Author: O duchach opowieści prawdziwe
Date: 2015-07-03T22:00:00+00:00
Keywords: powieść grozy
Publisher: waldi0055

O DUCHACH

OPOWIEŚCI PRAWDZIWE

PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO "ISKRY" WARSZAWA 1977

EDGAR ALLAN POE

PRZEDWCZESNY POGRZEB

Przez kilka lat podlegałem atakom owej szczególnej choroby, którą lekarze, z braku ściślejszego terminu, zgodnie nazywają katalepsją. Zarówno jej bezpośrednie przyczyny, jak i predyspozycje, a także istotna diagnoza są wciąż jeszcze tajemnicą, ale to, co jest w jej charakterze jawne i widoczne, zostało już dostatecznie poznane. Jej odmiany różnią się tylko nasi-leniem. Czasami chory na dzień zaledwie lub nawet na krótszy okres zapada w stan jak gdyby spotęgowanego letargu. Traci przytomność i leży na pozór w zupełnym bezwładzie, ale mo-żna wyczuć słabe bicie jego serca. Zachowała się w jego ciele odrobina ciepła, ślad rumieńca nie zbladł jeszcze zupełnie na policzkach, a przysunąwszy mu do ust lusterko możemy dostrzec, że płuca pracują --- jakoś sztywno, nierównomiernie, z przerwami. Ale niekiedy chory pozostaje w takim transie przez tygodnie, a nawet miesiące --- a wówczas najskrupulatniejsza obserwacja, najsumienniejsze badania lekarskie nie są zdolne wykazać żadnej istotnej różnicy między jego stanem, a tym, co rozumiemy pod pojęciem śmierci. Bardzo często od przedwczesnego pogrzebania ratuje chorego jedynie ta okoliczność, że przyjaciele pamiętają o jego poprzednich atakach katalepsji i to budzi wątpliwości, ale przede wszystkim zastanawia brak objawów rozkładu ciała. Postęp choroby dokonuje się, na szczęście, stopniowo. Pierwsze symptomy, chociaż wyraźne, nie są jednoznaczne. Kolejne zapaści stają się coraz bardziej charakterystyczne, każda z nich trwa dłużej niż poprzednia. To właśnie najskuteczniej zabezpiecza przed pogrzebaniem. Nieszczęśnik, którego pierwszy atak miałby tak ciężki charakter, jak to się później zdarza, zostałby niechybnie złożony żywcem w grobie.

Mój przypadek nie wyróżniał się niczym ważnym od przypadków wymienianych w podręcznikach medycyny. Czasami bez widocznego powodu zapadałem stopniowo w stan półuśpienia czy półomdlenia i trwałem tak, nie czując bólu, pozbawiony możności ruchu, a mówiąc ściśle, możności myślenia, ale z jakąś tępą, letargiczną świadomością i poczuciem obecności tych, co stali wokół mego łoża. Kiedy indziej znów następowało szybkie, gwałtowne porażenie. Dostawałem mdłości, czułem, że drętwieję i ziębnę, kręciło mi się w głowie i padałem na ziemię. A potem przez tygodnie wszystko było pustką, mrokiem i milczeniem, Wszechświat zamieniał się w Nicość. Całkowite unicestwienie nie mogłoby być niczym wię-cej. Powrót do przytomności dokonywał się w tych wypadkach stopniowo i powoli w porównaniu z gwałtownością jej utraty. Tak jak bezdomnemu żebrakowi, który błąkał się samotnie po ulicach przez całą długą, posępną noc zimową, ukazuje się wreszcie poranny brzask --- tak samo opieszale, nie kwapiąc się, tak samo niosąc otuchę wracało mi światło Duszy.

Jednakże poza skłonnością do wpadania w te transy cieszyłem się dobrym zdrowiem; nie zauważyłem, by odbijała się na nim ta jedyna moja choroba, chyba że za jej czynnik do-datkowy należałoby uznać pewne zaburzenia w dziedzinie snu. Mianowicie budząc się, nigdy nie odzyskiwałem od razu całkowitej przytomności, przez dłuższy czas byłem oszołomiony i zagubiony, moje władze umysłowe w ogóle, a pamięć w szczególności znajdowały się jak gdyby w zawieszeniu.

W tym wszystkim, przez co przechodziłem, nie było cierpień fizycznych, tylko nie koń-cząca się udręka ducha. Wyobraźnia moja nabrała trupich barw. Rozprawiałem o robakach, grobach, epitafiach. Ogarniała mnie zaduma nad śmiercią, a problem przedwczesnego pogrze-bu bez przerwy zaprzątał mój umysł. Zagrażające mi upiorne niebezpieczeństwo piętnowało lękiem moje dni i noce. A kiedy w końcu morzył mnie sen, natychmiast opadały mnie upiory i widma, w których królestwo przeniosły mnie czarne skrzydła myśli o śmierci, myśli rzucają-cej mroczny cień na cały świat, myśli, która mnie całkowicie pochłaniała.

Spośród niezliczonych posępnych obrazów, jakie dręczyły mnie w snach, opiszę jeden. Kiedyś, gdy jak mi się wydawało, byłem pogrążony w głębszym i dłuższym niż zazwyczaj transie kataleptycznym, jakaś lodowata dłoń dotknęła z nagła mego czoła i zniecierpliwiony głos szepnął mi w ucho:

--- Wstań!

Podniosłem się i usiadłem. Otaczała mnie nieprzenikniona ciemność. Nie widziałem postaci tego, kto mnie budził. Nie mogłem przywołać z pamięci momentu, w którym rozpoczął się atak choroby, ani miejscowości, w której się wówczas znajdowałem. Pozostawałem bez ruchu, usiłując zebrać oporne myśli, a wtedy zimne palce chwyciły mnie silnie za przegub ręki, a bełkoczący głos odezwał się znowu:

--- Wstań! Czyż nie kazałem ci wstać?

--- A kim --- zapytałem --- jesteś?

--- Nie posiadam imienia w krainie, którą obecnie zamieszkuję --- odpowiedział tamten żałobnym tonem. --- Byłem śmiertelnikiem, a teraz jestem demonem. Jestem bez miłosierdzia, lecz pełen litości. Czujesz przecież, że drżę. Szczękam zębami, gdy mówię, choć nie z chłodu nocy --- tej nocy nic mającej kresu. To widok tych mąk jest nie do wytrzymania.

Jak możesz spać spokojnie? Te krzyki bólu nie dają mi chwili spoczynku. Nie mogę znieść tych wzdychań. Wstań! Pójdź ze mną w otchłanie ciemności, a ja otworzę przed twymi oczyma groby. Czy te męczarnie nie mrożą krwi w żyłach? Patrz!

Ulegając woli niewidzialnej postaci, która wciąż trzymała mnie za przegub ręki, spojrzałem. I oto otworzyły się przede mną groby całego świata. Każdy z nich jarzył się słabym, fosforycznym blaskiem rozkładu, więc mogłem patrzeć w najdalszą ich głębię i widzieć zwło-ki ubrane w śmiertelne szaty, złożone na posępny spoczynek wśród robaków. Lecz niestety! Tych, co spali naprawdę, było mniej, o miliony mniej, niż tych, co bynajmniej nie byli pogrą-żeni we śnie. Wyczuwało się wszędzie walkę bez nadziei, bezsilny niepokój, daremny opór, z głębi niezliczonych cmentarnych dołów dolatywał upiorny szelest szat, świadczący o obecności tych, co zostali tu pogrzebani; i ujrzałem, że wielu spośród zmarłych, co zdawali się spać w spokoju, nie leży już w tej niewygodnej, sztywnej pozycji, w jakiej ich złożono do grobu. A gdy tak patrzyłem, ów głos odezwał się znowu:

--- Czyż to nie jest, ach, czyż nie jest to budzący litość widok?

Lecz zanim znalazłem słowa odpowiedzi, postać owa wypuściła mą rękę z uścisku, fosforyczne światła zgasły, groby zamknęły się gwałtownie i tylko dobiegał z nich tumult gło-sów, wołających w rozpaczy: "Czyż nie jest to --- o Boże! --- czyż nie jest to budzący litość widok?!"

Przerażenie owymi nocnymi zwidami rozciągało swój wpływ i na długie godziny po obudzeniu. Miałem zupełnie rozstrojone nerwy i stałem się ofiarą nieustannego lęku. Obawia-łem się wyjść na spacer i jeździć konno, zająć się czymkolwiek, co zmusiłoby mnie do opuszczenia domu. I doprawdy nie ośmielałem się nawet oddalać od osób, które wiedziały o mo-jej skłonności do katalepsji, bo wpadłszy w jeden ze zwykłych mych transów, mógłbym zo-stać złożony do grobu, zanim rozpoznano by mój rzeczywisty stan. Powątpiewałem w opiekę i wierność moich najlepszych przyjaciół. Ogarniał mnie strach, że podczas jakiegoś dłuższego niż zazwyczaj ataku mogą dać się przekonać, że dla mnie nie ma już ratunku. Posuwałem się aż do przypuszczenia, że ponieważ sprawiam im wiele kłopotu, radzi będą uznać każdy dłużej trwający atak za wystarczający powód do uwolnienia się ode mnie na zawsze.

Na próżno starali się przywrócić mi spokój przez solenne obietnice. Składali na me żądanie najświętsze przysięgi, że pogrzebią mnie dopiero wtedy, gdy rozkład dojdzie do stanu uniemożliwiającego dalsze przetrzymywanie ciała. Ale nawet wówczas dręcząca mnie trwoga głucha była na wszelkie argumenty, nie dopuszczała słów pociechy.

Przedsięwziąłem szereg wyszukanych ostrożności. Między innymi kazałem tak przebu-dować rodzinny grobowiec, aby można go było otworzyć od środka. Za najlżejszym naciskiem na długi drążek, sięgający w głąb grobowca, otwierały się szeroko żelazne wrota. Za-opatrzyłem również grób w urządzenia zabezpieczające swobodny dopływ powietrza i wpu-szczające światło, i w naczynia na jedzenie i wodę, ustawione tak, że można było wygodnie sięgnąć po nie z trumny, przeznaczonej na przyjęcie mego ciała. Ta trumna była ciepło i miękko wyścielona, zaopatrzona w wieko zabezpieczone podobnie jak drzwi grobowca, z do-datkiem tak umocowanych śrub, że wystarczyłby najlżejszy ruch ciała, aby wieko się podniosło. Poza tym u sklepienia grobu wisiał wielki dzwon, którego lina miała być przeciągnięta przez dziury w trumnie i przywiązana do jednej z rąk złożonego na spoczynek ciała. Niestety, cóż znaczy czujność wobec Przeznaczenia? Cała ta wymyślna przezorność nie zdołała uśmie-rzyć przerażającego lęku przed pogrzebaniem za życia nieszczęśnika, skazanego na tortury obaw.

Nadeszła właśnie chwila, jak to już niejednokrotnie przedtem bywało, gdy począłem zdawać sobie sprawę, że wynurzam się z wolna ze stanu całkowitej nieświadomości i ogarnia mnie mgliste poczucie własnej, nieokreślonej bliżej egzystencji. Pomału budził się we mnie szary, posępny świt psychicznego życia. Jakieś nieprzyjemne odrętwienie. Jakieś apatyczne znoszenie tępego bólu. Żadnej troski... żadnej nadziei... żadnego wysiłku... Następnie, po długiej przerwie, dzwonienie w uszach; po upływie jeszcze dłuższego czasu --- mrowienie kończyn; potem, zda się trwający wieczność, okres przyjemnego spokoju, gdy budzące się uczucia chcą wcielić się w myśl. Zapadłem na krótką chwilę w nicość i nagle wynurzyłem się na powierzchnię życia. Poczułem lekkie drżenie powiek i niespodziewanie przejął mnie dreszczem śmiertelny, choć nieokreślony lęk i krew spłynęła potokiem ze skroni do serca. Pod-jąłem pierwszy zdecydowany wysiłek, by myśleć. Odniosłem częściowy, przelotny sukces. Wkrótce pamięć na tyle odzyskała swą władzę, że do pewnego stopnia zdaję sobie sprawę ze stanu, w jakim się znajduję. Mam świadomość, że to nie ze zwykłego snu się budzę. Przypominam sobie, że podlegałem atakom katalepsji. I teraz, na koniec, przerażenie zagrażającym strasznym niebezpieczeństwem zalewa mi duszę jak fale wezbranego oceanu, budzi tę jedyną, upiorną, górującą nad wszystkim myśl. Przez parę minut, gdy panował nade mną lęk, pozo-stawałem bez ruchu. Dlaczego? Nie mogłem zebrać odwagi, żeby przezwyciężyć ten bezwład. Nie mogłem zdobyć się na wysiłek lękając się upewnić, że obawy stały się rzeczywi-stością. A jakiś glos w głębi serca szeptał mi, że tak jest niezaprzeczalnie...

Rozpacz taka, jakiej nie wywołałby żaden inny rodzaj nieszczęścia --- rozpacz jedynie zaczęła mnie po długiej chwili niezdecydowania przynaglać, abym podniósł ciężkie powieki. Podniosłem je. Było ciemno, kompletnie ciemno. Wiedziałem, że zapaść minęła. Wiedziałem, że dawno już przeszedłem kryzys choroby. Wiedziałem, że odzyskałem zdolność widzenia --- a jednak było ciemno, kompletnie ciemno. Znalazłem się w niezgłębionej, głuchej otchłani nocy, w której miałem już pozostać.

Usiłowałem krzyknąć, wargi i spieczony język zadrgały spazmatycznie w tym wysiłku, ale żaden głos nie wydarł się z otchłani płuc, które jak gdyby przywalone ciężarem spoczywa-jącej na nich góry, chwytały ciężko powietrze i dygotały wraz z sercem przy każdym oddechu. Gdy poruszyły się szczęki, aby wydać głośniejszy krzyk, poczułem, że są podwiązane, jak zwykle szczęki umarłych. Czułem też, że leżę na czymś twardym, a coś równie twardego obejmuje mnie z obu stron. Przez cały ten czas nie ośmieliłem się poruszyć ręką ani nogą, ale teraz gwałtownie wyrzuciłem w górę ręce, które leżały dotąd prosto, ze skrzyżowanymi dłoń-mi. Uderzyły w twardą drewnianą deskę znajdującą się nade mną na wysokości najwyżej sześciu cali od twarzy. Nie mogłem już dłużej łudzić się, że to nie trumna.

W tym niezgłębionym udręczeniu przyleciał słodki cherubin --- nadzieja: przypomniałem sobie o poczynionych zabezpieczeniach. Wykręcałem się to w jedną, to w drugą stronę, czyniąc rozpaczliwe wysiłki, żeby unieść wieko trumny. Ale nie zdołałem go poruszyć. Po omacku szukałem sznura od dzwonu. Nie mogłem go znaleźć... Pocieszyciel odleciał na zawsze --- powróciła triumfująca rozpacz, sroższa niż przedtem. Nie mogłem nie dostrzec, że brak jest wyściółek, które tak starannie przygotowałem, a zaraz potem podrażnił moje nozdrza specyficzny zapach wilgotnej ziemi. Wniosek był nieodparty: nie leżę w swoim grobo-wcu. Wpadłem w trans będąc poza domem, wśród obcych, choć nie pamiętałem, kiedy i gdzie --- i ci obcy pogrzebali mnie, jak grzebie się psa... w zabitej gwoździami zwykłej trumnie... i złożyli głęboko, głęboko i na zawsze... w jakiejś zwykłej i bezimiennej mogile.

Gdy to straszliwe przeświadczenie wdarło się w najtajniejsze głębie mej duszy, zmusi-łem się znowu do wysiłku, by głośno krzyknąć. I tym razem powiodło mi się. Długi, dziki, nie kończący się wrzask --- czy też wycie rozpaczy --- poniósł się echem przez królestwo Nocy.

--- Cicho! Cicho tam! --- zawołał w odpowiedzi jakiś gruby głos.

--- Co takiego, do diabła? --- dopytywał się ktoś drugi.

--- Skończ z tym! --- nakazywał trzeci.

--- A cóż to ma znaczyć, czemu wyjesz jak poparzone dzikie kocisko? --- pytał czwarty, i w tej samej chwili grupka nad wyraz gburowato prezentujących się mężczyzn chwyciła mnie, potrząsając bez ceremonii. Nie wyrwali mnie ze snu, gdyż byłem w pełni obudzony, gdy krzyczałem, ale przywrócili mi władzę nad pamięcią.

Wydarzyło się to w Wirginii, niedaleko Richmondu. W towarzystwie przyjaciela uda-łem się kilka mil brzegiem James River na wyprawę myśliwską. Wieczorem zaskoczyła nas burza. Kajuta małego jednożaglowego statku, stojącego na kotwicy na rzece i naładowanego ziemią ogrodową, okazała się jedynym dostępnym nam schronieniem. Spędziliśmy noc na stateczku radząc sobie, jak się dało. Spałem na jednej z dwóch znajdujących się tam koi --- a łatwo chyba odgadnąć, jak wygląda koją na jednożaglowcu o pojemności sześćdziesięciu czy siedemdziesięciu ton. Ta, którą ja zajmowałem, nie miała żadnego posłania; w najszerszym miejscu mierzyła osiemnaście cali. Dokładnie taka sama odległość dzieliła koję od znajdującego się nad nią pokładu. Zaledwie zdołałem się na nią wcisnąć. Mimo to spałem zdrowo, a wizja, jaką miałem po przebudzeniu, bo nie był to sen ani nocna mara, powstała w zupełnie naturalny sposób na skutek mojej pozycji przy leżeniu, zwykłej mi tendencji myśli i wspo-mnianej już przeze mnie okoliczności, że przez długi czas po obudzeniu się nie mogłem odzyskać władzy nad mymi zmysłami, a zwłaszcza nad pamięcią. Mężczyźni, którzy mną potrzą-sali, to była załoga stateczka i robotnicy najęci do wyładunku. Ziemisty zapach płynął z ładunku stateczka. A bandaż spowijający moje szczęki to była jedwabna chusteczka, którą zawiązałem na głowie z braku mego czepka. Jednakże męki, jakie przeżyłem przez tę chwilę, dorównywały z pewnością męczarniom człowieka żywcem pogrzebanego. Były straszne, nie do pojęcia potworne, ale ze Zła powstało Dobro, ponieważ właśnie ich nadmiar dokonał nieuniknionego przewrotu w mych myślach. Mój duch odzyskał siłę --- odzyskał równowagę. Wyjechałem za granicę. Zająłem się energicznie ćwiczeniami fizycznymi. Oddychałem świeżym powietrzem Portu. Myślałem na inne tematy niż śmierć. Nie czytałem już więcej ponu-rych opowieści, zmyślonych historii o cmentarzach, takich niezdrowych opowiadań jak to! Mówiąc krótko, stałem się innym człowiekiem i żyłem życiem godnym mężczyzny. Od owej pamiętnej nocy wyzbyłem się upiornych lęków.

Trzeba jednakże powiedzieć, że te posępne zastępy upiornych przewidzeń nie mogą być traktowane jako wyłączny twór fantazji. Ale musimy je pokonać. Lub sami zginiemy!

Przełożyła Aldona Szpakowska

CHARLES DICKENS

OPOWIEŚĆ NIESAMOWITA

Najlepszą rekomendacją wypadków, które chcę wam tu opowiedzieć, jest ich prawdziwość. Wydarzyły się mnie samemu, a pamiętam je tak żywo, jakby to było wczoraj. Od owego dnia upłynęło jednak dwadzieścia lat. W ciągu tych dwudziestu lat opowiedziałem o nich tylko jednej osobie. Dziś mówię z trudem, niełatwym do przezwyciężenia. Tymczasem proszę tylko, byście się powstrzymali od narzucania mi własnych wniosków. Nie chcę żadnych wyjaśnień. Nie potrzeba mi żadnych argumentów. Mam ustalony pogląd na sprawę i wolę przy nim pozostać, jako że w tym wypadku mogę polegać na świadectwie własnych zmysłów.

No więc było to dwadzieścia lat temu, na jakie dwa dni przed końcem sezonu na kuro-patwy. Cały dzień łaziłem po polach ze strzelbą, bez wartego wzmianki rezultatu. Wiatr był wschodni, czas --- grudzień, miejsce --- ponure, rozległe wrzosowiska na najdalszej północy Anglii. No i zgubiłem drogę. Nie było to najprzyjemniejsze miejsce do gubienia drogi; pierwsze pierzaste płatki nadchodzącej śnieżycy trzepotały na wrzosie, a wokół mnie zamykała się ołowiana ciemność. Osłoniłem oczy dłonią i z niepokojem wpatrywałem się w gęstniejący mrok, gdzie o jakieś dziesięć lub dwanaście mil ode mnie czerwone wrzosowisko stapiało się z łańcuchem niewysokich wzgórz. Rozglądałem się na wszystkie strony, lecz nie dojrzałem najsłabszej spirali dymu, najmniejszego spłachetka pola uprawnego, żadnego ogrodzenia dla bydła, żadnej owczej ścieżki. Nie pozostawało nic innego, jak iść przed siebie na los szczęścia i szukać po drodze jakiegokolwiek schronienia. Przewiesiłem więc znowu broń przez ramię i brnąłem dalej, zmęczony, byłem bowiem na nogach niemal od świtu i od śniadania nie mia-łem nic w ustach.

Tymczasem śnieg zaczął padać ze złowróżbną jednostajnością, a wiatr ucichł. Zimno stawało się coraz bardziej dojmujące, noc zapadała gwałtownie. Jeśli o mnie idzie, widoki moje ciemniały wraz z ciemniejącym niebem, a w sercu czułem coraz większy ciężar na myśl o mojej młodej żonie wyglądającej mnie w tej chwili przez okno naszej małej bawialni w gospodzie i o tym, ile będzie musiała wycierpieć przez tę ciężką noc. Byliśmy cztery miesiące po ślubie, lato spędziliśmy w górach i teraz mieszkaliśmy w odludnym małym miasteczku na samym skraju ogromnej angielskiej krainy wrzosowisk. Byliśmy bardzo zakochani w sobie i rzecz jasna bardzo szczęśliwi. Kiedy rozstawaliśmy się tego ranka, żona błagała mnie, bym wrócił przed zmrokiem, co obiecałem. Ile bym dał, by móc dotrzymać słowa.

Nawet teraz, choć byłem bardzo zmęczony, czułem, że po kolacji i godzinnym odpo-czynku mógłbym z pomocą przewodnika jeszcze do niej wrócić przed północą, gdybym tylko znalazł tego przewodnika i jakieś schronienie.

A przez cały czas padał śnieg i noc gęstniała. Od czasu do czasu przystawałem i wołałem, ale moje wołania tylko tyle sprawiały, że cisza wydawała się po nich jeszcze głębsza. Potem zaczął mnie ogarniać niepokój, zacząłem sobie przypominać opowieści o podróżnych, którzy tak szli i szli w sypiącym śniegu, aż wreszcie, znużeni, kończyli na tym, że kładli się i we śnie oddawali ducha. Czy będę zdolny, pytałem samego siebie, wędrować tak bez przesta-nku przez całą długą, ciemną noc? Czy nie nadejdzie w końcu chwila, kiedy siły mnie zawio-dą, a moja energia się wyczerpie? Kiedy i ja również będę musiał zasnąć snem śmierci? Śmierć! Zadrżałem. Jak ciężko byłoby umierać właśnie teraz, kiedy życie roztacza przede mną tak piękno widoki! Jak ciężko byłoby mojej najmilszej, której kochające serce... ale ta myśl była już nie do zniesienia. Chcąc ją odpędzić, zawołałem znowu, głośniej i dłużej, po-tem nasłuchiwałem chciwie. Czyżby ktoś odpowiedział na moje wołanie, czy tylko wydawało mi się, że słyszę z oddali ten głos? Zawołałem znowu i znowu odpowiedziało mi echo. W ciemnościach błysnęło nagle migotliwe, małe światełko, które zaczęło się przesuwać: to ginęło, to znowu się przybliżało, coraz jaśniejsze. Rzuciłem się w jego kierunku ile sił w nogach i ku mojej wielkiej radości stanąłem twarzą w twarz ze starym człowiekiem z latarnią w ręku.

--- Bogu dzięki --- wyrwał mi się z ust bezwiedny okrzyk.

Mrugając i marszcząc czoło podniósł latarnię i spojrzał mi w twarz.

--- Za co? --- warknął ponuro.

--- No... za was. Zacząłem się już obawiać, że zginę w tym śniegu.

--- Co prawda to prawda, ludzie tu giną od czasu do czasu, ale jeśli się Panu Bogu spodoba, żeby pan zginął, to co pan na to poradzi?

--- Jeśli się Panu Bogu spodoba, że ja i wy mamy razem zginąć, to cóż, przyjacielu, będziemy się musieli poddać woli bożej --- odpowiedziałem. --- Nie mam jednak zamiaru ginąć bez was. Jak daleko jestem od Dwolding?

--- A będzie dobre dwadzieścia mil.

--- A najbliższa wioska?

--- Najbliższa wioska to Wyke, dwanaście mil w odwrotną stronę.

--- A wobec tego, gdzie wy mieszkacie?

--- A... o, tam --- machnął niezdecydowanie latarnią.

--- I zapewne idziecie do domu?

--- Może i idę.

--- Wobec tego idę z wami.

Stary potrząsnął głową i z namysłem potarł nos o uchwyt latarni.

--- Nic z tego --- warknął. --- On pana nie puści, on nie z takich.

--- No cóż, zobaczymy --- odparłem z animuszem. --- Kto to jest on?

--- Mój pan.

--- Kim jest twój pan?

--- A co panu do tego? --- usłyszałem bezceremonialną odpowiedź.

--- No cóż, prowadź, a już ja się postaram, żeby twój pan dał mi na dzisiejszą noc jadło i schronienie.

--- Ano niech pan próbuje --- mruknął mój oporny przewodnik i wciąż potrząsając głową pokuśtykał niby gnom wśród padającego śniegu. Po pewnym czasie wynurzył się przed nami z ciemności ogromny kształt, a wielki pies rzucił się ku nam szczekając zajadle.

--- Czy to jest dom? --- zapytałem.

--- Tak, to dom. Leżeć, Bej --- gmerał w kieszeni szukając klucza.

Stanąłem tuż za nim nie chcąc stracić szansy wejścia do wewnątrz i w niewielkim kręgu światła rzucanego przez latarnię zauważyłem, że drzwi są mocno nabijane żelaznymi gwoździami, jak drzwi więzienia. W chwilę później przekręcił klucz, a ja wepchnąłem się przed nim do środka.

