1611
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | 1611 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
1611 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd 1611 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. 1611 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
1611 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
EL�BIETA HA�AS
KONWERSJA - perspektywa socjologiczna
NORBERTINUM
Lublin 1992
r � � �
i � � � r
� � r- �
Proj ekt ok�adki
MARIAN OLESZCZUK
WST�P
TYTU� DOTOWANY
PRZEZ MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ
Nie trzeba przekonywa�, �e konwersja nie jest typowym tematem
socjologicznego dyskursu. Socjologia zajmowa�a si� przede wszystkim
procesem sekularyzacji, rozumianym jako schy�ek spo�ecznego znacze-
nia instytucji religijnych, religijnych dzia�a� i �wiadomo�ci religijnej w
nowoczesnym spo�ecze�stwiel. Kiedy teza sekularyzacji by�a generali-
ISBN 83-85131-22-1 zowana, przychodz�c w sukurs nietzschea�skiej prognozie "�mierci
boga", socjologia wspomaga�a adwokat�w sekularyzmu, ka��c oczeki-
wa� nowego spo�ecznego porz�dku bez udzia�u religii jako czynnika in-
tegracji. Thomas Luckmann2 pierwszy skuteczniej podwa�y� tez� seku-
laryzacji, wskazuj�c na r�nic� pomi�dzy religi� instytucjonaln� a do-
�wiadczeniem sacrum i wykazuj�c, �e sacrum nie podlega procesom se-
dwudziesty trzeci tytu� Norbertinum kularyzacji, przejawiaj�c si� wsp�cze�nie mniej widocznie, ale nadal
powszechnie w religii prywatnej, poza kontrol� instytucjonaln�. Trwa-
�o�� kolektywnie podtrzymywanego do�wiadczenia sacrum uobecni�y
wszak�e na scenie publicznego �ycia coraz liczniejsze od lat siedemdzie-
si�tych, tak�e w Polsce, nowe ruchy religijne. Dla niekt�rych socjolo-
g�w jak Andrew Greeley, s� one �wiadectwem s�abni�cia trendu seku-
laryzacji3. Inni, jak Bryan Wilson, argumentuj�, �e jest to zjawisko na
obrze�ach g��wnego trendu i w d�u�szym okresie czasu zostanie zmargi-
nalizowane4. Nowe ruchy religijne s� spu�cizn� kontrkulturowych ru-
ch�w m�odzie�owego eksperymentowania i innowacji, kt�re obj�y
swym zasi�giem tak�e religi� - potencjalnie najg��bszy poziom kulturo-
wej transformacji�. Pokazuj�, �e chocia� s�abnie znaczenie formalnych
religijnych organizacji w wielu nowoczesnych spo�ecze�stwach, to mo�li-
we s� funkcjonalne alternatywy dla tych organizacji6. Swoistym wszak�e
�wiadectwem narastania problematyczno�ci znaczenia tych ruch�w mo�e
by� reakcja Watykanu w postaci dokument�w daj�cych wskaz�wki pasto-
ralne wobec wyzwania ze strony tych ruch�w7. Najcz�ciej badanym as-
NORBERTINUM. Sp�lka z o.o pektem fenomenu nowych ruch�w religijnych jest konwersja tak, �e niek-
WYDAWNICTWO - DRUKARNIA - KSI�GARNIA t�rzy wr�cz sk�onni s� m�wi� o nowej subdyscyplinie - o socjologii kon-
D�b�wka 60, 20-060 Lublin 8, tel./fax 338-95 wersji. Je�li teza sekularyzacji by�a wi�zana z nowoczesno�ci�, to socjolo-
gia konwersji by�aby swoistym signum postnowoczesnej socjolog�.
Wydanie I. Naktad 1 �1 B A koddano �� Ark. d92 r. D k ko� Podejmuj�c problem konwersji za temat naukowego opracowania,
offset. kl. III, B1
czono w lipcu 1992 r. Zam. 37/92 postawi�am sobie dwa cele. Pierwszym by�oby uporz�dkowanie pogl�-
6 Wstgp Wst�p 7
�t przedmiocie.Chodzi o re- jam koncepcj� konwersji kolektywnej w trzech aspektach: spo�eczno-
du na koncepcyjny dorobek socjologii w ty laj�cych socjologiczne mo- wsp�lnotowym,ideologiczno-retorycznym i rytualnym.
cepcj� najwa�niejszych studi�w,przedsta� Praca pomy�lana jest jako pierwsze wprowadzenie do socjolog� ko-
gno do ko�ca lat osiemdzie-
dele,czy teorie konwersji,jakie sformu�o �fugiego millenium.By�o to nwersji,kt�re w polskiej literaturze jest przedsi�wzi�ciem pionierskim.
si�tych,a wi�c u progu ostatniej dekady �mudne.Drugim,a jedno- Koncepcja konwersji kolektywnej nie aspiruje w przedstawianej wersji
zadanie jasno okre�lone,wykonalne,cho� do statusu teorii,zarysowuje jednak jej mo�liwo��.Nie jest to jakie�
��wania koncepcji konwersji
cze�nie g��wnym celem by�a pr�ba sformu�ykonania czy przedstawie- w�skie,specjalistyczne studium z dziedziny socjologii religii,poniewa�
kolektywnej,konwersji jako zbiorowego dea konwersji kolekt wne raczej wykazuje konieczno�� ponownego,�cis�ego zwi�zku j�zyka tej
nia,by u�y� dramaturgicznej metafory.I
� socjologa,czy raczej jesz- �tyscypliny z og�ln� teori� socjologiczn�.Jednocze�nie autorka ma na-
wyros�a z mojego osobistego do�wiadczeni go w jednym z now ch ru- dziej�,�e uda�o si� jej unikn�� cho�by pozoru mowy profanuj�cej,czy
cze m�odego adepta socjologii,uczestnicz��
�h.Osobiste do�wiadczenie desakralizuj�cej,kiedy podj�a si� opisa� w j�zyku nauki to,co w dzie-
ch�w religijnych w latach siedemdziesi�ty ego i spo�ecznego jest uzna- dzinie religijnej w taki spos�b uj�� si� daje.Wychodzi bowiem z prze-
socjologa jako uczestnika systemu kulturo�5ja metodologiczna Charle- konania o trwa�ej warto�ci anzelmia�skiej zasady fides quaerens intel-
nym �r�d�em wiedzy,jak za�wiadcza refle� �anda,Stanis�awa Ossow- lectum.Tym bardziej,�e i dziedzina religijna nie jest wolna od antyno-
sa W.Millsa,Normana Denzina,Johna L�
skiego,a przede wszystkim,Floriana Znani
eckiego.Nie chodzi tu o su- mii i spo�eczny jej kontekst niejednokrotnie bywa tak�e kontekstem
5� systemu spo�ecznego,w zniewolenia.
