4718
Szczegóły | |
---|---|
Tytuł | 4718 |
Rozszerzenie: |
![](/images/demo/legimi.png)
![](/images/demo/legimi.png)
![Ceneo.pl](http://app.ceneostatic.pl/common/image/logo/ap-logo-transparent-small.png)
4718 PDF Ebook podgląd online:
Pobierz PDF
Zobacz podgląd 4718 pdf poniżej lub pobierz na swoje urządzenie za darmo bez rejestracji. 4718 Ebook podgląd za darmo w formacie PDF tylko na PDF-X.PL. Niektóre ebooki są ściśle chronione prawem autorskim i rozpowszechnianie ich jest zabronione, więc w takich wypadkach zamiast podglądu możesz jedynie przeczytać informacje, detale, opinie oraz sprawdzić okładkę.
4718 Ebook transkrypt - 20 pierwszych stron:
TADEUSZ �ELE�SKI (BOY)
MOLIER
Tower Press 2000
Copyright by Tower Press, Gda�sk 2000
CZʌ� PIERWSZA
�YCIE I TW�RCZO��
I
M�ODO�� MOLIERA
Zaledwie przebrzmia�y echa obchod�w molierowskich1*, w kt�rych ca�y cywilizowany
�wiat, i my wraz z nim, odda� ho�d pami�ci wielkiego pisarza. Mimo to nie jestem
prze�wiadczony,
aby og� naszej publiczno�ci dostatecznie zdawa� sobie spraw� z istoty i
wielko�ci
zjawiska, kt�remu na imi� M o l i e r. Wymawia si� to imi� ze czci� i mniej lub
wi�cej szczerym
zachwytem, ale dzieje si� to raczej na wiar� tradycji ni� z w�asnego
bezpo�redniego
prze�ycia.
I nie dziwmy si� temu. Takie prawdziwe wsp�ycie z wielkimi dzie�ami minionych
i tak
odleg�ych nam epok to rzecz jedna z najtrudniejszych. Odmienna konwencja
artystyczna staje
si� niby zakrzep�� skorup�, kt�ra os�ania j�dro p�omienistej lawy, �arz�cej si�
wiecznie we
wn�trzu. Tak np. Racine czyni na nas wra�enie umiaru i ch�odu, podczas gdy
wsp�czesnych
przera�a� i gorszy� rozp�taniem nami�tno�ci, osza�amia� tchem nie znanego przed
nim porywu
zmys��w. Wszystkie niemal zdobycze artystyczne genialnego pisarza wchodz� w krew
literatury,
korzysta z nich ka�dy z potomnych, wyzyskuje je w spos�b coraz zr�czniejszy,
coraz
bardziej udoskonalony, tak �e przez jaki� okrutny i niesprawiedliwy paradoks
genialny pierwowz�r
wydaje si� niemal bladym w por�wnaniu do swych, wsp�czesnych nam, kopii.
R�nica
tylko ta: te wt�rne utwory mijaj�, starzej� si� niby moda ubra�, kt�re odziewaj�
ich aktor�w,
podczas gdy pierwowz�r trwa, wiecznie stanowi�c o�ywcz� krynic� pi�kna. Ile�
�Celimen�
przesun�o si� przez scen� i znik�o w niepami�ci, odk�d Celimena Molierowska
�yje
wiecznie.
To� samo w stosunku do zdobyczy � y c i o w y c h genialnych pisarz�w. Ju� nas
nie cisn�
te rzeczy, z kt�rymi walczyli ci tytani nieraz z nara�eniem w�asnego gard�a;
przyjmujemy
spokojnie nasze wsp�czesne �ycie, jakim jest, nie zastanawiaj�c si� zbytnio, �e
ka�de najdrobniejsze
z tych praw, kt�rych u�ywamy, musia�o by� nam wywalczone w wielkiej walce
Ducha, w kt�rej jednymi z najdzielniejszych zapa�nik�w byli wielcy pisarze.
A w�r�d nich Molier jest jednym z pierwszych. On jest � mo�na to rzec � wielkim
tw�rc�
�ycia. Tym Molier r�ni si� od innych wielkich imion literackich, tym je
przerasta. Mo�na
powiedzie� wr�cz: Molier jest kamieniem w�gielnym nowoczesnego spo�ecze�stwa.
Tak jak
w innej prze�omowej epoce przyszed� Napoleon, spojrza� na kart� Europy i rzek�:
�To kr�lestwo,
ta granica, ta dynastia nie podoba mi si�, i granica i dynastia przestawa�y
istnie�, tak
przyszed� Molier, spojrza� doko�a siebie i powiedzia�: �To a to jest z�e, g�upie
i �mieszne; nie
chc�, aby to istnia�o.� I to, co on tak napi�tnowa�, znika�o, strawione w�asn�
�mieszno�ci�.
Nie zmieni� oczywi�cie Molier zasadniczych cech ludzkiej natury, bo to
niemo�liwe; ale w
momencie przeobra�ania si� spo�ecze�stwa zwali� satyr� swoj� niejeden z
ba�wan�w, stoj�-
cych na przeszkodzie id�cemu nowemu �yciu, i tak pot�nie, mo�e jak nikt inny,
przyczyni�
si� do jego ewolucji w duchu �wiat�a i swobody.
Tego wszystkiego nie domy�li si� widz, ogl�daj�cy raz na par� lat w teatrze Pana
de Pourceaugnac
lub Chorego z urojenia, a nawet mo�e Mizantropa lub �wi�toszka. Aby zrozumie�
donios�o�� dzie�a Moliera i kosztowa� go w ca�ej pe�ni, trzeba je obj�� w
ca�o�ci; trzeba je
pozna� na tle epoki, kt�ra je wyda�a, na tle jej urz�dze�, wierze� i obyczaj�w;
przede wszystkim
za� na tle los�w samego pisarza. Bo dzie�o Moliera, tak jak g��boko si�ga w
�ycie, tak
znowu� i wyros�o z jego w�asnego �ycia; nie podobna m�wi� o dziele Moliera nie
m�wi�c o
nim samym.
Molier by� dzieckiem paryskiego mieszcza�stwa, jak Villon, jak Beaumarchais, jak
Wolter.
Nazywa� si� Jan Poquelin (Moliere jest pseudonimem scenicznym). Urodzi� si� w
samym
sercu Pary�a, w pobli�u Hal, w mieszkaniu obok sklepu tapicerskiego, kt�ry
nale�a� do ojca
jego, zamo�nego r�kodzielnika, r�wnie� Jana. Znamy dat� jego chrztu: 15 stycznia
1622. By�
najstarszym dzieckiem. Mia� ledwie dziesi�� lat, kiedy odumar�a go matka.
Niebawem ojciec
o�eni� si� powt�rnie i rych�o owdowia� po raz wt�ry. Jan Chrzciciel Poquelin,
przysz�y Molier,
mia� by� nast�pc� ojca w jego rzemio�le i funkcjach; ucz�szcza� do parafialnej
szko�y,
reszt� dnia sp�dza� w sklepie. Ale od dziecka ulubion� jego rozrywk� by� teatr,
za kt�rym
przepada�o mieszcza�stwo paryskie. Niedaleko Hal rozbija�y ob�z liczne budy
kuglarzy,
szarlatan�w, aktor�w jarmarcznych, zwabiaj�c sw� niewyczerpan� swad�
przechodni�w. Od
czasu do czasu, w �wi�to, dziadek, Ludwik Cress�, prowadzi� ch�opca do
prawdziwego teatru
w owym H�tel de Bourgogne2*, kt�remu p�niej Molier tak bardzo mia� si� da� we
znaki.
Tam Molier m�g� si� zapozna� z ca�ym �wczesnym repertuarem: wype�nia�y go
przewa�nie
tragedie, po kt�rych dla odmiany wra�e� dawano zwykle jak�� niewybredn� fars�.
Na cz�stych
jarmarkach poza Pary�em produkowali si� tak�e aktorzy i kuglarze w�oscy ze swymi
maskami, pantomimami, ca�� zapraw� commedia dell�arte.
Maj�c trzyna�cie lat ch�opiec, nie czuj�c powo�ania do rzemios�a, poprosi� p o d
o b n o
ojca, aby mu si� pozwoli� kszta�ci�. Faktem jest, i� od r. 1636 do 1640 pobiera
nauki w kolegium
jezuickim w Clermont. By� to du�y zak�ad naukowy, gdzie kszta�ci�a si� m�odzie�
przewa�nie szlachecka. Poziom nauk by� wysoki, zw�aszcza w zakresie j�zyka
ojczystego i
�aciny: uczniowie grywali tam tragedie i komedie �aci�skie. Jan Poquelin pozna�
tam dobrze
�aci�skich poet�w, zw�aszcza Terencjusza; posiad� r�wnie� pocz�tki filozofii.
