowo zabronowana, ale
wySej, g�rami, moSna by�o przej��, gdyS g�ry znali�my lepiej niS So�nierzy
WOP-U. W tym celu bra�o si� tylko za pazuch� kilka kot�w; s�ysz�c ujadanie
psa prowadzonego przez So�nierza WOP-u puszcza�o si� kota i wtedy pies -
cho�by najlepiej trenowany - bieg� za kotem. Inni okr�cali nogi szmatami
umoczonymi w ropie naftowej, ale to nie by� system pewny. Jest rzecz�
zabawn�, Se sami Czesi nigdy nie przechodzili na nasz� stron� - bali si�.
Po pewnym czasie kto� zasypa� pomys� z kotami i wtedy zacz�to si�
interesowa�, sk�d nagle pojawi�a si� w okolicy taka ilo�� mi�o�nik�w
zwierz�t. I nie moSna juS by�o przej�� na Czechy. Nasi koledzy z bazy
wpadli na pomys� jeszcze lepszy i stwarzaj�cy moSliwo�ci lepszego przerzutu
towar�w. Mieszkaj�c blisko granicy podpalali jak�� chat�, a poniewaS nasza
polska straS ogniowa by�a do�� daleko - biegli p�dem do So�nierza z WOP-u-u
i zawiadamiali go o poSarze, So�nierz telefonowa� po czesk� straS poSarn�.
Tam juS Czesi �adowali swoje po�czochy i b�yskotki, a nasi kierowcy
odpalali im spirytus i s�onin�, o kt�r� wtedy w Czechos�owacji by�o tak
trudno. W ten spos�b puszczano co prawda z dymem kilkadziesi�t cha�up, ale
przypuszczam, Se per saldo musia�o si� jednak op�aca�. By�em �wiadkiem
podobnej sytuacji jako go�� Bawarskich Wymiar�w Sprawiedliwo�ci. Ot�S
kaSdej niedzieli wchodzi� rankiem do naszej celi Wachmeister i pyta�, ilu
jest kandydat�w na Gottesdiens. Nigdy przedtem nie my�la�em, Se wiara
chrze�cija�ska jest jednak rzecz� tak siln� i g��boko zakorzenion�;
meldowali si� wszyscy - w�amywacze, szantaSy�ci, oszu�ci matrymonialni i
sutenerzy. I tak szli�my do ko�cio�a, a tam dokonywa�o si� handlu
wymiennego z facetami z Izby Chorych - chodzi�o o to, Se chorzy nie mieli
moSliwo�ci palenia i spacer�w, tak, Se jedyn� sposobno�ci� wymiany
towarowej by�a msza w ko�ciele.
Wr�ci�em z powrotem do Wroc�awia i dalej pr�bowa�em pisa�. Nie zna�em we
Wroc�awiu nikogo pr�cz Stefana �osia i Tadeusza Zelenaya. Stefana �osia
wypuszczono w�a�nie z wi�zienia; siedzia� oko�o roku, po czym o�wiadczono mu, Se sta�a si� ma�a pomy�ka i wypuszczono go. Wkr�tce potem umar�;
rozmawiaj�c z jednym z lekarzy dowiedzia�em si�, Se �mier� nast�pi�a
w�a�nie na skutek pobytu w wi�zieniu i nieludzkiego traktowania, co przy
s�abym zdrowiu �osia przes�dzi�o spraw�. Od tamtego �osia nigdy nie
dowiedzia�em si�, co przeszed�; zna� mnie od dziecka, mimo to ba� si�.
O�wiadczy� mi kr�tko, Se przy zwolnieni z wi�zienia podpisa� deklaracj�, Se
z nikim na te tematy nie b�dzie rozmawia�; gdyS w wypadku gaw�dziarstwa
grozi mu ponowny pobyt w wi�zieniu, z tym jednak, Se tym razem nie b�dzie
juS Sadnej pomy�ki.
Wiem jednak od innych ludzi, co wyprawiali z �osiem. W tych relacjach na
temat tortur zadawanym ludziom przez UB nigdy oczywi�cie nie wiadomo, co
jest, a co nie jest prawd�; fakt jednak, Se nie musia�o by� najlepiej,
je�li m�wiono o tym, Se oficerowie bezpiecze�stwa bij� ludzi wyciorami od
karabin�w, pluj� na nich, oddaj� im mocz na twarz i tak dalej, nie m�wi�c
juS o prostych sposobach, jak bicie cz�owieka do nieprzytomno�ci. �osia
stawiano w karcerze w lodowatej wodzie do pasa, pozostawiaj�c mu czas do
kontemplacji i wspomnie� z okresu dzieci�stwa, po czym zn�w prowadzono go
na kolejne przes�uchanie. �osiem zainteresowa� si� serdecznie pu�kownik
Jacek R�Sa�ski; �o� do chwili mojego ostatniego widzenia z nim nie
wypowiedzia� nigdy nazwiska R�Sa�ski. M�wi�: brat pana Borejszy. Samo
nazwisko R�Sa�ski przyprawia�o go o atak histerii.