biektywne do�wiadczenie,lecz o znajomo Przedstawiane studium zagadnienia konwersji nie powsta�oby gdy-
gtruktury,d��e�,znacze� i
kt�rym si� uczestniczy jako �wiadek jego by autorka nie mia�a mo�liwo�ci przeprowadzi� kwerend� w bibliotece
warto�cis.Idea kolektywnej konwersji zo5ta�a przeze mnie rozwini�ta
5formu�owa� socjolog� reli- University of Illinois w Urbana-Champaign jako stypendystka
koncepcyjnie w nawi�zaniu do klasycznych �owa�a moje przekonanie o Fulbrighta w roku akademickim 1987/88oraz w Uniersit�t Bielefeld w
gii Joachima Wacha,kt�rego lektura ugrun o zagadnienia.Opracowu- listopadzie 1990r.na zaproszenie Zentrum f�r interdisziplin�re Forschung
s�uszno�ci takiego podej�cia do studiowaneg i korzysta� z warunk�w pracy naukowej stwarzanych przez te o�rodki.
j�c t� koncepcj�,pos�u�y�am si� j�zykiem t
eorii Floriana Znanieckiego
i symbolicznego interakcjonizmu,jednak�e bez przesadnego puryzmu,
poniewa� koniecznym okaza�o si� si�gni�c
ie tak�e do prac antropolo-
g�w kultury.Nieuchronn� konsekwencj� konieczno�ci pokazania kon-
wersji w r�nych uj�ciach badawczych jest pewien rys eklektyzmu w
przedstawianym studium. �nwersji od ukazania w ro-
Rozpoczynam omawianie zagadnienia ��sji w kulturze i wskazania,
zdziale pierwszym trwa�o�ci motywu konwe
�e trwa�o�� idea�u konwersji i indywiduali5tyczne jej rozumienie umo-
5�i kierowanego do kolekty-
�liwiaj� w istocie skuteczno�� apelu konwef�ersji.Nast�pnie,w kolej-
wnego adresata i wzbudzaj�cego ruchy ko �orobkowi my�li spo�ecznej
nych dw�ch rozdzia�ach po�wi�cam uwag�
o konwersji.Najpierw jest to przegl�d wcZ�snych bada�,uznanych za
klasyczne.Potem przedstawiane s� i system
�tyzowane wsp�czesne soc-
�wi�zania ich z teoriami ru-
jologiczne studia nad konwersj�,z pr�b� p iejsze,jak i najnowsze teo-
ch�w religijnych.Omawiaj�c zar�wno daw��ynki do uj�cia konwersji
rie konwersji,stara�am si� odnale�� przy rozdziale czwartym rozwi-
jako fenomexxu kolektywnego.Wreszcie vV
Wstgp
B.Wi I s o n,Religion in Sociological Perspective,Oxford Universjty press
1983,s.149; K,D o b b e 1a e r e,Some Trends in European Sociology of �eli ion.
The Secularization Debate "Sociological Analysis",1987,48(2),s.107-13'7 g
.�r� TYW KOlVWERSJI W KULTURZE
T. L u c k m a n n, The Invisible Religion, The Macmillan Company, London I O
1967.
3A.M.G r e e 1e y,Unsecular Man. The Persistence of Religion,Schocken
Books,New York 1972; D.B e 1I,The Return ofthe Sacred? The Ar umen �,ygt�puje jako powracaj�cy temat w tradycji kulturowej i
Future of Religion, "British Journal of Sociology' ( ) g t on the Konwersja
a ',1977,284,s.419-449. � rzestrzeni dziej�w w spo�ecznych ruchach konwer-
Oxfor Ig lls 125Religion in Sociological Perspective,Oxford University press, manifestuje si na pi spojrzy si� na rzeczywisto�� ludzk� jako globaln�
5C.Y.G 1o c k,R.N.B e 11a h red a�i- �o�na wi�c,1 yl,m�wi� o motywie konwersji w tak szeroko poj�-
( .),The New Religious Conscio rzeczywisto�� kult
Univer
sity of California Press,Berkeley 1976,s.XIII; A.Jawto usness, lt rze.Motyw konwersji jawi si� jako trwa�y element sensotw�r-
kontrkultury,Warszawa 1975,s.IOn. w s k a,D,.ogi tej ku u
6 c kfo r d, T. L u c k m a n n, Intro czych system�w rnodelowania �wiata cz�owieka.Takim systemem j est
J.A.Be
duction,w: red.J.A. g e c - j�zyk potoczny,jest nim religia i sztuka oraz lad sensownych dzia�a�
k fo r d,T.L u c k m a n n,The Changing Face of Reli ion,Sage,London 19gg,s. spo�ecznych.Motyw konwersji ujawnia zar�wno j�zyk potoczny,jak
j 2.
Les sectes et I�'glise Cath
olique.Le document rom ideologie religijne,sztuka literacka i spo�eczne dzia�ania ludzi.
Vernette d
elegue de 1'Episcopat.Les �dit ain.Introduction de Jean
ekty albo nowe ruchy religijne.W ions du CERF,Paris 1986.T�um.palskie:
yzwanie dusz asterskie,w: Nie wsz sc s� "
go ducha Warszawa 1988 s.7-31. y y jedne-
R LEKSYKALNE ZNACZENIA "KONWERSJI
� 1a n d,L.H.L fl a n d,The M in f �l S t ; A � York 1934,s.157; J. L o f- dzielnie zwi zan z sensown m dzia�aniem.Leks -
oz � y y y
� tion and Analysis Wadsworth Publishi g e to ualitative Ob serva- J�zyk jest nier
ng Company Belmont,Ca.1984,s.gn; C. kalny zas�b j�zyka naturalnego stanowi wyraz obiektywizacji do�wiad-
W.M i 11s The Sociolo ical Ima ination,New York 1959� N.K.D e n z i
�,The czenia znacze� dzia�a�.Leksykony,slowniki dokumentuj� owe obiek-
Research Act.E Theoretical Introduction to Sociological Methods,McGrow�- �ch modelowe
Hill, tywizacje. Znajdujemy w ni sensy konwersji. Termin
1983,s.206. Szawa "konwersja" u�y�'any jest nie tylko w dziedzinie religijnej,ale tak�e w
New York 1978; S.O s s o w s k i,O osobliwo�ciach nauk s olecznych,War
lingwistyce,prawie,ehemii,w elektronice.Wszystkie te u�ycia nawi�-
zuj� do �aci�skiego �r�d�os�owu.�aci�skie conversio oznaczalo zgi�cie,
skr�t,zmian�,przewr�t.W �acinie �redniowiecznej u�ywano tego ter-
3
minu przeno�nie w znaczeniu przemiany,przeobra�enia,tak�e przeisto-
czenia chleba i wina podczas mszy �wi�tej.Termin ten oznacza� te� od
oko�o 1190r.zwr�cenie si� do Boga - conversionis ad Deum,a zatem
mia� sens g��bszej przemiany duchowej.U�ywany by� tak�e,bardziej
w�sko,na oznaczenie wst�pienia do klasztoru4.