Będąc już wewnątrz rozejrzałem się z zaciekawieniem i stwierdziłem, że jestem w wielkim hallu o grubych krokwiach, który zapewne służył różnorakim celom. W jednym końcu leżała sięgająca stropu sterta pszenicy, jak w stodole. Drugi kąt zapchany był workami mąki, narzędziami rolniczymi, beczułkami i najrozmaitszymi gratami; z krokwi zaś zwisały rzędy szynek, połcie mięsa i pęki suszonych ziół na zimę. Na środku podłogi stał jakiś wielki przedmiot przystrojony ponuro wyświechtaną derką płócienną i sięgający do połowy wysokości izby. Uniosłem róg płachty i ku wielkiemu zdumieniu zobaczyłem sporych rozmiarów teleskop ustawiony na prymitywnej ruchomej platformie z czterema małymi kółkami. Tuba zro-biona była z malowanego drewna ściśniętego metalowymi, prymitywnie wyklepanymi obrę-czami; zwierciadło, o ile mogłem określić jego wielkość w mdłym świetle, miało co najmniej piętnaście cali średnicy. Kiedy oglądałem ten przyrząd i zadawałem sobie pytanie, czy to nie jest dzieło jakiegoś domorosłego optyka, zabrzmiał ostry dzwonek.

--- To na pana --- powiedział mój przewodnik ze złośliwym uśmiechem. --- Tam jest jego pokój.

Wskazał na niskie czarne drzwi po drugiej stronie hallu. Podszedłem, zastukałem dosyć głośno i wszedłem do środka nie czekając na zaproszenie. Ogromny siwowłosy mężczyzna wstał od stołu zasłanego książkami i papierami i spojrzał na mnie groźnie.

--- Kim pan jest? --- zapytał. --- Skąd się pan tu wziął? Czego pan chce?

--- John Murray, adwokat. Z wrzosowisk, piechotą. Jeść, pić i spać.

Ściągnął złowrogo krzaczaste brwi.

--- Nie prowadzę gospody --- odparł wyniośle. --- Jakubie, jak śmiałeś wpuścić tutaj obcego?

--- Ja go nie wpuszczałem --- warknął stary. --- Szedł za mną przez wrzosowiska i wepchnął się tu siłą przede mną. Nie dam rady takiemu wielkoludowi.

--- Jakim prawem, mój panie, narzuciłeś mi swoje towarzystwo w moim domu?

--- Takim samym, jakim chwyciłbym się pańskiej łodzi, gdybym tonął. Prawem samo-obrony.

--- Samoobrony?

--- W tej chwili leży już na ziemi śniegu na cal grubo --- odparłem krótko. --- Do świtu będzie go dość, by przysypać moje ciało.

Podszedł do okna, odsunął ciężką czarną zasłonę i wyjrzał.

--- To prawda --- stwierdził. --- Może pan zostać do rana, jeśli pan chce. Jakubie, podaj kolację.

Z tymi słowy dał mi ręką znak, bym spoczął, sam również usiadł i natychmiast pogrążył się w studiach, od których go oderwałem.

Odstawiłem strzelbę do kąta, przysunąłem krzesło do kominka i rozglądałem się swobodnie naokoło. Izba, choć mniejsza i nie tak dziwacznie urządzona jak hall, zawierała jednak wiele przedmiotów budzących moją ciekawość. Podłoga była goła. Pod bielonymi ścianami, na których widniały jakieś dziwne wykresy, stały półki, a na nich jakieś instrumenty, w większości zupełnie mi nie znane. Po jednej stronie kominka znajdowała się biblioteka pełna zakurzonych tomów; po drugiej --- niewielkie organy, fantastycznie ozdobione malowanymi średniowiecznymi rzeźbami świętych i diabłów. Przez nie domknięte drzwi kredensu stojącego w przeciwległym końcu pokoju widziałem długi szereg próbek geologicznych, preparatów chirurgicznych, tygli, retort i słoi z chemikaliami, obok zaś na parapecie kominka, pośród niezliczonych drobnych przedmiotów stał model systemu słonecznego, mała bateria galwaniczna i mikroskop. Każde krzesło uginało się od jakichś ciężarów. W każdym kącie leżały stosy książek. Cała podłoga zasłana była mapami, obliczeniami, papierami, rysunkami i uczonymi rupieciami najrozmaitszego autoramentu.

Rozglądałem się wokół ze zdumieniem, które wzmagał każdy nowy przedmiot, jaki napotykał mój wzrok. Nigdy w życiu nie widziałem tak dziwnego pokoju, dziwniejsze jednak wydawało się to, że znalazłem go w samotnym farmerskim domu, pośród dzikich, odludnych wrzosowisk. Co chwila przenosiłem wzrok z otaczających mnie przedmiotów na mego gospodarza i z gospodarza na przedmioty, zastanawiając się, kim i czym może on być. Miał wyjątkowo piękną głowę, ale była to głowa poety raczej niż filozofa. Szeroka w skroniach, o wy-pukłym czole, nakryta zwichrzoną gęstwą śnieżnobiałych włosów, miała w sobie perfekcję i wiele z owej nieregularności, które charakteryzują głowę Ludwiga van Beethovena. Te same głębokie bruzdy wokół ust, te same surowe zmarszczki na czole. Ten sam wyraz koncentracji. Kiedy mu się przyglądałem, drzwi się otworzyły i Jakub wniósł kolację. Wówczas gospodarz zamknął księgę, wstał i z większą niż dotychczas grzecznością zaprosił mnie do stołu.

Stał przede mną posiłek składający się z jajek na szynce, bochenka razowego chleba i butelki zacnej sherry.

--- Nie mogę panu ofiarować nic prócz skromnego wiejskiego jadła --- oświadczył mój gospodarz. --- Mam jednak nadzieję, że pański apetyt wyrówna braki naszej spiżarni.

Ponieważ zacząłem już jeść, mogłem się zakląć z entuzjazmem młodego myśliwego, że nigdy w życiu nie kosztowałem takich wspaniałości.

Skłonił się sztywno i zasiadł do własnej spartańskiej kolacji, która składała się z dzba-nka mleka i miski owsianki. Jedliśmy w milczeniu, a kiedy skończyliśmy, Jakub wyniósł tacę. Przysunąłem wówczas krzesło z powrotem do kominka. Zdziwiłem się nieco, kiedy mój gospodarz uczynił to samo i zwróciwszy się nagle do mnie zapytał:

--- Panie! Żyję tu w całkowitym odosobnieniu od dwudziestu trzech lat. W tym okresie oglądałem niewiele obcych twarzy i nie przeczytałem ani jednej gazety. Jest pan pierwszym przybyszem, który od przeszło czterech lat przekroczył mój próg. Czy byłby pan łaskaw podzielić się ze mną w kilku słowach wiadomościami o tym zewnętrznym świecie, z którym rozstałem się na tak długo?

--- Proszę, niechże pan pyta --- odparłem. --- Rad będę odpowiadał.

Pokwitował to skinieniem głowy; pochylił się, łokcie wsparł na kolanach, a podbródek na dłoniach i utkwiwszy wzrok w ogniu zaczął zadawać pytania.

Dotyczyły one głównie problemów nauki; okazało się, że nie wiedział nic o jej ostatnich postępach, będących rezultatem zastosowania nauki do celów praktycznych. Nie będąc człowiekiem wiedzy ścisłej odpowiadałem, na ile pozwalały moje szczupłe wiadomości, i bardzo mi ulżyło, kiedy mój gospodarz przeszedł od pytań do dyskusji i zaczął zasypywać mnie wnioskami, które wyciągnął z faktów, jakie mu usiłowałem przedstawić. Mówił, a ja słuchałem jak urzeczony. Mówił i mówił, aż chyba zapomniał ze szczętem o mojej obecności i po prostu myślał na głos. Nigdy dotąd i nigdy od tej pory nie słyszałem czegoś podobnego. Znał wszystkie systemy filozoficzne, był subtelny w analizie, śmiały w uogólnieniach i snuł swoje myśli nieprzerwanym wątkiem, wciąż pochylony, w tej samej postawie zamyślenia, z oczyma utkwionymi w ogniu --- przechodził od tematu do tematu, od domysłu do domysłu, jak na-tchniony marzyciel. Od wiedzy doświadczalnej do filozofii; od elektryczności w przewodzie do elektryczności w nerwach; od Watta do Mesmera, od Mesmera do Reichenbacha, od Reichenbacha do Swedenborga, Spinozy, Condillaca, Descartesa, Berkeleya, Arystotelesa, Plato-na, mędrców Wschodu i mistyki wschodniej --- te kolejne wypowiedzi, choć zdumiewające swoim zakresem i różnorodnością, wydawały się równie swobodne i harmonijne jak sekwencje muzyczne. I tak niezadługo --- nie pamiętam już, jaki przykład czy domniemanie było tu ogniwem --- znalazł się na obszarze, który leży aż poza granicą filozofii mistycznej, a sięga nie wiadomo gdzie... Mówił o duszy, o jej pragnieniach, o mocach ducha, o jasnowidztwie, proroctwie i takich fenomenach, jak duchy, widma i inne zjawiska nadprzyrodzone, których istnieniu zaprzeczali sceptycy, a które potwierdzali ludzie naiwni poprzez wszystkie wieki.

--- Świat --- mówił --- staje się z każdą godziną bardziej sceptyczny wobec tego, co leży poza jego własnym wąskim zasięgiem, a nasi naukowcy podsycają te zgubne tendencje. Po-tępiają jako bajki wszystko, czego nie potwierdza doświadczenie. Odrzucają jako fałsz wszystko, czego nie można poddać próbie w laboratorium albo prosektorium. Przeciwko jakim to przesądom prowadzą wojnę tak długą i uporczywą, jak nie przeciwko wierze w duchy? A mi-mo to, jaki przesąd zachował równie długą i silną władzę nad ludzkim umysłem? Niechże mi pan przytoczy jeden fakt z fizyki, historii, archeologii, który byłby poparty tak licznymi i różnorodnymi świadectwami? Potwierdzony przez wszystkie rasy ludzkie poprzez wszystkie wieki, we wszystkich klimatach, przez najbardziej trzeźwych mędrców starożytności, przez najprymitywniejszych współczesnych nam dzikusów, przez chrześcijan, pogan, panteistów i materialistów --- a mimo to filozofowie naszego wieku traktują te zjawiska jak bajeczki dla dzieci. Dowody pośrednie tyle dla nich znaczą, co nic. Zestawienie przyczyn i skutków, tak cenne w naukach fizycznych, odrzucane jest tutaj jako bezużyteczne i niegodne zaufania. Świadectwo kompetentnego świadka, które w wymiarze sprawiedliwości jest decydujące, tu się w ogóle nie liczy. Ten, kto się chwilę waha, nim je wypowie, uważany jest za żartownisia. Ten, kto w nie wierzy, jest dla nich marzycielem lub głupcem.

Mówił z goryczą, a po tych słowach zapadł na chwilę w milczenie. W pewnej chwili podniósł głowę z dłoni i dodał zmienionym głosem i całkiem innym tonem.

--- Ja, panie, wahałem się, przeprowadzałem badania, uwierzyłem i nie wstydziłem się głosić światu moich przekonań. Ja również zostałem napiętnowany jako fantasta, wystawiony na pośmiewisko przez współczesnych i okrzyczany durniem w tej dziedzinie wiedzy, w której pracowałem z honorem przez najlepsze lata mojego życia. To wszystko stało się właśnie dwadzieścia trzy lata temu. Od tego czasu żyję tak, jak pan widzi, a świat o mnie zapomniał, tak jak ja o nim zapomniałem. Oto moje dzieje.

--- Nad wyraz smutne --- mruknąłem nie bardzo wiedząc, co odpowiedzieć.

--- Nad wyraz powszechne --- odparł. --- Cierpiałem jedynie za prawdę, tak jak przede mną cierpiało za nią wiele ludzi lepszych i mądrzejszych.

Wstał, jakby pragnął zakończyć tę rozmowę, i podszedł do okna.

--- Przestało padać --- zauważył spuszczając zasłonę i wracając do kominka.

--- Przestało! --- krzyknąłem porywając się na nogi. --- Och, gdyby tylko było możliwe... ale nie, to beznadziejne. Nawet gdybym potrafił znaleźć drogę przez wrzosowiska, nie zdołałbym przejść w nocy dwudziestu mil.

--- Przejść w nocy dwudziestu mil? --- zdumiał się mój gospodarz. --- O czym pan myśli?

--- O mojej żonie --- odpowiedziałem niecierpliwie. --- O mojej młodej żonie, która nie wie, że zgubiłem drogę, i która się w tej chwili zamartwia, dręczona niepewnością i strachem.

--- Gdzie ona jest?

--- W Dwolding, o dwadzieścia mil stąd.

--- W Dwolding? --- powtórzył w zamyśleniu. --- Tak, prawda, to dwadzieścia mil stąd, ale... czy panu tak bardzo zależy na zaoszczędzeniu najbliższych sześciu czy ośmiu godzin?

--- Zależy mi tak bardzo, tak bardzo, że dałbym w tej chwili dziesięć gwinei za przewodnika i konia.

--- Pańskie życzenie można spełnić mniejszym kosztem --- odpowiedział z uśmiechem. --- Nocny dyliżans pocztowy z północy, który zmienia konie w Dwolding, przejeżdża o pięć mil stąd i będzie na pewnym skrzyżowaniu dróg za godzinę i kwadrans. Gdyby Jakub poszedł z panem przez wrzosowiska i wyprowadził pana na stary szlak pocztowy, czy znalazłby pan drogę do skrzyżowania z nowym?

--- Łatwo --- i z radością.

Uśmiechnął się ponownie, zadzwonił, wydał staremu słudze rozporządzenie i biorąc butelkę whisky i szklankę z kredensu, gdzie trzymał swe chemikalia, powiedział:

--- Śnieg zalega grubą warstwą i trudno będzie dzisiaj iść przez wrzosowiska. Co by pan powiedział na szklaneczkę szkockiej whisky przed wyjściem?

Odmówiłbym trunku, ale nalegał, więc wypiłem. Spłynął mi w gardło jak ogień i niemal zaparł dech w piersi.

--- Mocny --- powiedział --- ale uchroni pana przed zmarznięciem. A teraz nie ma pan chwili do stracenia. Dobranoc.

Podziękowałem za gościnę i chciałem uścisnąć mu dłoń, ale odwrócił się, nim skończy-łem zdanie. W następnej chwili szedłem już przez hall. Jakub zamknął za mną drzwi wejścio-we i znaleźliśmy się na wielkim białym wrzosowisku.

Chociaż wiatr ustał, panowało wciąż przejmujące zimno. Na czarnym sklepieniu nad nami nic błyszczała ani jedna gwiazda. Gęstej ciszy nocnej nie mącił żaden dźwięk, z wyjątkiem skrzypienia śniegu pod naszymi butami. Jakub, nie bardzo zadowolony z tej misji, wlókł się przodem w posępnym milczeniu, z latarnią w ręku i własnym cieniem pod stopami. Szedłem za nim ze strzelbą przewieszoną przez ramię, równie nieskłonny do rozmowy jak on. Myśli miałem zaprzątnięte wyłącznie osobą mojego gospodarza. Głos jego wciąż mi brzmiał w uszach. Wyobraźnię urzekały jego słowa. Pamiętam ze zdumieniem do dzisiejszego dnia, że mój rozgorączkowany umysł wchłonął i zapamiętał całe zdania czy części zdań, zespoły błyskotliwych obrazów i fragmenty wspaniałego rozumowania dosłownie tak, jak on je wypowiedział. Tak więc rozważając to, co usłyszałem, i usiłując odnaleźć gdzieniegdzie zapomniane ogniwo, szedłem tuż za przewodnikiem, pochłonięty myślami, nic nie widząc. Wtem --- wydało mi się, że upłynęło zaledwie kilka minut --- Jakub zatrzymał się nagle i powiedział:

--- Tu jest pańska droga. Niech się pan cały czas trzyma tego kamiennego murka po prawej, to pan nie zbłądzi.

--- Więc to jest ów stary szlak pocztowy?

--- Tak, to jest stara droga dyliżansów.

--- A jak daleko mam stąd do skrzyżowania?

--- Będzie ze trzy mile.

Wyciągnąłem sakiewkę, a on stał się bardziej wymowny.

--- Ta droga jest całkiem bezpieczna --- mówił --- dla pieszych, ale za wąska i za stroma na szlak północny. Niech pan uważa na to miejsce, gdzie mur jest zwalony, tuż przy drogo-wskazie. Nie naprawili go od wypadku.

--- Od jakiego wypadku?

--- Nocny dyliżans pocztowy zwalił się przez ten mur prosto na dół, w dolinę --- dobre pięćdziesiąt stóp, a może i więcej, akurat na najgorszym odcinku drogi w całym hrabstwie.

--- Okropne! Ile osób straciło życie?

--- Wszystkie. Cztery znaleźli martwe, a dwie umarły na drugi dzień.

--- Jak dawno to się stało?

--- Akurat będzie dziewięć lat.

--- Przy znaku drogowym, powiadacie? Będę pamiętał. Dobranoc.

--- Dobranoc jaśnie panu i dziękuję. --- Jakub wsunął półkoronówkę do kieszeni, udał, że sięga do kapelusza, i powlókł się z powrotem tą samą drogą, którą przyszedł.

Odprowadzałem wzrokiem światło jego latarni, póki całkiem nie zniknęło, a potem odwróciłem się i ruszyłem w samotną wędrówkę. Teraz nie nastręczała ona najmniejszych trudności, bo pomimo nieprzeniknionych mroków nad głową linia kamiennego muru rysowa-ła się całkiem wyraźnie na białym polśniewającym tle śniegu. Jakże się teraz zdawało cicho, kiedy mogłem słuchać tylko własnych kroków, i jakże samotnie. Naszło mnie dziwne i niemiłe poczucie osamotnienia. Ruszyłem szybciej. Zanuciłem urywek jakiejś melodyjki. Dodawa-łem w myślach przeogromne sumy i składałem kapitał na procent. Krótko mówiąc, robiłem, co mogłem, by zapomnieć o zdumiewających rozważaniach, jakich niedawno słuchałem, i do pewnego stopnia nawet mi się udało.

Tymczasem noc zaczęła mi się wydawać coraz zimniejsza i chociaż szedłem raźno, stwierdziłem, że nie jestem w stanie się rozgrzać. Stopy miałem jak lód. Straciłem czucie w dłoniach i mechanicznie trzymałem strzelbę. Nawet oddychałem z trudem, jakbym zamiast wędrować spokojnym północnym szlakiem, wdzierał się na najwyższe szczyty gigantycznych Alp. Ten ostatni objaw stał się po chwili tak dokuczliwy, że musiałem zatrzymać się na kilka minut i oprzeć o kamienny mur. Spojrzałem przypadkiem za siebie na drogę, gdzie ku nie-wymownej uldze zobaczyłem daleki punkt świetlny, jak blask zbliżającej się latarni. Z początku pomyślałem, że to Jakub zawrócił i idzie za mną, ale w momencie, kiedy mi to przyszło do głowy, ukazało się drugie światło, ustawione równolegle do pierwszego i zbliżające się z tą samą szybkością. Nie trzeba było długo myśleć, by pojąć, że to muszą być światła jakiegoś prywatnego ekwipażu, chociaż wydawało się dziwne, że taki ekwipaż wybrał drogę nie używaną i niebezpieczną.

Nie było jednak co do tego wątpliwości, światła rosły bowiem z każdą chwilą i jaśniały i nawet wydawało mi się, że już dostrzegam między nimi ciemny zarys pudła pojazdu. Zbliżał się bardzo szybko i bezgłośnie, bo śnieg pod kołami był niemal na stopę głęboki.

A teraz widać już było wyraźnie sylwetkę ekwipażu. Wydawał się dziwnie wysoki. Nagle zaświtało mi w głowie podejrzenie. Czy to możliwe, bym w ciemnościach minął skrzy-żowanie dróg nie zauważywszy znaku drogowego i czyżby to mógł być ten właśnie dyliżans, na którego spotkanie wychodziłem?

Nie potrzebowałem zadawać sobie tego pytania po raz wtóry, bo oto wyłonił się zza zakrętu woźnica, strzelec, jeden pasażer na imperiale, cztery buchające parą siwki, wszystko spowite lekkim oparem światła, poprzez który błyszczały latarnie jak para ognistych mete-orów.

Wyskoczyłem na drogę, machałem kapeluszem, krzyczałem. Dyliżans przejechał pę-dem, mijając mnie. Przez moment byłem w strachu, że mnie nie zobaczyli i nie usłyszeli, ale tylko przez moment. Woźnica ściągnął konie, strzelec, okutany po oczy w peleryny i szaliki, najwyraźniej chrapiący zdrowo na tylnym zewnętrznym siedzeniu, ani nie odpowiedział na moje pozdrowienie, ani nie uczynił najmniejszego ruchu, by wysiąść; pasażer na imperiale nie odwrócił nawet głowy w moją stronę. Otworzyłem drzwiczki i zajrzałem do środka. Było tam zaledwie trzech pasażerów, wobec czego wsiadłem, zatrzasnąłem drzwiczki, wśliznąłem się na wolne miejsce w kącie i pogratulowałem sobie szczęścia.

Wewnątrz dyliżansu panowało, jeśli to w ogóle możliwe, jeszcze większe zimno niż na zewnątrz, a powietrze przenikała szczególna wilgoć i niemiły zapach. Rozejrzałem się po moich towarzyszach podróży. Wszyscy trzej byli to mężczyźni i wszyscy milczeli. Nie spra-wiali wrażenia śpiących, ale każdy siedział oparty mocno w swoim kącie pudła, jakby pochłonięty własnymi myślami. Próbowałem nawiązać rozmowę.

--- Jak dziś zimno --- zwróciłem się do mego sąsiada z przeciwka.

Podniósł głowę, spojrzał na mnie, ale nie odpowiedział.

--- Zima --- dodałem --- zaczęła się chyba na dobre.

Chociaż w kącie, w którym siedział, panował taki mrok, że nie mogłem wyraźnie dojrzeć rysów jego twarzy, widziałem, że oczy ma wciąż ku mnie zwrócone. A mimo to nie powiedział ani słowa.

W każdym innym wypadku odczułbym, a może i okazał pewną irytację, ale w tym momencie zbyt źle się czułem, by reagować. Lodowaty chłód nocy przejmował mnie do szpiku, a dziwny zapach w dyliżansie przyprawiał o nieznośne nudności. Trząsłem się cały od stóp do głów i zwróciwszy się do sąsiada z lewej zapytałem, czy ma coś przeciwko temu, bym otworzył okno.

Ani drgnął, ani nie odpowiedział.

Powtórzyłem pytanie nieco głośniej, ale z tym samym skutkiem. Wówczas straciłem cierpliwość i spuściłem okno. Przy tej czynności skórzany rzemień pękł mi w ręku, zauważyłem też, że szyba okienna pokryta była grubą warstwą pleśni, narosłej zapewne przez lata. Zwróciwszy w ten sposób uwagę na stan, w jakim znajdował się dyliżans, obejrzałem go dokładniej i stwierdziłem przy mdłym świetle zewnętrznej latarni, że znajduje się w ostatnim stadium rozkładu. Wszystkie jego części nie tylko były popsute, ale się rozpadały. Ramy okienne sypały się w drzazgi przy dotknięciu. Skórzane wykończenia pokryte były warstwą pleśni, a części drewniane dosłownie gniły. Podłoga niemal zapadała się pod moimi stopami. Jednym słowem cały pojazd cuchnął wilgocią; najwidoczniej wyciągnięto go z jakiejś szopy, gdzie od lat już gnił, by posłużyć się nim jeszcze dzień czy dwa w podróży.

Zwróciłem się do trzeciego pasażera, do którego jeszcze nic nie mówiłem.

--- Ten dyliżans --- powiedziałem --- jest w opłakanym stanie. Kursujący zwykle pojazd pocztowy poszedł zapewne do reperacji.

Powoli obrócił głową i spojrzał mi w twarz nie mówiąc ani słowa. Tego widoku nie zapomnę, póki żyję. Poczułem lód w sercu. Czuję lód w sercu nawet teraz, kiedy to sobie przypominam. Oczy jego płonęły ognistym nienaturalnym blaskiem. Twarz miał siną jak trup. Bezkrwiste wargi, cofnięte jak w agonii, ukazywały lśniące zęby.

Słowa, które chciałem wypowiedzieć, zamarły mi na ustach i ogarnęło mnie dziwne, straszliwe przerażenie. Wzrok mój przyzwyczaił się już do mroku panującego w dyliżansie i widziałem zupełnie wyraźnie. Obróciłem się ku sąsiadowi z przeciwka. On również wpatrywał się we mnie z tą samą straszną trupią bladością na twarzy, z tym samym kamiennym połyskiem oczu. Przesunąłem ręką po czole. Obróciłem się do pasażera siedzącego na tym samym co ja siedzeniu i zobaczyłem --- och, Boże, jakże mam opisać to, co wówczas ujrzałem. Zobaczyłem, że to nie jest człowiek żywy --- że nikt z nich nie jest człowiekiem żywym jak ja. Blade fosforyzujące światło --- trupie światło --- mieniło się na ich potwornych twarzach, na ich włosach wilgotnych od grobowej rosy, na ich odzieży obsypanej ziemią i rozpa-dającej się w kawałki, na ich rękach, które były jak ręce trupów dawno już pogrzebanych. Tylko ich oczy, ich straszliwe oczy żyły; i te wszystkie oczy zwrócone były groźnie ku mnie.

Z ust wyrwał mi się okrzyk przerażenia, dziki, niezrozumiały krzyk o pomoc i litość, gdy rzuciłem się do drzwiczek, próżno starając się je otworzyć.

W tej samej chwili zobaczyłem tak szybko i wyraźnie, jak się widzi krajobraz w świetle letniej błyskawicy, promień księżyca padający poprzez szczelinę burzowej chmury, który ukazał mi koszmarny znak drogowy podnoszący ostrzegawczy palec na skraju drogi, rozwa-lony kamienny parapet, konie stające dęba, czarną przepaść w dole. Dyliżans zakołysał się jak okręt na morzu. Straszliwe uderzenie --- miażdżący ból --- potem ciemność.

Wydawało się, że upłynęły lata, kiedy pewnego ranka obudziłem się z głębokiego snu i zobaczyłem czuwającą przy łożu żonę. Nie będę opisywał sceny, jaka nastąpiła, powiem wam tylko w kilku słowach, co opowiedziała mi żona wylewając dziękczynne łzy. Spadłem z urwiska koło skrzyżowania starej drogi z nową, a od niechybnej śmierci uratowała mnie głęboka zaspa śniegu u stóp skały na dole. W tej zaspie znaleźli mnie o świcie pasterze, którzy zanieśli mnie pod najbliższy dach i sprowadzili na pomoc doktora. Ten znalazł mnie w malignie, majaczącego, ze złamaną ręką i skomplikowanym uszkodzeniem czaszki. Z listów w portfelu dowiedzieli się mojego nazwiska i adresu; wezwali żonę, by mnie pielęgnowała, i dzięki młodości i znakomitej konstytucji wyszedłem wreszcie z niebezpieczeństwa. Nie potrzebuję chyba dodawać, że upadłem dokładnie tam, gdzie przed dziewięciu laty wydarzył się ten straszliwy wypadek z dyliżansem jadącym z północy.

Nigdy nie mówiłem żonie o tych okropnych wydarzeniach, które usłyszeliście. Opowiedziałem je lekarzowi, który mnie ratował, ale on potraktował całą przygodę jako zwykły ma-jak zrodzony z gorączki. Mówiliśmy o tej sprawie wiele razy, aż wreszcie stwierdziliśmy, że dłużej nie możemy mówić spokojnie, i wówczas przestaliśmy. Inni mogą wyciągać jakie chcą wnioski --- ja wiem, że dwadzieścia lat temu byłem czwartym pasażerem dyliżansu widma.