M�wi�c juS o �osiu, chcia�bym napisa� par� s��w o pu�kowniku R�Sa�skim,
kt�rego pozna�em w dwa czy trzy lata p�niej. Interesowali mnie zawsze
oprawcy; ciekaw by�em, jak wygl�daj� ci, kt�rzy innym ludziom wyrywaj�
paznokcie, w�osy i �ami� Sebra. U�atwiono mi kontakt z R�Sa�skim i
poszed�em do niego. By� to pan o wygl�dzie fanatyka i o tym wiedzia�. M�wi�
interesuj�co, jego aktorstwo by�o dobre i gdybym chcia� por�wna� go z
jakim� aktorem, por�wna�bym go z Marlonem Brando, kt�ry takSe m�wi� bardzo
wolno, nieefektownie, m�czy si� jakby w czasie wypowiadania dialogu, co
stwarza z�udzenie, Se Brando nie szuka w�asnych s��w i w�asnych sformuowa�.
Tak wi�c i z R�Sa�skim; by�o nas tam par� os�b i R�Sa�ski rozpocz�� gaw�d�.
- C�S wy - powiedzia� R�Sa�ski - wiecie o Rewolucji? Piszecie o tym tyle,
jest pare dobrych pozycji, ale co wy o tym wiecie? Ja mia�em podw�adnego w
partyzantce i kocha�em go jak syna. Dzielny So�nierz, ideowy, inteligentny.
Po wojnie wzi��em go do aparatu bezpiecze�stwa i zrobi�em go majorem.
Kiedy� przes�uchiwa� jakiego� sabotaSyst�. Ten sabotaSysta by� g�upim
ch�opakiem, ale w czasie przes�uchania zachowywa� si� bezczelnie i
prowokuj�co w stosunku do prowadz�cego �ledztwo. Ten m�j ch�opak by� tak
wyko�czony nerwowo, gdyS nie spa� juS od paru nocy, Se w pewnym momencie
nie wytrzyma� i da� mu w pysk.
- I co? - zapytali�my?
- Musia�em mu da� pi�� lat - powiedzia� R�Sa�ski. - By� majorem
bezpiecze�stwa i nie wolno mu by�o uderzy� cz�owieka podczas przes�uchania.
Ale nie to wam chcia�em powiedzie�. Wiecie, ile dosta� ten sabotaSysta? Dwa
lata. To by� wiejski g�upek i sam nie wiedzia�, co robi, tak, Se trzeba go
by�o s�dzi� z zastosowaniem wszelkich okoliczno�ci �agodz�cych. Ale wobec
pracownika aparatu bezpiecze�stwa, kt�ry �amie konstytucj� b�d�c powo�anym
do jej obrony - okoliczno�ci �agodz�cych zastosowa� nie moSna by�o. To jest
rewolucja.
Potem opowiedzia� nam inn� anegdot�; ot�S wioz�c kiedy� samochodem z
�odzi do Warszawy jak�� m�od� kobiet� musia� ulec jej pro�bie i zatrzyma�
samoch�d, aby m�oda dama mog�a sama p�j�� do lasu. Pu�kownik R�Sa�ski
zapyta� j�, iS da mu s�owo honoru, Se nie b�dzie ucieka�, tak, by nie
musia� wysy�a� z ni� straSnika, kt�ry m�g�by j� kr�powa� w czasie
wykonywania czynno�ci fizjologicznych; m�oda dama da�a mu s�owo honoru i
rzeczywi�cie wr�ci�a.
Pami�tam, Se wyszli�my potem na ulic� i jeden z moich przyjaci�
powiedzia� mi:
- To jest silny cz�owiek. Pomy�l: s�owo honoru, kt�re da�a, mog�o go
drogo kosztowa�...
- Nic go nie mog�o kosztowa� - przerwa� kt�ry�. - Po prostu nie ma dok�d ucieka�.
R�Sa�ski opowiada� mi takSe, Se przez wiele lat nie m�g� si� pozby�
uczucia strachu, gdyS wiedzia�, Se wiele os�b chce go zabi� - m�wi� to o
chwili pierwszych lat powojennych, kiedy dzia�a�y jeszcze szcz�tki
organizacji politycznych walcz�cych