Zarazem nawi�za� stosunki kole�e�skie, kt�re mia�y mu si� kiedy� przyda�, z
m�odym
ksi�ciem krwi, Contim3*, oraz z m�odym Chapelle4*. Z tym ostatnim pobiera� kursa
u znakomitego
filozofa Gassendiego, ws�awionego sw� polemik� z Kartezjuszem, kt�ry zarzuca� mu
zbytni �materializm�. Podobno � ale to niepewne � ucz�szcza� na kurs teologii do
Sorbony.
Pewniejsz� jest wiadomo��, �e studiowa� prawo w Orl�ans. Niezale�nie od tych
studi�w zapobiegliwy
ojciec, pragn�c przekaza� mu sw� godno��, postara� si� (1642) o przelanie na
syna
tytu�u i funkcji �tapicera kr�lewskiego�; w tym charakterze m�ody Jan Poquelin
towarzyszy
Ludwikowi XIII do Narbonne. W czasie tej podr�y spotka� p o d o b n o ow�
Magdalen�
B�jart i jej rodzin�, kt�ra taki wp�yw mia�a wywrze� na jego losy.
Rodzina B�jart stanowi�a istny klan teatralny. Magdalena, �adna, �mia�a i
przedsi�biorcza
dziewczyna, liczy�a w�wczas lat dwadzie�cia pi��, by�a do�� znan� aktork� i
mia�a ju� �przesz�o��
w osobie pana de Modene, osobisto�ci nieco awanturniczej, ale pe�nej fantazji i
rozmachu.
W jaki spos�b i na jakiej zasadzie dosz�o do zbli�enia z Molierem � nie wiemy.
Tyle
wiadomo, �e 3 stycznia r. 1642, na kr�tki czas przed uko�czeniem dwudziestu
jeden lat, m�odzieniec
pisze do ojca list, w kt�rym zrzeka si� stanowiska �kr�lewskiego tapicera�,
przekazuj�c
je jednemu z m�odszych braci; zarazem uprasza o wyp�acenie mu male�kiej schedy
po
matce (630 funt�w), kt�r� umieszcza jako sw�j udzia� w przedsi�biorstwie
dramatycznym,
zawi�zanym z Magdalen� B�jart, bratem jej J�zefem, siostr� Genowef� i kilkoma
przyjaci�mi
tej rodziny. Teatr �w przybra� szumne miano �Illustre Th��tre�.
Mo�na sobie wyobrazi�, �e ten krok nie obszed� si� bez oporu i przed�o�e�
szanownej
mieszcza�skiej rodziny. Ale wszystko rozbi�o si� o wytrwa�o�� m�odego Poquelina.
Legenda
m�wi, i� ojciec uprosi� Jana Pinel, dawnego nauczyciela syna, aby po�redniczy� w
tej sprawie
i wp�yn�� na ch�opca. Ot� sta�o si�, i� zamiast tego stary pedagog, nawr�cony
przez ucznia,
przysta� p o d o b n o do trupy � jako komik do r�l �pedant�w�. W ko�cu ojciec
uleg� i rozwi�za�
mieszek: nie po raz ostatni.
Chodzi�o o lokal. Po d�ugich zabiegach stowarzyszenie zdo�a�o wynaj�� dawn� sal�
do gry
w pi�k�, bardzo zniszczon�, na przedmie�ciu, za czynsz roczny 1900 funt�w. W
oczekiwaniu,
a� sala b�dzie wyporz�dzona, trupa odbywa wycieczk� do Rouen. Wreszcie w r. 1644
�Illustre
Th��tre� otworzy� swoje podwoje. Zrazu dawano same tragedie; grywa� tragedie
by�o,
zdaje si�, nami�tno�ci� Moliera, jakkolwiek w tym rodzaju r�l nigdy nie zdoby�
sobie wielkich
�ask publiczno�ci. Natomiast Magdalena B�jart �wi�ci tryumfy jako heroina.
Mimo ca�ego zapa�u, jaki wk�ada�a m�oda trupa w swoje przedsi�wzi�cie, rezultat
praktyczny
by� op�akany. D�ugi na wszystkie strony. Spr�bowano zmieni� miejsce; zrzuciwszy
si�
z dawnego najmu kompania Moliere-B�jart, a raczej B�jart-Moliere, przenosi si� w
wykwintniejsz�
dzielnic�, do Marais, r�wnie� do sali gry w pi�k�. Oczywi�cie w �lad za tym �
nowe
koszta.
Niebawem krach zupe�ny. Kupiec, kt�ry dostarczy� �wiec za sum� 142 funt�w, i
inni wierzyciele
na kwoty nie mniej powa�ne �cigaj� Moliera (jedynego z trupy, kt�ry przedstawia�
jakie� realne widoki p�atnicze) i osadzaj� go w wi�zieniu za d�ugi w Ch�telet.
Wydostaje si�
za kaucj�; ale ju� czyha na� dostawca bielizny, kt�ry za sum� 150 funt�w ka�e go
uwi�zi�
ponownie. D�ugi te mia�y �ciga� Moliera przez ca�� m�odo��.
Nie zra�ony niczym, ledwie wydosta� si� (zapewne przy ojcowskiej pomocy) z
ka�ni, Molier
zak�ada z tymi� samymi B�jartami nowe stowarzyszenie. Zrezygnowano na razie z
niewdzi�cznego
Pary�a: trupa puszcza si� na prowincj� podejmuj�c owo �ycie barwne, pe�ne
przyg�d i rozmaito�ci, czasem g�odne i ch�odne, ale weso�e, przynajmniej p�ki je
opromienia
m�odo�� i nadzieja. Wkr�tce po katastrofie paryskiej widzimy m�od� trup� w
Bordeaux, w
Tuluzie, w Nantes, Poitiers, Angouleme, Limoges etc., etc. Je�eli szlak ten
znany jest do��
dok�adnie, zawdzi�czamy to osobliwemu rodzajowi dokument�w. S� nim metryki
chrztu
�przych�wku�, kt�remu dawa�y �ycie po drodze aktorki trupy. W�r�d tych w�dr�wek
bywa�y
jasne i ciemne chwile. Jasne to jaka� dostojna protekcja, jak np. ksi�cia
d�Epernon, weso�y i
dostatni pobyt w mo�nym zamku; ciemne to szykany nie�yczliwych i uprzedzonych
w�adz,
tyrania kacyk�w prowincjonalnych. G��wnym terenem tych w�dr�wek by�o po�udnie
Francji;
najcz�stsze i najintratniejsze by�y pobyty w Lyonie, du�ym i bogatym mie�ci
handlowym.
Molier sta� si� rych�o dusz� trupy. Czynny, obrotny, wykszta�cony, jest nie
tylko re�yserem,
dyrektorem, ale i dostawc� repertuaru. T�umaczy, przerabia, pisze sam farsy, z
kt�rych
dwie ledwie si� zachowa�y, ale kt�rych tradycja przechowa�a znacznie wi�cej
znanych b�d� z
tre�ci, b�d� chocia� z tytu��w. Wreszcie w r. 1653 osi�ga Molier w mie�cie
Lyonie tryumf
autorski pierwsz� sw� wi�ksz� komedi� pt. Wartog��w ( L�Etourdi). Mimo i� w
osnowie
swojej na�ladowany z w�oskiego ( l�Inavvertito Miko�aja Barbieri5*), utw�r ten
werw�, humorem,
wierszem, objawia ju� niepospolite zalety Molierowskiego pi�ra. S�awa w�drownego
teatru
ro�nie, zarazem trupa pomna�a si�, zyskuje zw�aszcza tzw. �pi�kn� markiz�,
pann� du
Parc, ws�awion� mi�o�ci� trzech najwi�kszych pisarzy wsp�czesnych: s�dziwego
Corneille�a,
Moliera i m�odego Racine�a, kt�ry j� odebra� teatrowi Moliera i w kt�rego �yciu
zaznaczy�a
si� tragicznym epizodem6*.
W�r�d tych w�dr�wek przypada d�u�szy pobyt w la Grange des Pres, rezydencji
ksi�cia
Conti, owego towarzysza nauk Moliera z kolegium w Clermont. Zanim sta� si�
bigotem i zaci�tym
wrogiem teatru, ksi��� prowadzi� �ycie do�� weso�e; ale pobyt ten wskutek intryg
�konkurent�w�, kt�rzy umieli trafi� do kochanki ksi�cia, nie obszed� si� bez
kwas�w.
P o d o b n o w czasie tych w�dr�wek na prowincji powsta�y Pocieszne
wykwintnisie (grane
rzekomo pod innym tytu�em); ale czy na pewno i czy w ostatecznej postaci, czy
te� jako
szkic tylko � nie wiemy. W roku 1656 przypada drugi wi�kszy utw�r Moliera :
Zwady mi�osne.