Przełożyła Anna Przedpełska-Trzeciakowska

WŁADIMIR ODOJEWSKI

BAJKA O MARTWYM ZEWŁOKU

NIE WIADOMO DO KOGO PRZYNALEŻNYM

Co prawda pisarz gminny wychodząc
na czworakach z szynku widział księżyc
ni z tego, ni z owego tańczący na niebie
i zaklinając się przekonywał o tym
całą wieś, ale chłopi kręcili głowami
i nawet go wyśmiewali.

Rudy Pańko w "Wieczorach na chutorze"

Po wsiach powiatu rieżeńskiego ogłoszono następujące obwieszczenie:

Rieżeński Sąd Ziemski oznajmia wszem i wobec, że na będących w jego zarządzie gruntach, na wygonie wsi Morkowino, inaczej Nataszynem zwanej, 21 ubiegłego listopada znaleziono nie wiadomo do kogo przynależne martwe płci męskiej ciało przyodziane w szary sukienny stary płaszcz, plecionym przepasane pasem, w kamizelce sukiennej, czerwonej, a poniekąd zielonej, i w koszuli czerwonej samodziałowej; na głowie ma kaszkiet ze starych samodziałowych szmat tudzież ze skórzanym daszkiem; zmarły ma około 43 lat, 2 arszyny i 40 werszków wzrostu, włosy jasnoblond, twarz jasną, gładką, oczy szare, brodę goli, na podbró-dku szpakowaty, nos duży i nieco na bok zbakierowany, kompleksji jest chuderlawej. Wskutek czego niniejszym oznajmia się wszem i wobec, że jeśli znajdą się owego ciała krewni albo też rzeczonego ciała właściciele, to mają zawiadomić o tym we wsi Morkowino, inaczej Nataszy-nem zwanej, gdzie odbywa się śledztwo w sprawie owego nie wiadomo do kogo przynależnego ciała; a jeśli takowi się nie znajdą, to aby i o tym również zechcieli powiadomić w tejże wsi Morkowino.

Minęły trzy tygodnie w oczekiwaniu na właściciela martwego ciała; nikt się nie zjawiał, aż wreszcie asesor wraz z lekarzem powiatowym wybrał się do dziedzica wsi Morkowino w goście, kancelistę zaś Sewastianycza, również odkomenderowanego do śledztwa, ulokowano w opuszczonej bezpańskiej chałupie. W tej właśnie chałupie leżało w komorze martwe ciało, którego sekcję sąd zamierzał przeprowadzić nazajutrz, a potem zwykłym porządkiem rzeczy pochować. Uprzejmy dziedzic posłał Sewastianyczowi na pociechę w jego samotności pieczoną gęś z pańskiego stołu, a także sztof domowej żołądkówki.

Zapadł już zmrok. Sewastianycz, jako człowiek akuratny, zamiast tego, żeby zwyczajem swoich współbraci wleźć na górkę przy napalonym niedawno piecu --- uznał za właściwe zająć się przygotowaniem papierów na jutrzejsze posiedzenie, z tej zwłaszcza przyczyny, że aczkolwiek z gęsi pozostały jedynie kości, to została opróżniona dopiero ćwierć sztofu. Prze-de wszystkim poprawił więc knot w żelaznym kaganku, specjalnie na podobne wypadki prze-chowywanym przez sołtysa wsi Morkowino --- a potem wyciągnął ze skórzanego worka stary zatłuszczony zeszyt. Sewastianycz nie mógł patrzeć nań bez roztkliwienia: były tam ekscerpty z różnych ukazów dotyczących spraw ziemstwa, otrzymał je był w spadku po swoim zmarłym tatuńciu, świętej pamięci kanceliście, z osobną adnotacją, że w mieście Rieżeńsku za potwa-rze, lichwiarstwo i nieprzystojne zachowanie został on zwolniony ze służby, z taką przy tym uwagą, iżby na przyszłość nigdzie na żaden urząd go nie wyznaczać i podań do niego nie przyjmować --- za co też cieszył się poważaniem całego powiatu. Sewastianycz przypomniał sobie pomimo woli, że zeszyt ten był jedynym kodeksem, którym kierował się rieżeński sąd ziemski w swym postępowaniu, że jeden tylko Sewastianycz był komentatorem tajemnych symbolów owej Księgi Sybilińskiej, że za pomocą jej magicznej siły podporządkował on sobie i sprawnika, i asesorów, dokonał tego, że wszyscy okoliczni mieszkańcy zmuszeni byli uciekać się do jego rad i pouczeń; dlatego też strzegł jej jak źrenicy oka, nikomu nie pokazywał i wyjmował z ukrycia tylko w sytuacjach ostatecznych; z uśmieszkiem zatrzymywał się na tych stronicach, gdzie po części ręką jego zmarłego tatunia, a po części jego własną widniały to zakreślone, to znów na nowo spisane różne nic nie znaczące części mowy, jak na przykład: nie, a, itp. i rzecz naturalna, że Sewastianyczowi przychodziło na myśl, jak głupi są ludzie i jak bardzo mądrzy on i jego tatunio.

Przez ten czas opróżnił drugą część sztofu i zabrał się do roboty; ale podczas gdy jego wprawna dłoń szybko kreśliła na papierze różne zakrętasy, jednocześnie działała pobudzona widokiem kajecika miłość własna; przypomniał sobie, ileż to razy przewoził martwe zewłoki na granicę sąsiedniego powiatu i w ten sposób potrafił uchronić swego sprawnika przed zbę-dnymi kłopotami; a zresztą w ogóle: czy to trzeba było ułożyć sentencję wyroku, czy zrobić wyciąg z akt, powołać się na odpowiednie przepisy, porozumieć się z petentami czy też złożyć zwierzchności raport o niemożności wykonania jej poleceń --- wszędzie i na wszystko Sewastianycz potrafił poradzić. Z uśmiechem wspominał wynaleziony przez siebie sposób: po prostu każdemu przesłuchaniu zbiorowemu nadawał dowolny obrót; przypominał sobie, jak jeszcze niedawno w taki niewinny sposób uratował jednego ze swoich dobroczyńców; dobro-czyńca ten przeprowadził jakiś tam interesik, za który z łatwością mógłby odbyć pewną nie całkiem miłą podróż; zarządzono przesłuchanie, dokonano szczegółowej rewizji --- przy czym Sewastianycz poradził, ażeby przed innymi przesłuchano najpierw pewnego umiejącego czytać i pisać zucha świadczącego na rzecz jego dobroczyńcy; zeznania owego piśmiennego zucha zaprotokołowano i piśmienny zuch papier przeżegnawszy się podpisał, a sam Sewastianycz przystąpił do jednego człowieka, do drugiego i trzeciego z pytaniem: "I ty także, i ty tak-że?" --- i tak szybko zaczął ich przerabiać, że póki ci panowie drapali się za uchem i kłaniali się przygotowując do odpowiedzi --- zdążył ich wszystkich co do jednego przesłuchać, a piśmienny zuch mając wzgląd na niepiśmienność swoich towarzyszy przeżegnał się i podpisał ich jednobrzmiące zeznania. Również z zadowoleniem wspominał Sewastianycz, że kiedy sprawnika obciążono niedoborem znacznej sumy, zdołał on wplątać w jego sprawę blisko pięćdziesiąt osób, niedobór rozłożyć na całe bractwo, a potem wszystkich podciągnąć pod najmiłościwszy manifest. Słowem, Sewastianycz wiedział, że we wszystkich sławetnych działaniach rieżeńskiego sądu ziemskiego był on jedynym sprawcą, jedynym pomysłodawcą i jedynym wykonawcą, że bez niego przepadłby asesor, przepadłby sprawnik, przepadłby i sędzia powiatowy, i powiatowy marszałek szlachty; że na nim jedynie opiera się starodawna chwała powiatu rieżeńskiego --- i pomimo woli w duszy Sewastianycza zrodziło się miłe uczucie własnej godności. Co prawda z daleka --- jak gdyby zza obłoków --- od czasu do czasu spoglądały na niego surowe oczy gubernatora i badawcza twarz sekretarza sądu krymi-nalnego, ale spojrzał na zawiane przez zamieć okna, pomyślał o trzystu wiorstach dzielących go od tego okropnego widma, dla większego kurażu wypił trzecią część sztofu i myśli znacznie mu poweselały: wyobraził sobie swój wesoły, zdobyty własnym sprytem domek: na oknie pomiędzy dwiema doniczkami balsaminek gąsiory z nalewką, kredens z zastawą, a pośrodku na poczesnym miejscu kryształowa pieprzniczka na porcelanowym spodku; oto idzie jego Łukieria Pietrowna, tęga, o białej twarzy, niesie drożdżową babę z pszennej upie-czoną krupczatki, oto patrzy na Sewastianycza cielątko podchowane na święta Bożego Naro-dzenia; kłania mu się wielki czajnik z samowarem i zbliża się do niego; oto ciepły przypiecek, a obok przypiecka pierzyna i adamaszkowa kołdra, a pod pierzyną zwinięty skrawek kolorowego samodziału, a w nim zawinięta płócienna szmatka, a w płóciennej szmatce skórzany portfel, a w portfelu szare papierki *; tu wyobraźnia przeniosła Sewastianycza w lata młodości: przyszło mu na myśl jego ubogie bytowanie w ojcowym domu; jakże często głodował przez skąpstwo matki; kiedy oddano go do diaczka na naukę czytania i pisania --- śmiał się z całego serca wspominając, jak pewnego razu zakradł się z chłopaczkami do sadu swego nau-czyciela i jak nastraszył diaczka, który wziął go za prawdziwego złodzieja; jak wychłostano go za to i jak z zemsty sprawił, że jego nauczyciel w sam Wielki Piątek złamał post; a potem zaczęło mu się zwidywać, jak to wreszcie przegonił wszystkich swych rówieśników i doszedł do tego, że w parafialnej cerkwi czytał Dzieje Apostolskie zaczynając głębokim basem, a kończąc ku podziwowi całego miasta cieniutkim głosikiem; jak to sprawnik spostrzegłszy, że z chłopaka może być pożytek, przydzielił go do sądu ziemskiego; jak zaczął nabierać rozumu; ożenił się ze swą najmilejszą Łukierią Pietrowną; otrzymał rangę rejestratora gubernialnego, w której to randze po dziś dzień pozostaje i oszczędności gromadzi. Ciepło mu się zrobiło na sercu z roztkliwienia i z tej radości opróżnił ostatnią ćwiartkę zniewalającego napitku. A wówczas przyszło Sewastianyczowi na myśl, że nie tylko w urzędzie, ale w ogóle chwat z niego nad chwaty, a kiedy wieczorkiem, w chwili wesołości zacznie snuć opowieści o Bowie Królewiczu, o przypadkach Wańki Kaina, o wędrówce kupca Korobiejnikowa do Jerozolimy --- to po prostu gęśle nie milknące --- i Sewastianycz zaczął marzyć; jak by to było dobrze, gdyby miał siłę Bowy Królewicza i aby chwyciwszy kogo za rękę --- rękę mu urwał, a chwyciwszy za głowę --- głowę urwał; a potem przyszła mu ochota popatrzeć, co to za wyspa ten Cypr, który --- jak opisuje Korobiejnikow --- obfituje w oliwę i mydło migdałowe, a ludzie jeżdżą tam na osłach i na wielbłądach --- i Sewastianycz zaczął się śmiać z tamecznych mieszkańców, którzy nie mogą się domyślić, że trzeba zaprzęgać je do sań; i tu zaczęły mu się roić rozmaite myśli: stwierdził, że albo w książkach są same banialuki, albo też że Grecy

* Prawa strona banknotów rosyjskich powyżej 10 rubli od 1818 r. zadrukowana była szarą siatką na białym tle.

to pewno w ogóle naród bardzo głupi, ponieważ sam pytał Greków, którzy przyjeżdżali na jarmark z mydłem i piernikami do Rieżeńska, a którzy zdawałoby się powinni byli wiedzieć, co się dzieje w ich kraju --- po co wzięli miasto Troję --- jak to opisuje Korobiejnikow --- a Carogród odstąpili Turkom? --- i nic rozsądnego od tego narodu nie mógł się wywiedzieć: Grecy nie potrafili mu powiedzieć, co to za jakaś Troja, mówili, że pewno wybudowano i zdobyto to miasto w ich nieobecności; podczas gdy zajmował się tą ważną sprawą, zwidywali mu się przed oczyma i arabscy rozbójnicy, i Zgniłe Morze i orszak pogrzebowy kota, i pałac króla Faraona z wyzłoconymi salami, i ptak Strofokamil, wysoki jak człowiek, z kaczą głową i z kamieniem w kopycie...

Rozmyślania jego przerwały słowa, które ktoś wymówił tuż nad jego głową:

--- Iwanie Sewastianyczu, mam do pana najpokorniejszą prośbę.

Słowa te przypomniały Sewastianyczowi jego rolę kancelisty, więc swoim zwyczajem zaczął pisać znacznie prędzej, pochylił głowę jak można najniżej i nie odwracając oczu od papierów odrzekł przeciągłym głosem:

--- Czego pan sobie życzy?

--- Pan z polecenia sądu poszukuje właścicieli znalezionego we wsi Morkowino martwego ciała.

--- Ta-ak jest.

--- A więc niech pan przyjmie do wiadomości, że jest to moje ciało.

--- Ta-ak jest.

--- Więc czy nie mógłby mi pan uczynić tej łaski i jak najprędzej je wydać?

--- Ta-ak jest.

--- A już na wdzięczność moją może pan liczyć...

--- Ta-ak jest. A co, nieboszczyk był pańskim poddanym, czy jak?...

--- Nie, Iwanie Sewastianyczu, jaki tam poddany, jego ciało jest moim własnym.

--- Ta-ak jest.

--- Może pan sobie wyobrazić, jak ja się czuję bez ciała... Zrób mi pan tę łaskę i pomóż mi jak najszybciej.

--- Wszystko jest możliwe, tylko że nieco trudnawo tak szybko to ciało opracować, przecież to nie blin, nie da się owinąć dookoła palca, dochodzenie trzeba przeprowadzić... Gdyby tak nieco podsmarować...

--- To nie ulega wątpliwości, niech mi pan tylko wyda moje ciało, to nie pożałuję nawet pięćdziesięciu rubli...

Na te słowa Sewastianycz podniósł głowę do góry, ale nie widząc nikogo odezwał się:

--- Niechże pan wejdzie, po co stać na mrozie.

--- Ależ ja tu jestem, Iwanie Sewastianyczu, stoję tu koło pana.

Sewastianycz poprawił knot w lampie oliwnej, przetarł oczy, ale nie widząc nic dokoła wymamrotał:

--- Tfu, do diabła. Cóż to, oślepłem, czy co? Nie widzę pana, łaskawco.

--- Nic w tym dziwnego. Jakże może mnie pan widzieć, skoro jestem bez ciała.

--- Doprawdy nie mogę zrozumieć, co pan mówi, niech pan chociaż pozwoli spojrzeć na siebie.

--- Proszę bardzo, mogę się panu na chwilę ukazać... tylko, że mi to z trudem przychodzi...

I przy tych słowach w ciemnym rogu zaczęło się ukazywać jakieś bezkształtne oblicze --- to się pojawi, to znowu znika jak młody człowiek, który po raz pierwszy przybył na bal --- ma ochotę zbliżyć się do dam, ale boi się wychylić z tłumu i znowu się kryje...

--- Pan wybaczy --- mówił tymczasem głos --- niech mi pan zrobi tę łaskę, pan wybaczy, nie może pan sobie nawet wyobrazić, jak trudno ukazywać się bez ciała! Niech mi pan zrobi tę łaskę i odda mi je jak najszybciej --- mówię panu, że nie pożałuję pięćdziesięciu rubli.

--- Rad bym panu usłużyć, łaskawy panie, ale doprawdy nie rozumiem, o co panu cho-dzi... czy ma pan podanie?...

--- Zmiłuj się pan, jakie znów podanie? Jak mogłem je napisać bez ciała? Niechże pan już zrobi mi tę łaskę i sam się pofatyguje.

--- Łatwo panu powiedzieć, łaskawco, żebym się pofatygował, przecież mówię panu, że ani rusz nic z tego nie rozumiem...

--- Niechże już pan pisze, sam panu powiem.

Sewastianycz wyjął arkusz papieru stemplowego.

--- Niechże pan powie z łaski swojej, czy ma pan przynajmniej jakieś stanowisko, imię i imię ojca?

--- Jakżeż, oczywiście. Nazywam się Tweerley John Lewis.

--- A pańskie stanowisko, łaskawy panie?

--- Cudzoziemiec.

I Sewastianycz wypisał na papierze skarbowym wielkimi literami:

"Do Sądu Ziemskiego w Rieżeńsku cudzoziemskiego młodzieniaszka stanu szlacheckiego Sawielija Załujewa wyjaśnienie".

--- I co dalej?

--- Niech pan tylko pisze, a ja już będę mówił --- niech pan pisze: mam...

--- Majętność? --- zapytał Sewastianycz.

--- Nie, łaskawco, mam nieszczęsną przywarę...

--- Skłonność do mocnych trunków, czy nie tak? O, to nader niechwalebne...

--- Nie. Mam nieszczęsną przywarę, że wychodzę z własnego ciała...

--- Co za licho --- zawołał Sewastianycz rzucając pióro. --- Kpi pan sobie ze mnie, łaskawy panie.

--- Zapewniam pana, że mówię szczerą prawdę, niech pan pisze i zakarbuje sobie: pięćdziesiąt rubli dla pana za podanie i dodatkowe pięćdziesiąt za załatwienie sprawy...

I Sewastianycz zabrał się znowu do pisania.

--- Dwudziestego pierwszego października roku bieżącego jechałem kibitką w swoich sprawach traktem rieżeńskim i ponieważ na dworze było zimno, a drogi w powiecie rieżeńskim są osobliwie złe...

--- No nie, to już pan wybaczy --- odrzekł Sewastianycz --- tego w żaden sposób nie mogę napisać, to są osobiste mniemania, a osobistych mniemań w podaniach ukazy zabrania-ją wypisywać...

--- A mnie się zdaje, że wolno --- no to piszmy po prostu: na dworze było tak zimno, że bałem się, iż dusza mi zamarznie, a zresztą w ogóle tak bardzo zachciało mi się jak najszybciej przyjechać na nocleg, że nie wytrzymałem... i swoim zwyczajem wyskoczyłem z własnego ciała...

--- Co też pan mówi --- zawołał Sewastianycz.

--- Nic, nic, pisz pan dalej, co na to poradzę, jeżeli mam taki zwyczaj... przecież nie ma w tym nic sprzecznego z przepisami, nieprawdaż?

--- Ta-ak --- odrzekł Sewastianycz. --- I co dalej?

--- Zechce pan pisać: wyskoczyłem z mego ciała, ułożyłem je wygodnie we wnętrzu kibitki... aby nie wypadło... związałem mu ręce lejcami i ruszyłem do stacji... w nadziei, że koń sam dojedzie do znajomego podwórza...

--- Trzeba przyznać --- zauważył Sewastianycz --- że postąpił pan w tym wypadku nader nieoględnie.

--- Po przybyciu na stację pocztową wlazłem na piec, aby się ogrzać, a kiedy, zgodnie z moim wyliczeniem, koń powinien był wrócić do zajazdu... wyszedłem, aby to sprawdzić, jednakże przez całą tę noc ani koń, ani ciało nie powróciły. Nazajutrz z rana pośpieszyłem tam, gdzie pozostawiłem kibitkę... ale już jej tam nie było... sądzę, że moje ciało bez ducha wypadło na wybojach z kibitki i że je odnalazł przejeżdżający sprawnik, a koń powlókł się za jakimś taborem... Po trzech tygodniach próżnych poszukiwań, kiedy dowiedziałem się o obwieszczeniu ziemskiego sądu w Rieżeńsku, wzywającym właścicieli znalezionego ciała, zwracam się z najpokorniejszą prośbą o zwrócenie mi rzeczonego mojego ciała jako jego prawowitemu właścicielowi... przy czym załączam wielce pokorną prośbę, aby wyżej wymieniony sąd zechciał zarządzić, by owo moje ciało najsamprzód zanurzono w zimnej wodzie ce-lem odmrożenia --- jeśliby zaś z powodu upadku w owym niejednokrotnie tu wspomnianym ciele znalazły się jakie uszkodzenia... albo też gdyby gdzieś się na mrozie popsuło, to zwracam się o nakazanie, aby je lekarz powiatowy na mój koszt naprawił, a takoż o dokonanie tego wszystkiego, co nakazuje prawo, pod czym też się podpisuję.

--- No to niechże się pan podpisze --- odezwał się Sewastianycz kończąc pisanie.

--- Podpisać się. Łatwo to powiedzieć. Mówię przecież panu, że nie mam teraz przy sobie rąk --- zostały przy ciele; niech pan podpisze za mnie, że z powodu nieposiadania rąk...

--- Nie. Wybaczy pan --- odparł Sewastianycz --- takiego przepisu nie ma, a podań pisanych niezgodnie z przepisami ukazy przyjmować nie pozwalają --- jeśli pan sobie życzy, to z powodu niepiśmienności...

--- Jak pan woli. Wszystko mi jedno.

I Sewastianycz podpisał: "To wyjaśnienie z powodu niepiśmienności na własną prośbę petenta podpisał własnoręcznie rejestrator gubernialny Iwan syn Sewastiana Błagosierdow".

--- Jestem panu najmocniej zobowiązany, wielce szanowny Iwanie Sewastianowiczu. No, teraz niech się pan postara, aby tę sprawę jak najszybciej załatwiono... nie może pan sobie wyobrazić, jak mi niewygodnie bez ciała... a ja tymczasem pobiegnę zobaczyć się z żoną i niech pan będzie pewien, że krzywda pana nie spotka...

--- Pan zaczeka, pan zaczeka, wielce szanowny panie --- zawołał Sewastianycz --- w podaniu jest niezgodność. Jakże to pan bez rąk położył się czy też położył w kibitce własne ciało? Tfu, do diabła, nic nie rozumiem.

Ale odpowiedzi nie było. Sewastianycz jeszcze raz przeczytał podanie, zaczął nad nim rozmyślać, myślał, myślał...

Kiedy się zbudził, kaganek zgasł, a przez zaciągnięte pęcherzem okno przebijało światło poranka. Z przykrością spojrzał na stojącą przed nim pustą butelkę i to uczucie przykrości wybiło mu z głowy nocne wydarzenie --- nie patrząc zebrał swoje papiery i ruszył do dworu wybijać klina.

Asesor wychylił kieliszek wódki, zabrał się do przeglądania papierów Sewastianycza i natrafił na podanie cudzoziemskiego młodzieńca szlacheckiego rodu.

--- No, bracie Sewastianyczu --- zawołał przeczytawszy je --- toś ty sobie wczoraj porządnie pociągnął na sen, takie banialuki powypisywać! Niech pan posłucha, Andrieju Igna-tjewiczu --- dodał zwracając się do lekarza powiatowego --- jakiego nam petenta Sewastianycz poleca. --- I przeczytał powiatowemu lekarzowi słowo w słowo owo dziwaczne podanie, zataczając się przy tym ze śmiechu. --- Chodźcie, panowie --- powiedział wreszcie --- zrobi-my sekcję tego gadatliwego ciała i jeśli się nie odezwie, to je pochowamy, jak Pan Bóg przy-kazał, bo już czas do miasta.

Słowa te przypomniały Sewastianyczowi nocne wydarzenie i jakkolwiek wydało mu się to dziwne, przypomniał sobie o pięćdziesięciu rublach obiecanych mu przez petenta, jeśli wystara mu się o ciało. Zaczął więc na serio żądać od asesora i lekarza, aby ciała nie krajać, bo można je w ten sposób zepsuć tak, że się już na nic nie zda, i by podanie zwykłym trybem zapisać do rejestru papierów przychodzących.

Rozumie się samo przez się, że na to żądanie obaj odpowiedzieli Sewastianyczowi radą, aby wytrzeźwiał, sekcję na ciele przeprowadzili, nic w nim nie znaleźli i pochowali.

Po tym wydarzeniu podanie nieboszczyka zaczęło krążyć z rąk do rąk, wszędzie je prze-pisywano, dopełniano, przyozdabiano, czytano i przez długi czas staruszki w Rieżeńsku słuchając go żegnały się z przerażenia znakiem krzyża.

Legenda nie zachowała zakończenia tej niezwykłej historii: w jakimś sąsiednim powiecie ludzie sobie opowiadali, że w tej samej chwili, gdy lekarz dotknął ciała swoim lancetem, do ciała wskoczył jego właściciel, ciało poderwało się, pobiegło i że Sewastianycz długo go-nił je po wsi, krzycząc co sił: "Łapaj, łapaj nieboszczyka!"

W innym zaś powiecie twierdzą, że właściciel po dziś dzień co rano i co wieczór przychodzi do Sewastianycza mówiąc: "Iwanie Sewastianyczu, co z moim ciałem? Kiedy pan mi je wyda?" --- i że Sewastianycz nie tracąc kontenansu odpowiada: --- "Właśnie przeprowadza się dochodzenie". --- Od tego czasu minęło już lat dwadzieścia.

Przełożył Seweryn Pollak

MÓR JÓKAI

RYBAK WIDMO

Pewnego piątku po południu płynąłem statkiem parowym z Siófoku do Balatonfüredu.

Nagle zerwała się burza. Ze wszystkich pasażerów tylko ja jeden zostałem na pokładzie.

Dął silny północny wiatr, który wzburzył wody Balatonu do samego dna; nasz rozkle-kotany stateczek tańczył na falach, rzucany z jednej burty na drugą, tak że zawsze jedno z bocznych kół łopatkowych obracało się w powietrzu. Od czasu do czasu jakaś bardziej zabo-rcza fala sięgała aż na daszek. Białe wodne ptaki z piskiem krążyły wokół nas.

Przy takiej pogodzie najbardziej lubię stać na dziobie. Lubię się przyglądać falom, które obszczekują przepychający się przez nie statek, ten zaś prychając odrzuca je od siebie.

Kiedy się dopływa do połowy jeziora, patrząc na zachód ma się wrażenie bezkresnego morza: nie widać żadnego brzegu, a powierzchnia wody pieni się białymi grzbietami fal.

Poza mną na pokładzie znajdowali się tylko sternik i jeden marynarz. Ten ostatni był już dobrze wysłużonym żeglarzem, miał mocno szpakowatą brodę i niedowidział. Ale na balatońskie rejsy jeszcze się nadawał.

--- Popatrzcie no --- zagadnąłem go. --- Czy widzicie ten czarny punkt, w stronę Tihany?

Odpowiedział, że widzi, chociaż na pewno nic nie widział.

--- Wygląda zupełnie jak łódź.

--- Ano tak. Nic innego, tylko łódź.

--- Ciekawe, komu się zachciewa przy takiej pogodzie Pana Boga kusić?

--- To chyba nikt inny, tylko rybak widmo.