S�ownik j�zyka polskiego pod terminem "konwersja"5,jako jego
religijny sens,podaje: "zmiana wyznania w obr�bie wyzna� chrze�ci-
ja�skich,zw�aszcza przej�cie na katolicyzm".Odpowiednio "konwerty-
ta" to ten kto zmieni� jedno wyznanie chrze�cija�skie na inne,zw�asz-
cza na wyznanie k
atolickie.W j�zyku polskim mamy te� termin "na-
wr�cenie" od,nawr�ci�","nawr�ci� si�",co oznacza nak�oni� kogo�
do przyj�cia,ewentualnie przyj�� jak�� religi�,wyznanie,niekoniecz-
nie chrze�cija�skie�.W konotacji zar�wno konwersji jak i nawr�cenia
10 Motyw konwersji w kulturze
11
w j�zyku polskim brak specyficznej tre�ci "metanoia",g��bokiej przemia-
ny wewn�trznej.�aci�ski �r�d�os��w w �redniowieczu oz � ralno-funkcjonalnych i normatywnych jej uj�ciach.Analizuj� one bo-
si� ku Bogu,a zatem mia� sens g��bszej przemiany duchowej.W j�2yku wiem �ad w kulturze,podczas gdy konwersja jest zjawiskiem zmiany w
kulturze.Si�gaj�c do j�zyka semiotyk�w,pos�u�y�am si� ju� wy�ej
w�oskim� la conversione mo�e oznacza� po prostu zmian� wyznania� a7e
te� mo�e mie� g��
bszy sens zmiany idei czy wierze� religi n ch a tak� koncepcj� modelowania jako szczeg�ln� w�a�ciwo�ci� kultury. Je�li,
a porzucenia z�ych obyczaj�w, po�wi�cenia si� �yciu god najog�lniej m�wi�c, kultura to obszar znacze�, warto�ci i odnosz�cych
zmiany �yci,
i �wi�temu. W j�zyku w�oskim u�ywa si� osobnego terrninu conve t� e si� do nich dzia�a�, to obszar ten trzeba widzie� jako kszta�towany
kogo�, kto nawraca, kto prowadzi innego do rz przez systemy modeluj�ce znaczenia, warto�ci i dzia�ania. Mamy w kul-
w odniesieniu do p yj�cia
wiary religijnej,uwa�anej za prawdziw�. turze wzorce do�wiadczania sens�w i warto�ciowania obiekt�w oraz
sposob�w czynnego odniesienia si� do nich.Florian Znaniecki nazwa�
Francuskie la conversion� u�ywane by�o w znaczeniu jakiejkolwiek lz
zmi
any przynale�no�ci wyznaniowej, ale tak�e, bardziej warto�ciuj�co, je modelami ideologicznymi. Takim modelem ideologicznym jest sam
ie przej�cia od wierzenia uwa�anego za fa�szywe d j�zyk naturalny z jego zasobami leksykalnymi. W przeciwie�stwie do
na oznaczen o wierze-
nia prawdziwego oraz w sensie powrotu do lepszego post�powania - tych wytwor�w kultury,kt�re obiektywizuj� tylko pewne,zasz�e ju�
"konwe
rsjigrzesznika". do�wiadczenia i dzia�ania,systemy ideologiczne ukierunkowuj� do-
�wiadczenia i dzia�ania przysz�el3.Cz�� z tych modeli ideologicznych
Angielskie to convert oznacza nawr�ci� si� lub spowodowa� na-
dej�cia od fa�szywej,do prawdziwe ma charakter norrnatywny i regulatywny,okre�laj�c form� dzia�a� kul-
wr�cenie w znaczeniu o j wiary,za- la
sadniczo chrze�cija�s
kiej,gdzie obejmuje ono nie tylko zmian� wyzna- turowych.Inne za� systemy ideologiczne,nie urzeczywistniaj�ce si�
nia ale
i pogl�d�w,uczu� i post�powania.Odpowiednio conwerter/or/ w pe�ni,pozostaj� idea�ami.Idea� niesie obraz i propozycj� jakiego�
en,kto nawraca,a convert/ed/ zwie si� ten,k si� na nowego,harmonijnego �adu,dla kt�rego wyznaj�cy go przyw�dcy po-
to t to wraca.Angiel- IS
iej g��bokie,teologiczne znaczenie szu uj� dopiero zwolennik�w.Idea� na nowo okre�la znaczenia,war-
skie the conversion ma b B ga lub osobistej zmiany duchowe r - to�ci i czyrno�ci.Jest przejawem tego,co mo�na okre�li� jako logotw
�r-
cenia si� grzesznik�w do
cia od grzeszno�ci do �ycia r
eligijnego i mi�o�ci Boga.Oznacza kt � czy dynamizm kultury�6.Idea� jest to rzutowany w przysz�o��,doskona-
na- �y kompleks czynno�ci w oparciu o nowe rozumienie znacze� i warto�ci
wracania lub fakt nawr�cenia,zw�aszcza na chrze�cija�stwo,zachowu-
j�c tym samym sens �redniowiecznego conversio. obiekt�w,kt�ry jest przedmiotem d��e� ludzkichi�.W tym sensie idea�
W j�zyku niemieckim konwersja to die Bek h jest cz�ci� modeluj�cego systemu kultury.Je�li jest to idea� religijny,
e rung,kt�re odpowia- to jest on cz�ci� religijnego systemu modeluj�cego.Je�li chcemy zro-
da znaczeniow prawdziwej W nyer � grecki �e na dob��ko ducho zumie� konwersj�,to musimy odnie�� to zjawisko do modeluj�cych sy-
we rozpoznani
cia,narodzenie na nowo w wierze���. y stem�w ideologicznych,o charakterze idea��w religijnych.
Leksykalne
obja�nienia znaczenia "konwersji" to metaj�zyk w kt - Ksi�gi �wi�te wielkich religii s� utrwalonymi tekstami pami�ci zbio-
ryrn m�wi si� o kodzie.Metaj�zyk ten pomaga przyswoi� w proces rowejlR i cho�by z racji swej trwa�o�ci zajmuj� uprzywilejowane miejs-
socjalizacji system j�zyka naturalnegoi� tak,�e konwersja co najmniejce w�r�d system�w modeluj�cych.We wszystkich z nich znajdujemy
sformu�owany idea� konwersji.
potencjalnie i przynajmniej w postaci abstrakcyjnego znaczenia mode-
luje �wiadomo�� ludzi. Judaizm,a potern chrze�eija�stwo wprowadzi�y do kultury europej-
skiej motyw konwersji - gr.metanoia - przemiany duszy jednostki,jej
�wiadomego odej�cia od oboj�tno�ci,ewentualnie odwr�cenia si� od
RELIGIJNY IDEA� KONWERS I
jakiej� formy religijno�ci,kt�ra to zmiana zak�ada �wiadomo�� dotych-
czasowego z�al�,od kt�rego jednostka si� odwraca oraz przekonanie,
�e wybawienie od grzechu dokonuje si� przez kontakt z sacrum.Kon-
Rozumienie,czym jest zjawisko konwersji wymaga bardziej dyna-
mej kultury ani�eli pozostawanie przy str k wersj�,jako typ do�wiadczenia religijnego,przedstawiaj� wielkie reli-
micznego rozumienia sa u tu-
gie profetyczne,odr�niaj�ce dwa sposoby �ycia,b�d�ce skutkiem
12 Motyw konwersji w kulturze
13
przyj�cia lub odrzucenia g�oszonych przez nie prawd.Antyczne pierwo- Opowiadanie Apulejusza o Lucjuszu,czcicielu Izydy,kt�ry wsku-
ciny cywilizacji europejskiej - staro�ytno�� grecka i �aci�ska - nie zna�y tek g��bokiego przywi�zania do kultu przeszed� moraln� przemian�,
idea�u konwersji.Klasyczna greka nie zna terminu "religia".Greckie jest wyj�tkiem i stanowi zapis w�szej,misteryjnej tradycji23.