Komedia ta, kt�rej rozkoszne scenki mia�y zachwyca� najwybredniejsz� publiczno��
parysk�,
ujrza�a �wiat�o �oj�wek � w Beziers.
II
PARY� � �ASKA KR�LEWSKA � PIERWSZE TRYUMFY
POCZ�TEK WALKI
Stanowczo czas ju� by� Molierowi do Pary�a. To koczownicze �ycie mia�o, jak
rzekli�my,
swoje lepsze i gorsze chwile, ale przede wszystkim trwa ono zbyt d�ugo. Molier
ma lat trzydzie�ci
pi��, jest w pe�ni lat m�skich; wzbiera w nim si�a tw�rcza, zbyt powoli
dochodz�ca do
�wiadomo�ci siebie w tej prowincjonalnej atmosferze. Nieraz mo�e ten starannie
wykszta�cony
m�odzieniec z szanownej rodziny czu� si� nie na swoim miejscu zabawiaj�c
ma�omiasteczkowych
�yk�w lub znosz�c protekcjonalne tony �pan�w de Pourceaugnac� i �hrabin
d�Escarbagnas�, tak beznadziejnie daleko od forum inteligencji i smaku, od tego
Pary�a, kt�ry
tak nies�awnie musia� opu�ci�, a gdzie tak dumnie panoszy�a si� miernota.
Nieub�agany sarkazm,
jakim Molier �ciga prowincj� w p�niejszych utworach, �wiadczy, ile goryczy i
zniecierpliwienia
musia�o w nim wzbiera� w czasie tych w�dr�wek. Z pewno�ci� musia� coraz
cz�ciej obraca� t�skny wzrok do Pary�a, kt�ry po uspokojeniu d�ugotrwa�ych
zamieszek ze
�witem nowego panowania otwiera szranki dla literatury i my�li.
Wreszcie, w maju 1658, trupa Moliera dostaje si� nie do Pary�a wprawdzie, ale w
jego pobli�e:
przenosi si� z Grenoble do Rouen, gdzie �wi�ci tryumfy. Stamt�d � ju� Pary�. A
wraca
tam Molier ju� nie jako nieznany m�odzik, lecz jako cz�owiek z pewn� reputacj�,
licz�cy
wielu wp�ywowych przyjaci� i opiekun�w. Brat kr�la, ksi��� d�Anjou, bierze jego
trup� pod
swoj� protekcj� z pensj� trzystu funt�w rocznie dla ka�dego aktora. Pensji tej,
cz�stym �wczesnym
zwyczajem, nigdy nie wyp�acono; ale zaszczyt by� faktem, a to by�o tu
wa�niejsze.
Ksi��� przedstawi� Moliera matce swojej, regentce Annie Austriackiej; bratu
swemu, m�odemu
Ludwikowi XIV. Od Moliera talentu i zr�czno�ci zale�y, jak wyzyska te szcz�liwe
auspicje.
Mia� w tej chwili lat trzydzie�ci sze��.
24 pa�dziernika 1658 � to wa�na data w �yciu Moliera i w dziejach komedii. W ten
dzie� Molier
wyst�pi� ze sw� trup� przed dwudziestoletnim Ludwikiem XIV, kt�ry gotowa� si�
w�a�nie do uj�cia
rz�d�w Francji i rozgl�da� si� w doborze ludzi, kt�rzy by mogli wspomaga� jego
zamiary.
Molier da� Nikomeda, tragedi� Corneille�a; sam gra� tytu�ow� rol�. Szcz�ciem,
po sko�czeniu
tragedii Molier, kt�ry by� pierwszorz�dnym � jak si� dzi� m�wi � conf�rencierem,
wysun��
si� na prz�d sceny i w dwornej a zr�cznej oracji poprosi� kr�la, aby mu pozwoli�
zabawi� si� jak�
fars� z tych, kt�rymi raczy� prowincj�. Zagrali Zakochanego doktora, fars�
Moliera, kt�rej
nie znamy; on sam, zn�w w tytu�owej roli, zdoby� szturmem dostojne audytorium.
Od pierwszej chwili zadzierzgn�a si� mi�dzy Molierem a Ludwikiem XIV � mi�dzy
w�drownym
aktorem a najdumniejszym z monarch�w � dziwna ni� sympatii. Mo�na by rzec, i�
ci dwaj n o w o � y t n i ludzie, otoczeni prze�ytkami wczorajszego dnia, kt�re
mieli obaj
usun�� i przetworzy� na nowe formy, jak gdyby zrozumieli si�.
�Wsp�pracownictwo� Ludwika
XIV w dziele Moliera jest rzecz� olbrzymiego znaczenia. Jedynie b�d�c pewnym
poparcia
i sympatii kr�la Molier m�g� sobie pozwoli� na takie �mia�o�ci; a je�eli w tak
donios�ym
momencie, jak w walce o Tartufa, poparcie to zaledwie wystarczy�o, aby po pi�ciu
latach
walki otworzy� temu arcydzie�u scen�, za to we wszystkich innych okoliczno�ciach
dawa�o
mu swobod� oraz rado�� z powodu zrozumienia u tego, kt�ry w owym czasie starczy�
za
ca�� publiczno��. Bez Ludwika XIV, zaznacza s�usznie jeden z komentator�w, nie
mieliby�my
Moliera tego, kt�rego mamy.
Opieka kr�la rozpocz�a si� udzieleniem sali Petit-Bourbon, przylegaj�cej do
Luwru i komunikuj�cej
z apartamentami kr�lewskimi. Wreszcie Pary� ogl�da owe utwory pocz�te na
prowincji: Wartog�owa ( L�Etourdi), w kt�rym Molier tryumfuje jako Maskaryl, i
Zwady mi�osne
( Le D�pit amoreux). Pocieszne wykwintnisie ( Les Pr�cieuses ridicules, 18 lipca
1659)
dope�niaj� miary powodze� m�odej trupy. Ca�y Pary� t�oczy si� w teatrze,
prowincja zje�d�a
si�, aby ogl�da� t� sztuk�. Ale nie wszyscy s� r�wnie radzi. Ci, i zw�aszcza t e
, kt�rych zaczepi�a
ta nie�miertelna satyra, stanowi� siln� koteri� w styczno�ci z ca�� niemal
oficjaln� literatur�
�wczesn�. Autorzy, aktorzy, salony wi��� si� odruchowo w ciche sprzysi�enie
przeciw
brutalowi, kt�ry o�miela si� zak��ca� harmoni� wzajemnej adoracji. Urazy te
wyjd� na
wierzch p�niej.
Chwilowy k�opot, spowodowany zburzeniem Petit-Bourbon, sko�czy� si� szcz�liwie
otrzymaniem nowej sali w Palais-Royal. W tej epoce wszystko uk�ada si� dla
Moliera pomy�lnie;
jest to w jego �yciu najszcz�liwszy okres, okres upojenia dzia�aniem,
tw�rczo�ci�,
powodzeniem, Pary�em, w kt�rym � z dnia na dzie� niemal � staje si�
najg�o�niejsz� osobisto�ci�.
Tote� idzie zuchwale naprz�d. Jakby na przek�r gorsz�cym si� �pr�cieuzom�, daje
w
r. 1660 fars� wierszem, pt. Rogacz z urojenia ( Sganarelle ou le Cocu
imaginaire), nawi�zuj�c
do j�drnych tradycji galijskiego humoru. Osobisto�� Moliera zarysowuje si� w tej
epoce wyra�nie:
przedstawia on szczero��, t�yzn�, humor przeciw mizdrzeniu si� i md�ym
wyrafinowaniom
salonowej literaturki. Zarazem przedstawia jak gdyby przej�cie do c o d z i e n
n o �
c i po nadludzkich heroizmach Corneille�a, stanowi�cych pewien anachronizm w
rozpoczynaj�cym
si� nowym panowaniu. Skupiaj� si� ko�o Moliera przysz�e wielkie nazwiska:
Boileau,
Racine, La Fontaine i inni; ka�dy na sw�j spos�b we�mie co� z jego ducha.
Zarazem
wszystko, co jest na dworze i w Pary�u szczerego, wszystko, czego nie skazi�
zalew sztuczno�ci,
wita z rado�ci� dzie�o Moliera. Tote� teatr Moliera wci�� jest przepe�niony ku
w�ciek�o�ci
zawistnych aktor�w i zgorszeniu tragediopisarzy. Miar� entuzjazmu daje fakt, �e
kto� z publiczno�ci
p�ty chodzi� na Rogacza z urojenia, a� si� go nauczy� na pami�� i wyda� drukiem
wbrew woli Moliera.