Ucieszyłem się, że znów usłyszę jakąś miejscową bajdę.

--- Cóż to za rybak widmo?

--- Tylko tu go znają, nad Balatonem. To zjawa, zawsze łowi przy takiej pogodzie. Bo mu Pan Bóg taką wyznaczył pokutę na tamtym świecie.

--- A cóż on takiego popełnił na naszym?

--- To długa historia. Wie pan, że na Balatonie najlepszy połów to pewien gatunek leszcza, nazywany "garda". Ryby zjawiają się całymi ławicami, niczym niezliczone mrowie wojska. Ze szczytu góry na tihańskim cyplu widać, jak się zbliżają: płyną długim srebrzystym pasem, cała powierzchnia wody aż migoce, kto żyw wypływa na jezioro, a strażnik z góry daje znaki, żeby wskazać, czy mają płynąć bardziej na lewo, czy na prawo. Jak się uda dobrze rozpiąć sieci i schwytać ławicę, łodzie wracają załadowane po burty.

--- O tym już słyszałem.

--- Otóż kiedyś w Niedzielę Wielkanocną strażnik wypatrujący z góry dostrzegł ławicę ryb akurat wtedy, kiedy wszyscy byli w kościele opactwa na nabożeństwie. Ksiądz przeor podnosił właśnie Najświętszy Sakrament, ministrant dzwonił, ludzie padli na kolana i bili się w piersi; wtedy właśnie strażnik wpadł do kościoła z wrzaskiem: "Płynie garda!" Na ten krzyk wszyscy się zerwali i tłocząc się jeden przez drugiego wybiegali na dwór, do łodzi, żeby zdążyć na połów gardy. Ksiądz pozostał sam przy ołtarzu. Pan Bóg ich jednak ukarał, bo sprowadził taką burzę, że szczęśliwy był ten, komu się udało z pustą łodzią dopłynąć do przystani w Tihany. Nie powrócił tylko ten, który wywołał bezbożne zamieszanie w kościele. Zachłanność go zagnała w samą gęstwę ławicy. Ze szczytu góry widziano, jak szuflą wrzucał ryby do łodzi, potem i on, i ryby, wszystko zniknęło sprzed oczu patrzących. Od tego czasu jednak, ilekroć szaleje nawałnica, pojawia się rybak widmo i niesiony wiatrem przemierza całe jezioro. Nie wiosłuje i nie steruje łodzią, tylko szuflą wyrzuca ryby za burtę, ale nie może nadążyć. Teraz też z pewnością szaleje w pobliżu tihańskiego cypla, bo stamtąd pochodzi. Wszelki duch Pan Boga chwali!

Historyjka była dość naiwna. Zaczęła mnie jednak interesować, kiedy dostrzeżony w oddali czarny punkcik powiększył się i po jakimś czasie wyraźnie zbliżył do statku.

Zjawisko robiło wrażenie cudu: wiatr wiał od północy, łódź zaś zbliżała się z południowej strony, płynęła więc pod wiatr. Dziwnie przeskakiwała z grzbietu jednej fali na drugą.

Sięgnąłem po lornetkę i zacząłem się przyglądać. W łodzi dostrzegłem tylko jednego człowieka, który zdawał się pochylać do przodu i znów prostować. Nie wiosłował i nie trzymał steru, może pracował szuflą.

Łódź zbliżała się do statku z niezwykłą szybkością, jakby chciała się z nim zderzyć.

Nasz stateczek parowy ledwie sobie radził z falą, mała łódź natomiast wprost igrała ze wzburzonymi odmętami.

Zbliżyła się tak, że można było gołym okiem dojrzeć twarz siedzącego w niej człowieka. Nigdy tej twarzy nie zapomnę. Rozwiane włosy i rozwichrzona broda powiewały na wietrze, a najdziwniejsze było to, że jedna połowa włosów i brody była czarna, druga siwa. Twarz blada i nieruchoma, usta otwarte, przekrwione oczy wpatrzone w jeden punkt. Łódź znajdowała się już zaledwie o dwie długości statku od nas, a wciąż jeszcze pędziła prosto na jego kadłub. Sternik krzyczał, marynarz walił w dzwon na pokładzie, kapitan zwabiony wrza-wą uruchomił parowy gwizdek. Ale rybak widmo nic nie widział, nic nie słyszał, tylko z za-wrotną szybkością gnał prosto na statek. Nagle, kiedy się zdawało, że już ma nastąpić zderze-nie, łódź ruchem ryby wywinęła się płynąc przez chwilę równolegle, jakby się ścigała z koło-wcem. I oto łódź, bez wioseł ani żagla, wyprzedziła statek i drugim zwrotem przecięła mu drogę. Siedzący w niej rybak widmo ani razu nie oderwał wzroku od wody. Było to spojrzenie nie z tego świata.

Obserwowałem zjawisko z odległości najwyżej pięćdziesięciu kroków i byłem całkowicie przy zdrowych zmysłach. Nie śniłem. Widziałem, że widmowa postać nawet przy szalonym skręcie nie dotknęła steru, tylko szybkimi ruchami wybierała szuflą z dna łodzi... może ryby?

Długo prowadziłem wzrokiem rozpędzoną łódź, póki jej nie skryła siekąca z nieba ulewa.

Co to było za zjawisko? Chyba historia, którą mi opowiedział stary żeglarz, nie była bajką? Może istotnie i w naszych czasach zdarzają się nadprzyrodzone zjawiska?

Kapitan stał i drapał się za uchem.

--- Bardzo proszę, niech nikt tego w Füred nie rozpowiada, bo jak się wieść rozniesie, ludzie będą się bali wsiąść na nasz statek.

Obiecałem i dotrzymałem obietnicy. Nikomu nie wspomniałem o widmie na Balatonie. Złościło mnie jednak, że byłem świadkiem czegoś, czemu muszę wierzyć, bo widziałem to na własne oczy, ale rozumem nie umiałem rozwikłać zagadki.

Po tej burzy następny dzień był przepiękny. Tłumy spacerowiczów zaległy aleje parku w Füred. W porze, kiedy do przystani zawija statek, wszyscy wylegli na nabrzeże.

Teraz też statek przywiózł nowych letników i kuracjuszy, którym wyszli naprzeciw znajomi, służba lub osoby urzędowe. Największe zainteresowanie wzbudzało jednak czterech ludzi idących gęsiego po mostku i dźwigających na długim drągu jakiegoś potwora, uwieszo-nego za łeb i ogon. Był to niezwykłych rozmiarów sum.

Zdumiałem się na widok człowieka, który szedł przodem w tej grupie: był to rybak widmo, którego widziałem podczas wczorajszej burzy. Włosy po połowie czarne i siwe, blada twarz, przekrwione oczy: tak, to niewątpliwie ten sam!

--- Hej, przyjacielu! --- zagadnąłem go. --- Czyście się wczoraj nie ścigali podczas burzy ze statkiem parowym?

--- A jakże, to byłem ja. Miałem lepszy kocioł, niż ten na statku! Właśnie go niesiemy na drągu.

Idąc opowiedział, że wybrał się na połów w pobliżu Boglaru, bo z tej wioski pochodzi. Koło południa dostrzegł na dnie jeziora wielkiego suma, który podpłynął na płyciznę, żeby się pogrzać. Rzucił w niego harpunem, ale olbrzymia ryba ruszyła jak strzała ciągnąc za sobą harpun, linę i łódź. Rybak miał tylko jedno do roboty: wybierać wodę z dna. Pędzili pod wiatr, o żadnym wiosłowaniu czy sterowaniu nie było mowy, bo ranny potwór gnał tam, gdzie miał ochotę. Może się przestraszył parowca, bo tuż przed nim nagle skręcił, aż wreszcie utknął na płyciźnie pod Siófokiem. Rybacy dobili go drągami.

Wielomilową odległość od Boglaru do Siófoku łódź holowana przez suma przebyła w ciągu dwóch godzin. Ryba ważyła ponad dwieście kilo, zapłacono za nią rybakowi sto dwadzieścia forintów. A na dokładkę wsławił się takim wynikiem regatowym, jakiego ani przed nim, ani po nim nikt już chyba nie osiągnie.

Przełożyła Camilla Mondral

OSCAR WILDE

DUCH CANTERVILLE'ÓW

1

Kiedy amerykański minister Hiram B. Otis nabywał Canterville Chase, ostrzegano go, że robi wielkie głupstwo, bo w miejscu tym, bez najmniejszej wątpliwości, straszy. W istocie, nawet sam lord Canterville, człowiek nieposzlakowanego honoru, uważał za swój obowiązek wspomnieć o tym panu Otisowi, gdy przyszło do omawiania warunków kupna.

--- Nigdy nie życzyliśmy sobie tam mieszkać --- mówił lord Canterville --- zwłaszcza od czasu, kiedy moją cioteczną babkę, księżną wdowę Bolton, doprowadziły do konwulsji, co nigdy jej w zupełności nie przeszło, dwie dłonie kościotrupa, które spoczęły na jej ramieniu, gdy przebierała się do obiadu; uważam za swój obowiązek powiedzieć panu, panie Otis, że owego Ducha widziało również kilku żyjących jeszcze członków tej rodziny, jak i wielebny Augustus Dampier z King's College, Cambridge. Po tym nieszczęśliwym wypadku, który przytrafił się księżnej, nikt z młodszych członków naszej służby nie chciał z nami pozostać, a moja żona, lady Canterville, fatalnie sypiała w nocy z powodu tajemniczych odgłosów, dochodzących zarówno z korytarza, jak z biblioteki.

--- Mój lordzie --- odparł amerykański minister --- biorę ten zamek z całym dobrodziej-stwem inwentarza, a zatem wraz z Duchem i meblami. Przybywam z nowoczesnego kraju, w którym mamy wszystko, co za pieniądze można mieć, a moi młodzi, przedsiębiorczy rodacy roznoszą po prostu ten wasz Stary Świat i wywożą stąd najlepsze aktorki i primadonny. Sądzę więc, że jeśli istnieje w Europie coś takiego jak Duch, to powinniśmy go szybko pozyskać dla jednego z naszych stałych muzeów względnie aby go obwozić i pokazywać w całym kraju.

--- Obawiam się, że ten Duch naprawdę istnieje --- rzekł lord Canterville, uśmiechając się lekko --- chociaż, być może, oprze się zabiegom waszych energicznych impresariów. Jest dobrze od wieków znany, ściślej, od roku tysiąc pięćset osiemdziesiątego czwartego, i zawsze ukazuje się przed śmiercią kogoś z naszej rodziny.

--- Podobnie jak domowy lekarz, jeśli już o tym mowa. Ale przecież duchy naprawdę nie istnieją, lordzie Canterville, a podejrzewam, że prawa natury nie uległy zawieszeniu po to jedynie, by zadowolić brytyjską arystokrację.

--- Wy, w tej waszej Ameryce, jesteście raczej niefrasobliwi --- odparł lord Canterville, który nie zrozumiał w pełni ostatniej uwagi ministra --- lecz jeśli panu nie przeszkadza Duch we własnym domu, to oczywiście wszystko w porządku. Proszę jedynie zakonotować, żem pana ostrzegł.

W parę tygodni później, gdy londyński sezon towarzyski miał się już ku końcowi, minister i jego rodzina przybyli do Canterville Chase. Pani Otis, jeszcze jako panna Lukrecja R. Tappan z Zachodniej Pięćdziesiątej Trzeciej Ulicy, była słynną nowojorską pięknością, a teraz stała się bardzo urodziwą dojrzałą kobietą o pięknych oczach i nienagannym profilu. Wiele amerykańskich dam, po opuszczeniu rodzinnego kraju, przyjmuje pozę chronicznego braku zdrowia, gdyż wydaje im się, że jest to rodzaj prawdziwie europejskiego wyrafinowa-nia, ale pani Otis nie popełniła tego błędu. Miała znakomitą figurę i naprawdę cudowną radość życia. W istocie była bardzo angielska i służyć mogła za doskonały przykład, jak wiele mamy obecnie z Ameryką wspólnego, z wyjątkiem, oczywiście, języka. Jej i pana Otisa starszy syn, któremu w porywie patriotyzmu nadano imię Washington, czego nie mógł im nigdy darować, był jasnowłosym, nieźle się prezentującym młodym człowiekiem i przygotowywał się do służby w amerykańskiej dyplomacji w ten sposób, że przez trzy kolejne sezony przy-prowadzał Niemców do kasyna w Newport. Gardenie w butonierce i arystokracja angielska to jedyne słabostki, którym ulegał. Poza tym odznaczał się rozsądkiem. Jego siostra, Wirginia Otis, młodziutka, piętnastoletnia panienka, ładna i zręczna jak sarenka, miała w dużych niebieskich oczach subtelny błysk niezależności. Była doskonałą amazonką i kiedyś ścigała się z lordem Biltonem na swoim kucyku, dwa razy dokoła Hyde Parku, wyprzedzając go o półtorej długości już przy posągu Achillesa, ku niekłamanej uciesze młodego księcia Cheshire, który z miejsca jej się oświadczył, lecz został tego samego wieczoru odesłany w powodzi łez do szkoły w Eton. Młodszymi od Wirginii byli dwaj bliźniacy, których na cześć amerykańskiego sztandaru nazywano "Gwiazdy i Pasy" --- i którzy często dostawali lanie. Przemili ci chłopcy byli jedynymi prawdziwymi republikanami w całej rodzinie, pomijając, oczywiście, samego ministra.

Ponieważ od najbliższej stacji kolejowej w Ascot jest do Canterville Chase około siedmiu mil, pan Otis zadepeszował po dużą brykę i ruszyli nią w doskonałych humorach. Był piękny czerwcowy wieczór, w powietrzu unosił się delikatny aromat sosnowego lasu. Czasem słyszeli dzikiego gołębia rozczulonego własnym, pełnym słodyczy głosem lub błysnęła im połyskliwa pierś bażanta, ukrytego w głębokich paprociach. Małe wiewiórki bacznie im się przyglądały z gałęzi buków, gdy je mijali, króliki skocznie czmychały przez krzaki i puszyste pagórki, wznosząc w górę krótkie białe ogonki. Lecz gdy wjechali w aleję wiodącą do Canterville Chase, niebo pokryły chmury, dziwny bezruch jakby powstrzymał całą przyrodę. Wielki klucz kruków przeleciał w zupełnej ciszy nad ich głowami i nim zajechali przed dom, upadło kilka ciężkich kropel deszczu.

Na progu czekała, aby ich powitać, starsza kobieta schludnie ubrana w czarną jedwabną suknię, biały czepek i fartuszek. Była to gospodyni, pani Umney, którą żona ministra, na go-rącą prośbę lady Canterville, zgodziła się zatrzymać w jej dotychczasowej roli. Gdy wysiada-li, każdemu składała niski ukłon i mówiła w osobliwy, staroświecki sposób: "Pozdrawiam w Canterville Chase". Poprzedzani przez nią, przeszli piękny elżbietański hall i znaleźli się w bibliotece, niskim, wykładanym czarnym dębem pokoju, w końcu którego widniało duże witrażowe okno. Tam czekał na nich stół nakryty do herbaty, wokół którego, po zdjęciu wie-rzchnich okryć, zasiedli, rozglądając się ciekawie, podczas gdy pani Umney im usługiwała.

Nagle żona ministra spostrzegła matowoczerwoną plamę widniejącą na podłodze przed kominkiem i absolutnie nieświadoma, czym ona w istocie może być, powiedziała do pani Umney:

--- Zdaje się, że coś tu rozlano?

--- Tak, pani --- odparła stara gospodyni. --- W tym miejscu rozlano krew.

--- Ależ to okropne! --- wykrzyknęła pani Otis. --- Nie życzę sobie żadnych krwawych plam w tym pokoju. Proszę to natychmiast wytrzeć.

Stara kobieta uśmiechnęła się i powiedziała swym cichym, tajemniczym głosem:

--- Jest to krew lady Eleonory de Canterville, którą tutaj właśnie zamordował jej mąż, sir Simon de Canterville, w roku tysiąc pięćset siedemdziesiątym piątym. Sir Simon przeżył ją o dziewięć lat, po czym znikł w niezwykle tajemniczych okolicznościach. Ciała nigdy nie od-naleziono, a jego pokutujący duch wciąż jeszcze straszy w Canterville Chase. Ta plama krwi jest od lat podziwiana przez turystów i nie daje się usunąć.

--- Nonsens! Środek czyszczący Pinkertona i wywabiacz "Paragon" usuną ją natychmiast! --- wykrzyknął Washington Otis i zanim przerażona gospodyni zdołała zaprotestować, ukląkł i zaczął gwałtownie trzeć podłogę czymś w rodzaju kosmetycznego ołówka. W kilka chwil zniknął ślad po krwawej plamie.

--- Z góry wiedziałem, że już sam Pinkerton wystarczy --- rzekł z triumfem młody człowiek, spoglądając na pełną uznania rodzinę; ale nim przebrzmiały jego słowa, straszliwa błyskawica rozświetliła posępny pokój i przerażający grzmot poderwał na nogi wszystkich z wyjątkiem pani Umney, która zemdlała.

--- Cóż za potworny klimat --- powiedział amerykański minister zapalając długie cyga-ro. --- Ten stary kraj jest widocznie już tak przeludniony, że nie starcza dla wszystkich przyzwoitej pogody. Zawsze utrzymywałem, że jedynym dla Anglii wyjściem jest wzmożona emi-gracja.

--- Drogi Hiramie --- zwróciła się do niego pani Otis. --- Co mam zrobić z tą zemdloną kobietą?

--- Potrącić jej z pensji, jak za wyrządzoną szkodę --- odparł minister; i rzeczywiście, już po paru sekundach pani Umney odzyskała przytomność. Była jednak niewątpliwie bardzo wstrząśnięta i z całą powagą ostrzegała pana Otisa, aby miał się na baczności, bo w domu tym niejedno się jeszcze może wydarzyć.

--- Na własne oczy widziałam tu rzeczy --- mówiła --- od których włos by się zjeżył na każdej chrześcijańskiej głowie, a przez wiele, wiele nocy nawet nie zmrużyłam oka, bo miały tu miejsce straszliwe wydarzenia.

2

Gwałtowna burza szalała całą noc, lecz nic godnego uwagi się nie zdarzyło. Ale gdy rano zeszli na śniadanie, znowu zobaczyli plamę krwi na dawnym miejscu przed kominkiem.

--- Nie wydaje mi się, żeby to "Paragon" zawinił, bo każdym innym środkiem też mo-żna ją zmyć --- powiedział Washington. --- To musi być Duch.

I po raz drugi wywabił plamę. A następnego ranka była znowu. Podobnie jak i trzeciego dnia, choć pan Otis zamknął na noc bibliotekę i wziął ze sobą klucz. Cała rodzina zdradzała teraz pewne zainteresowanie tymi faktami; minister zaczynał mieć wątpliwości, czy jednak nie był zbyt dogmatyczny odrzucając wiarę w istnienie duchów, pani Otis wyraziła gotowość wstąpienia do Towarzystwa Metempsychicznego, a Washington przygotowywał długie pismo do spółki prawniczej "Myers i Podmore" na temat stałości sangwinicznych plam i ich uzale-żnienia od przestępczości. Następnej zaś nocy wszelkie powątpiewania w obiektywne istnienie fantasmagorii zdecydowanie znikły.

Dzień był słoneczny i gorący, więc w czasie wieczornego chłodu wybrali się na przejażdżkę. Wrócili dopiero przed dziesiątą, by zjeść lekką kolację. Ich rozmowa bynajmniej du-chów nie dotyczyła, nie zostały więc wypełnione owe wstępne warunki podatnego oczekiwania, które jakże często poprzedzają zjawiska nadprzyrodzone. Poruszano (o czym znacznie później dowiedziałem się od pana Otisa) tematy, wokół których zwykle toczy się konwersacja amerykańskich sfer towarzyskich, a więc takie, jak ogromna wyższość panny Fanny Daven-port, jako aktorki, nad Sarą Bernhardt; trudności w otrzymywaniu kukurydzy, placków gry-czanych i mamałygi w najlepszych nawet angielskich domach; doniosłość pozycji Bostonu w rozwoju światowego uduchowienia; zalety systemu kwitów bagażowych w podróży koleją; i słodycz akcentu nowojorskiego w porównaniu z gardłową wymową londyńską. Nie uczyniono najmniejszej nawet iluzji do osoby sir Simona de Canterville. O jedenastej cała rodzina udała się na spoczynek, a w pół godziny później zgaszono światła. Po pewnym jednak czasie pana Otisa obudziły dziwne odgłosy dochodzące z korytarza, coś jakby narastający brzęk metalu. Podniósł się, potarł zapałkę i spojrzał na zegarek. Była punktualnie pierwsza. Z absolutnym spokojem zbadał swój puls, który nie wykazywał gorączki. Dziwny hałas trwał nadal, a wraz z nim doszły go wyraźnie jakieś kroki. Amerykański minister włożył nocne pantofle, wyjął z neseseru małą fiolkę i otworzył drzwi. W nikłym blasku księżyca ujrzał starca, który przedstawiał okropny widok. Oczy miał czerwone jak rozżarzone węgle, długie, siwe włosy opadały mu na ramiona poskręcanymi kosmykami; jego ubiór staroświeckiego kroju był wyblakły i postrzępiony, a z przegubów rąk i kostek nóg zwisały ciężkie, zardzewiałe okowy.

--- Szanowny panie --- rzekł minister --- stanowczo żądam, aby pan naoliwił te łańcuchy i w tym właśnie celu służę panu buteleczką oleju "Wschód słońca" wyrobu firmy Tammany, która gwarantuje jego całkowitą skuteczność już po jednorazowym użyciu. Na opakowaniu znajdzie pan szereg potwierdzających to świadectw nadesłanych przez wiele naszych najzna-komitszych osobistości, duchownych i świeckich. Zostawię tę buteleczkę tutaj przy tym lichtarzu i miło mi będzie zaopatrzyć pana w następną, w wypadku gdyby zaszła tego potrzeba.

Powiedziawszy to, pan Otis postawił buteleczkę na marmurowym stoliku, zamknął drzwi swego pokoju i udał się na przerwany spoczynek.

Duch Canterville'ów zrazu znieruchomiał w oczywistym oburzeniu, po czym cisnąwszy gwałtownie buteleczkę na wyglansowaną posadzkę, pomknął wzdłuż korytarza wydając głu-che jęki i wydzielając upiorne zielone światło. A gdy znalazł się już przy podeście wielkich dębowych schodów, otworzyły się jedne z drzwi, ukazały się w nich dwie niewielkie postacie w bieli i duża poduszka przeleciała ze świstem tuż koło jego głowy! Duch nie tracił więc czasu, pośpiesznie przyjął czwarty wymiar przestrzeni i zniknął poprzez boazerię, a w całym domu znowu zapanowała cisza i spokój.

Zatrzymał się dopiero w małym, sekretnym pokoju i oparty o smugę księżyca usiłował odzyskać oddech, zastanawiając się jednocześnie nad powstałą sytuacją. W czasie jego bły-skotliwej, nie przerwanej od trzystu lat kariery nikt nie ośmielił się go tak głęboko znieważyć. Myślał o księżnej wdowie, którą przeraził do utraty przytomności i nieustannych drgawek, gdy stała przed zwierciadłem cała w koronkach i diamentach; o czterech pannach służących, które doprowadził do histerii, chociaż zaledwie wyjrzał do nich spoza kotary jednego z pokojów gościnnych; o proboszczu, któremu zdmuchnął świecę, gdy ten wychodził z biblioteki, a który jest od tego czasu stałym pacjentem sir Williama Gulla, jako ofiara nerwowych zabu-rzeń; i o starej madame Tremouillac, która obudziwszy się raz wczesnym rankiem ujrzała siedzącego w fotelu przed kominkiem i czytającego jej pamiętnik kościotrupa, po czym przez sześć następnych tygodni obłożnie chorowała na zapalenie mózgu, a powróciwszy do zdrowia, została katoliczką i zerwała wszelkie związki z tym notorycznym sceptykiem, monsieur de Voltaire. Wspomniał straszliwą noc, kiedy to znaleziono ówczesnego lorda Canterville w bawialni, niemal uduszonego waletem karo wepchniętym mu do połowy gardła, a który zdołał przed śmiercią wyznać, że za pomocą tej właśnie karty oszukał w Crockford na 50 000 funtów Charlesa Jamesa Foxa, i przysiągł, że ujrzał Ducha, który kazał mu ją połknąć. Przypomniał sobie wszystkie swoje wielkie osiągnięcia, od lokaja, który zastrzelił się w spiżarni, gdy ujrzał zieloną dłoń pukającą w okno, po lady Stutfield, która zmuszona była stale nosić czarną aksamitkę, aby ukryć ślad pięciu palców wypalony na jej białej szyi, aż w końcu uto-piła się w stawie z karpiami, do którego wiedzie Aleja Królewska w parku. Z entuzjasty-cznym egotyzmem prawdziwego artysty przeszedł do swych najsłynniejszych występów i go-rzko się uśmiechał wspominając własne sukcesy od ostatniego w "Czerwonym Rubenie albo Uduszonym Niemowlęciu" po swój debiut w "Ponurym Gideonie, Krwiopijcy z Baxley Moor" oraz furorę, jaką wywołał pewnego tęsknego czerwcowego wieczoru, grając w kręgle własnymi kośćmi. A po tym wszystkim, co osiągnął, zjawiają się ci przeklęci Amerykanie, częstują go oliwą "Wschód słońca" firmy Tammany i ciskają w niego poduszkami! To jest nie do zniesienia! Żaden porządny Duch w historii nigdy nie był w ten sposób przez nikogo traktowany. Postanowił więc okrutnie się zemścić i aż do świtu trwał w głębokim zamyśleniu.

3

Następnego ranka, gdy rodzina Otisów spotkała się przy śniadaniu, rozmawiano przez pewien czas o Duchu. Minister Stanów Zjednoczonych czuł się nieco urażony tym, że nie ocenił on należycie jego prezentu.

--- Nie zamierzałem --- powiedział --- obrazić Ducha w jakikolwiek sposób, lecz muszę przyznać, iż biorąc pod uwagę to, od jak dawna rezyduje on w tym domu, nie uważam za właściwe ciskać w niego poduszkami.

Była to uwaga ze wszech miar trafna, która, przykro mi to stwierdzić, została przyjęta przez bliźniaków gromkim wybuchem śmiechu.

--- Z drugiej jednak strony --- ciągnął minister --- jeśli Duch będzie się w dalszym ciągu wzbraniał przed użyciem oliwy "Wschód słońca", to trzeba zabrać mu te jego łańcuchy. Bo inaczej hałasy dochodzące z korytarza nie pozwolą nam zmrużyć oka w nocy.