eusebeia oznacza pobo�no��,dok�adne przestrzeganie przepis�w obrz� - Idea� nawr�cenia upowszechni� natomiast judaizm.Przedstawia go
dowych,przestrzeganie odziedziczonej tradycji2o.Hosiotes oznacza�o Biblia Starego Testamentu w zwi�zku z ide� pokuty,kt�ra nabiera sto-
rytualn� czysto�� a nie �wi�to��.W tradycji religijnej Grek�w centralne pniowo coraz bardziej moralnego charakteru.Nawr�cenie i pokuta s�
miejsce zajmowa� obrz�dek sankcjonowany tradycj�.Nie przyj�a ona koniecznym warunkiem zwi�zku cz�owieka z Bogiem z powodu skut-
postaci uporz�dkowanego systemu teologicznego i organizacyjnego, k�w grzechu pierworodnego.Odnosi si� do tej idei wyra�enie hebraj-
lecz posta� nie wykluczaj�cych si� kult�w b�stw.Cz�sta zmiana lub skie �ub,oznaczaj�ce zmian� drogi,zawr�cenie z drogi,powr�t.Biblia
rozszerzenie praktyk religijnych by�y tylko uzupe�nieniem praktyk do- grecka u�ywa czasownika epistrephein,oznaczaj�cego powr�t do Boga
tychczasowych i nie wymaga�y jakiej� zdecydowanej reorientacji,od- i zmian� praktycznego post�powania oraz s�owa rnetanoein,kt�re zna-
miany �ycia.Dlatego s�usznie Nock zaproponowa�,aby stosowa� do ta- czy skrucha,pokuta i odnosi si� do nawr�cenia wewn�trznego24,Idea
kiej zmiany kultu,wskutek �wiadomego wyboru,nie wymagaj�cej jed- nawr�cenia przebija si� coraz bardziej w wyobra�eniach religijnych sta-
"
nak reorientacji �ycia,termin "przyst�pienie (ang.adhesion).Podob- ro�ytnego judaizmu i przezwyci�a rytualizm zbiorowej pokuty prze-
nie,jak taka zmiana praktyk pod wp�ywem kontakt�w kulturalnych, b�agalnej za winy w sytuacjach nieszcz�cia narodu.Dochodzi do g�osu
na miano konwersji nie zas�uguje tak�e zmiana religii czy jej modyfika- w naukach prorok�w - Amosa i Ozeasza.W pe�ni wyra�a j� Izajasz,a
cja wskutek podboju albo inwazji,czy to u podbitych,czy to u podbija- zw�aszcza Jeremiasz.Izajasz g�osi,�e sam kult nie mo�e zbawi�."W
j�cych.I w tym przypadku,szczeg�lnie w odniesieniu do �wiata antycz- nawr�ceniu i pokoju jest wasze ocalenie" (Iz 30,15).Sprawiedliwo��,
nego stosowny jest termin "przyst�pienie ' (ang.adhesion),kiedy cho- pobo�no��,pokora,szczero�� mia�y by� oznakami rzeczywistego po-
dzi o dokonywanie wcielenia i adaptacji nowych ryt�w do praktykowa- wrotu na drog� prowadz�c� do Boga.Jeremiasz zapowiada narodowi
nego ju� systemu. wybranemu nieszcz�cia z powodu jego grzech�w i wo�a aby "zawr�cili
Nie oznacza to,�e idea dw�ch porz�dk�w �ycia: ni�szego,od kt�- ka�dy ze swej z�ej drogi i aby Jahwe m�g� im przebaczy� ich win� i ich
rego cz�owiek mo�e si� odwr�ci� i wy�szego,ku kt�remu cz�owiek grzech" (Jr 36,3).Apel nawr�cenia kierowany jest do ca�ego narodu
mo�e si� zwr�ci�,czy nawr�ci�,by�a zupe�nie nieobecna w �wiecie an- Izraela i niesie zapowied� Nowego Przymierza,gdy nar�d pozna,�e
tycznym.Znajdujemy j� niejednokrotnie w my�li filozoficznej.Idea jest ludem Jahwe,gdy si� "nawr�ci� ca�yrn sercem swoim" (Jr 24.7).
pokrewna konwersji by�a rozpowszechniana przez misteryjny nurt eleu- Prorok Ezechiel rozwija i pog��bia t� nauk� o potrzebie osobistego na-
zyjski,a potem orficki,w kt�rych ryty inicjacji zak�ada�y przemian� wr�cenia ka�dego i ca�ego narodu,g�osz�c potrzeb� stworzenia "nowe-
inicjowanego. go serca i nowego ducha" (Ez 18,31n) i daje obietnic�: "zatem nawr��cie
Religia rzyrnska stopi�a si� w jedno z greck� jako religia staro�yt- si�,a �y� b�dziecie" (Ez 18,31).W wyobra�eniach religijnych judaizmu
no�ci klasycznej.Relig�o dla Rzymian znaczy�o staranne przestrzeganie konieczno�� nawr�cenia w ko�cu obejmuje nie tylko Izraelit�w,ale zdaje
przepis�w kultu.Rzymska religia nie stworzy�a rozwini�tego systemu si� by� adresowana tak�e do pogan.Czyni to prorok Jonasz,kt�ry upomi-
etycznego,co najwy�ej ide� czystej my�li i czystego serca kiedy staje na pogan "aby odwr�cili si� od swego z�ego post�powania" (Jon 3,8).
si� przed bogami.�aci�scy pisarze antyczni,jak Horacy w Odzie Judaistyczne poj�cie nawr�cenia nawet u prorok�w nie by�o wolne
XXXIV,zapisuj� tylko do�wiadczenie powrotu do uszanowanych tra- od pewnego legalizmu25.Dopiero Jezus przestaje je zupe�nie wi�za� z
dycj� wierze�. zewn�trznymi obrz�dami pokutnymi.Jezus nawi�za� bezpo�rednio do
nauczania Jana Chrzciciela,g�osz�cego "nawr��cie si�,bo bliskie jest
Wyznawca bog�w niezbyt gorliwy Kr�lestwo Niebieskie" (Mt 3,2).Jezus przyszed� aby "nawo�ywa� grze-
w m�dro�ci bt�dz� i oto nagle " ( )
zawracam z drogi,powrotnym sznik�w do nawr�cenia �k 5,32.Nawr�cenie jest odpowiedzi� na �a-
wiatrom podaj� �agle22 sk� Boga,kt�ry,jak Dobry Pasterz,poszukuje tego,kt�ry si� zgubi�.