T� lini� powodzenia na chwil� tylko m�ci Don Garcja z Nawary (1660), sztuka, w
kt�rej
Molier-aktor, wci�� wodzony na pokuszenie nami�tno�ci� swoj� do bohaterskich
kreacji,
usi�owa� wyj�� ze sk�ry komika. Przywo�any do rzeczywisto�ci przez publiczno��,
kt�ra jak
najgorzej przyj�a ten zamach, wraca do komedii �wietn� Szko�� m��w ( L��cole
des maris,
1661). Utw�r ten, programowy poniek�d dla kwestii ma��e�stwa, schodzi si� z
ma��e�stwem
samego Moliera, o kt�rym nieraz wypadnie wspomnie� omawiaj�c jego poszczeg�lne
utwory.
Molier, maj�c lat czterdzie�ci � wiek, kt�ry w owej epoce uchodzi� niemal za
podesz�y � nosi�
si� w�wczas z zamiarem za�lubienia m�odziutkiej Armandy B�jart, �dziecka
teatralnego�,
kt�re p o d o b n o od male�stwa chowa�o si� przy jego trupie.
Po Szkole m��w nowy tryumf: komedia-balet Natr�ty ( Les Facheux, 1661),
skre�lona napr�dce
na zam�wienie nadintendenta finans�w, Fouqueta. Jest to pierwszy z owych utwor�w
Moliera, kt�re mia� wykona� na liczne uroczysto�ci dworskie. Zarazem by�a to
bardzo �mia�a
pr�ba czerpania materia�u do satyry wprost w otoczeniu, i to nie byle jakim: na
dworze, w�r�d
markiz�w i ksi���t! Czy� trzeba podkre�la�, i� jedno zmarszczenie brwi Ludwika
XIV mog�o
u�mierci� w zarodku to nowe poj�cie komedii? Ot� wiadomo, jak Ludwik XIV nie
tylko nie
stan�� w poprzek, ale jak sam sta� si� wsp�pracownikiem Moliera wydaj�c mu na
�up swego
wielkiego �owczego7*. Molier skorzysta w lot: w Podzi�kowaniu za pensj�
kr�lewsk�, przyznan�
mu po Szkole �on, wprowadzi pierwszy raz komicznego �markiza�, a w Krytyce
�Szko�y �on�, w Improwizacji w Wersalu wysmaga typ �z�otego m�odzie�ca� z
zadziwiaj�c�
�mia�o�ci�. W tej chwili wszystko mu wolno, jest beniaminkiem dworu i Pary�a.
20 lutego 1662 obchodzi Molier za�lubiny z Armand� B�jart, zarazem �ona jego
wst�puje
jako aktorka do trupy: gra� jednak zacznie a� na przysz�y rok, po pierwszym
dziecku. Molier
pisze Szko�� �on ( L��cole des femmes, 1662). W utworze tym jedni chc� widzie�
dalszy ci�g
optymizmu narzecze�skiego Szko�y m��w, drudzy pocz�tek pesymizmu ma��e�skiego,
zrodzonego
z pierwszych rozczarowa�. Najlepiej si� tedy tym nie zaprz�ta�.
Tym bardziej �e Szko�a �on ma prawo zaj�� nas inaczej, zar�wno sw� warto�ci�
artystyczn�,
jak i znaczeniem w �yciu Moliera. Walka, jaka zawrza�a oko�o Szko�y �on, jest w
zakresie
komedii tym, czym dwadzie�cia kilka lat wprz�dy walka o Cyda Corneille�a by�a w
sferze
tragedii. Ca�a publiczno�� nieuprzedzona, z niespaczonym smakiem i poj�ciem,
zachwyca si�
t� komedi�; natomiast ob�z �wykwintni�� i pedant�w staje przeciw niej,
ods�dzaj�c j� od
wszystkich zalet; a zawistni pomna�aj� w tej okoliczno�ci szeregi przeciwnik�w
Moliera.
Powstaj� liczne broszury, pamflety, parodie. I to by�oby bardzo dobrze. Ale
przeciwnicy Moliera
nie poprzestaj� na tych literackich �rodkach walki. Z jednej strony staraj� si�
podburzy�
pewne sfery duchowne, w owym czasie jak najbardziej wrogo nastrojone wobec
teatru w
og�lno�ci, zw�aszcza za� zaniepokojone tym tryumfem, jaki na dworze i w mie�cie
�wi�ci
lekcewa�ony wprz�dy rodzaj komiczny. Wypr�bowan� metod� denuncjuj� utw�r Moliera
jako
�naigrawaj�cy si� z rzeczy �wi�tych�. Z drugiej strony wci�gaj� w dyskusj�
prywatne �ycie
Moliera, ma��e�stwo jego, dra�liwe przez urodzenie Armandy (by�a u r z � d o w n
i e
siostr� eks-przyjaci�ki Moliera i dot�d aktorki w jego trupie, Magdaleny
B�jart; ot�, wedle
publicznego g�osu, mia�a by� nie siostr�, ale c�rk� Magdaleny z owym panem de
Modene; a
wrogowie Moliera posuwali si� jeszcze dalej w swych insynuacjach, kt�re, gdyby
znalaz�y
pos�uch, mog�yby grozi� wr�cz �yciu pisarza). Znowu� kr�l opowiada si� przy
Molierze: w
odpowiedzi na te g�osy, dochodz�ce a� do tronu, trzyma do chrztu drugie dziecko
Moliera.
Co wi�cej, kr�l, ubawiony mo�e t� literack� wojn�, zach�ca Moliera do podj�cia
obrony
swej sztuki. Molier pisze Krytyk� �Szko�y �on� ( Critique de l��cole des femmes,
1663) i Improwizacj�
w Wersalu ( L�Impromptu de Versailles, 1663); a odpowiedzi te skre�lone
swobodnie,
od r�ki, ods�aniaj� znowu� teatrowi nowe formy.
III
OKRES WALKI � GORYCZE I ZAWODY
W pe�ni powodze�, tryumf�w, w pe�ni komicznej weny Molier ujrza� oto nowe
oblicze
natury ludzkiej: zawistne, oddychaj�ce z�o�ci�, ob�ud�, gro�ne. �e za� tw�rczo��
Moliera
zawsze wibruje wedle diapazonu jego �ycia, odbije si� to w tw�rczo�ci. Dot�d
bawi� si�
�mieszno�ciami; obecnie rozpalonym �elazem pi�tnuje zbrodnie: pisze �wi�toszka
czyli Tartufa
( Tartuffe ou l�Imposteur, 1664). Przy sposobno�ci inauguracji nowej rezydencji
kr�lewskiej
w Wersalu, w�r�d zabaw, festyn�w i dworskich komedyj, Molier, us�u�no�ci� swoj�
nastroiwszy
jak naj�yczliwiej monarch�, odegra� trzy akty nie doko�czonej jeszcze sztuki.
Kr�l
przyj�� j� bardzo dobrze. By� to miodowy miesi�c jego mi�o�ci do panny de la
Valliere8*, w
kt�rych to amorach przeszkadza�a mu partia dewot�w na dworze. Molier ju� w
Ksi�niczce
Elidy zr�cznym pochlebstwem czyni aluzj� do tej mi�ostki; obecnie w �wi�toszku
godzi w
przesadn� surowo�� obyczaj�w demaskuj�c j� wr�cz jako ob�ud�.
Mniej zachwycone sztuk� by�y zapewne dwie pobo�ne Hiszpanki, kr�lowa Maria
Teresa i
kr�lowa-matka, a zdanie ich dzieli�o wiele os�b na dworze. Rzecznikiem
zgorszonych sta� si�
zaraz nazajutrz arcybiskup paryski; kr�l, ulegaj�c naciskowi, zmuszony by�
zabroni� grania
Tartufa. Molier nie daje za wygran�. Uzyskawszy pob�a�liw� aprobat� legata
papieskiego,
kardyna�a Chigi, korzysta z niej, aby czyta� sw�j utw�r po mo�nych domach. Nie
ma uczty,
zebrania bez Moliera z jego Tartufem; tu i �wdzie nawet grywa si� go prywatnie,
podczas gdy
fanatycy i �wi�toszkowie grzmi� przeciw Molierowi domagaj�c si� stosu i kata.
Molier gra o ca�� stawk�. Pisze Don Juana (1665), sztuk� niemal jeszcze
zuchwalsz�, kt�ra
obok nowych cios�w wymierzonych w ob�ud� mie�ci krwaw� satyr� na �wczesny typ
m�odego
panka zwyrodnia�ego nadmiarem przywileju; przywileju, kt�ry moc� samego
urodzenia
daje mu wszystkie prawa nie ucz�c �adnych obowi�zk�w. Jak w �wi�toszku ob�ud�
religijn�,
tak tu pi�tnuje drug� chorob� wieku � ateizm, aby w ko�cu genialnym i �mia�ym
rzutem my�li
z��czy� je z sob�. I Don Juana musia� Molier cofn�� ze sceny; wydrukowa� nie
m�g� go
nigdy. Trzeba sobie uprzytomni�, czym by� w oczach �wczesnego spo�ecze�stwa
teatr, a
zw�aszcza komedia, aby oceni� �mia�o�� tego, co podj�� Molier poruszaj�c � i to
w ten spos�b!