Ale przez resztę tygodnia nic im nie mąciło snu, a jedynym faktem budzącym ich zainteresowanie było stałe odnawianie się krwawej plamy na podłodze biblioteki. Zjawisko raczej dziwne, zwłaszcza że pan Otis zawsze zamykał na noc drzwi od biblioteki na klucz, a okiennice ryglowano żelaznymi sztabami. Plama zmieniała kolor niczym kameleon, co również wywołało szereg komentarzy. Czasem była matowoceglasta, czasem cynobrowa, czasem jasnopurpurowa, a raz, gdy zeszli do biblioteki, aby wspólnie odprawić rodzinne mo-dły wedle prostego obrządku Wolnego Amerykańskiego Reformowanego Kościoła Episkopalnego, przekonali się, że plama przybrała kolor szmaragdowy. Te kalejdoskopowe zmiany oczywiście bawiły wszystkich i co wieczór robiono liczne zakłady w tym względzie. Jedyną osobą, która nie brała udziału w ogólnej wesołości, była Wirginia, bo z jakiegoś niewytłuma-czonego powodu widok plamy krwi na podłodze napełniał ją smutkiem i omal nie wybuchnęła płaczem tego wieczoru, gdy stała się ona szmaragdowa.

Drugie ukazanie się Ducha miało miejsce w nocy z niedzieli na poniedziałek. Wkrótce po udaniu się na spoczynek rodzina Otisów została zaalarmowana przerażającym łoskotem dochodzącym z hallu. Zbiegli pośpiesznie na dół i przekonali się, że potężna, stara zbroja zsunęła się ze swego stojaka i runęła na kamienną posadzkę, a na krześle o wysokim oparciu siedzi Duch Canterville'ów z wyrazem cierpienia na twarzy i rozciera sobie kolana. Bliźniacy, którzy nie omieszkali zabrać ze sobą rurek do strzelania grochem, z miejsca wypuścili na Ducha dwa pociski z taką celnością, jaką można osiągnąć tylko dzięki długiej praktyce na nauczycielu kaligrafii, podczas gdy minister Stanów Zjednoczonych wymierzył w Ducha swój pistolet i wezwał go zgodnie z obowiązującą w Kalifornii etykietą, aby podniósł ręce do góry. Duch zerwał się jak oparzony, wydając dziki okrzyk wściekłości, i przesunął się poprzez nich jak mgła, zdmuchując po drodze świecę, którą trzymał w ręku Washington Otis, i pogrążając wszystko w absolutnej ciemności. Gdy znalazł się już na szczycie schodów i nieco ochłonął, postanowił uraczyć wszystkich swą słynną salwą szatańskiego śmiechu. Nieraz już, przy nie byle jakich okazjach, szatański śmiech oddawał mu nieocenione usługi. Podobno spowodował on kiedyś, że peruka lorda Rakera posiwiała w ciągu jednej nocy, a na pewno przyczynił się do tego, że trzy francuskie guwernantki lady Canterville wymówiły w środku miesiąca swe usługi. A więc zaniósł się i teraz najbardziej szatańskim ze swych śmiechów, a stare sklepienia po dwakroć go powtórzyły --- lecz zaledwie ów straszny pogłos zamarł, otworzyły się drzwi i wyszła ze swej sypialni pani Otis w jasnoniebieskim szlafroczku.

--- Obawiam się, że pan się niedobrze czuje --- powiedziała --- przyniosłam więc butelkę nalewki leczniczej doktora Dobella. Jeśli to niedyspozycja żołądkowa, przekona się pan, co to za znakomity środek.

Duch zmierzył ją spojrzeniem pełnym wściekłości, po czym podjął zabiegi przygotowa-wcze do zamienienia się w wielkiego czarnego psa. Osiągnięcie owo przyniosło mu zasłużony rozgłos i jemu to właśnie rodzinny lekarz Canterville'ów przypisywał pomieszanie zmysłów wuja obecnego lorda, czcigodnego Thomasa Hortona. Odgłos kroków spowodował jednak, że teraz zrezygnował ze swego zamiaru i poprzestał jedynie na normalnym zniknięciu i wydaniu głuchego cmentarnego jęku, tak że bliźniacy nie zdążyli już uczynić mu żadnej krzywdy.

W końcu znalazł się w swoim pokoju, gdzie całkowicie załamany oddał się niezwykle gwałtownemu wzburzeniu. Wulgarność bliźniaków, rażący materializm pani Otis --- były to oczywiście rzeczy szalenie irytujące, ale najbardziej czuł się przybity tym, że jak się okazało, nie był już zdolny do noszenia pełnej zbroi. Żywił bowiem nadzieję, że nawet nowoczesnymi Amerykanami wstrząsnąłby widok Ducha w pancerzu, jeśli już nie z bardziej oczywistych powodów, to choćby ze względu na szacunek dla ich narodowego poety Longfellowa *, nad którego pełnymi wdzięku i powabu zwrotkami strawił niejedną godzinę nudy w okresach pobytu Canterville'ów w Londynie. A przecież to była jego własna zbroja! Wzbudziła ogólny podziw, gdy przywdział ją na turnieju w Kenilworth, gdzie sama królowa gorąco go za nią komplementowała. A teraz, ledwie założył ją na siebie, ugiął się pod ciężarem grubych napierśników i stalowego hełmu i zwalił się ciężko na kamienną posadzkę, ścierając skórę z obu kolan i boleśnie nadwerężając przegub prawej ręki.

Przez kilka następnych dni czuł się bardzo źle i opuszczał pokój jedynie, aby utrzymać plamę krwi w należytym stanie. Po pewnym jednak czasie, dzięki troskliwemu baczeniu na siebie, powrócił do zdrowia i postanowił podjąć trzecią próbę przerażenia ministra Stanów Zjednoczonych i jego rodziny.

Na datę swojego następnego ukazania się wybrał piątek siedemnastego sierpnia i większą część tego dnia spędził na przeglądaniu garderoby, decydując się ostatecznie na szeroki kapelusz z odgiętym rondem przystrojony czerwonym piórem, całun z falbankami u dłoni i u szyi oraz na zardzewiałą szpadę. Pod wieczór zerwała się gwałtowna burza z deszczem, a wiatr był tak silny, że drzwi i okna starego zamku trzęsły się i łomotały. Uwielbiał taką pogo-dę. Jego plan działania był następujący: cicho i spokojnie wsunie się do pokoju Washingtona Otisa, zasiądzie w nogach jego łóżka, wyda z siebie odpowiednie chichoty, a następnie przy akompaniamencie powolnej muzyki trzykrotnie przebije się szpadą. Miał do Washingtona szczególną urazę, bo zdawał sobie w pełni sprawę, że to on właśnie, posługując się płynem

* Longfellow Henry Wodsworth (1807---1882) --- poeta amerykański, popularyzator i tłumacz literatury europejskiej.

Pinkertona, zwykł usuwać słynną canterville'owską plamę krwi. Po doprowadzeniu tego lekkomyślnego i niezrównoważonego młodzieńca do stanu absolutnego przerażenia uda się do pokoju ministra i jego żony, umieści swą zimną i wilgotną dłoń na czole pani Otis, a jednocześnie wsączy syczącym szeptem w ucho jej drżącego męża "straszliwą tajemnicę kostnicy". Jeśli chodzi o małą Wirginię, to nie był całkiem zdecydowany, co zrobi. Nigdy mu najmniejszej krzywdy nie wyrządziła, była śliczna i subtelna. Parę głuchych jęków z szafy, pomyślał, najzupełniej wystarczy, a gdyby jej to nie obudziło, mógłby ewentualnie ściągnąć z niej kołdrę swymi kościstymi palcami. Natomiast bliźniacy zasłużyli na porządną nauczkę. Przede wszystkim, rzecz prosta, usiądzie im na piersiach, wywołując w nich uczucie obezwła-dniającego koszmaru. Następnie stanie między łóżkami, przybierze postać zzieleniałego, lodowatozimnego trupa i stać tam będzie tak długo, póki ich nie sparaliżuje przerażenie, w końcu zrzuci z siebie całun i zacznie pełzać po pokoju łyskając nagimi kośćmi i przewracając jednym okiem jako "Głupi Daniel, czyli szkielet samobójcy" --- rola, w której przy niejednej już okazji wywołał wielkie wrażenie i którą uważał osobiście za nie gorszą od swego słynnego "Obłąkanego Marcina, czyli zamaskowanej tajemnicy".

O pół do jedenastej słyszał, jak rodzina Otisów rozchodzi się do swoich pokojów na nocny spoczynek. Przez pewien czas niepokoiły go dzikie wybuchy śmiechu bliźniaków, którzy z niefrasobliwą wesołością małych chłopców baraszkowali jeszcze przed pójściem do łóżek, ale kwadrans po jedenastej zapanował całkowity spokój, więc z wybiciem północy przystąpił do dzieła. Zakrakał kruk z gałęzi starego cisa, sowa uderzyła skrzydłami w okno, wiatr błąkał się zawodząc wokół domu --- lecz rodzina Otisów spała smacznie nieświadoma swego losu, a ponad odgłosy deszczu i burzy wzbijało się wysoko głośne chrapanie ministra Stanów Zjednoczonych.

Duch Canterville'ów chyłkiem wyłonił się z dębowej boazerii, złowieszczy uśmieszek wykrzywił mu okrutne, pomarszczone usta. Księżyc ukrył swą twarz poza chmurą, gdy mijał wielkie okno w wykuszu, w którym stała jego własna zbroja obok zbroi zamordowanej przez niego małżonki, obie ozdobione herbami z lazuru i złota. Sunął dalej i dalej, niby złowrogi cień, poprzez ciemność, która zdała się go nienawidzić. Myślał przez moment, że coś go wzy-wa z zaświatów, ale był to jedynie skowyt psa na odległej Czerwonej Farmie --- więc ruszył w swoją drogę, żując zapomniane już dziś szesnastowieczne przekleństwa i od czasu do czasu przecinając nocne powietrze zardzewiałą szpadą. W końcu znalazł się przy zakręcie korytarza wiodącego do pokoju Washingtona. Znowu się na chwilę zatrzymał, a wiatr rozwiał mu długie, siwe włosy wokół głowy oraz w sposób fantazyjny i nieco groteskowy wydął fałdy trupiego całunu, co sprawiało niebywale przerażający efekt. Zegar wybił następny kwadrans i Duch poczuł, że oto nadszedł czas. Zachichotał półgębkiem do siebie i wysunął się za róg korytarza; ale zaledwie to uczynił, cofnął się czym prędzej wydając żałosny jęk przerażenia i zasłaniając wyblakłą twarz długimi, kościstymi dłońmi. Naprzeciwko niego stał inny straszliwy Duch, sztywny jak wycięty z obrazu i potworny niby sen szaleńca. Czaszkę miał łysą, twarz okrągłą, tłustą i bladą --- i stał tam zastygły w okropnym uśmiechu. Z jego oczu biły szkarłatne promienie światła, szeroko rozwarte usta buchały ogniem, ohydna trupia szata, jak jego własna, otulała go niby bezszelestny śnieg postać Tytana. Na piersi widniała karta, na której dziwnymi antycznymi literami wypisano coś, co wydawało się cedułą hańby, listą straszliwych grzechów czy potwornym kalendarium zbrodni --- w prawej zaś ręce dzierżył wzniesiony wysoko błyszczący stalą miecz.

Ponieważ Duch nigdy przedtem żadnego Ducha nie oglądał, nic więc dziwnego, że się przestraszył i raz jeszcze spojrzawszy na okropną zjawę pierzchnął do swego pokoju, potyka-jąc się o swój przydługi całun i gubiąc po drodze zardzewiałą szpadę, która wpadła w wystawiony na korytarz but do konnej jazdy pana Otisa, gdzie ją następnego ranka znalazł służący. Gdy wreszcie schronił się w zacisze swego prywatnego apartamentu, legł na nędznym, twardym łożu i zasłonił twarz całunem. Po pewnym jednak czasie stary, dzielny Duch Canterville'ów zebrał się w sobie i postanowił, że o świcie pójdzie i rozmówi się z drugim Duchem. Zaledwie jutrzenka musnęła swym srebrnym dotknięciem okoliczne wzgórza, powrócił tam, gdzie jego oczy po raz pierwszy ujrzały przerażającą zjawę. Bądź co bądź dwa duchy są lepsze niż jeden --- pomyślał. --- Z pomocą nowego przyjaciela może łatwiej i bezpieczniej uda się okiełznać bliźniaki. Gdy znalazł się na miejscu, uderzył go widok straszny. Coś musiało się widocznie upiorowi przytrafić, bo świetliste promienie nie biły już z jego zapadłych oczu, błyszczący miecz wypadł mu z ręki, on sam zaś stał oparty o ścianę w pozycji nad wyraz niewygodnej i sztucznej. Duch Canterville'ów rzucił się naprzód, by chwycić go w ramiona, i w tym momencie, ku jego przerażeniu, głowa upiora wypadła mu z rąk i potoczyła się po kamiennej posadzce, reszta zaś postaci osunęła się bezwładnie --- i przekonał się, że obejmuje rękoma biały muślin z zasłon na łóżko, miotłę i nóż kuchenny, a u jego stóp spoczywa wielka wydrążona rzepa! Nie był w stanie pojąć, na czym polegała ta przedziwna transfo-rmacja, więc z gorączkowym pośpiechem zerwał z piersi upadłego Ducha kartę i w szarawym jeszcze świetle poranka odczytał te przerażające słowa:

DUCH OTISÓW

Jedyny, prawdziwy i autentyczny upiór.

Strzeżcie się naśladownictwa!

Wszystkie inne duchy są fałszywe!

Nagle wszystko stało się jasne. Wydrwiono go, oszukano, wyprowadzono w pole! Kłapnął bezzębnymi szczękami, oczy mu zapłonęły groźnym, odwiecznym błyskiem Canterville'ów i wznosząc wysoko ponad głowę swe suche dłonie poprzysiągł, zgodnie z kwiecistą frazeologią starożytnej szkoły, że zanim kur dwakroć zagra na swym rogu radości, krwawe spełnią się czyny i Mord bezszelestnymi stopy zamek nawiedzi. Zaledwie wypowiedział tę straszliwą przysięgę, na krytym czerwoną dachówką dachu odległego domostwa zapiał kogut. Więc Duch tylko zaniósł się przeciągłym, gorzkim, głucho brzmiącym śmiechem i czekał. Mijały długie godziny, ale kogut z bliżej nie znanych przyczyn po raz wtóry się nie odezwał. W końcu, gdy o godzinie pół do ósmej pojawiła się służba, zmuszony był przerwać złowieszcze czuwanie i przemknął się z powrotem do swego pokoju, gdzie oddał się rozmyślaniom nad płonnością nadziei i nieosiągalnością celów. Następnie przewertował dwie ulubione księgi o dawnych rycerzach i niezbicie stwierdził, że nigdy jeszcze się nie zdarzyło, aby kogut zawiódł i drugi raz nie zapiał, gdy posługiwano się ową przysięgą.

--- Niech zginie i przepadnie to wstrętne ptaszysko --- mruczał --- jeszcze nadejdzie dzień, w którym przebiję mu gardziel ostrym grotem mej włóczni i zmuszę go, aby specjalnie dla mnie zapiał, a będzie to sygnał śmierci!

W końcu ułożył się wygodnie w dużej, ołowianej trumnie i wypoczywał w niej do wieczora.

4

Przez cały następny dzień Duch był bardzo słaby i znużony. Zaczął odczuwać skutki ogromnego podniecenia, w jakim żył przez ostatnie cztery tygodnie. Nerwy miał w strzępach, najmniejszy szelest podrywał go na nogi. Pięć dni nie opuszczał swego pokoju zaniedbując nawet krwawą plamę w bibliotece. Jeśli rodzina Otisów nie umiała jej należycie ocenić, to tym samym nie jest jej godna. Widocznie byli to ludzie przyziemni, całkowicie zmaterializowani i niezdolni do zrozumienia symbolicznych wartości zjawisk nadprzyrodzonych. Takie rzeczy, jak fantasmagoryczne widziadła lub kwestie związane z rozwojem ciał astralnych, to już była oczywiście całkiem inna sprawa i on sam nie miał na to wpływu. Niemniej do jego świętych obowiązków należało ukazywać się raz na tydzień w korytarzu oraz w pierwszą i trzecią środę każdego miesiąca wychylać się z wielkiego okna w wykuszu i zanosić szyder-czym śmiechem --- i nie widział obecnie sposobu, jak by mógł z honorem wymigać się od wypełniania tych czynności. Wprawdzie bardzo nieładnie poczynał sobie za życia, ale teraz był niezwykle w sprawach nadprzyrodzonych skrupulatny. Przez następne trzy soboty krążył więc jak dawniej po korytarzu w godzinach od dwunastej do trzeciej nad ranem, lecz podej-mował przy tym wszelkie dostępne środki ostrożności, aby nikt go ani widzieć, ani usłyszeć nie mógł. Zdejmował buty, stąpał lekko po zniszczonych przez korniki deskach podłogi, zasłonięty czarnym, obszernym, aksamitnym płaszczem, i oliwił łańcuchy płynem "Wschód słońca". A czuję się w obowiązku stwierdzić, że wiele musiał przezwyciężyć wewnętrznych oporów, zanim zastosował ten ostatni środek. Jednak pewnego wieczoru, gdy rodzina Otisów jadła obiad, wkradł się do pokoju amerykańskiego ministra i zabrał buteleczkę zbawczego płynu. Początkowo sam do siebie czuł pogardę, gdy oliwił nim swe łańcuchy, ale miał na tyle rozsądku, że wkrótce bezstronnie ocenił wszelkie tego środka zalety i doszedł do wniosku, iż w pewnym oczywiście stopniu służy on jego celom. Mimo wszystko jednak nie pozostawiono go w spokoju. Tak jak i przedtem, natrafiał na rozciągane w poprzek korytarza sznurki i często się o nie w ciemności potykał, a raz, gdy przywdział kostium "Czarnego Izajasza, czyli Myśliwca Lasów Hogley", upadł i potłukł się dotkliwie, ponieważ stąpnął na maślaną ślizga-wkę, którą bliźniacy specjalnie dla niego przygotowali między wejściem do Komnaty Gobelinowej a szczytem dębowych schodów. Ta ostatnia zniewaga tak nim wstrząsnęła, że zdecydował się na podjęcie kroków ostatecznych dla zachowania zarówno swej osobistej godności, jak i pozycji towarzyskiej. Postanowił więc następnej już nocy nawiedzić zuchwałych wychowanków Eton w swej niezapomnianej roli "Szalonego Ruperta, czyli Bezgłowego Lorda".

Nie występował w niej od przeszło siedemdziesięciu lat; ściślej --- od czasu gdy tak bardzo przeraził lady Barbarę Modish, że natychmiast zerwała zaręczyny z dziadkiem obecnego lorda Canterville i uciekła do Gretna Green *, aby poślubić tam pięknego Jacka Caste-lona, oświadczając przy tym, że nic na świecie nie jest w stanie zmusić jej do związania się z rodziną, która pozwala na to, by straszliwe upiory mogły sobie spacerować po zamkowym tarasie wśród zapadającego zmierzchu. Biedny Jack zginął wkrótce w pojedynku z lordem Canterville, który odbył się na łąkach Wandsworth, a zanim rok minął, lady Barbara zmarła przebywając u wód w Tunbridge Wells --- a więc sumując to wszystko, ówczesny jego występ został uwieńczony niemałym sukcesem. Niemniej rola ta wymagała bardzo starannej "charakteryzacji", o ile wolno mi użyć gwary teatralnej w odniesieniu do jednego z największych sekretów z dziedziny zjawisk nadprzyrodzonych zamiast zastosować w tym miejscu bardziej naukowy termin z zakresu Wiedzy Tajemnej. Konieczne przygotowania zabrały mu trzy godziny, zanim poczuł się w pełni zadowolony ze swego wyglądu. Wprawdzie długie buty do konnej jazdy były na niego za duże i nie mógł znaleźć jednego z pary pistoletów, ale te szczegóły nie miały większego znaczenia i wraz z wybiciem kwadransa po pierwszej wyłonił się z boazerii, a następnie prześliznął przez korytarz. Gdy dotarł do pokoju zajmowanego przez bliźniaki, który, co powinienem był wspomnieć, nazywano Błękitną Komnatą ze względu na kolor zasłon, spostrzegł, że drzwi są lekko uchylone. Pragnąc, aby jego ukazanie wypadło jak najbardziej efektownie, rozwarł je szeroko gwałtownym pchnięciem i w tejże chwili chlusnęła na niego woda, mocząc go aż do skóry, a spadający z góry dzban chybił jego lewego ramienia o parę zaledwie cali. Jednocześnie posłyszał tłumione chichoty dochodzące z zasłoniętych kotarami łóżek. Wstrząs, jakiego doznał jego system nerwowy, był tak potężny, że uciekł do swego pokoju i przez następny dzień leżał powalony ciężkim przeziębieniem. W całej tej sprawie pocieszający był jedynie fakt, że stając się Bezgłowym Lordem nie zabrał ze sobą do pokoju bliźniaków głowy, bo gdyby to uczynił, skutki byłyby znacznie poważniejsze.

Musiał więc porzucić wszelkie nadzieje, że uda mu się kiedykolwiek przestraszyć kogoś

* Gretna Green --- miejscowość, gdzie udziela się ślubów bez względu na wiek kandydatów.

z tej nieokrzesanej amerykańskiej rodziny, i zadowalał się jedynie normalnym błądzeniem po zamkowych korytarzach w nocnych filcowych pantoflach, z grubym czerwonym szalem na szyi, gdyż obawiał się przeciągów, i z małym arkebuzem * przy boku, na wypadek niespo-dziewanego ataku bliźniaków.

Ostateczny cios zadano mu w dniu dziewiętnastego września wieczorem. Znajdował się wówczas w obszernym hallu wejściowym, pewny, że nikt mu tam nie zakłóci spokoju, i zaba-wiał się wypisywaniem satyrycznych komentarzy na wielkich, wykonanych przez Soroniego fotografiach ministra Stanów Zjednoczonych i jego małżonki, którymi ostatnio zastąpiono rodowe portrety Canterville'ów. Ubrał się tego dnia skromnie, lecz schludnie w długi całun poznaczony cmentarnym błotem, dolną szczękę przewiązał kawałkiem żółtego płótna, a w ręku trzymał latarnię i łopatę grabarza, które właśnie na chwilę odstawił. Był to ściśle biorąc kostium "Jonasza bez Grobu, czyli Porywacza Ciał z Chartsey Barn", jednej z jego najwybitniejszych personifikacji, którą Canterville'owie dobrze musieli zapamiętać, gdyż stała się istotną przyczyną długotrwałego sporu z ich sąsiadem, lordem Rufford. Dochodziła mniej więcej druga piętnaście nad ranem i o ile mógł być pewny, nikt w całym domu się nie poruszał. Lecz gdy zdążał w kierunku biblioteki, aby sprawdzić, czy pozostał jeszcze jakiś ślad plamy krwi, nagle z ciemnego kąta wyskoczyły dwie postacie, które zapamiętale wywijając wzniesionymi do góry rękami wrzasnęły "Buuu!" prosto mu do ucha.

Wpadł w zrozumiałą w tych okolicznościach panikę i rzucił się ku schodom, lecz tam czuwał już Washington Otis z wielką ogrodową strzykawką. Osaczony ze wszystkich stron przez wrogów i niemal przez nich ujęty, zniknął w ostatniej chwili w wielkim żelaznym piecu, który szczęściem dla niego nie był rozpalony. Musiał brnąć przez wszelkiego rodzaju rury i przewody kominowe, zanim dotarł do swego pokoju w stanie opłakanym --- powalany, wstrząśnięty i zrozpaczony.

Od tego czasu nie widywano go już więcej, bo zaniechał swych nocnych eskapad. Bliźniacy nieraz jeszcze zasadzali się na niego i noc w noc posypywali korytarz łupinami orzechów ku wielkiemu niezadowoleniu rodziny i służby --- ale były to już z ich strony wysiłki daremne. Stało się jasne, że Duch był zbyt dotknięty, aby się znowu pojawić. Pan Otis mógł więc podjąć ogromny wysiłek spisywania historii Partii Demokratycznej, nad czym od kilku już lat pracował, pani Otis wyprawiła wspaniałe ogrodowe przyjęcie, które zachwyciło całe sąsiedztwo, chłopcy powrócili do gry w hokeja, baka, pokera i innych narodowych amerykańskich rozrywek, a Wirginia jeździła na swym kucyku po okolicznych dróżkach w asyście młodego księcia Cheshire, który przybył do Canterville Chase na ostatni tydzień swo-ich wakacji. Ogólnie uważano, że Duch opuścił zamek, i pan Otis zawiadomił nawet o tym listownie lorda Canterville, który w odpowiedzi wyraził swoje wielkie z tej nowiny zadowolenie, załączając wyrazy szacunku dla szanownej małżonki ministra.

Lecz mylono się, bo Duch dalej przebywał w zamku, a chociaż ciężko zapadł na zdro-wiu, bynajmniej nie zasypiał gruszek w popiele, zwłaszcza gdy dowiedział się, że w Canterville Chase przebywa młody książę Cheshire, którego cioteczny dziad, lord Francis Stillton, założył się kiedyś o sto gwinei z pułkownikiem Carbury, że zagra w kości z Duchem Canterville'ów, a następnego dnia znaleziono go na podłodze saloniku gry, złożonego ciężkim para-liżem; i choć sędziwego dożył wieku, nie był już nigdy w stanie wymówić innych słów poza "para szóstek". Zdarzenie to było w swoim czasie ogólnie znane, chociaż naturalnie, ze względu na uczucia obu szlachetnych rodzin, uczyniono wszystko, by sprawę zatuszować; pełną relację uwzględniającą wszystkie okoliczności tej historii znaleźć można w trzecim tomie lorda Tattle "Wspomnień o Księciu Regencie i jego przyjacielu". A poza tym zależało duchowi, by wykazać, że nie stracił jeszcze całkiem wpływu na ród Stilltonów, gdyż był z nim spowinowacony przez swą bliską kuzynkę, która en secondes noces ** wyszła za Sieur

* Arkebuz --- jeden z pierwszych typów ręcznej broni palnej.

** En secondes noces (franc.) --- tu: w drugim małżeństwie.

de Bulkeleya, od niego zaś, jak ogólnie wiadomo, książęta Cheshire w prostej linii się wywo-dzą. Z tych więc względów Duch zajął się pieczołowicie koniecznymi przygotowaniami, chcąc objawić się młodemu adoratorowi Wirginii w całej krasie swego sławnego wcielenia, jako "Mnich Wampir, czyli Blady Benedyktyn", w której to roli wywierał tak wstrząsające wrażenie, że na przykład lady Startup ujrzawszy go w fatalną dla siebie wigilię nowego tysiąc siedemset sześćdziesiątego czwartego roku została tknięta atakiem tak straszliwego wrzasku, że w trzy dni później zmarła na apopleksję, zdążywszy jednak przedtem wydziedziczyć Canterville'ów, mimo że byli jej najbliższymi kuzynami, i zapisać wszystkie pieniądze swemu londyńskiemu farmaceucie. Ale Ducha Canterville'ów w ostatnim niemal momencie przygo-towań zdjął paniczny strach przed bliźniakami, nie był w stanie opuścić swego pokoju i mło-dy książę mógł dalej spać spokojnie w Sypialni Królewskiej, by pod zdobnym pióropuszami baldachimem śnić o Wirginii.