r,,`
14 Motyw konwersji w kulturze 15
Idea nawr�cenia przedstawiona jest najbardziej plastycznie w przypo- hinduizm i wczesny buddyzm.Co prawda,najwcze�niejsza z indyjskich
wie�ci o synu marnotrawnym,kt�ra m�wi,jak wielk� warto�� ma na- religii,religia wedyjska nie zna�a do�wiadczenia religijnego "narodze-
wr�cenie grzesznika i ile darmowych �ask ze sob� dla niego przynosi. nia na nowo".Pragnienie szcz�cia na ziemi i jego kontynuacji przenika
Ewangeli�ci przedstawiaj� liczne nawr�cenia grzesznik�w,kt�rzy=gor- k�i�gi Wed,a nie tyle d��enie do osobistej wi�zi z b�stwem.To d��enie
sz� formalistycznie sprawiedliwych faryzeuszy, jak jawnogrzesznica zaszczepil dopiero nurt brami�ski w hinduizmie wraz z wiar� w trans-
Magdalena (�k 7,36-50),czy celnik Zacheusz (�k 19,5-9). rnigracj� dusz,o kt�rej m�wi�y Upaniszady.Nurt ten zapocz�tkowal
Dzieje Apostolskie i Listy �wigtego Pawla pokazuj� jak poganie le- poszukiwanie dr�g wyzwolenia z kr�g�w wciele� i �mierci.Przekonanie
piej ni� �ydzi przyjmuj� Jezusa i jego Ewangeli�, nawracaj� si�, o n�dzy egzystencji na tym �wiecie zwi�zalo si� z wiar� w to,�e szcz�-
odchodz�c od bo�k�w poga�skich,do�wiadczaj�c skruchy (gr.rnetano- cie mo�na osi�gn�� dzi�ki wyzwoleniu - moksa - z cyklu wciele�,w
ia) i zwracaj�c si� do Boga �ywego (gr.epistrephein) (Dz 14,15; 26,18; kt�rym spe�nia si� sprawiedliwo�� odmierzana jako�ci� czyn�w - kar-
1Tes 1,9).Nawr�cenie to ponowne narodziny z ziarna slowa (1P 1,22- man - w poprzednich wcieleniach - samsara.Po�r�d trzech dr�g wyz-
25),to jest gloszonej Ewangelii,lub przez Ducha otrzymanego na wolenia,jakie wskazywa� ortodoksyjny hinduizm: drogi praktyk,drogi
chrzcie (J 3,3n).Nawr�cony to dziecko bo�e,kt�rego postawa moralna pobo�no�ci i drogi wiedzy,droga pobo�no�ci opiera si� na osobistym
zmienila si�,nie chodzi on drogami prowadz�cymi do zla,nie wykracza umi�owaniu b�stwa i najbli�sza jest idei konwersji3�.�adna z pozosta-
przeciw przykazaniu milo�ci bli�niego (I J 3,93). �ych dr�g nie wprowadzala zmian w �yciu wierz�cego.Nie czyni�o tego
Dzieje Apostolskie rozpoczyna opis zbiorowego nawr�cenia �yd�w wypelnianie ryt�w w �wi�tyni ani doktryna jedno�ci ja�ni i brahmana
w dniu Pi��dziesi�tnicy wskutek nauczania apostola Piotra natchnione- wyra�ona w Upaniszadach i nauce Siankary.Kontemplacyjne techniki
go Duchem �wi�tym,a dalej przedstawienie �ycia pierwszych gmin na- jogi w Jogasutrach Pantajali wspomaga�y tylko drog� wiedzy,dostar-
wr�conych.Znajdujerny tam te� opis dramatyczngo nawr�cenia Szaw- czaj�c �rodk�w osi�gania jedno�ci ja�ni - atmana - z brahmanem po-
�a,kt�remu ukazal si� Jezus w drodze do Damaszku i kt�ry jako Pawe� przez powtarzanie rnagicznej formuly om.Bhagavadgita oferuje drog�
podejmuje si� misji nawracania (Dz 9,1-31).W ten spos�b nawr�cenie mi�uj�cej pobo�no�ci (bhakti) wobec wcielonego b�stwa,zbawiaj�cego
zaczyna wi�za� si� z osob� Jezusa wyznawanego jako Pan i Zbawca, Krishny.
kt�rego Ewangeli� si� przepowiada.Nawr�cenie wi��e si� z kerygma-
tem - s�owem g�oszonym jako slowo samego Jezusa Chrystusa2�.Takie Ten tylko przybywa do mnie,o Synu Pandu,kto mnie ofiarowuje swe uczynki,kto
potwierdzenie znaczenia nawr�cenia znajdujemy u �w.Augustyna2�. mnie uwa�a za sw�j cel najwy�szy,kocha mnie,wolny od wszelkich wi�z�w i kto
�ywi przyja�� dla wszelkiego stworzenia31
Wtedy Piotr oznajmi� im,i� tego,kt�rego ukrzy�owali nale�y czci�,�e wierz�cy
przyjmuj� Jego krew,kt�r� wytoczyti wrogowie.Gdy im opowiedziat o Panu na- Ramanud�a,Madhwa i Nimbarka - w�drowni kaznodzieje ruchu
szym Jezusie Chrystusie i gdy oni poznali swoje przest�pstwa,skruszyli si�,a�eby bhakti gloSz� drog� umilowania boga i post�powania zgodnego z obo-
wypetnito si� na nich to,co kiedy� m�wit prorok pa�ski,nawr�ci�em si� z n�dzy wi�zkami czlowieka wolnego od pragnie�.Krishna wyzwala,gdy tylko
moje,gdy wi� cier�.Nawr�cili si� bowiem z n�dzy b�lu,gdy tkwi� cier� wspom- zda si� on calkowicie na niego32.Hinduizm,czy to w wersji poznaw-
nien czej,czy emocjonalnej - bhakti - przedstawial ni�szy i wy�szy porz�dek
�ycia.W doktrynie karmana i ponownych narodzin zawar� ide� wzno-
We wczesny chrze�cija�stwie nawr�cenie instytucjonalizuje si� w szenia si�,a� do duchowego wyzwolenia,kt�re jest najwy�szym z cel�w
katechumenacie,szkole vi �ary,w kt�rej uczniowie inicjowani s� stopnio- zdobywanych,czy to przez samodzielne poznanie,czy przez pobo�ne
wo i kolektywnie,w grupie,do przyj�cia chrztu.Nawr�cenie przypiecz�- przywi�zanie do b�stwa33.Przez g��bsze poznanie bytu absolutnego
towane chrztem dokonuje si� na zawsze (Hbr 6,6).Przedlu�eniem nawr�- czlowiek uwalnia si� od l�ku,od cierpienia,od reinkarnacji,przechodzi
cenia staje si� pokuta za grzec�y,je�li si� w nie ponownie popada. do stanu szcz�liwo�ci przez pol�czenie z bytem absolutnym�4.