� na scenie podobne tematy.
Don Juan dolewa oliwy do ognia. Przeciwnicy niedwuznacznie ��daj�, aby ��wieckie
rami�
wkroczy�o, przyk�adnie karz�c blu�nierc�. Molier, powtarzam, prowadzi grub� gr�;
tote�
tych kilka lat zawa�y�o w jego �yciu! I znowu� kr�l podtrzymuje go w chwilach
goryczy i
zniech�cenia: daje trupie jego tytu� �aktor�w kr�la jegomo�ci� wraz z rocznym
zasi�kiem
6000 frank�w. Wobec sta�ego kasowego powodzenia teatru zasi�ek ten by� rzecz�
uboczn�,
ale mia� ogromne znaczenie moralne. Potrzeba by�o Molierowi tego skrzepienia:
wszak w
jednym z poda� do kr�la pisze � i czu�, �e pisze szczerze � i� �trzeba mu b�dzie
w og�le poniecha�
pisania komedii, je�eli ��wi�toszki maj� by� g�r���.
I oto ze sw� niespo�yt� �ywotno�ci� Molier otrz�sa si� ze zniech�cenia, aby
parskn��
�miechem, kt�rego echo brzmi jeszcze po dzi� dzie� po �wiecie. Komedia jego,
Mi�o�� lekarzem
( L�Amour m�decin, 1665) � to pierwsza walna bitwa wydana medycynie i lekarzom.
I
znowu� kr�l wspiera tu Moliera wydaj�c na �up jego satyry w�asnych nadwornych
medyk�w.
Stosunek Moliera do medycyny o�wietl� bli�ej na innym miejscu; tu wspomn� tylko,
i�, jak
wszystko u tego pisarza, ma on bezpo�rednie �r�d�o. W�wczas ju� trawi�a Moliera
choroba
p�uc, kt�ra tak przedwcze�nie mia�a po�o�y� kres jego �yciu; coraz cz�ciej
styka� si� z medycyn�:
jak�eby go mog�y nie uderzy� wszystkie jej charakterystyczne i komiczne strony!
W�r�d tych walk o olbrzymim historycznym znaczeniu, walk o swobod� tw�rcz� dla
siebie,
a o wolno�� my�li dla ludzko�ci, �ycie nie oszcz�dzi�o Molierowi i innych
goryczy. Racine,
m�ody w�wczas autor, kt�ry tyle Molierowi zawdzi�cza�, kt�ry w jego teatrze
znalaz�
oparcie i zach�t�, opuszcza go w�wczas, gdy wrogowie nacieraj� na� najsro�ej, i
to opuszcza
w nader dotkliwy spos�b, oddaj�c sztuk� Aleksander Wielki, ju� gran� u Moliera,
konkurencyjnej
trupie z �Pa�acu Burgundzkiego�. Co wi�cej, zabiera mu naj�adniejsz� aktork�,
ow� du
Parc, uwiecznion� strofami starego Corneille�a. Muzyk Lulli, sta�y dot�d
wsp�pracownik
Moliera, sili si� go wyprze� z �ask kr�lewskich. Stanowisko na dworze, kt�re
zrazu musia�o
napawa� Moliera dum� i szcz�ciem, obecnie, w miar� jak geniusz jego pot�nieje
i staje si�
coraz �wiadomszym siebie, ile� musi mu przynosi� nudy i goryczy! Ile� musia�
wycierpie� od
owych �natr�t�w�, od ja�nie wielmo�nych i ja�nie o�wieconych mi�o�nik�w
literatury szukaj�cych
u niego pochwa�, a nie uzyskawszy ich � mszcz�cych si� ca�� pot�g� swego wp�ywu!
Wreszcie i w domowym ognisku miast znale�� przysta� i wytchnienie znajduje same
zgryzoty.
Armanda, �wietna � dzi�ki Molierowi � aktorka, otoczona ho�dami, a p o d o b n o
i
mi�o�ci� g�adysz�w dworskich, igra z Molierem, kt�ry kocha j� coraz g��biej,
coraz tragiczniej.
I c� to za dom! niekochaj�ca �ona Armanda, eks-kochanka Magdalena, aktorka de
Brie,
�agodna i przywi�zana, mieszkaj�ca w domu Moliera i p o d o b n o koj�ca sw�
wiern� mi�o�ci�
jego zawody ma��e�skie; ca�e to cyga�skie �rodowisko te� musi go mierzi�, skoro
min�a
m�odo�� i bujna, wp�dzika poezja cyganerii. Wreszcie, dodajmy, jak wszyscy
prawie wielcy
komicy, Molier z natury sk�onny jest do melancholii; �miech jego zebrany jest z
do�wiadcze�
�ycia, kt�re na dnie duszy poety zostawiaj� osad goryczy. Tote� ucieka cz�sto �
nie na �pustyni�
jak Alcest (Alcest nie by� dyrektorem teatru!) � ale na wie�, w towarzystwie
paru
wiernych druh�w. Nabywa domek w Auteuil pod Pary�em. Przed samym Mizantropem
kilka
miesi�cy nie grywa, �yje na wsi, pije mleko.
W tym stanie ducha powstaje Mizantrop (1666), to arcydzie�o, w kt�rym komedia
Moliera
wznosi si� do powagi dramatu, aby za�amawszy si� w szlochu, znowu� odnale�� si�
w najweselszym
parskni�ciu �miechem. Publiczno�� �wczesna nie zrozumia�a Mizantropa; nawyk�a
szuka� w Molierze �miechu, ze zdziwieniem s�ucha�a lekcji poetyki, danej w
pierwszym akcie,
oraz tragicznych wybuch�w mi�o�ci ���ciowego kochanka� Alcesta.1 Molier ockn��
si�
rych�o: aby podeprze� s�abn�ce powodzenie Mizantropa, daje fars� Lekarz mimo
woli ( Le
M�decin malgr� lui, 1666), jeden z najweselszych i najulubie�szych swych
utw�rr�w.
I znowu� dw�r energiczniej ni� kiedykolwiek ��da od Moliera wci�� nowej zabawy.
Z
ko�cem r. 1666 odbywaj� si� uroczysto�ci w Saint-Germain; Molier jak zawsze jest
ich dusz�:
daje 2 grudnia Melicert� (nie doko�czon�), 5 stycznia 1667 Sielank� komiczn�, 14
lutego
Sycylianina ( Le Sicilien ou l�Amour peintre). Pracuj�c tak gorliwie w us�ugach
kr�la Molier
mia� wci�� na oku sw�j cel: wystawienie Tartufa wci�� nie dopuszczanego do
sceny. Jako�
wyje�d�aj�c do obozu we Flandrii kr�l da� � w dosy� mglistej co prawda formie �
owo pozwolenie.
5 sierpnia r. 1667 Tartufe, przerobiony, z�agodzony, przechrzczony na �Panulfa�
i
przebrany za �wieckiego kawalera, ukaza� si� na scenie: ale po jednym
przedstawieniu, na
kt�rym t�oczy�a si� zachwycona publiczno��, znowu� zabroniono grania sztuki.
Kr�l by� daleko,
a �wi�toszki blisko. Znowu� Molier kre�li podanie, znowu� otrzymuje �askawe
s�owa
kr�la, ale � na tym na razie koniec. Molier zniech�cony, chory zreszt�, w
istocie jakby si� nosi�
z my�l� poniechania rzemios�a. Przez siedem tygodni teatr Palais-Royal jest
zamkni�ty.
Jednak�e Molier zanadto prze�arty by� teatrem, aby m�g� d�ugo wytrwa� w tej
abstynencji.
Ledwie wytchn�� troch� i skrzepi� si�, ju� gotuje nowe arcydzie�o w zupe�nie
odmiennym od
dotychczasowych rodzaju, utw�r pe�en werwy komicznej a zarazem delikatnej i
zmys�owej
poezji. To Amfitrion (1668) na temat zaczerpni�ty z Plauta, a podj�ty niedawno
po francusku
1 Pierwotny tytu� sztuki brzmia�: Le Misanthrope ou l�Atrabilaire amoureux.
przez Rotrou9*, komedia, w kt�rej mo�na by si� dopatrze� niejednej aluzji do
jowiszowych
amor�w Ludwika XIV. Tu� po nim dwa nowe arcydzie�a: Grzegorz Dynda�a ( Georges
Dandin,
1668) i Sk�piec ( L�Avare, 1669).