5

Parę dni później Wirginia i jej kędzierzawy rycerzyk wybrali się konno na przejażdżkę po brockleyskich łąkach. Młoda dama, skacząc przez żywopłot, fatalnie rozdarła swą ama-zonkę, zawróciła więc do domu i weszła tylnym wejściem, aby nikt jej nie mógł zobaczyć. Gdy przebiegała obok Komnaty Gobelinowej, spostrzegła, że drzwi do niej są otwarte, a słysząc jakiś szmer i myśląc, że to zapewne pokojówka matki przyniosła tam, jak miała w zwyczaju, swoją robótkę, zajrzała do środka, chcąc prosić ją o zacerowanie podartej spódnicy. Jakież było jej zdumienie, gdy zamiast pokojówki ujrzała Ducha Canterville'ów we własnej osobie! Siedział przy oknie i spoglądał na rozwiewające się w powietrzu złoto pożółkłych już drzew i opętany taniec czerwonych liści po parkowej alei, głowę oparł na dłoni, cała jego postawa była wyrazem ostatecznej rozpaczy. Widok ten był tak smutny, że Wirginię --- której pierwszą myślą było uciec czym prędzej do swego pokoju i zamknąć się na klucz --- wype-łniło ogromne współczucie i postanowiła jakoś go pocieszyć. A że stąpała lekko, a jego melancholia była bardzo głęboka, więc nie spostrzegł jej, póki pierwsza nie zaczęła mówić:

--- Żal mi cię, Duchu! --- szepnęła. --- Ale moi bracia jutro wracają do Eton, więc jeśli tylko będziesz się grzecznie zachowywał, nikt ci już krzywdy nie uczyni.

--- To absurd wymagać ode mnie, żebym się grzecznie zachowywał --- odparł Duch, patrząc ze zdumieniem na śliczną, młodą panienkę, której starczyło odwagi, by wdać się z nim w rozmowę. --- Tak, to zupełny absurd --- powtórzył. --- Niestety, muszę szczękać tymi łańcuchami, wyć przez dziurki od kluczy i w ogóle snuć się nocami po zamku! Na tych bowiem czynnościach polega cały sens mojego istnienia.

--- To wcale nie jest żaden sens twojego istnienia --- powiedziała Wirginia --- sam przecież dobrze wiesz, że byłeś kiedyś niegodziwy. Pani Umney mówiła nam zaraz po naszym przyjeździe, że zabiłeś własną żonę!

--- No cóż, nie można tego ukryć --- odparł Duch nieco opryskliwie. --- Ale jest to czysto prywatna sprawa naszej rodziny i nie należy się do tego wtrącać.

--- Bardzo nieładnie kogoś zabijać --- powiedziała Wirginia z pełną wdzięku purytańską powagą, która czasem w niej się odzywała, przejęta zapewne od przodków z Nowej Anglii.

--- Ach, jak ja nie cierpię tej taniej surowości abstrakcyjnej etyki! Moja żona była bardzo brzydka, fatalnie mi krochmaliła kołnierzyki i nie miała pojęcia o gotowaniu. Gdy kie-dyś w Hogley Woods ustrzeliłem kozła, wspaniałego roczniaka, to wiesz, jak mi go przyrzą-dziła? Zresztą nie ma co do tego wracać, co było, to było, ale w każdym razie jej bracia niezbyt ładnie postąpili zagłodziwszy mnie na śmierć, chociaż ją, co tu dużo ukrywać, zabiłem.

--- Zagłodzili cię na śmierć? Ach, panie Duchu, chciałam powiedzieć, szanowny sir Simonie, może byś coś zjadł? Mam tu jeszcze kanapkę w torebce.

--- Nie, dziękuję, teraz już w ogóle nie jadam. Ale to bardzo miło z twojej strony, że się o to zatroszczyłaś. Jesteś znacznie sympatyczniejsza od całej reszty tej twojej okropnej, wulgarnej, nieokrzesanej i podstępnej rodziny!

--- Milcz, Duchu! --- krzyknęła Wirginia tupiąc nogą. --- Sam jesteś bez wychowania, okropny i wulgarny, a jeśli chodzi o uczciwość, to kto, jak nie ty, wykrada mi farby z pudełka, żeby odnawiać krwawą plamę na podłodze w bibliotece! Najpierw zabrałeś mi wszystkie czerwienie razem z cynobrem, tak że nie mogłam malować zachodów słońca, potem wziąłeś szmaragdową zieleń i żółcie chromowe, i w końcu zostało mi tylko indygo i chińska biel. Mogę teraz malować same obrazki księżycowe, które zawsze działają przygnębiająco i wcale nie są takie łatwe. Nigdy na ciebie nie skarżyłam, choć mi to porządnie dokuczyło! I tylko się ośmieszyłeś, bo czy kto kiedy widział szmaragdową krew?

--- Istotnie --- rzekł potulnie Duch --- ale nie miałem wyjścia. Bardzo teraz trudno o prawdziwą krew, a od kiedy Washington zaczął tym "Paragonem" wybielać plamy, co miałem robić? Musiałem używać twoich farb. Jeśli zaś chodzi o właściwe kolory, to kwestia gustu: Canterville'owie na przykład mają błękitną krew, a nie czerwoną, i to najbłękitniejszą w całej Anglii. Zresztą co to was, Amerykanów, obchodzi!

--- Nie masz najmniejszego pojęcia, co nas obchodzi, a co nie, i najlepiej by było, gdy-byś wyemigrował do Ameryki i nieco rozszerzył swoje horyzonty. Ojciec z wielką przyje-mnością zapewni ci bezpłatną podróż, a chociaż, na wszelkiego rodzaju duchy cło jest bardzo wysokie, nie będzie z tym kłopotu, bo wszyscy celnicy są demokratami. W Nowym Jorku stałbyś się na pewno przebojem sezonu. Mieszka tam bardzo dużo osób, które chętnie dałyby przynajmniej sto tysięcy dolarów, by mieć chociaż dziadka, a co dopiero mówić o rodowym Duchu!

--- Nie sądzę, żeby mi Ameryka przypadła do gustu!

--- Bo nie mamy tam żadnych ruin ani zabytków --- powiedziała ironicznie Wirginia.

--- Ani ruin, ani zabytków! --- powtórzył Duch. --- Za to macie tę waszą flotę morską i ten wasz specyficzny sposób bycia!

--- Dobranoc! Idę poprosić ojca, żeby przedłużył bliźniakom wakacje o tydzień!

--- Ach, proszę cię, panno Wirginio, nie odchodź jeszcze! --- wykrzyknął Duch. --- Jestem tak samotny i nieszczęśliwy, że nie wiem, co mam ze sobą począć. Nawet spać nie mogę, bo już nie umiem zasnąć.

--- To już zupełny nonsens! Trzeba po prostu położyć się do łóżka i zgasić świecę. Nic łatwiejszego, jak zasnąć; czasem znacznie trudniej jest nie zasnąć, zwłaszcza w kościele. Nawet małe dzieci wiedzą, jak to się robi, a przecież nie są specjalnie mądre!

--- Nie spałem już trzysta lat --- powiedział smutno Duch, a piękne, błękitne oczy Wirginii rozszerzyły się ze zdumienia. --- Od trzystu lat oka nie zmrużyłem i już zaczyna mnie to męczyć.

Wirginia spoważniała, jej małe, kształtne usta zadrgały jak płatki róży. Podeszła do niego, uklękła, podniosła oczy i spojrzała w jego starczą, wyblakłą twarz.

--- Mój biedny, biedny Duchu --- wyszeptała. --- Może nie masz gdzie spokojnie spać?

--- Daleko, daleko za sosnowymi lasami --- zaczął mówić cichym, rozmarzonym gło-sem --- jest mały ogród, rośnie tam wysoka i miękka trawa, kwiaty cykuty są niby wielkie białe gwiazdy i słowik śpiewa nieprzerwanie całą noc. Całą długą noc śpiewa nieprzerwanie, a chłodny, kryształowy księżyc spogląda z góry i ogromny cis rozkłada swe potężne ramiona nad tymi, którzy śpią.

Oczy Wirginii zaszły łzami, twarz ukryła w dłoniach.

--- To Ogród Śmierci! --- wyszeptała.

--- Tak, Śmierć. Jakże piękna musi być Śmierć! Ach, leżeć w miękkiej, brunatnej ziemi z rozkołysanymi trawami ponad głową i wsłuchiwać się w ciszę! Nie mieć wczoraj i nie mieć jutra. Zgubić czas, wybaczyć życiu, spoczywać w spokoju. Ty jednak możesz mi pomóc! Możesz otworzyć dla mnie Wrota Śmierci, bo Miłość zawsze jest z tobą, a Miłość silniejsza jest niż Śmierć.

Wirginia słysząc to zadrżała, przebiegł ją zimny dreszcz.

Przez parę chwil trwała cisza. Zdawało jej się, że przeżywa straszny sen.

Duch znowu zaczął mówić, a głos jego był niby westchnienie wiatru:

--- Czy znasz starą przepowiednię wypisaną we wnęce okna biblioteki?

--- Ach tak, naturalnie --- rzekła Wirginia, wznosząc ku niebu oczy. --- Umiem ją na pa-mięć. Napisana jest takimi dziwnymi, starymi literami, że trudno ją odczytać. Ma tylko sześć linijek, ale nie wiem, co one znaczą:

Gdy wywoła złote dziewczę

Modlitwę na usta grzeszne,

Gdy da uschły migdał kwiecie,

Kiedy załka małe dziecię,

Wtedy, po nieszczęściach tylu,

Pokój będzie w Canterville'u.

--- Oznacza to --- powiedział smutno Duch --- że za mnie musisz płakać i moje grzechy opłakiwać, bo ja nie mam łez; i modlić się musisz za moją duszę, bo ja nie mam wiary, a jeśli zawsze pozostaniesz tak pełna słodyczy, dobra i subtelna, to Anioł Śmierci zlituje się nade mną. Ukażą ci się w ciemnościach nocy przerażające zjawy, ohydne głosy szeptać ci będą do ucha, ale żadna nie spotka cię krzywda, bo moce piekielne nie są w stanie pokonać czystości dziecka.

Wirginia milczała, a Duch załamawszy ręce w ostatecznej rozpaczy patrzył na jej po-chyloną, złotą główkę. Nagle podniosła się blada, z dziwnym błyskiem w oczach.

--- Nie boję się niczego --- rzekła stanowczo --- i prosić będę Anioła, aby miał nad tobą litość.

Duch powstał z fotela tłumiąc okrzyk radości, pochylił się i ze staroświecką galanterią ucałował jej dłoń. Palce miał zimne jak lód, jego wargi paliły jak ogień, ale Wirginia nie usu-nęła się, gdy prowadził ją przez pociemniały pokój.

Na wyblakłych ściennych obiciach wyobrażeni byli mali myśliwi. Dmuchali w swe haftowane rogi i dziecinnymi rączkami dawali jej znaki, aby cofnęła się, póki czas: "Wracaj, mała Wirginio! --- wołali. --- Wracaj!" --- ale Duch jeszcze mocniej ścisnął jej dłoń, a ona zamknęła oczy, aby ich nie widzieć. Straszliwe potwory o jaszczurczych ogonach i wytrze-szczonych oczach mrugały ku niej z rzeźbionego kominka i syczały: "Strzeż się, mała Wirginio, strzeż się! Kto wie, czy cię jeszcze zobaczymy" --- ale Duch przyśpieszył kroku, a Wirginia nie chciała ich słyszeć. Gdy doszli do ściany, Duch zatrzymał się i wyszeptał słowa, których nie zrozumiała. Otworzyła oczy i przekonała się, że ściana pomału znika jak we mgle, a przed nią rozwarła się ogromna, ciemna jaskinia. Owiał ją zimny wicher i poczuła, że coś ją mocno ciągnie za sukienkę.

--- Szybko, szybko --- wykrzyknął Duch --- bo może być za późno!

W tej samej chwili boazeria zawarła się za nimi i Pokój Gobelinowy znowu był pusty.

6

Dziesięć minut później zabrzmiał dzwonek na popołudniową herbatę, a ponieważ Wirginia nie zeszła na dół, pani Otis wysłała po nią jednego ze służących, który wkrótce wrócił mówiąc, że nigdzie nie może panny Wirginii znaleźć. Pani Otis początkowo nie zaniepokoiła się tym, gdyż córka jej zwykle przed wieczorem zrywała w ogrodzie kwiaty na przystrojenie stołu; lecz gdy wybiła godzina szósta, a Wirginii wciąż nie było, przestraszyła się na serio i wysłała chłopców, by szukali jej w parku, podczas gdy sama wraz z mężem przetrząsała pokój za pokojem. Po półgodzinie chłopcy wrócili mówiąc, że nigdzie na żaden ślad Wirginii nie natrafili. Teraz wszyscy już bardzo byli zaniepokojeni i zastanawiali się, co mają dalej czynić, gdy nagle pan Otis przypomniał sobie, że parę dni temu zezwolił obozować w parku bandzie Cyganów. Od razu więc, w asyście swego najstarszego syna i dwóch parobków, udał się do Blaskfell Hollow, gdzie jak wiedział, Cyganie się zatrzymali. Mały książę Cheshire, który szalał po prostu z niepokoju, błagał, aby go też zabrano, lecz pan Otis nie zgodził się na to w obawie, że dojść może do bójki. Przekonano się jednak, że Cyganie obóz swój już opu-ścili, i to raczej w sposób nagły, na co wskazywało nie wygaszone ognisko i pozostawione na trawie talerze. Wysłał więc Washingtona i parobków na przeszukanie okolicy, sam zaś pobiegł do domu, aby depeszować do wszystkich inspektorów policji w całym hrabstwie z poleceniem znalezienia młodej panienki porwanej przez Cyganów lub włóczęgów. Następnie kazał osiodłać konia i poleciwszy żonie i trzem chłopcom, aby zasiedli do obiadu, sam ruszył do Ascot, wziąwszy ze sobą jedynie stajennego. Nie ujechał jednak i dwóch mil, gdy posłyszał za sobą tętent i obejrzawszy się zobaczył młodego księcia galopującego na kucyku z gołą głową i zaczerwienioną twarzą.

--- Bardzo pana przepraszam, panie Otis --- wyjąkał chłopiec --- ale nie mogę jeść obiadu i w ogóle niczego nie przełknę, dopóki Wirginia się nie odnajdzie. Proszę nie mieć do mnie żalu, lecz gdyby pan w zeszłym roku zezwolił na nasze zaręczyny, nigdy by się to nie stało. Ach, proszę, niech mi pan nie każe wracać! Nie mógłbym tego zrobić!

Minister silą wstrzymał uśmiech, gdy patrzył na tego pięknego młodego lekkoducha. Tak bardzo był wzruszony jego przywiązaniem do Wirginii, że wychylając się z siodła poklepał go lekko po ramieniu i powiedział:

--- Dobrze, Cecil, jeśli nie chcesz wracać do domu, to trudno, jedź ze mną, ale będę ci musiał kupić nowy kapelusz w Ascot!

--- Ach, co mi kapelusz, ja chcę Wirginii! --- wykrzyknął uradowany młody książę i już razem pogalopowali do Ascot na dworzec kolejowy. Tam pan Otis wypytywał naczelnika sta-cji, czy czasem nie widziano na peronie młodej panienki odpowiadającej rysopisowi Wirginii, ale żadnej nowiny nie usłyszał. Niemniej jednak naczelnik zatelegrafował do wszystkich innych stacji kolejowych na tej linii i zapewnił pana Otisa, że wszędzie będą pilnie baczyli, czy gdzieś Wirginia się nie pojawi. Po zakupieniu kapelusza w sklepie bławatno-galanteryj-nym, w którym już zamykano okiennice, ruszyli do Boxley, małej wioski odległej od Ascot o niecałe cztery mile, gdyż, jak panu Otisowi powiedziano, Cyganie często się tam zatrzymy-wali na rozległych łąkach. Obudzili wiejskiego policjanta, ale i on nie mógł im żadnych wiadomości udzielić, więc spenetrowali jeszcze okolicę i koło jedenastej wieczór, śmiertelnie zmęczeni i prawie zupełnie załamani, zawrócili do domu. Washington i bliźniacy oczekiwali ich z latarniami przy bramie, bo aleja wiodąca do zamku była bardzo ciemna.

Nie natrafiono na żaden ślad Wirginii. Cyganów odszukano w końcu na łąkach Boxley, ale nie było jej z nimi. Swój nagły odjazd z Canterville Chase wyjaśnili tym, że pomylił im się dzień jarmarku w Chorton i wyruszyli w pośpiechu, bojąc się spóźnić. A wiadomość o zniknięciu Wirginii szczerze ich zmartwiła, bo byli wdzięczni panu Otisowi za to, że pozwolił im obozować w parku, nawet czterech Cyganów dobrowolnie dołączyło się do poszukiwań. Osuszono staw z karpiami i przetrząśnięto całe Chase, ale żadnego to nie odniosło skutku. Stało się jasne, że tej w każdym razie nocy Wirginii znaleźć nie zdołają; więc nic dziwnego, że pan Otis i czterej chłopcy wracali do domu smutni i ze spuszczonymi głowami, podczas gdy stajenny szedł wolno za nimi prowadząc dwa konie i kuca.

W hallu zastali grupkę wystraszonej służby, otaczającą biedną panią Otis, która w najwyższym stopniu zrozpaczona i przerażona spoczywała niemal bez zmysłów na sofie, a stara gospodyni spryskiwała jej czoło wodą kolońską. Pan Otis od razu kazał podać kolację. Melancholijny to był posiłek, mało kto się odzywał, nawet bliźniacy siedzieli wylęknieni i cisi, bo bardzo się niepokoili o swą ukochaną siostrzyczkę. Kiedy skończono jeść, pan Otis, mimo błagań księcia, zarządził, aby udano się na spoczynek, mówiąc, że dziś nic więcej zro-bić się nie da. Dodał tylko, że nazajutrz z samego rana zadepeszuje do Scotland Yardu, aby natychmiast przysłano kilku detektywów.

Gdy opuszczał jadalnię, usłyszeli dochodzące z zamkowej wieży uderzenia zegara, któ-ry właśnie wybijał północ, a kiedy przebrzmiało ostatnie uderzenie, rozległ się nagle łoskot i przenikliwy krzyk, równocześnie straszliwy huk pioruna wstrząsnął domem, rozległy się tony nieziemskiej muzyki, z głośnym trzeszczeniem rozstąpiła się boazeria u szczytu schodów i wyłoniła się z niej blada, całkiem niemal biała Wirginia z niewielką szkatułką w ręku. Wszyscy rzucili się ku niej. Pani Otis porwała córkę w ramiona, książę począł obsypywać ją namię-tnymi pocałunkami, a bliźniacy wykonali dziki wojenny taniec.

--- Na Boga, gdzieś się, moje dziecko, podziewała? --- rzekł pan Otis nieco gniewnie, bo wydawało mu się, że Wirginia pozwoliła sobie na niewczesny żart, ukrywając się przed nimi. --- Cecil i ja zjeździliśmy konno całą okolicę, szukając ciebie, a twoja biedna matka omal nie wyzionęła ducha ze strachu! Pamiętaj, żebyś nam już nigdy podobnych figlów nie płatała.

--- Ale Duchowi można spłatać figla! Prawda, że można? --- darły się bliźniaki pląsając dokoła.

--- Moje kochanie, znalazłaś się wreszcie, dzięki Bogu! Już nigdy cię ani na krok od siebie nie puszczę --- szeptała pani Otis całując drżącą dziewczynę i głaszcząc splątane złoto jej włosów.

--- Papo --- rzekła cicho Wirginia. --- Ja byłam z nim, z Duchem Canterville'ów. On już nie żyje. Idź i zobacz go. Niegdyś bardzo był niegodziwy, ale później szczerze żałował wszystkich swoich uczynków i dał mi przed śmiercią tę oto szkatułkę pełną pięknych klejnotów.

Wszyscy spojrzeli na nią w niemym zdumieniu. Wirginia stała przed nimi poważna i uroczysta; odwróciła się wskazując szczelinę w boazerii. Poszli za nią wąskim sekretnym ko-rytarzem, oświetlonym jedynie płomykiem świecy, którą Washington zdążył zabrać ze stołu. Aż znaleźli się przed wielkimi dębowymi drzwiami, w których tkwiły duże zardzewiałe gwoździe. Zaledwie Wirginia ich dotknęła, drzwi rozwarły się i zakołysały na potężnych zawiasach. Weszli do małego, niskiego pokoju ze sklepioną powałą i o jednym zakratowanym okienku. Duży, żelazny pierścień tkwił osadzony w murze, a spowity przykutym do niego łańcuchem, posępny szkielet leżał na kamieniach posadzki i zdawał się nadaremnie sięgać długimi, kościstymi palcami do dzbana o starożytnym kształcie i drewnianego talerza. Kiedyś dzban ten napełniono wodą, lecz pozostała po niej tylko zielona pleśń, zaś drewniany talerz był pusty, pokryty jedynie grubą warstwą kurzu. Wirginia uklękła przy szkielecie i złożywszy swe drobne dłonie poczęła szeptać modlitwy, a reszta obecnych patrzyła w zdziwieniu na te smutne szczątki znaczące koniec straszliwej tragedii, której tajemnica uchyliła się teraz przed nimi.

--- Słuchajcie! --- zawołał nagle jeden z bliźniaków, który wychylił się przez okienko chcąc dociec, w jakim skrzydle zamku znajdował się ów pokój. --- Słuchajcie! Stare uschnięte drzewo migdałowe nagle zakwitło! Tak, wyraźnie widać kwiaty w blasku księżyca!

--- A więc Bóg mu przebaczył --- rzekła Wirginia, a gdy wstała z kolan, wydało się, że jakaś nieziemska świetlistość opromieniła jej twarz.

--- Jesteś aniołem! --- wykrzyknął młody książę, otoczył ją ramieniem i ucałował.

7

Czwartego, po tych niezwykłych zdarzeniach, dnia, około jedenastej w nocy, sprzed zamku Canterville wyruszył orszak pogrzebowy. Karawan ciągnęło osiem czarnych koni, nad których łbami kołysały się wysokie pióropusze ze strusich piór, ołowianą trumnę pokrywał purpurowy całun bogato haftowany herbem Canterville'ów, z obu stron karawanu i jadących za nim karet szła zamkowa służba niosąc płonące pochodnie. Cały pochód sprawiał wspaniałe wrażenie. Lord Canterville przybył specjalnie na tę okazję z Walii i jako główny żałobnik siedział wraz z Wirginią w pierwszej karecie. W następnej jechał minister Stanów Zjednoczonych z małżonką, dalej Washington, bliźniaki i młody książę, a w ostatniej karecie pani Umney. Ogólnie uważano, że ona zwłaszcza, jako osoba, którą Duch straszył przez ponad pięćdziesiąt lat, ma niezaprzeczalne prawo być świadkiem jego ostatecznego końca. Pod sta-rym cisem w samym rogu cmentarza wykopano głęboki grób, a wielebny Augustus Dampier odprawił modły w sposób, który pozostawił niezatarte wrażenie. Po ceremonii, zgodnie ze starym obyczajem Canterville'ów, służba zgasiła pochodnie i kiedy trumnę opuszczono do grobu, Wirginia złożyła na niej krzyż uwity z białoróżowego kwiecia migdału. W tym momencie księżyc wyjrzał spoza chmury i napełnił srebrem cały cmentarzyk, a z odległego lasu doszedł śpiew słowika. Wirginia przypomniała sobie Ogród Śmierci, o którym mówił Duch, oczy jej zamgliły się od łez. W czasie całej prawie drogi powrotnej słowem się nie odezwała.

Następnego ranka, przed odjazdem lorda Canterville, pan Otis przeprowadził z nim rozmowę na temat klejnotów, które Duch ofiarował Wirginii. Wszystkie były wspaniałe, a szczególnie naszyjnik z rubinów starej weneckiej roboty, majstersztyk szesnastowiecznej sztuki jubilerskiej.

Wartość ich była ogromna i pan Otis miał poważne skrupuły, czy można zezwolić córce na przyjęcie tak cennego daru.

--- Mój lordzie --- oświadczył --- wiem, że w waszym kraju prawo do dóbr z martwej ręki odnosi się zarówno do różnych świecidełek, jak i do ziemi, jest zatem dla mnie rzeczą całkiem oczywistą, że te klejnoty są lub stać się winny rodowymi klejnotami Canterville'ów. A więc zmuszony jestem prosić pana, abyś zabrał je z sobą do Londynu i uważał za swoją własność odzyskaną w pewnych, dość dziwnych, okolicznościach. Jeśli zaś chodzi o moją córkę, to jest ona jeszcze dzieckiem i jak dotychczas, co miło mi stwierdzić, niewiele ją inte-resowała tego rodzaju drogocenna oprawa życia pełnego gnuśnych luksusów. Również i moja małżonka, pani Otis, która jest niemałym autorytetem w sprawach sztuki --- miała bowiem zaszczyt spędzić kilka zimowych sezonów w samym Bostonie, gdy jeszcze była panną --- poinformowała mnie, że te klejnoty posiadają wielką wartość pieniężną i mogłyby osiągnąć bardzo wysoką cenę. W tych okolicznościach, lordzie Canterville, na pewno zrozumie pan, że nie mogę zezwolić, aby stały się one własnością kogoś z członków mojej rodziny; a w rzeczy samej, tego rodzaju błyskotki i cacka, aczkolwiek stosowne i być może nawet potrzebne dla podtrzymania dostojeństwa angielskiej arystokracji, byłaby zupełnie nie na miejscu znalazł-szy się między tymi, którzy wychowani są w surowych i, w co wierzę, nieśmiertelnych zasa-dach republikańskiej prostoty. Winienem jedynie napomknąć, że Wirginia pragnęłaby zachować samą szkatułkę, jako pamiątkę po pańskim nieszczęsnym, acz zbłąkanym przodku. Ponieważ pudełko to jest już bardzo stare i tak zużyte, że nie nadaje się nawet do naprawy, więc być może przychyli się pan do jej życzenia. Osobiście przyznać się muszę do niepomiernego zdumienia, jakie wzbudził we mnie fakt, że moje rodzone dziecko wykazało tyle zrozumienia dla średniowiecza, w jakiejkolwiek ono objawiło się postaci, i mogę to wytłumaczyć tym jedynie, że Wirginia urodziła się w jednej z lepszych dzielnic Londynu, wkrótce po powrocie mojej żony, pani Otis, z podróży do Aten.