Idea� konwersji,czy nowych narodzin nie jest jednak wy��cznie Tak�e misyjnie usposobiony buddyzm wni�sl swoj� ide� konwersji
idea�em judaistycznym i chrze�cija�skim.Idea� ten sformu�owal te� i sw�j w�asny j�zyk dla opisania procesu konwersji okolo VI w.przed
16 Motyw konwersji w kulturze
17
nasz� er�.W pismach wczesnobuddyjskich w cz�ci zasadniczej vinaja �,cia religijnego jest s�owne wyznanie prawdziwej wiary.Jednak�e i w
pitaka,co znaczy kosz dyscypliny zakonnej znajdujemy opis nawr�ce- goranie znajdujemy ide� d��enia do przemiany �ycia poprzez odwr�ce-
nia Gautammy,a potem uczni�w Gautamy-Buddy - Przebudzonego, n� od grzech�w (sura 15),ide� "nowego �ycia",�ycia,kt�re jest dobre
O�wieconego.Budda wskaza� �cie�k� nawr�cenia,�cie�k� prow�ci��c� i czyste (sura 16)4I.
do nirwany,pomi�dzy drog� przyjemno�ci i drog� umartwiaj�cej asce- T� ide� i radykalne poj�cie konwersji,jako porzucenia regu� tego
zy,poprzez wejrzenie na prawd� o przemijaniu.Sutta pitaka,zbi�r poe- �wiata podj�� nurt surficki A1-Ghazalego,dla kt�rego konwersja to jak-
mat�w napisany przez 264m�czyzn i 74kobiety,nawr�conych na bud- by powr�t do �ona,z kt�rego cz�owiek pochodzi.
dyzm i przynale�nych do zakonu,za�wiadcza o zmianie �ycia adept�w
nauki Buddy,wyzwolonych z ko�owrot�w wciele�3fi.Nie wchodz�c w
B�g Najwy�szy rzek�: Ja jestem Al-Rahman i utworzy�em nazw� dla wi�zi macie-
subtelno�ci rozwoju doktryny buddyjskiej nale�y powiedzie�,�e ju� rzy�stwa,rihm,jako pochodn� od mego imienia.Kto zacie�nia na nowo t� wi�,
wczesnobuddyjskie idee tzw.hinajana - ma�ego wozu,formu�owa�y tego zwi�zuj� ze mn�,kto j� zrywa,tego odcinam ode mnie42.
idea� arhata r�wnowa�ny idea�owi nawr�cenia,to znaczy przezwyci�e-
nia ego �wiata po unicestwieniu nienawi�ci,��dzy i b��dnych mnie- Por�wnanie sformu�owa� idea�u konwersji w wielkich religiach po-
ma�.Szlachetna,o�mioraka �cie�ka Buddy obejmowa�a stopniowe zwala skonkludowa�,�e modeluj�ce znaczenie tego idea�u wyra�aj�
wznoszenie si� przez: w�a�ciwe spostrzeganie; w�a�ciwe my�lenie; w�a�- przede wszystkim kategorie43: "ni�szo�ci" i "wy�szo�ci",odnosz�ce si�
ciw� mow�; w�a�ciwe post�powanie; w�a�ciwe �ycie; w�a�ciwe d��enie; do �wiata-�ycia oraz kategoria zmiany na osi tego kierunku od tego co
w�a�ciw� rozwag�; w�a�ciwe zatopienie si� w sobie.Konwersja zar�wno "ni�sze" do tego co "wy�sze".Idea� konwersji wzywa do odwr�cenia
w hinduizmie jak i w buddyzmie jest pojmowana jako stopniowa i na- si�,porzucenia ni�szego �wiata �ycia i powrotu,zwr�cenia si�,nawr�-
st�puje przy udziale pracy woli.Pe�na miara �ycia to akceptacja trzech cenia,czy narodzenia si� do nowego,wy�szego �wiata-�ycia.
regu�: Budda,Tharma,Sangha,to jest podporz�dkowanie si� nauczy-
cielowi,przestrzeganie regu� prawo�ci i przynale�no�� do spo�eczno�ci
mnich�w lub mniszek�R.Tylko w wersji hinduskiej drogi bhakti konwe- LITERACKI OBRAZ KONWERSJI
rsja jest czym� nag�ym,o charakterze emocjonalnym i ma charakter
biernego poddania si�,ogarniaj�c nawracanego.Idea� etyczny ogrom- Motyw konwersji przewija si� w przeci�gu wiek�w w pi�miennic-
nie bogatej religijnej my�li indyjskiej wskazuje na mo�liwo�� nowego twie europejskim.Literatura utrwali�a obraz konwersji jako osobiste-
do�wiadczenia,wybiegaj�cego poza do�wiadczenie codzienne,normal- go,wewn�trznego do�wiadczenia.Hagiografia od Jakuba de Voragi-
ne,ku ostatecznej rzeczywisto�ci.Wyra�a si� zatem w idei konwersji ne44poczynaj�c,po Waltera Nigga45przedstawia indywidualnego �wi�-
jako moksa - wyzwolenie i d�iwanmukta - wyzwolonego za �ycia39. tego bohatera,konwertyt�,wcielaj�cego warto�ci religijne i daj�cego
Na sw�j spos�b idea� konwersji podj�� i wyrazi� islam.Islam piel�- dow�d ich istnienia46. Po�r�d literatury hagiograficznej,dotycz�cej
gnuje ide� konwersji,kt�rej wzorcem paradygmatycznym pozostaje �wi�tych konwertyt�w szczeg�lnie liczne teksty po�wi�cone s� �wi�te-
sam Muhammad,kt�ry po okresie zmaga� wewn�trznych wyst�puje mu Franciszkowi z Asy�u,paradygmatycznemu,mo�na rzec,w kultu-
jako prorok pewny swej boskiej misji.Zyskuje on zwolennik�w,nawo- rze Zachodu konwertycie.S� to swoiste chansons de geste,opiewaj�ce
�uj�c do porzucenia rozwi�z�o�ci,dziecioM�jstwa,pija�stwa,hazardu, duchowe bohaterstwo jednostki,polegaj�ce na zupe�nej odmianie �y-
idolatrii,g�osi wiar� w Allaha i has�o nawracania niewiernych - d�ihad. cia,zgodnie z idea�em religijnym.Pisze Paul Sabatier o wyzbyciu si�
Islam jest religi� opart� na prawie.Religijno�� nie posiada warto�ci me- maj�tku przez Franciszka, utrwalaj�c indywidualistyczny,heroiczny
tanoia,lecz i tu znajdujemy echa Ewangelii.Legalizm islamu wyra�ny obraz gestu konwersji:
jest w jego pi�ciu zasadach,zwanych pi�cioma kolumnami.Opiera si�
on na wyznaniu wiary,rytalnej modlitwie,p�aceniu podatk�w na ubo- Czyn ten by� dla Franciszka czym� bardzo donios�ym,oznacza� on zerwanie nieod-
gich,po�cie w miesi�cu Ramadan i pielgrzymce do Mekki.Podstaw� wo�alne z przesz�o�ci�; od tego dnia jego �ycie by�o zaprzeczeniem wszystkiego
czym by� dot�d4�.