Nareszcie w tym roku pi�cioletnie pragnienie Moliera urzeczywistnia si�. Dzi�ki
szcz�liwemu
wytchnieniu w sporach religijnych szarpi�cych Francj�, kr�l mo�e wreszcie
udzieli�
swemu ulubie�cowi pozwolenia na grywanie Tartufa. 5 lutego r. 1669 komedia ta
tryumfalnie
wraca na scen�, aby jej ju� nie opu�ci�. W ten spos�b zako�czy�a si� walka �
zasadnicza � z
kt�rej Molier wyszed� zwyci�zc�, ale zn�kany, zmier�ony. W tym samym miesi�cu
umiera
ojciec poety, zostawiaj�c interesy w stanie nader op�akanym. W ostatnich latach
Molier, �syn
marnotrawny�, dopomaga� niejednokrotnie ojcu w jego k�opotach.
IV
OSTATNIE LATA � �MIER� MOLIERA
CO WIEMY O MOLIERZE ?
Molier stara si� zdwojon� czynno�ci� wyp�aci� kr�lowi za Tartufa. Szereg sztuk,
kt�re pisze
teraz, przeznaczony jest dla dworu. Wszystkie s� w owym ulubionym rodzaju
komedii,
po��czonej z baletem: Pan de Pourceaugnac (1669), Dostojni wsp�zalotnicy ( Les
Amants
magnifiques, 1671), Mieszczanin szlachcicem ( Le Bourgeois gentilhomme, 1671),
Psyche
(1671), wreszcie Hrabina d�Escarbagnas (1671). R�wnocze�nie pisze Molier dla
swego teatru
paryskiego fars� Szelmostwa Skapena ( Les Fourberies de Scapin, 1671) oraz
komedi� w 5
aktach wierszem Uczone bia�og�owy ( Les Femmes savantes, 1672).
W okresie tw�rczo�ci Moliera nast�puj�cym po Mizantropie czujemy jakby prze�om,
jakby
pewne obni�enie lotu; nie w sile tw�rczej, ale w aspiracjach. Po satyrze o
olbrzymiej donios�o�ci
i rozmachu, jak �wi�toszek, Don Juan, Mizantrop, Molier zn�w wraca w sfer�
ludzkiej
�mieszno�ci. I tu w�r�d zabawy ujmuje raz po raz i o�wietla g��bokie problemy
spo�eczne; ale
nie b�dzie ju� wprost rzuca� r�kawicy tym, kt�rzy okazali si� zbyt gro�nymi
przeciwnikami.
Ale talent iskrzy si� do ko�ca werw�, nie s�abnie ani na chwil�, raz po raz daje
dzie�a nowe,
oryginalne, niespodziane. �mier� zmiata Moliera w pe�ni tw�rczo�ci i na
posterunku. Bo
w�r�d ca�ej tej olbrzymiej tw�rczo�ci pisarskiej Molier ci�gle grywa wszystkie
wielkie role w
swoich sztukach i poza swoimi sztukami, jest niestrudzonym re�yserem,
organizatorem dworskich
uroczysto�ci. Czynno��, jak� rozwija Molier � w dziesi�� lat dwadzie�cia z g�r�
sztuk,
po wi�kszej cz�ci arcydzie� � jest istnym fenomenem w dziejach literatury.
�ycie rodzinne Moliera wydaje si� nieco ja�niejsze na schy�ku �ycia. W
Mieszczaninie
szlachcicem wplata Molier w tekst sztuki tkliwe aluzje do �ony Armandy, kt�ra w
rok p�niej
daje mu drugiego syna. Czy� w charakterze Armandy zasz�a zmiana, czy mo�e Molier
nagi��
si� do bolesnych praw �ycia? Raczej zapewne to ostatnie. Godzi �on� z m�odym
aktorem Baronem,
kt�rego te niesnaski wygna�y z trupy; godzi si� sam ze starym Corneillem, z
kt�rym
od pocz�tku swej kariery by� w do�� napi�tych stosunkach. Dobro�, kt�ra by�a w
charakterze
Moliera, bierze g�r� w tej epoce. W Auteuil, gdzie mieszka�, trzyma do chrztu
dzieci wszystkim
s�siadom, otoczony mi�o�ci� i szacunkiem. Wspomnia�em o pojednaniu z Corneillem;
zosta� w literaturze ciekawy dokument tego pojednania: �tragiczny balet� Psyche,
w kt�rym
Molier dla po�piechu przyj�� wsp�pracownictwo s�dziwego poety. M�ody i �liczny
Baron
gra� Amora, Armanda Psyche.
W�r�d tego zdrowie poety by�o coraz op�aka�sze. �mier� kr��y ju� w pobli�u.
Przed nim
zabiera wiern� towarzyszk� jego m�odo�ci, jego w�dr�wek prowincjonalnych,
Magdalen�
B�jart, kt�ra umiera w r. 1672. Drugi syn, kt�rego w�a�nie da�a mu �ona, umiera
podobnie jak
pierwszy; zostaje mu tylko c�rka. Ale w tw�rczo�ci swojej Molier nie dopuszcza
do g�osu
tych smutk�w. W Szelmostwach Skapena, w kt�rych sam gra g��wn� rol�, rozwija
najszale�sz�
werw� farsow�; co prawda �miech ten nie ma ju� owego pe�nego, niefrasobliwego
tonu,
jakim d�wi�cza� w ustach Maskaryla; jest w nim jaka� domieszka ostrej nuty.
Natomiast
Uczone bia�og�owy, przedostatnia komedia Moliera, pisana �wietnym wierszem,
t�tni pe�ni�
�ycia, werwy, humoru.
Najbole�niejsze musia�y by� Molierowi te troski, kt�re si�ga�y w sam� jego
dzia�alno��, a
zw�aszcza w stosunek do kr�la. Pod koniec �ycia doczeka� si� tego, i� Lulli,
przebieg�y
W�och-intrygant, potrafi� w znacznej mierze odkra�� mu �ask� kr�lewsk� i
pozbawi� go
przywileju na utrzymywanie orkiestry, zdobywaj�c sobie wy��czne prawo
wystawiania sztuk
z muzyk� i �piewem. A w�a�nie tak� sztuk� � ostatni� � przygotowa� Molier;
przywilej Lulliego
by� przyczyn�, i� musia� j� okroi� i wystawi� w teatrze w Pary�u zamiast, jak
zamierza�,
na dworze.
I oto Molier przygotowuje sam jakby sw�j pogrzeb. �mier� jego, jakby przez
dziwny symbol,
jest czym� tak scenicznym, tak s k o m p o n o w a n y m , jak gdyby ten sam
zmys� teatru,
kt�ry towarzyszy� mu w pracy ca�ego �ycia, rozstrzygn�� o momencie �mierci.
B�d�c ju�
beznadziejnie chorym Molier pisze komedi�, w kt�rej staje do ostatniej rozprawy
z medycyn�
i lekarzami, a poprzez nich � ze �mierci�. I�by ta tragiczna rozprawa mog�a si�
zmie�ci� w
ramach komedii, czyni swego chorego �chorym z urojenia� � ale m�g�by on tak samo
by� naprawd�
chorym, nie zmieni�oby to nic istotnego. Ta komedia jest komedi� choroby,
komedi�
�mierci; jest ona zarazem jednym z najsilniejszych przejaw�w niesamowitego wr�cz
geniuszu
komicznego Moliera.
Molier gra g��wn� rol�, �chorego z urojenia� Argana. Gra trzy razy z rz�du, dnia
12, 13 i
14 lutego 1673, przemagaj�c w�asn� niemoc i chorob�. Powodzenie by�o wielkie. W
dzie�
czwartego przedstawienia, 17 lutego, czu� si� bardzo s�aby. Radzono mu, aby nie
gra�; ale nie
chcia� odwo�a� przedstawienia. W ostatnim balecie, w chwili gdy w czasie
�promocji doktorskiej�
wymawia� s�owo �juro�, omdla�; zaniesiono go ze sceny do domu. Za��da�
sakrament�w.
Dwaj ksi�a, po kt�rych pos�ano w po�piechu, odm�wili; trzeci przyby� za p�no.
Tak
samo odm�wili swej pomocy lekarze. Aktor Baron poszed� oznajmi� o �mierci
kr�lowi, kt�ry
raczy� objawi� wzruszenie.
Proboszcz parafii � opieraj�c si� na �wczesnym prawie ko�cielnym, kt�re broni�o
wiatyku
�ludziom niegodnym, takim jak lichwiarze, nierz�dnice, aktorzy, o ile nie
dope�nili spowiedzi
i nie dali zado��uczynienia za sw�j publiczny wyst�pek� � odm�wi� pogrzebu. Trzy
dni
trwa�y daremne pertraktacje. Wreszcie wdowa odwa�y�a si� i�� upa�� do n�g kr�la.