Lord Canterville wysłuchał z całą powagą przemowy zacnego ministra, pociągając od czasu do czasu swój siwiejący wąs, aby zasłonić mimowolny uśmieszek, a gdy pan Otis skończył, podał mu serdecznie dłoń i powiedział:

--- Mój drogi i szanowny panie! Twoja czarująca córka oddała memu nieszczęsnemu przodkowi, sir Simonowi, nieocenione wprost usługi i zarówno ja sam, jak i cała moja rodzina wiele jesteśmy winni za jej wspaniałą dzielność i postawę. Te klejnoty oczywiście do niej należą i zaiste jestem głęboko przekonany, że gdybym się okazał tak niewdzięczny i sobie je przywłaszczył, ów stary grzesznik w ciągu co najmniej dwóch tygodni wyszedłby z grobu po to jedynie, by mi zatruć resztę życia. Nie stanowią one bynajmniej części naszego rodowego dziedzictwa, bo poza dobrami wymienionymi w testamencie czy innych tego rodzaju papie-rach, nic więcej do niego nie należy, a ponadto istnienie tych klejnotów było dotychczas nie znane. Zapewniam pana, że nie mam do nich większego prawa niż pański lokaj, a gdy panna Wirginia dorośnie, śmiem twierdzić, będzie zadowolona, mogąc się przystroić którymś z tych miłych dla oka drobiazgów. Zapomina pan również, panie Otis, że zarówno umeblowanie, jak i Duch mieszczą się w cenie zamku, a więc również i to, co stanowiło własność Ducha, przeszło już w pańskie ręce. Niezależnie zaś od tego, jaką sir Simon prowadził działalność w nocy na korytarzu, z prawnego punktu widzenia był już wtedy niewątpliwym nieboszczykiem, pan zaś, drogą kupna, stał się właścicielem wszystkiego, co do niego należało.

Pan Otis szczerze się zmartwił odmową lorda Canterville, prosił go więc usilnie, by raz jeszcze swą decyzję rozpatrzył, lecz dobrotliwy par był niewzruszony. W końcu jednak udało mu się nakłonić ministra, aby zezwolił córce zatrzymać ofiarowany jej przez Ducha prezent; i gdy wiosną roku tysiąc osiemset dziewięćdziesiątego młodą księżnę Cheshire, z okazji jej ślubu, przedstawiono u dworu w pierwszym salonie królowej, jej klejnoty stały się przedmiotem ogólnego podziwu. Bo Wirginia poślubiła zakochanego w niej chłopca, gdy tylko doszedł do pełnoletności. Otrzymała tym samym koronę szlachecką, przedmiot marzeń wszystkich poczciwych amerykańskich dziewcząt. Oboje byli tak czarujący i tak się kochali, że każdego to zachwycało, z wyjątkiem, oczywiście, markizy Dumbleton, która na próżno starała się pochwycić księcia dla jednej ze swych siedmiu niezamężnych córek i wydała w tym celu nie mniej niż trzy kosztowne przyjęcia --- oraz, co brzmi raczej dziwnie, z wyjątkiem samego pana Otisa. Minister wprawdzie bardzo lubił młodego księcia, ale ze względów teoretycznych był przeciwny arystokratycznym tytułom i, używając jego własnych słów, "czuł co najmniej obawę, że pod zniewalającym wpływem lubujących się w życiowych przyjemnościach sfer wyższych mogą pójść w zapomnienie zasady republikańskiej prostoty". Jego zastrzeżenia szybko jednak zostały przełamane i pewien jestem, że jak Anglia długa i szeroka, nie było du-mniejszego niż on człowieka w chwili, gdy kroczył główną nawą kościoła Świętego Jerzego przy Hanover Square ze wspartą na jego ramieniu córką.

Gdy minął miodowy miesiąc, książę i księżna zjechali do Canterville Chase i nazajutrz po przyjeździe udali się na samotny cmentarz przy sosnowym lasku. Wiele było początkowo trudności związanych z położeniem odpowiedniego napisu na kamieniu grobowym sir Simo-na, aż w końcu postanowiono wyryć tylko inicjały starego dżentelmena, a pod nim te same wiersze, które widniały w oknie biblioteki. Księżna przyniosła pęk cudownych róż, którymi grób pokryła, a po spędzeniu przy nim dłuższej chwili oboje udali się spacerem do zrujnowa-nego prezbiterium starego opactwa. Księżna usiadła na zwalonej kolumnie, książę zaś spoczął u jej stóp i paląc papierosa spoglądał w piękne oczy swej młodej żony. Nagle odrzucił papierosa, chwycił jej dłoń i powiedział:

--- Wirginio, prawda, że żona nie powinna mieć tajemnic przed mężem?

--- Ależ, drogi Cecilu, ja niczego przed tobą nie ukrywam!

--- A jednak ukrywasz --- rzekł z uśmiechem. --- Nie powiedziałaś, co stało się wtedy, gdy byłaś wraz z Duchem zamknięta w jego pokoju.

--- Nikomu o tym nigdy nie mówiłam, drogi Cecilu --- rzekła poważnie Wirginia.

--- Tak, ale mnie możesz to wyjaśnić!

--- Nie pytaj, proszę cię. Nie mogę ci tego powiedzieć. Biedny sir Simon, tyle mu za-wdzięczam. Tak, nie śmiej się, Cecilu, to prawda. Uczynił to, że pojęłam, czym jest Życie i co znaczy Śmierć, i dlaczego Miłość silniejsza jest od obu.

Książę podniósł się i z miłością ucałował żonę.

--- Możesz zachować swój sekret tak długo, póki ja zachowam twoje serce --- wyszeptał.

--- Zawsze należało i należy do ciebie.

--- Ale pewnego dnia zdradzisz tę tajemnicę naszym dzieciom, prawda?

Wirginia spłonęła rumieńcem.

Przełożył Andrzej Nowicki

BRAM STOKER

INDIANKA

Norymberga jeszcze wtedy nie weszła w modą, Irving nie grał "Fausta" i szerokie rze-sze turystów ledwie coś słyszały o starym mieście. W drugim tygodniu podróży poślubnej i ja, i moja żona marzyliśmy naturalnie, żeby ktoś jeszcze do nas przystał, więc kiedy sympatyczny cudzoziemiec, pan Eliasz P. Hutcheson z Isthmain City w Krwawym Wąwozie, hrab-stwo Maple Tree, Nebraska, zjawił się na dworcu we Frankfurcie, wspomniał mimochodem, że ma zamiar zwiedzić najbardziej zakazane Matuzalemy "iureopejskich" miast i przypuszcza, że tyle samotnego zwiedzania starczy, żeby inteligentny, czynny obywatel dojrzał do sali melancholików w domu wariatów --- wzięliśmy to za dobrą monetę i zaproponowaliśmy, że się do niego przyłączymy. Ustaliliśmy później, że oboje będziemy mówić od niechcenia, z ociąganiem, żeby nie okazać zbyt wiele zapału, który mógł niezbyt pochlebnie świadczyć o naszym małżeńskim współżyciu; ale efekt przepadł, ponieważ zaczęliśmy mówić jedno przez drugie, później przerwaliśmy i znowu gadaliśmy razem. W każdym razie mniejsza o to jak, ale się udało: Eliasz P. Hutcheson stał się uczestnikiem naszej grupy. Dla Amelii i dla mnie wynikła z tego zaraz widoczna korzyść: zamiast się kłócić, jak to robiliśmy do tej pory, uzna-liśmy, że skrępowanie spowodowane obecnością osoby trzeciej wymaga, żebyśmy się teraz czulili po kątach. Amelia twierdzi, że od tej pory, zasobna w doświadczenie, doradza wszystkim swoim przyjaciółkom, aby zabierały jeszcze kogoś w podróż poślubną.

Wszystko szło dobrze, razem "zaliczaliśmy" Norymbergę i bardzo nas bawiły pełne we-rwy uwagi naszego zaoceanicznego przyjaciela, który snuł tyle barwnych opowieści o swoich przedziwnych przygodach, jakby zszedł z kart książki.

Na koniec zwiedzania zostawiliśmy sobie zamek i wyznaczonego dnia okrążaliśmy zewnętrzne mury od wschodniej strony.

Zamek leży na skale sterczącej nad miastem, a niezgłębiona fosa strzeże go od północy. Norymberga szczęśliwie nigdy nie była splądrowana, w przeciwnym razie nie byłaby się zachowała w całej swej doskonałości. Fosy nie napełniano wodą od wieków, a teraz na jej dnie zakwitają ogródki kawiarniane i sady. Niektóre drzewa porządnie się tutaj porozrastały.

Spacerowaliśmy sobie pod murami, noga za nogą, w lipcowym słońcu, często przystając, żeby podziwiać widok, a szczególnie wielką równinę wioskami i miastami pokrytą, a zamkniętą błękitną linią pagórków, niby na pejzażu Claude Lorraine'a. Od tego widoku od-wracaliśmy się ze świeżym zachwytem w stronę samego miasta, z jego dziwacznym, starym belkowaniem i milami kwadratowymi czerwonych dachówek, poznaczonych przez całe szeregi dymników. Cokolwiek na prawo wznosiła się Wieża Tortur, uważana wtedy, a może i teraz, za najciekawszy zabytek miasta. Przez stulecia słynęła Żelazna Dziewica z Norymbergi jako przykład okropności i okrucieństwa, do jakich człowiek może się posunąć; od dawna chcieliśmy ją zobaczyć, a tutaj wreszcie był jej dom.

W czasie jednego z naszych postojów oparliśmy się o mur nad fosą, żeby spojrzeć w dół. Ogród był chyba z pięćdziesiąt czy sześćdziesiąt stóp pod nami, a słońce go prażyło mocnym, nieustannym żarem --- jak z pieca. Dalej wznosił się stary, groźny mur niezmie-rzonej, jak się zdawało, wysokości, okrążający fortecę i skarpę. Drzewa i krzaki wieńczyły ścianę, a nad nimi górowały wyniosłe gmachy, których imponującej piękności czas mógłby tylko błogosławić. Słońce grzało, a my byliśmy rozleniwieni; nic nas nie nagliło, więc maru-dziliśmy oparci o mur. Tuż pod sobą mieliśmy piękny widok: wielka, czarna kotka wylegiwała się na słońcu, przy niej zaś igrał rozkosznie mały, czarny kociak. Matka powiewała ogo-nem, co małego bawiło, albo podnosiła łapkę i trącała kotka, żeby go zachęcić do zabawy. Byli tuż pod murem i Eliasz P. Hutcheson, żeby się przyczynić do ich radości, przystanął i podniósł średniej wielkości kamień.

--- Patrzcie! --- powiedział. --- Rzucę go kocurkom, a one będą w głowę zachodzić, skąd spadł.

--- Och, niech pan uważa! --- powiedziała moja żona --- może pan trafić te kochane maleństwa!

--- Nigdy w świecie, paniusieczko --- rzekł Eliasz. --- Przecież jestem łagodny jak owieczka. Jak Bozię kocham, nie skaleczyłbym biednego głuptaska, bo to jakby dzieciaka oskalpować. Może się paniusia o cukierki założyć. Patrzaj, paniusiu, rzucę go w bok, żeby jej nawet nie musnęło! --- To mówiąc przechylił się, wyprężył ramię i cisnął kamień.

Może istnieje jakaś tajemnicza siła, która przyciąga gęstszą materię do rzadszej, albo mur nie był równy, tylko wykruszony u dołu, czegośmy z góry nie spostrzegli; w każdym razie kamień, z ohydnym, głuchym łoskotem, który i do nas przyniosła fala gorącego powietrza, spadł na głowę kociątka i rozbił mu mózg na miejscu. Czarna kocica rzuciła w górę szybkie spojrzenie: zobaczyliśmy jej oczy niby zielone żagwie utkwione w Eliaszu P. Hutcheso-nie; później całą uwagę skupiła na kocięciu, które leżało bez ruchu, nie licząc drżenia łapek, podczas gdy czerwony strumyczek sączył się z rany. Ze stłumionym, zupełnie ludzkim szlochem kotka pochyliła się nad nim, lizała skaleczenia i jęczała.

Nagle widocznie zdała sobie sprawę, że kocię nie żyje, i znów podniosła oczy na nas. Nigdy nie zapomnę jej wzroku; wyglądała jak wcielenie nienawiści. Jej zielone oczy płonęły strasznym ogniem, a białe, ostre zęby zdawały się przeświecać przez krew, która zakrzepła na pyszczku i na bokobrodach. Zgrzytała zębami, a pazury wyciągnęła z poduszek na pełną długość. Później wykonała wspaniały skok na mur, żeby się do nas dostać, lecz po chwili spa-dła z powrotem, czym jeszcze pogorszyła swój straszny wygląd, bo upadła na kociaka i kiedy wstała, miała futro na grzbiecie całkiem usmarowane jego krwią i mózgiem.

Amelii zrobiło się słabo i musiałem ją oderwać od muru. Nie opodal stała ławka w cieniu platana, więc położyłem ją tam, zanim przyszła do siebie. Potem wróciłem do Hutchesona, który stał bez ruchu, spoglądając w dół na rozzłoszczoną kocicę.

Powiedział, kiedy do niego podszedłem:

--- Dobra, głowę daję, że to najdziksza bestia, jaką na oczy widziałem --- oprócz jednej apaczowskiej squaw, co wzięła na kieł pewnego mieszańca; wołali go "Łupek" od sposobu, w jaki skrępował jej bachora, którego ukradł w czasie napadu, żeby się odegrać za to, że Apacze sprawili kiedyś jego matce torturę ognia. Ten miły wyraz tak jej pasował do buzi, że wyglądał jak przyrośnięty. Ścigała Łupka ponad trzy lata, aż wreszcie chłopcy złapali go dla niej. Powiadają, że nigdy żaden człowiek, Indianin czy tam biały, nie puszczał ostatniej pary tak długo na torturach u Apaczów. Jedyny raz widziałem, jak się uśmiechnęła, i to było wtedy, kiedy ją ogłuszyłem. Akuratnie trafiłem do obozu, kiedy Łupek puszczał ostatnią parę i on też się nie martwił, że idzie do lali. Był z niego twardy gość i --- chociaż nigdy nie mogłem się z nim dogadać po tej historii z dzieciakiem; bo to było trochę ostro, a on był niemal jak biały człowiek i wyglądał na białego --- zobaczyłem, że dobrze dostał za swoje. Niech mnie licho, wziąłem kawałek jego skóry i wprawiłem w książkę. Jest teraz tu! --- uderzył się po kieszeni na piersi.

Podczas jego przemowy kocica nie ustawała w wysiłkach, żeby wskoczyć na mur. Cofała się i rozpędzała uzyskując w ten sposób nieprawdopodobną wysokość skoku. Zdawała się zupełnie nie dbać o ciężkie upadki, na których się to kończyło za każdym razem. Ciągle zaczynała z nowym zapałem, a po każdym upadku wyglądała coraz straszniej. Hutcheson był poczciwcem --- oboje, żona i ja, zauważyliśmy pewne miłe odruchy z jego strony w stosunku do ludzi i do zwierząt. Chyba wziął sobie do serca, że kocica sama się doprowadziła do tego stanu furii.

--- Dobra nasza! --- oświadczył. --- Powiem wam, że to biedne bydlę całkiem głowę straciło. No, no, biedaczko, to był tylko wypadek, chociaż to ci nie wróci twojego malca. No, słuchaj! Nawet za sto tysięcy nie chciałbym, żeby to się stało! To dowodzi tylko, ile taki dureń jak człowiek może narozrabiać, kiedy się weźmie do zabawy. Zdaje się, że mam za bardzo maślane oczy, żeby się chociaż bawić z kocurem. Słuchaj, pułkowniku! --- zawsze w taki miły sposób hojnie rozdawał tytuły --- mam nadzieję, że twoja żona nie ma do mnie żalu na konto tej nieprzyjemności?

Podszedł do Amelii i gęsto się tłumaczył, ona zaś ze zwykłą sobie dobrocią serca zapewniła go czym prędzej, że doskonale rozumie, iż to był tylko przypadek. Po czym podeszli-śmy do muru i rozejrzeliśmy się.

Kotka nie dosięgnąwszy twarzy Hutchesona cofnęła się za fosę i przycupnęła na tylnych łapach, jakby gotowa do skoku. Rzeczywiście, kiedy go znów ujrzała, skoczyła natychmiast, i to ze ślepą, bezmyślną furią, która byłaby groteskowa, gdyby nie była tak strasznie prawdziwa. Nie starała się wspiąć na mur, lecz po prostu atakowała go, jakby nienawiść i wściekłość mogły użyczyć jej skrzydeł do lotu na tę wielką odległość między nimi.

Amelia po kobiecemu wzięła to sobie do serca i powiedziała ostrzegawczo do Eliasza P.:

--- Och! Musi pan bardzo uważać. To zwierzę zabiłoby pana, gdyby to było w jego mocy; z oczu jej patrzy morderstwo.

On się dobrodusznie zaśmiał.

--- Przepraszam, paniusiu --- powiedział --- ale nie mogę się wstrzymać od śmiechu. Też pomysł, żeby facet, który dawał radę niedźwiedziom i Apaczom, miał się strzec kota.

Na dźwięk jego śmiechu całe zachowanie kocicy uległo zmianie. Nie starała się więcej wskoczyć ani wspiąć na mur, lecz spokojnie odeszła i usiadłszy przy martwym kocięciu, zaczęła je lizać i pieścić, jakby żyło.

--- Patrzcie --- powiedziałem. --- Co to znaczy prawdziwy mężczyzna! Nawet zwierzę oślepione wściekłością rozpoznaje głos pana i chyli przed nim czoło.

--- Jak Indianka!

To był jedyny komentarz Eliasza P. Hutchesona, kiedyśmy szli nadal wzdłuż muru i przez cały czas widzieli kotkę idącą za nami. Z początku wracała do martwego kociaka, ale później, kiedy odległość wzrosła, wzięła go do pyska i w ten sposób szła naszym śladem. Wkrótce jednak z tego zrezygnowała, bo zobaczyliśmy ją za sobą zupełnie samą; najwidoczniej schowała gdzieś jego ciałko. Zdenerwowanie Amelii rosło proporcjonalnie do uporu kocicy i nieraz jeszcze słyszeliśmy jej ostrzeżenie, ale Amerykanin ciągle się śmiał do rozpu-ku, wreszcie widząc, że ona rzeczywiście zaczyna się martwić, powiedział:

--- E, paniusiu, nie ma się pani co bać tego kocura. Dam sobie radę. Zobaczycie! --- Tu poklepał przez kieszeń, gdzieś w okolicach lędźwi, swój pistolet. --- Jak się pani będzie dłużej trapić, to zastrzelę kocura tu, na miejscu, i niech się policja prawuje z amerykańskim obywa-telem, że nosi broń, chociaż nie wolno!

Mówiąc to patrzył przez mur, ale kocica na jego widok cofnęła się z pomrukiem na rabatkę kwiatów i schowała się tam.

Hutcheson ciągnął:

--- Niech mnie kule, jeżeli ten kocur nie dba lepiej o swoje interesy niż większość chrześcijan. Myślę, żeśmy ją widzieli ostatni raz! Załóżcie się, że teraz sprawi swemu rozłu-panemu kociakowi całkiem prywatny pogrzeb!

Amelia nie chciała już nic mówić, tym bardziej że Amerykanin ze źle zrozumianej uprzejmości dla niej mógł spełnić swą groźbę i zastrzelić kocicę; i tak przeszliśmy kamiennym mostkiem do bramy, skąd wiodła stroma, kamienista droga między zamkiem a Wieżą Tortur.

Przekraczając most widzieliśmy kotkę znowu na dole, pod nami. Na nasz widok wróciła jej wściekłość, podjęła więc desperacki wysiłek, żeby się do nas wspiąć po spadzistym murze.

Hutcheson zaśmiał się patrząc w dół na nią i powiedział:

--- Do widzenia, siostro! Przykro mi, że zraniłem twoje uczucia, ale się z czasem wyli-żesz! Bywaj!

I przeszedłszy przez długą mroczną bramę weszliśmy we wrota zamku.

Kiedy po zwiedzeniu opuszczaliśmy ten cudny zabytek, którego nawet szlachetne wysiłki gotyckich odnowicieli sprzed czterdziestu lat nie zdołały zniszczyć --- chociaż ich przeró-bki były jeszcze natenczas lśniącobiałe --- zdawało się, że nieprzyjemne poranne zdarzenie całkiem poszło w niepamięć. Stara lipa z pniem, który prawie dziewięć mijających wieków skręciło fantastycznie, głęboka studnia, przebita niegdyś przez jeńców w sercu skały, i uroczy widok z murów miejskich, gdzie słuchaliśmy chyba przez kwadrans całej symfonii dzwonów rozbrzmiewających w mieście --- wszystko to pomogło wygnać z naszych myśli wspomnienie o zabitym kotku.

Byliśmy jedynymi turystami oglądającymi Wieżę Tortur tego ranka --- tak w każdym razie powiedział stary kustosz --- a ponieważ mieliśmy całą wieżę tylko dla siebie, mogliśmy ją zwiedzić dokładniej i lepiej niż w innych okolicznościach. Dozorca uważając nas za jedyne tego dnia źródło zarobków, starał się odgadywać nasze życzenia.

Wieża Tortur to naprawdę ponure miejsce, nawet teraz, kiedy rzesze turystów tchnęły w nią życie i radość, która życiu towarzyszy; ale w czasach, o których piszę, miała jeszcze swój groźny i odpychający wygląd. Robiła wrażenie, jakby kurz wieków na niej osiadł, a ponura straszliwość jej mrocznych pamiątek zdawała się wyczuwalna w sposób, który zadowoliłby nawet panteistyczną duszę Filona lub Spinozy.

Weszliśmy do lochów. Zdaje się, że były jak zwykle pogrążone w nieprzebytej ciemności; nawet ciepły strumień słońca, wpadający przez drzwi, zdawał się ginąć w grubych mu-rach i oświetlał tylko surową murarkę, jakby świeżo po zdjęciu rusztowań, chociaż przysypa-ną kurzem i gdzieniegdzie znaczoną łatą lub ciemną plamą, które, gdyby mogły mówić, do-rzuciłyby niejedno wspomnienie przepojone bólem i strachem. Przebyliśmy szczęśliwie bru-dne, drewniane schody, dozorca uchylił nieco zewnętrzne drzwi, żeby nam oświetlić przepra-wę, bo długa, nędzna świeca w kinkiecie dawała więcej swędu niż światła. Kiedy weszliśmy przez zapadnię w kącie do górnej komnaty, Amelia przywarła do mnie tak mocno, że mogłem wyczuć bicie jej serca. Muszę ze swej strony przyznać, że nie zdziwił mnie jej przestrach, ta komnata bowiem była jeszcze straszniejsza niż dolny loch. Było w niej z pewnością więcej światła, starczyło go akurat, żeby sobie tym lepiej zdać sprawę z okropności otoczenia. Budo-wniczowie wieży najwidoczniej uważali, że tylko oni sami, na szczycie, mają prawo do światła i widoku. Tam, jak to spostrzegliśmy z dołu, były rzędy okien, chociaż średniowieczną modą malutkich, podczas gdy wszędzie indziej znajdowało się tylko parę prześwitów, takich jak w fortecach. Kilka ich zaledwie oświetlało komnatę, i to umieszczono je tak wysoko, że znikąd nie można było dojrzeć nieba przez grube ściany. W stojakach albo niedbale oparte o ścianę stały miecze katowskie, wielkie dwuręczne szabliska z szerokim ostrym brzeszczotem. Tuż obok kilka pieńków, na których skazańcy składali szyje, z głębokimi nacięciami w miejscach, gdzie niegdyś ostrze przebiło zaporę z ciała, by utkwić w drzewie. Całą komnatę wypełniały rozrzucone bezładnie narzędzia tortur, na których widok ściskało się serce --- krzesła nabijane gwoździami sprawiającymi natychmiastowy nieznośny ból; krzesła i leżanki z tępymi guzami, których tortura wydawała się lżejsza, lecz które, chociaż wolniej, działały równie skutecznie; koła tortur, pasy, buty, rękawiczki, kołnierze --- wszystko to dające się do-wolnie zaciskać; stalowe kosze, w których na miazgę, wedle potrzeby, kruszono głowy; haki oprawców z długą rękojeścią i z nożem, który krajał w razie oporu --- specjalność policyjnego systemu Norymbergi --- i wiele, wiele innych przyrządów do dręczenia ludzi.

Amelia zbladła jak płótno ze wstrętu do tych okropności, ale na szczęście nie zemdlała, bo będąc nieco znużona usiadła na krześle tortur, aby po chwili zerwać się z krzykiem. Przeszła jej zupełnie chęć zemdlenia. Oboje udawaliśmy, że to po prostu kurz leżący na krześle zniszczył jej suknię, a zardzewiałe kolce przeraziły, a pan Hutcheson przyjął to tłumaczenie z dobrodusznym śmiechem.

Jednak głównym eksponatem w tym przybytku zgrozy był mechanizm zwany Żelazną Dziewicą, stojący prawie pośrodku komnaty. Była to grubo ciosana postać kobieca: coś na kształt dzwonu albo --- żeby zastosować bliższe porównanie --- figury pani Noe w dziecinnej Arce, lecz bez smukłej talii i doskonałej rondeur bioder, które charakteryzują typ estetyczny rodziny Noego. Z trudem dałoby się poznać, że to w ogóle ma być postać ludzka, gdyby wy-nalazca nie zaznaczył na froncie nieudolnej podobizny ludzkiej twarzy. Aparat był na wskroś przeżarty rdzą i pokryty kurzem; sznur przewleczony przez pierścień z przodu figury, tam gdzie powinna być pierś, owijał się następnie na bloku przymocowanym do drewnianego słupa podtrzymującego strop. Dozorca ciągnąc za sznur zademonstrował, że część frontowa trzyma się na zawiasach, jak drzwi zamykane z jednej strony; następnie zobaczyliśmy, że mechanizm zajmuje sporo miejsca: w środku mógłby się z trudnością zmieścić tylko jeden człowiek. Drzwi także były grube i bardzo ciężkie, bo dozorca musiał wytężyć wszystkie siły, żeby je otworzyć nawet za pomocą bloku. Ciężar ich częściowo brał się stąd, że zostały umyślnie tak zawieszone, aby się zamykać pod własnym ciężarem po zluzowaniu sznura. Wnętrze było przeżarte rdzą. Co więcej, zwykła rdza naniesiona przez działanie czasu nie zdołałaby tak na wskroś przeniknąć przez żelazne ściany; to rdza z okrutnych plam tak głęboko wryła się w żelazo! Ale dopiero kiedyśmy się przyjrzeli z bliska wewnętrznej stronie drzwi, zrozu-mieliśmy w pełni diabelski zamysł konstruktora. Tkwiło w nich sporo długich kolców, kanciastych i mocnych, szerokich u nasady, ale o wyostrzonych końcach, ułożonych w taki sposób, że przy zamykaniu drzwi górne przebijały oczy ofiary, dolne zaś jej serce i trzewia.

Biedna Amelia nie mogła znieść tego widoku, tym razem ciężko zemdlała i musiałem znieść ją po schodach, aby ułożyć na ławce pod wieżą aż do ocknięcia. Najlepszym świade-ctwem, że była naprawdę wstrząśnięta, okazała się następnie myszka, którą mój najstarszy syn do dziś dnia ma na piersi, a którą cała rodzina uznała za pamiątkę po Żelaznej Dziewicy.

Wróciwszy do komnaty zastaliśmy przed Dziewicą zadumanego Hutchesona; najwidoczniej filozofował, a następnie był łaskaw przekazać nam efekt tych rozmyślań w czymś na kształt przesłania.