� r
18 Motyw konwersji w kulturze
Do takiej hagiograficznej tradycji nawi�zuje wsp�czesna edycja kiem"5�. Do nawr�cenia prowadzi stopniowe przebudzenie si� �wiado-
Les convertis du XX si�cles, przedstawiaj�ca duchowe przemiany, od- mo�ci grzechu u bohatera. Podobnie Fiodor Dostojewski w Zbrodni i
miany �ycia takich ludzi jak Edith Stein, Paul Claudel, Gabriel Marcel, karze przedstawia karier� moraln� Raskolnikowa a� do momentu kry-
Charles de Foucould, Graham Green, Thomas Merton i inni4s. � zysu zapocz�tkowuj�cego odnow�, odradzanie si�, "stopniowe przecho-
Indywidualistyczny obraz utrwali�a nie tylko literatura hagiograficz- dzenie z jednego �wiata w drugi"Ss. Tak wi�c hagiografia, autobiografie
na. Mia�o w tym te� udzia� pi�miennictwo autobiograficzne, poczynaj�c i literatura pi�kna heroizuj� konwersj� jako niezwyk�y, idealny czyn jed-
od Confessiones �w. Augustyna, czy bardziej wsp�czesne Apologia pro nostki. Jednocze�nie kszta�tuj� idea� takiego heroicznego czynu i mo-
vita sua kardyna�a Henri Newmana49 albo Spowied� i Dzienniki Lwa deluj� typ moralny konwertyty59, wyodr�bnion� kategori� indywidu�w,
To�stoja5�. W tradycji protestanckiej dzienniki wielkich konwertyt�w kt�re ca�kowicie i wy��cznie w tym typie moralnym mieszcz� si� tak,
dokumentuj� bezpo�redni stosunek cz�owieka do Boga. Przedstawiany �e �aden inny typ moralny nie jest dla nich wa�ny ani charakterystyczny.
w nich cz�owiek jest aktorem boskiego dramatu,jak to pokaza� w XVII
w.George Fox51,a w XVIII w.tw�rca metodyzmu,John Wesley,au-
tor s�ynnego The lournal. HISTORYCZNE RUCHY KONWERSJI
Wreszcie motyw odnowy,prze�omu duchowego podejmuje sztuka !
literacka. Poziomu tej sztuki si�ga w XVIII w. ksi��ka W�dr�wka Naprzeciw impresywnego, literackiego obrazu dramatycznej kon-
Pielgrzyma Johna Bunyana,pokazuj�cego jak przez obudzenie �wiado- wersji jednostki trzeba postawi� historyczne wydarzenia modeluj�ce
mo�ci grzechu B�g rozpoczyna dzie�o nawracania grzesznika53.Szcze- dzieje - ruchy konwersji.Wielcy biografowie w�asnych nawr�ce� byli
g�lnie romantyczna wiara w indywidualno�� wyrazi�a si� w utrwaleniu najcz�ciej tw�rcami ruch�w konwersji.George Fox by� za��ycielem
niezwykle subiektywnego,emocjonalnego widzenia konwersji,b�d�ce- ruchu kwakr�w,John Bunyan zainicjowa� baptyzm,a John Wesley by� �
go nieomal�e aktem samozbawienia54.Konwersja jest tam przedstawia- przyw�dc� ruchu metodystycznego.John Henry Newman uczestniczy� w
na jako dramatyczne zmaganie wewn�trzne,poprzedzaj�ce wyd�wig- oxfordzkim ruchu odnowy anglikanizmu,zanim zmieni� denominacj��.
ni�cie si� moralne i wznoszenie do idea�u.W polskiej literaturze z tej Kolektywne konwersje,inicjowane przez przyw�dc�w religijnych,
epoki ukazuj� to mickiewiczowskie postaci,zmieniaj�ce sw� to�sa- ukszta�towa�y wielkie religie - chrze�cija�stwo,islam,buddyzm i zwi�-
mo��,co symbolizuj� zmiany imienia: Jacka Soplicy - ksi�dza Robaka zane z nimi cywilizacje.Kolektywne konwersje tworzy�y i tworz� ruchy
z Pana Tadeusza i Gustawa - Konrada z Dziad�w.Od zatracenia do odnowy i reformy religijnej,a tak�e schizmy i herezje.Nie ma potrzeby
odkrycia Boga na szczycie alpejskim prowadzi droga swoistej konwersji streszcza� dzie� historyk�w,opisuj�cych ruchy religijne6l,na przyk�ad
Kordiana Juliusza S�owackiego. wczesnochrze�cija�ski monastycyzm,ruchy �redniowiecznych herety-
Literatura polska sz�a w �lad za literatur� europejsk�,dla kt�rej k�w - jak katarzy,ruchy millenarystyczne,bractwa franciszka�skie
prze�om epoki romantycznej wyznaczy�o dzie�o Fran�ois Ren� de Cha- wsp�lnoty beginek i begard�w,ruchy reformacji,anglosaskie ruchy od-
teaubrianda Atala,w lirycznej konwencji przedstawiaj�ce nawr�eenie rodze�cze,jak metodyzm.
bohatera - Indianina55.Thomas Carlye,symbolicznie odzwierciedlaj�c Przekonanie o konieczno�ci konwersji,kt�ra ma by� decyduj�cym
w�asne do�wiadczenia,w powie�ci Sartor resartus opisa� kryzys ducho- do�wiadczeniem chrze�cijanina,ow�adn�o rzeszarni uczestnik�w ru-
wy i iluminacj� profesora Teufelsdrockha,kt�ry sta� si� innym cz�owie- ch�w odnowy (ang.revival),zwanych te� ruchami wielkiego przebudze-
kiem,wyzwolonym od negacji "nieustannego nie" do "nieustannego nia w Ameryce.Na Wschodnim Wybrze�u zainicj�wa� je w Nowej An-
tak"56,do afirmacji boskiego bytu. glii,w 1734r.Jonathan Edwards.Idea "obrzezania serca" i zst�pienia
Romantyczny,udramatyzowany obraz konwertyty przechodz�cego Ducha na ca�e wsp�lnoty i narody o�ywia�a uczestnik�w drugiego wiel-
prze�om duchowy,w kt�rym uwidacznia si� wielko�� moralna jednostki kiego przebudzenia,w drugiej po�owie XVIII wieku.Odnowa "odno-
najbardziej chyba utrwali� i upowszechni� Viktor Hugo w N�dznikach wy,� mia�a miejsce w 1801roku w Kentucky Cane Ridge,gdzie zgroma-
w postaci Jeana Valjean,kt�ry nawraca si� wo�aj�c: "jestem n�dzni- dzi�y si� tysi�czne t�umy konwertyt�w62.Wydarzenie w Cane Ridge %' * � ��.
� r `��
� � � ��'� �. r
i; ��( w
� �i �;�
20 Motyw konwersji w kulturze 21
jest odt�d symbolem zorganizowanego rewiwalizmu,zorganizowanej 1A.K � o s k o w s k a,Socjologia kultury,Warszawa 1981,s.34.
konwersj i,stale obecnej w USA,dzisiaj nawet w formie teleewangeliz- 2J.� o t m a n,B.U s p i e � s k i,O semiorycznym mechanizmie kultury,w:
mu�3. Zorganizowany rewiwalizm mo�e przybra� ekstremalne przeja- red.E.Janus,M.R.Mayenowa Semiotyka kultury,Warszawa 1975,s.178n.