Ostatecznie,
dzi�ki interwencji monarchy, pozwolono na pogrzeb pod warunkiem, �e b�dzie
najskromniejszy,
o zmroku, bez �adnych uroczystych obrz�d�w.
W nocy 21 lutego 1673 przeniesiono cia�o zmar�ego �Jana Baptysty Poquelina,
tapicera i
pokojowca J. K. M.� (tak okre�la Moliera akt zgonu i by� mo�e, te tytu�y pomog�y
w uzyskaniu
bodaj takiego pogrzebu) na cmentarz �w. J�zefa. T�um by� wielki i zachowywa� si�
wrogo;
poradzono wdowie, aby rozrzuci�a mi�dzy lud nieco pieni�dzy.
Oto pokr�tce �ycie Moliera. Ale czytelnik zauwa�y� mo�e jedn� rzecz: mianowicie,
i� w
przytoczone fakty do�� cz�sto przysz�o mi wsun�� s��wko �p o d o b n o�. Bo w
gruncie my
wiemy o Molierze jako o cz�owieku bardzo ma�o, a zw�aszcza bardzo n i e p e w n
i e. Nie
posiadamy ani jednego �wistka jego r�ki, ani jednego listu. R�kopisy jego
utwor�w nie istniej�.
Wszelkich dokument�w bezpo�rednich brak. W r. 1682 wyda� po raz pierwszy
zbiorowe
dzie�a poety10* aktor La Grange, wierny towarzysz jego pracy. Do wydania tego
do��czy�
kr�tk� biografi� Moliera; daremnie by tam jednak kto� szuka� szczeg��w
osobistych, mimo
�e La Grange m�g� ich by� �wiadomym bardziej ni� ktokolwiek inny. Uwa�ano po
prostu w
owym czasie, �e to nie nale�y do rzeczy.
W r. 1705 Grimarest wyda� pierwszy �yciorys Moliera11*, oparty na informacjach
os�b,
kt�re zna�y wielkiego pisarza; informacji tych dostarczy� zw�aszcza aktor Baron,
�w m�odociany
Amor z baletu Psyche. Biografia ta, mimo i� do�� bezkrytycznie wype�niona
anegdotami
w�tpliwej autentyczno�ci, d�ugi czas stanowi�a jedyne �r�d�o wiadomo�ci o
Molierze.
Wiek XIX wraz z rosn�cym kultem Moliera przyni�s� nowe metody bada�:
przepatrzono archiwa,
rejestry, pami�tniki. Znaleziono bardzo niewiele, a szczup�y ten materia�
zacz�to wi�za�
i uzupe�nia� niebezpieczn� metod� �rekonstrukcji psychologicznej�. La Grange w
przedmowie
swojej wzmiankuje kr�tko, �e �Molier nieraz wprowadza� na scen� swoje sprawy ro-
dzinne i domowe�. �yciem Moliera zacz�to tedy komentowa� jego dzie�a, jak znowu�
dzie�ami
jego �ycie. Powsta� klan zaprzysi�onych �molierzyst�w� licytuj�cych si� w
dewocji dla
swego bo�yszcza, sil�cych si� uprz�tn�� z jego �ywota wszelk� skaz�, wypra�
wszelk� plamk�;
inni znowu�, na przek�r, przesadzali te cienie i �tragizowali� bez miary
wielkiego komika.
Gdy jedni widz� w Molierze wcielenie galijskiej r�wnowagi i rado�ci �ycia,
drudzy znacz�
jego fizjognomi� m�cze�skim i bolesnym pi�tnem. W rezultacie ka�dy z biograf�w i
monografist�w
pisa� na podstawie szczup�ej garstki t y c h s a m y c h f a k t � w sw�j r o m
an
s o M o l i e r z e. W swojej ksi��ce E. Rigal2 poddaje nielito�ciwej krytyce
dowolno��
tych przecz�cych sobie wzajem konstrukcji, kt�re zreszt� wyda�y kilka �wietnych
studi�w, �e
wymieni� tylko tak energicznie, cho� jednostronnie nakre�lony profil Moliera w
prelekcjach
J. J. Weissa12* (1866). Z nowych prac o Molierze przemi�e s� wyk�ady Maurycego
Donnay
(1911): odczute nerwem cz�owieka i artysty, sceptyczne i entuzjastyczne zarazem,
�ywe.
Ten sam r o m a n s o M o l i e r z e3, kt�ry spotykamy w �yciorysie poety,
znajdziemy
po trosze i w wyk�adzie jego utwor�w, jego my�li. Dzie�o Moliera jest tak bujne,
tak wielostronne,
tak mieni�ce si� najr�niejszym o�wietleniem kwestii, �e ka�dy mo�e w nim
wyczyta�
nieraz, co mu si� podoba. Po trzech blisko wiekach komentarzy nie wiemy pewnie,
kto w
Mizantropie m�wi jego g�osem, Alcest czy Filint? We�my tak pozytywn� rzecz, jak
stosunek
Moliera do szlachty i mieszcza�stwa. �Zachowuje ca�� tkliwo�� dla szlachty, jest
nielito�ciwy
dla mieszcza�stwa�, powiada Sarcey. �Molier � pisz� znowu� bracia Goncourt �
jest wielkim
wydarzeniem dla mieszcza�stwa, uroczyst� deklaracj� duszy trzeciego stanu�
Corneille jest
ostatnim heroldem szlachty, Molier pierwszym poet� mieszczan.� I tak ci�gle.
Dlatego powiem
czytelnikowi to: dobrze jest dla orientacji czyta� komentarz do Moliera; ale
wszelki taki
komentarz (nie wyjmuj�c oczywi�cie mojego) nale�y czyta� sceptycznie, jako
m�dro�� nader
wzgl�dn�: przede wszystkim za� czyta� s a m e g o M o l i e r a, czyta� go wiele
razy, umie�
go na pami��, wzi�� go w m�zg i w krew. Dobrze jest wejrze� w okoliczno�ci jego
�ycia, z
kt�rych wyros�a jego tw�rczo�� tak subiektywna i tak cudownie obiektywna
zarazem; ale
trzeba zawsze mie� �wiadomo��, i� dzi�ki tej pot�dze o b i e k t y w i z a c j i
, z chwil� gdy
Molier ujmowa� pi�ro w r�k�, on sam, prze�ycia jego, cho�by najbole�niejsze,
stawa�y si�
dla� jedynie m a t e r i a � e m t w � r c z y m na r�wni niemal z reszt�
otaczaj�cego go
�wiata.
2 E. Rigal, Moli�re, Paris 1908.
3 Punkty, kt�re mi�dzy innymi roztrz�sano, to: czy Armanda by�a siostr�, czy
c�rk� Magdaleny;
czy Armanda zdradza�a Moliera i ile razy etc. Te bardzo �yciowe momenty
rozwa�aj�
niekt�rzy uczeni akademicy z odcieniem naiwno�ci, godnym zaiste uczonych, oraz z
gor�c�
ch�ci� oczyszczenia Moliera od najl�ejszej �skazy�. Istnieje misterna teoria
naukowa na
udowodnienie, �e Armanda by�a tylko zalotn�, �e nigdy �nie zapomnia�a si� do
ostatnich
granic; istnieje konstrukcja maj�ca na celu dowie��, wbrew �obowi�zuj�cej
teorii�, �e nie
Magdalena, ale Genowefa B�jart by�a kochank� m�odo�ci Moliera etc., etc.
V
KOMEDIA PRZEDMOLIEROWSKA
STOPNIOWE ZDOBYCZE MOLIERA
KOMEDIA PSYCHOLOGICZNA I OBYCZAJOWA
Molier � to pe�ny cz�owiek, kt�ry jak ma�o kto mia� prawo powiedzie�, �e �nic
ludzkiego
nie jest mu obcym�. Wy�y� ca�� ludzk� dol� od jej ziemskich s�abo�ci a� do
heroicznych walk
o najwy�sze cele. Natura bardzo bogata, gor�ca, szlachetna, ale zarazem z
nieub�aganym jasnowidztwem
kontroluj�ca ka�de drgnienie duszy i rozk�adaj�ca je na ziemskie sk�adniki. Ten
g��boko dobry cz�owiek bywa � w�wczas gdy go opanuje geniusz komedii � okrutnym;
zadaje
straszliwie bolesne rany. Z temperamentem bujnym, niecierpliwym na wszelkie
skr�powanie
��czy umys� swobodny, jasny, wolny od p�t i formu�ek. Nienawi�� do ob�udy si�ga
szczero�ci czasem a� brutalnej. Kipi�ca �yciem weso�o�� mieni si� z powag� i
zadum� my�liciela.
Ale g��wnym mo�e znamieniem tej natury jest jej niespo�yta czynno��. �ycie
aktora gor�czkowe
ju� samo przez si� pot�guje si� u Moliera jeszcze dzia�alno�ci� dyrektora
teatru, re�ysera,
urz�dowego bawiciela dworu i wreszcie � pisarza! Tote� ca�a jego tw�rczo��
powstaje
w ogniu tego pot�nego p�omienia wewn�trznego, kt�ry mocniejszy jest ni� op�r
materii, ni�
smutki, zniech�cenia, ni� choroba, ni� �mier� sama.
Molier jest � obok Szekspira � pisarzem chyba najbardziej teatralnym, jaki
istnia�. Ka�de
s�owo, jakie napisa�, rodzi si� z teatru i dla teatru. Scena by�a dla�
ukochaniem i celem; nawet
nie troszczy� si� o wydawanie drukiem swych komedii. Na scenie �y�, tworzy�, na
scenie
umar�.
Molier jest takim olbrzymem komedii, i� kiedy si� na� patrzy wprost, nie widzi
si� jego
poprzednik�w, a ledwie si� dostrzega nast�pc�w. Mimo to nikt, nawet najwi�kszy
geniusz,
nie rodzi si� sam z siebie; jako� i Molier mia� sw�j punkt wyj�cia, swoje
pocz�tki, �r�d�a; a
pierwsze jego utwory pozwalaj� w bardzo interesuj�cy spos�b �ledzi� t� tw�rcz�
ewolucj�.
Nie b�d� roztacza� �atwej erudycji w katalogowaniu nazwisk, kt�re poprzedzi�y
Moliera we
Francji w zakresie komedii; zaznacz� tylko najog�lniej g��wne tej
przedmolierowskiej komedii
momenty.
W pocz�tku XVII w. schodz� si� r�ne rodowody komedii francuskiej.
Jeden � to stara francuska farsa ( la farce) o posmaku ludowym, prostej fabule i
rodzimym
humorze. By�a ona na pograniczu literatury a budy jarmarcznej, bli�ej tej
ostatniej. Aktorzy
byli tu wsp�autorami, tekst by� cz�sto kanw�, na kt�rej haftowali wedle w�asnej
werwy i inwencji.
Literackim pomnikiem tej farsy jest Adwokat Patelin niewiadomego autora,
arcydzie�o
w swoim rodzaju.
Drugi � to �w�oszczyzna�, kt�ra w XVI w., w epoce wp�yw�w odrodzenia, panuje
niepodzielnie
w wy�szej komedii we Francji. Komedi� t�, si�gaj�c� poprzez w�oskich autor�w, a�
het, teatru �aci�skiego, wype�nia pospolite �ycie z utartymi typami
mieszczuch�w, paso�yt�w,
po�redniczek; pe�no w niej lokai, kt�rzy swymi grubymi lazzi13* o�ywiaj� akcj�.
Komedia ta
wspiera si� na intrydze ( imbroglio), bardzo zawik�anej i ruchliwej, i ko�czy
si� r�wnie skomplikowanym
rozwi�zaniem. Figury jej � to marionetki, kt�re � podobnie jak kr�lowa, laufer,
konik etc. na szachownicy � s�u�� do zr�cznego rozegrania partii. Najcz�stsze
typy to zako-
chany starzec, rajfurka, paso�yt, �filozof�, che�pliwy r�baj�o etc.
Przedstawicielem komedii
w�oskiej we Francji jest Larivey (1540�1611), kt�rego wszystkie utwory s�
t�umaczone lub
przerobione z w�oskiego. Jest to jakby nasz Zab�ocki w jego stosunku do komedii
francuskiej.
Trzeci element � to wp�yw teatru h i s z p a � s k i e g o. Cechuje go r�wnie�
skomplikowana
intryga, ale o znamionach bardziej romantycznych. I ten teatr pos�uguje si�
u�wi�conymi
typami, a nie cofa si� tak�e przed grubym konceptem, kt�ry w owej epoce znosi�o
doskonale
najwykwintniejsze towarzystwo.
Z ko�cem XVI w. zreszt� komedia zesz�a na daleki plan, ust�puj�c miejsca
tragikomedii i
sielance. Wznawiaj� j� Rotrou (1628), Corneille (1629), kt�ry, nim tryumf Cyda
pchn�� go na
inn� drog�, stworzy� odr�bny rodzaj w zakresie wytwornej komedii. Pisali komedie
Desmarets,
Scarron, Boisrobert, Tomasz Corneille, Quinault, Cyrano de Bergerac. Oto
pokr�tce lista
poprzednik�w Moliera. Wszystkie te komedie oparte s� na i n t r y d z e; jedynie
K�amca
Corneille�a, a zw�aszcza Les Visionnaires Desmarets�a czyni� krok w stron�
�komedii charakter�w�.
Kiedy Molier, zlikwidowawszy �w m�odzie�czy �Th��tre Illustre� w Pary�u, pu�ci�
si� na
prowincj�, musia� si� dostraja� do niewybrednych gust�w swojej nowej
publiczno�ci. Uprawia
fars�, kt�r� zna� oczywi�cie z jarmarcznych bud w Pary�u. Sam pisze mniej lub
wi�cej
oryginalne liczne farsy, znane nam tylko z tytu��w, z wyj�tkiem dw�ch, kt�re
zachowa�y si�
w ca�o�ci: Lataj�cy lekarz ( Le M�decin volant) i Zazdro�� Kocmo�ucha ( La
Jalousie du Barbouill�).
P�niej, kiedy trupa jego w miar� rosn�cej reputacji dociera do wi�kszych miast
prowincjonalnych,
i aspiracje autorskie Moliera rosn�. Wartog��w, Zwady mi�osne � to uk�on w
stron� owej arystokratycznej hiszpa�sko-w�oskiej komedii, kt�r� Molier w czasie
swych w�dr�wek
po po�udniowej Francji m�g� niew�tpliwie pozna� i w oryginale. Utw�r, kt�rym
debiutuje
jako autor w Pary�u, Pocieszne wykwintnisie, wyrasta z pnia farsy; Rogacz z
urojenia
to rodzima farsa zaszczepiona na w�oszczy�nie; tre�� Don Garcji wzi�ta jest z
W�och, a ton z
Hiszpanii; w�oskie i hiszpa�skie �r�d�a kombinuj� si� w Szkole m��w� Widzimy
tedy, i�
trzy te elementy spotykaj� si� w Molierze i �e stanowi� jak gdyby rusztowanie,
kt�re padnie,
skoro stan� mury gmachu.
W pierwszym okresie tw�rczo�ci Moliera mo�emy niejako �embriologicznie� �ledzi�
s t aw
a n i e si� jego komedii; zarazem �ledz�c ten rozw�j mo�emy najlepiej zrozumie�,
co Molierowska
komedia z sob� wnosi i czym r�ni si� od dawniejszej.
Idzie ona od m a r i o n e t k i do c z � o w i e k a. Sganarel w Rogaczu z
urojenia jest
jeszcze marionetk�, tak� w�a�nie, od jakich roi si� w teatrze w�oskim. Sganarel
w Szkole m��w
to ju� co� w rodzaju charakteru; wreszcie Arnolf w Szkole �on to ju� charakter,
to pe�ny
cz�owiek. Izabela ze Szko�y m��w to jeszcze konwencja, og�lnik; Anusia (Agnes)
ze Szko�y
�on to cz�owiek; wiekuista kobieta, ale zarazem indywiduum. P�niej
przeobra�enie to p�jdzie
jeszcze dalej; tradycyjny paso�yt wyda Tartufa, Doranta ( Mieszczanin
szlachcicem);
�pedant� oblecze rysy Lizydasa, Trysotyna, ojca i syna Biegunk�w ( Chory z
urojenia) etc.,
etc. Dawna komedia oparta na mniej lub wi�cej pomys�owej i n t y d z e zmienia
si� w komedi�
charakter�w; akcja staje si� wynikiem nie przypadkowych zawik�a�, ale zaz�bienia
si�
i tarcia tych charakter�w o siebie.
W komedii Moliera odbija si� p s y c h o l o g i c z n a na wskro� tendencja
literatury
francuskiej. Tendencja ta dosz�a do �wiadomo�ci ju� w Montaigne�u: poznanie
siebie, poznanie
duszy ludzkiej, p r � b o w a n i e j e j najr�niejszymi odczynnikami, oto
istota i cel
Pr�b Montaigne�a. Odt�d ta c h e m i a d u s z y l u d z k i e j czyni
nieustaj�ce post�py.
Kartezjusz pisze Traktat o nami�tno�ciach duszy, szukaj�c w cz�owieku odbicia
tych samych
pr