3M.Plezia (red.),Slownik faci�sko-polski,t.1,Warszawa 1959,s.756.
wy,wr�cz zwyrodniale formy,czego najbardziej jaskrawym pr�yk�a- 4
dem pozostaje zbiorowe samob�jstwo zwolennik�w charyzmy Boba Jo- M.Plezia (red.),Slownik laciny �redniow�ecznej w Polsce,t.2,Wroc�aw-
nesa w Jonestown w Gujanie w roku 1974�4.Mistrzowski,literacki Warszawa 1959-1967,s.1279.
5Slownik j�zyka polskiego,t.1,Warszawa 1978,s.1004n.
obraz nadu�y� technik rewiwalistycznych i jego krytyk� pozostawil Ers- 6Slownik jgzyka polskiego,t.2,Warszawa 1978,s.305; Slownik staropolski,
kine Caldwell w Studze bo�ym65. t.5,Warszawa 1965-1967,s.130.
Tradycje i metody rewiwalistyczne obecne s� dzi� w ruchach zorga- ' A.N i c c o I i,Dizzionario della lingua italiana,Istituto Editoriale Europeo,
nizowanej konwersji w Ko�ciolach chrze�cija�5kich,tak�e w Ko�Ciele Roma 1961,s.221;Vocabolario della lingua italiana,Istituto della Enciclopedia Ita-
rzymskokatolickim,by wymieni� takie ruchy o �wiatowym zasi�gu jak liana Fondata da Giovanni Treccani,Roma 19R6,s.937.
s P.R o b e r t,Dictionnaire de la langue fran�aise,S.N.L.,Paris 1978,s.
Ruch Charyzmatyczny i Droga Neokatechumenalna.Kolektywne nowe 3g7n.
do�wiadczenie duchowe kultywuj� dzi� nowe kulty i sekty,jak Hare 9The Shorter Oxford Engl�sh Dictionary.On Historical Principles,The Cla-
Krishna,Moon,Scjentologia,Medytacja Transcendentalnabb.Socjolo-
rendon Press 1970 s.387n; The Oxford English Dict�onary,The Clarendon Press,
gowie raczej zgodni s�,�e ruchy te s� nast�pc� mlodzie�owych ruch�w Oxford 1961,s.943.
eksperymentowania z tradycyjnymi modelami kultury w latach sze��- lo Deutsches W�rterbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm,t.1,Leipzig
dziesi�tych, kt�re by�y protestem przeciw dominacji warto�ci instru- 1854,s.1414; Meyers Enzyklop�disches Lexikon,t.3,Lexikonverlag,Mannheim
mentalnych��.Rozumie si� fenomen tych nowych ruch�w religijnych w 1971,s.737.
11R.J a k o b s o n,Wposzukiwaniu istoty j�zyka,t.2,Warszawa 1989,s.85n.
kontek�cie kryzysu wsp�lnoty w nowoczesnych spo�ecze�stwach,kt�ry 12
wynika z zaniku tradycyjnych struktur po�rednich mi�dzy jednostk� a F.Znaniecki,Nauki o kulturze,t�um.J.Szacki,Warszawa 1971,s.465.
Tam�e,s.488.
formalnymi makrostrukturami.Ruchy te oferuj � rodzaj "wynalazk�w 14F.Z n a n i e c k i,Wst�p do socjologii,Warszawa 1988,s.114.
spolecznych" - wsp�lnoty i quasi-wsp�lnoty konwertyt�w do nowych ls Z n a n i e c k i,Nauki o kulturze,s.490n.
ruch�w,kt�rych ideologie modelowane s� przez ideal konwersji. �6L.K o r p o r o w i c z,Logotw�rcze dynamizmy kultury,"Studia Socjologicz-
Historyczne ruchy innowacji,odnowy i reformy religijnej oraz ne",1989,3(14),s.109-131.
ofensywa nowych ruch�w religijnych wewn�trz i poza uznanymi ko�cio- 1' Z n a n i e c k i,Wst�p do socjologii,s.121.
ls � o t m a n,U s p i e � s k i,O semiotycznym mechanizmie kultury,s.182.
�arni i denominacjami na ca�ym �wiecie w ko�cu obecnego stulecia ly
sklaniaj� do podj�cia studium konwersji jako fenornenu zasadniczo ko- A.D.N o c k,Conversion.The Old and the New in Religion from Alexander
lektywnego,jako formy zachowania zbiorowego. the Great to Augustine of Hippo,Oxford University Press,1933,s.7.
zo H. Von G I a s e n a p p,Religie niechrze�cija�skie,t�um. S. �ypacewicz,
Warszawa 1966,s.164.
21Tam�e,s.318.
22Kwintus Horacjusz Flakkus,Dziela wszystkie,t.1,Ody i epody,
Wroc�aw 1986,s.140.
23A p u 1e j u s z,Metamorfozy albo zloty osiol,t�urn.E,J�drkiewicz,Warsza-
wa 1976.
24X.L,D u fo u r (red.),Slownik teologii bibl�jnej,t�um.K.Romaniuk,Poz-
na� 1990,s.706.
25Tam�e,s.710.
26 K.R a h n e r,H.V o r g r i m 1e r,Ma�y slownik teologiczny,t�um.T.Miesz-
kowski,P,Pachciarek,Warszawa 1987,s.175.
2' �w.A u g u s t y n,Wyb�r m�w,t�um.J.Jaworski,Warszawa 1973,s.88n.
IIA I 'A �I
~ r � %
22 Motyw konwersji w kulturze
23
zx B.M o k r z y c k i,Droga chrze�cijariskiego wtajemniczenia,Warszawa 1983, 55
F.R.C h a t e a u b r i a n d,Atala.Rene,t�um.T.�ele�ski (Boy),Warszawa
s.52-91; M.Dujarier Kr�tka historia katechumenatu,t�um.A.�wieykowska, lgg2.
U.Grajczak,Pozna� 1990.
z9 56T.Carlye,Sartorresartus,J.M.Dent and Sons,London 1908,s.112-149.
A.C.Underwood,Conversion,Christian and Non-Christian.Compara- 5� V.Hugo,N�dznicy,t.l,t�um.K.Byczewska,Warszawa 1966,s.139.
tive and Psychological Study,George Allen and Unwin,London 1925,s.11.
3o Tam�e,s.47. 5x F. D o s t o j e w s k i, Zbrodnia i kara, t�um. Cz.Jastrz�biec-Koz�owski,
Bhagavadgita czyli Pie�ri Pana,t�um.J,Sachse,Warszawa 1988,s.125.
Warszawa 1956,s.541.
3z 59Z n a n i e c k i,Wst�p do socjologii s.303n.
G 1a s e n a p p,Religie niechrze�cijariskie,s.181.
33Tam�e,s.196. D. W o o d a r d,Nasi bracia oddzieleni,t�um. H.Bednarek,Warszawa
3% F.T o k a r z,Z filozofii indyjskiej.Kwestie wybrane,Lublin 1974,s.52. 1
35G 1a s e n a p p,Religie niechrze�cijariskie,s.63. J.K � o c z o w s k i,Od pustelni do wsp�lnoty.Grupy zakonne w wielkich re-
36 U n d