--- Dobra, myślę, że się czegoś nauczyłem, kiedy paniuśka tam się tentegowała z omdlenia. Widzi mi się, że zostaliśmy w tyle za gośćmi z tamtych czasów. Często sobie myślimy na naszej równinie, że Indianie mogliby nam dać fory, co się tyczy robienia gościom kuku, ale ta średniowieczna paczka porządnickich dobrze ich przelicytowała. Łupek ładnie się trzymał przed Indianką, ale ta tutaj pannica dałaby mu bobu. Te szpice jeszcze się ostro trzymają, chociaż nawet krawędzie przeżarło to, co kiedyś na nich było. Przydałoby się naszym India-nom, żeby im kto posłał parę tych zabaweczek do rezerwatu, żeby nauczyć rozumu wszystkich tych Metysów i squaw: niech widzą, jak stara cywilizacja daje im w kość na ich własnym polu. Zobaczycie, że przestoję minutę w tym śmiesznym pudełeczku, żeby zobaczyć, jak to wygląda!

--- Och, nie! --- powiedziała Amelia. --- To zbyt okropne!

--- Dla śmiałego umysłu, paniusiu, nic chyba nie jest za straszne. Zwiedzałem w swoim czasie różne dziwne miejsca. Spędziłem noc we wnętrznościach zdechłego konia, kiedy pożar prerii szedł prosto na mnie w Montanie. Innym razem chrapnąłem sobie w zdechłym bawole, bo Komańcze weszli na ścieżkę wojenną i nie zależało mi na tym, żeby im zostawić wizytó-wkę. Dwa dni spędziłem w podziemnym tunelu, w kopalni złota Billa Broncho w Nowym Meksyku i byłem jednym z czwórki zatrzaśniętych do wieczora w kesonie, co to się ześliznął na bok, kiedyśmy kładli fundamenty pod Bawoli Most. Do tej pory nie tchórzyłem przed żadnymi doświadczeniami i niech mnie pani teraz do tego nie namawia.

Widzieliśmy, że się zawziął na ten eksperyment, więc powiedziałem:

--- Dobrze, staruszku, niech się pan pośpieszy i szybko z tym uwinie!

--- W porządku, generale --- odparł. --- Ale i tak mi się widzi, że nie jesteśmy jeszcze gotowi. Moi panowie poprzednicy włazili do tej puszki niezbyt chętnie --- co to, to nie! I wi-dzi mi się, że najpierw było małe dekoracyjne wiązanko, a dopiero potem wielka heca. Chcę to przejść wszystko po kolei, jak trzeba, więc muszą mnie nasamprzód dobrze przywiązać. Myślę, że ten stary safanduła zdobędzie się na kawałek sznurka i przywiąże mnie przepiso-wo?

To ostatnie pytanie odnosiło się do starego dozorcy, który zrozumiał potok wymowy Hutchesona, chociaż zapewne nie zdawał sobie sprawy z wszystkich piękności jego obrazo-wego dialektu, i potrząsnął głową. Był to jednak tylko protest formalny, łatwy do pokonania. Amerykanin włożył dozorcy w rękę sztukę złota mówiąc:

--- Weź to, brachu, to twoja dola; i nie masz się co bać. Nikt cię nie prosi, żebyś pomagał przy wieszaniu!

Dozorca przyniósł jakiś cienki, wystrzępiony sznurek i zaczął wiązać naszego towarzysza z odpowiednią starannością. Kiedy górna część jego ciała została już skrępowana, Hutcheson powiedział:

--- Poczekaj chwilę, mecenasie! Myślę, że jestem za ciężki, żebyś mnie podsadził do tej puszki. Po prostu pomóż mi wejść, a później możesz się zmyć, tylko się z nogami uwiniesz!

W czasie tej przemowy wsuwał się w otwór, w który z trudem wszedł. Dobrze to było dopasowane, ani słowa. Amelia podniosła na niego przestraszone oczy, nic jednak nie powiedziała. Później dozorca dopełnił swojego zadania pętając razem nogi Amerykanina, tak że tkwił on bezradnie i nieruchomo w swoim dobrowolnym więzieniu. Zdawało się, że go to naprawdę bawi, i zarys uśmiechu goszczący zwykle na jego twarzy rozkwitł na dobre podczas następującego monologu:

--- Głowę daję, że ta tu Ewa powstała z żebra jakiegoś karła! Nie za wiele tu miejsca dla dorosłego obywatela Stanów Zjednoczonych. My na ogół u nas, w Idaho, robimy większe tru-mny. Teraz, mecenasie, zacznij powoli spuszczać te drzwi na mnie. Chcę mieć tę samą przyjemność, co inni głupcy, kiedy te szpikulce lazły im do oczu!

--- Och! Nie! Nie! --- przerwała histerycznie Amelia. --- To zbyt straszne! Nie mogę na to patrzeć! Nie mogę! Nie mogę!

Lecz Amerykanin był uparty.

--- Słuchaj, pułkowniku --- powiedział. --- Gdybyś tak zabrał paniusię na mały space-rek? Za nic na świecie nie chciałbym urazić jej uczuć, ale jak już tu wlazłem po przebyciu ośmiu tysięcy mil, za ciężko by mi było zostawiać to całe doświadczenie, bo mnie to kusi jak licho. Nie zawsze ma człek okazję czuć się jak wołowina w puszce! Ja z tu obecnym mece-nasem załatwimy sprawę raz dwa, a wtedy wy wrócicie i razem się pośmiejemy!

Jeszcze raz zatriumfował pomysł zrodzony z ciekawości, więc Amelia wsparła się mo-cno na moim ramieniu i drżała jak listek, kiedy dozorca zaczął z wolna, cal po calu, popu-szczać sznur podtrzymujący żelazne drzwi. Twarz Hutchesona promieniała po prostu, a jego oczy śledziły ruch kolców.

--- Dobra! --- powiedział. --- Myślę, że się tak nie bawiłem od czasu, jakem wyjechał z Nowego Jorku. Oprócz bijatyki z francuskim marynarzem w Wapping --- a to też nie była żadna laba --- nie miałem żadnej porządnej frajdy na tym zakichanym Kontynencie, gdzie nie ma ani knajp, ani Indian i gdzie nie ma komu utrzeć nosa. Powoli, mecenasie! Nie tak ostro! Chcę pełnego przedstawienia za moje pieniądze!

Dozorca musiał mieć w żyłach nieco krwi swoich poprzedników z tej upiornej wieży, bo kierował maszynerią z rozmyślną i dręczącą powolnością, która po pięciu minutach, podczas których zewnętrzna krawędź drzwi nie posunęła się nawet o dwa cale, zaczęła wyczerpy-wać Amelię. Widziałem, jak zbielały jej usta, i czułem, jak zelżał uścisk na moim ramieniu. Rozejrzałem się za jakimś miejscem, gdzie bym mógł ją ułożyć, a spojrzawszy na nią znowu, spostrzegłem, że wbija oczy w coś skulonego pod Dziewicą. Idąc za jej wzrokiem zobaczyłem czarną kocicę przycupniętą w cieniu. Jej zielone oczy gorzały jak latarnie alarmowe w mroku wieży, a ich kolor kontrastował z kolorem krwi barwiącej jej futro i czerwieniącej wargi. Krzyknąłem:

--- Kot! Uważajcie na kota! --- bo właśnie wyskoczyła przed mechanizm.

Wyglądała w tej chwili jak triumfujący demon. Oczy jej błyszczały okrucieństwem, futro jeżyło się tak, że wydawała się dwa razy większa niż w rzeczywistości, a ogonem machała jak tygrys, który ma przed sobą zdobycz. Eliasza P. Hutchesona rozbawił jej widok, a oczy mu aż lśniły z radości, kiedy powiedział:

--- Niech mnie kule, jeżeli ta squaw nie przybrała wszystkich barw wojennych! Ode-pchnijcie ją i basta, jeżeli spróbuje ze mną jakichś swoich sztuczek, bo mnie szef tak dobrze przywiązał, że stracę całą skórę, a nie osłonię przed nią oczu, jeśli się do nich dobierze! Spokojnie, mecenasie! Nie popuszczaj tego sznura, bo mnie zmiażdżysz!

W tym momencie Amelia ostatecznie zemdlała, musiałem ją więc mocno objąć wpół, żeby nie upadła na podłogę. Zajęty Amelią widziałem, jak czarna kotka przysiada do skoku, i pośpieszyłem jej przeszkodzić.

Ale w tej chwili z jakimś piekielnym wyciem rzuciła się nie, jak oczekiwaliśmy, na Hutchesona, ale prosto do twarzy dozorcy. Jej pazury zdawały się drzeć na ślepo, jak to widzimy na chińskich rysunkach skaczących smoków, i ujrzałem blask jednego pazura w oku tego biedaka, jak je rozdzierał i zsuwał się po policzku zostawiając szeroką czerwoną pręgę, gdzie krew zdawała się tryskać ze wszystkich arterii. Z wrzaskiem dzikiego strachu, który wyprzedził nawet ból, dozorca cofnął się puszczając sznur podtrzymujący żelazne drzwi. Skoczyłem do nich, ale było już za późno, gdyż lina z szybkością błyskawicy sunęła po bloku i złom żelaza runął naprzód pod własnym ciężarem.

Kiedy drzwi się zatrzaskiwały, ujrzałem na chwilę twarz naszego nieszczęsnego towarzysza. Chyba zdrętwiał ze strachu. Jego oczy wyrażały nieprzytomną trwogę, usta poruszały się bezdźwięcznie.

A potem kolce spełniły swoje zadanie. Szczęśliwie koniec nadszedł szybko, bo kiedy wyważyłem drzwi, szpikulce były tak głęboko wbite, że utkwiły w kościach czaszki, miażdżąc je. Wyciągnąłem go później --- czy to, co z niego zostało --- z żelaznej klatki, aż, związany w dalszym ciągu, padł na ziemię na wznak, ze stłumionym chrzęstem, twarzą do góry.

Podbiegłem do żony, dźwignąłem ją i wyniosłem na dwór, bo bałem się po prostu o jej zmysły, gdyby ją z omdlenia zbudził taki widok. Położyłem ją na ławce i przybiegłem z powrotem. Dozorca oparty o drewniany słup wył z bólu trzymając przy oczach zakrwawioną chustkę. A przy głowie Amerykanina siedziała kocica i głośno mrucząc lizała krew kapiącą z rozpłatanych oczodołów.

Myślę, że nikt mnie nie posądzi o okrucieństwo, ale złapałem jeden ze starych mieczy katowskich i przeciąłem ją na pół, na miejscu.

Przełożyła Ludwika Woźnicka

F. ANSTEY

MEWA

(Historia o sile nadprzyrodzonej)

Parmenas Filmer zbudził się w sypialni swego mieszkania nad brzegiem morza w Weymouth.

Z łóżka, w którym leżał, widział zwykle morze, ale owego sierpniowego ranka przesła-niał je gęsty biały welon.

Przez całą noc przeszkadzało mu spać przeciągłe zawodzenie odległych syren. Nad mo-rzem musiała się unosić gęsta mgła. Instynktownie myśli jego pobiegły ku Izoldzie Le Vazon, która prawdopodobnie w tej chwili szykowała się do wylądowania na swojej rodzinnej Guernsey, gdzie --- o ile nie zdarzy się nic nieoczekiwanego --- będzie odtąd równie daleko od niego, jakby była na jakiejś wyspie Oceanu Spokojnego.

Jakże fascynująca była jej dziwna duchowa piękność, jej melancholijny rozmarzony wyraz twarzy. Przypomniał sobie ich pierwsze spotkanie --- zaledwie dwa tygodnie temu --- w oszklonej budce na esplanadzie; przebiegł w myśli każdą fazę ich dążenia do najsłodszej zażyłości.

Nigdy dotąd, choć miał już trzydziesty szósty rok, nie spotkał kobiety podobnej do swe-go ideału, ale w Izoldzie Le Vazon znalazł ją od razu. Zawsze go pociągał mistyczny i choro-bliwy typ jej urody. Izolda była pobudliwa, romantyczna, a jej gust literacki był wyborny. Nikt przedtem nie miał tyle uznania dla jego poezji --- gdyż pisał on wiersze w chwilach wolnych od niemiłych mu obowiązków w wydziale finansowym, gdzie otrzymał stanowisko wyższego urzędnika po ukończeniu studiów w Oksfordzie.

Choć znajomość ich trwała krótko, a okazje do spotkań były rzadkie --- gdyż Izolda przyjechała do Weymouth doglądać chorej ciotki i spędzała z konieczności prawie cały dzień przy jej łożu --- pozwolił sobie wyznać jej swą miłość, a ona przyznała mu się, że w szczęśli-wych okolicznościach mogłaby odwzajemnić to uczucie.

Na nieszczęście była już zaręczona z pewnym panem Taudevin, którego wprawdzie nie kochała, ale szanowała jako właściciela jednej z największych plantacji pomidorów na całej Guernsey.

Izolda zapatrywała się na więzy zaręczynowe bardziej serio niż wiele osób jej płci i twierdziła, że zerwanie ich bez wyraźnej zgody partnera jest karygodne bez względu na to, czy następuje z winy kobiety czy mężczyzny.

Przyrzekła jednak, że przedstawi tę sprawę panu Taudevin, gdy tylko przyjedzie na Guernsey, i jeśli narzeczony zgodziłby się zwrócić jej wolność, co --- jak ostrzegła Parmenasa --- było mało prawdopodobne, zniknęłyby wszystkie przeszkody na ich drodze. Z drugiej strony, jeśli pan Taudevin nie zechciałby zwolnić jej z danego słowa, zdecydowana była poświęcić się, zgodnie z nakazem obowiązku.

W tym wypadku prosiła tylko o jedno: by Parmenas pozostał wierny jej pamięci i by nikt inny nie zastąpił jej w jego sercu. Przyrzekł to bez trudu, czując, że ona będzie jedyną miłością w jego życiu.

Z natury był raczej marzycielem niż człowiekiem czynu i myśl o wiecznej beznadziej-nej namiętności miała pewien urok dla jego szczególnego usposobienia.

Potem nastąpił koniec. Izolda została nagle wezwana na Guernsey i odprowadził ją właśnie poprzedniego wieczoru. Nigdy nie zapomni tego ostatniego rozstania na pokładzie "Kozicy". Izolda była czulsza i bardziej wzruszona niż kiedykolwiek --- gnębiona przeczu-ciem, z którego nie mogła się otrząsnąć, że nie będzie im sądzone spotkać się znów na tej ziemi, ubolewająca nad samotnością, która stanie się jego udziałem, gdy jej zabraknie.

--- Ale wrócę do ciebie, Parmenasie, jeśli mi będzie wolno --- powiedziała w natchnie-niu, wznosząc oczy ku niebu, --- Nie będziesz całkiem opuszczony. Któregoś dnia mała biała gołąbka zapuka może leciutko do twego okna. Nie odpędzaj jej, gdyż to będzie twoja biedna Izolda usiłująca ci opowiedzieć, że nie żyje i że ostatnia jej myśl należała do ciebie.

Załamała się prawie, zmorzona własnym patosem, a on sam był głęboko wzruszony.

--- Ale gołąbka odleci --- powiedział --- a ja będę jeszcze bardziej samotny!

--- Kto wie? Może będzie mi wolno zostać z tobą i pocieszać cię --- szepnęła --- przynajmniej do czasu, gdy pomyślisz o kimś innym, Parmenasie, a wtedy... wtedy zobaczysz, że biedny biały ptaszek leży w kącie martwy. Mógłbyś napisać wiersz na ten temat, nieprawdaż? Ale nie powinnam być sentymentalna. Ostatecznie może nie umrę pierwsza; może pan Taudevin mnie uwolni i będziemy razem szczęśliwi przez całe życie. Tylko jakoś dziś wieczór nie mogę się oprzeć wrażeniu, że coś się stanie. Przyrzeknij, że cokolwiek się zdarzy, będziesz stały, Parmenasie!

Filmer uważał jej lęk za fantazję, a projekt powrotu do niego w ptasiej postaci za trochę nieprawdopodobny, ale kochał ją za to tym bardziej; przysiągł więc dochować wierności, a ponieważ nie chciała zejść na dół, owinął ją w koce i szale, zostawił na osłoniętej ławce na pokładzie i wrócił smutny do swego mieszkania. Leżał cicho, myśląc o tym wszystkim, próbując wyobrazić sobie wszystko, co mówiła i robiła, póki oczy mu się nie zamknęły i nie zasnął.

Gdy się zbudził znowu, uświadomił sobie, że coś jest w jego pokoju. Nie mógł nic zobaczyć, ale usłyszał dziwny trzepot, który zdawał się dobiegać od strony podłogi. Uniósł się na łokciu, spojrzał i zląkł się przez chwilę, widząc dużego szarego ptaka siedzącego na krawędzi wanny i patrzącego nań bez obawy brązowymi oczami. Był to niezwykle piękny okaz mewy (Larus canus).

Spał swoim zwyczajem przy otwartym oknie, a ptak stracił widać orientację we mgle i wleciał do wnętrza. Filmer podszedł do niego, ale ptak nie poruszył się; pozwolił się wziąć do ręki i postawić na parapecie okna, nie próbując uciekać. Jedno z jego skrzydeł zwisało z lekka, jakby uderzyło o coś w ciemności i zostało zranione.

Ptak wciąż siedział na tym samym miejscu, gdy Filmer skończył się ubierać. Dobre serce nie pozwoliło mu przepędzić kaleki, więc poradził się swojej gospodyni i ta obiecała pożyczyć wiklinową klatkę od sąsiada, który stracił niedawno oswojoną kawkę.

Przyniesiono klatkę i mewa dała się skłonić do wejścia, po czym Filmer zasiadł do śniadania i wkrótce zapomniał o tym wypadku. Po lekkim posiłku powędrował esplanadą, podsy-cając swoją melancholię widokiem budki, w której tak często siadywał z Izoldą. Przypomniał sobie, że pierwszego ranka czytała wypożyczoną z czytelni powieść; był to "Ardath" Marii Corelii, której geniuszu była gorącą wielbicielką. Teraz siedziała tam jakaś tłusta kobieta, robiąc pończochę na drutach.

Ale w miarę jak mijał poranek, Filmer nawet w swym roztargnieniu uświadomił sobie niezwykły zgiełk i podniecenie w przechodzącym tłumie; wkrótce usłyszał urywki rozmów, które przejęły go mglistym niepokojem; w końcu nie mógł się powstrzymać od zapytania, czy coś się stało.

I rzeczywiście coś się stało. Przyszła właśnie wiadomość, że "Kozica" wpadła we mgle na skały i poszła na dno --- jak wieść niosła --- wraz z załogą i pasażerami.

Nie będziemy opisywać uczuć Filmera po tym druzgoczącym ciosie; bliski był szaleń-stwa i byłby może stracił zmysły, gdyby później nie nadeszły uspokajające wieści. Okazało się, że pasażerowie zostali ocaleni --- w każdym razie wszystkie łodzie ratunkowe statku z wyjątkiem jednej przybiły do lądu, a ponieważ morze było zupełnie spokojne, nie obawiano się o jej los, gdyż spuszczono ją na wodę szczęśliwie i zapewne skierowała się w stronę francuskiego wybrzeża.

Filmer odetchnął z ulgą, choć nie mógł zapomnieć przeczuć Izoldy z poprzedniego wieczoru. Ale przeczucia nie nieomylne i istniały duże szanse, że znalazła się w jednej z łodzi, które przybiły do lądu.

Jednakże gdy ogłoszono listę nazwisk, nie było pośród nich nazwiska Izoldy i nie było żadnej wiadomości o zaginionej łodzi.

Nawet wtedy nie stracił nadziei, gdyż wszyscy sądzili, że wziął ją na pokład jakiś statek płynący do obcego portu. A jednak była jedna rzecz, która za każdym razem, gdy na nią spojrzał, przejmowała go zimnym dreszczem przesądnego strachu: mewa w wiklinowej klatce.

Mimo wszelkich starań nie mógł się pozbyć podejrzenia, że mogła ona mieć związek, w sposób, jakiego sobie z początku nie wyobrażał, z losem jego ukochanej Izoldy. Czyż Izolda nie przyrzekła wrócić do niego, jeśli będzie mogła, w ptasiej postaci? Czyż to stworzenie nie przyleciało do jego okna o tej samej godzinie, w której musiało zdarzyć się nieszczęście?

Ale Izolda wspomniała o białej gołąbce --- a to była szara mewa; nie ma co rozpaczać, zaginiona łódź może być jeszcze uratowana.

Nadeszła wkrótce nowina z Matry usprawiedliwiająca tę nadzieję. Przybył tam statek pasażerski, na którym znajdowali się marynarze oraz pasażerka i pasażer z nieszczęsnej "Kozicy". Filmer odetchnął, gdyż nie miał żadnej wątpliwości --- choć nie znał nazwisk --- że pasażerką tą jest Izolda.

Niestety! Jego pewność rozwiała się aż nazbyt szybko. Dwaj pasażerowie byli świeżo poślubionym małżeństwem Goldingham, które zamierzało odbyć krótką wycieczkę po wy-spach Kanału przed powrotem do swego domu w Południowej Afryce.

Nie można było wątpić dłużej. Tragiczna przepowiednia Izoldy się spełniła: zginęła w zamieszaniu, prawdopodobnie gdy spała spokojnie w osłoniętym miejscu, które postanowiła zająć.

A mewa?... Robił sobie teraz wyrzuty z powodu swej ślepoty i niedowiarstwa. Co z tego, że wolałaby wybrać innego ptaka na siedzibę swego ducha? Mewy częściej spotyka się nad morzem niż białe gołębie i pragnąc gorąco do niego przybyć skorzystała z pierwszej oka-zji, jaka się nadarzyła.

--- Izoldo! --- zawołał klękając przy wiklinowej klatce --- czy to ty naprawdę? Czy wróciłaś do mnie, jak przyrzekłaś? Powiedz mi, że to prawda!

Pióra mewy jakby zafalowały, ale nie dała żadnej odpowiedzi.

--- Teraz jesteś moja! --- powiedział radośnie --- moja na wieki! Póki jesteś ze mną, nie potrzebuję innego towarzystwa. Nikt nie stanie między nami. Daj mi tylko jakiś znak, że mnie rozumiesz.

Mewa z lekka wzruszyła skrzydłami, w sposób tak zadziwiająco podobny do ruchu Izo-ldy, gdy wyrażała niewiarę w jego uroczyste zapewnienia, że nawet sceptyk dałby się przekonać.

Odtąd postanowił miłować tego ptaka przez wzgląd na ożywiającego go ducha --- podobnie jak księżna Kendal miłowała pono wielkiego kruka, który wleciał przez jej okno w Twic-kenham po zgonie króla Jerzego. Nie ukrywał przed sobą trudności tej sytuacji; zwykła roz-waga wymagała ukrycia tego dziwnego sekretu przed całym światem, a jednak nawet publicznie nie mógł się zdobyć na traktowanie swojej przeobrażonej bogini jak zwykłego morskiego ptaka, którego postać przyjęła.

Niepodobna było na przykład, gdy zabrał ją do miasta, zgodzić się na umieszczenie jej w wagonie bagażowym, a ponieważ nie każdy pasażer pierwszej klasy lubi towarzystwo me-wy, podróż nie była zbyt przyjemna. Był też zakłopotany, przedstawiając zdziwionej gospodyni w swoim mieszkaniu przy Spring Gardens uwielbianą Izoldę w dużej wiklinowej klatce i poczuł się dotknięty, gdy ta dobra kobieta objawiła niechęć do zajmowania się, jak to określi-ła, "drobiem".

Jednakże gdy ulokował Izoldę bezpiecznie w swoich pokojach, postarał się o ile możności uprzyjemnić jej nową egzystencję. Wystarał się dla niej o przestronną i ładną klatkę, której część oddzielił firanką, aby zapewnić jej ustronie niezbędne dla delikatnej kobiety, i z zado-wolonej miny, z jaką skubała firankę, mógł wywnioskować, że jest mu wdzięczna za jego zapobiegliwość.

Zmienił także meble i dekoracje swojej kawalerki, aby lepiej odpowiadały jej gustom, mimo że nie zauważył w jej zachowaniu żadnej oznaki, że aprobuje czy choćby zauważa jego wysiłki, by jej sprawić przyjemność. Zdawała się jednak cenić swoje korytko, tacę z prawdzi-wej starej kantońskiej emalii oraz antyczny puchar wenecki, który nabył u antykwariusza przy Wardour Street, przypomniawszy sobie, że w Weymouth zdradziła się kiedyś z zamiłowaniem do antyków.

Mając to nowe i absorbujące zainteresowanie Filmer nie mógł uchodzić za nieszczęśli-wego; wykonywał pilnie swoją pracę biurową, chociaż tęsknił do chwili, gdy będzie mógł wrócić do pokoju z klatką zamieszkaną przez jego Izoldę.

Nie był nigdy towarzyski z natury; obecnie nie bywał nigdzie. Wystarczało mu spędza-nie wieczorów w domu i czytanie jej na głos Shelleya, gdyż subtelna wrażliwość na piękno i wzniosłość w literaturze jej nie opuściła, zwykle witała najbardziej natchnione ustępy cichym świergotem zachwytu. Z drugiej strony, gdy ośmielał się przeczytać jej jakiś własny utwór, była bardziej krytyczna i uczuł dumę, gdy jedna z jego zwrotek tak ją porwała, że rozpostarła skrzydła i wydała pisk szczerego entuzjazmu.

Tak, na ogół te wieczory dawały mu spokojne, prawdziwe szczęście.

Pewnego sobotniego popołudnia przyszedł wcześnie do domu i właśnie czytał "Epipsychidiona" mewie, która słuchała z rozkoszą przymykając oczy, gdy nadejście gościa przerwa-ło mu bezceremonialnie lekturę. Intruzem był jego kolega biurowy, niejaki Frank Challis, który studiował wraz z nim w Oksfordzie i z którym przed swoimi pamiętnymi wakacjami w Weymouth był w pewnej zażyłości. Filmer bywał często u Challisów w ich domu przy Craven Hill Gardens i zawsze się cieszył, gdy Frank zaglądał do niego na fajkę i wieczorną przyjacielską pogawędkę. Ale ostatnio raczej go unikał, czując, że jego hałaśliwość i bezcere-monialność mogą razić wysubtelnione ucho Izoldy.

--- Witaj, stary --- zaczął Challis. --- Sam jesteś? Zdawało mi się, że rozmawiałeś z kimś.

--- Czytałem sobie na głos --- wyjaśnił Filmer trochę niezręcznie, bo nie mógł przyznać się do czytania wierszy mewie.

--- Co do licha zrobiłeś ze swoim mieszkaniem? Wygląda raczej na buduar damski niż na kawalerkę. Nie chcę być wścibski, ale czyś się przypadkiem nie ożenił?

--- Nie --- powiedział Filmer ze sztucznym uśmiechem --- nigdy już tego nie uczynię... teraz. --- I spojrzał na mewę.

--- O, jeszcze za wcześnie się zarzekać --- powiedział Frank. --- Widzę, że założyłeś ptaszarnię. Wziąłeś się do hodowli kanarków? Ale nie, to mewa, zwykła mewa, jak Bozię kocham!

--- Przepraszam --- powiedział Filmer zimno --- nie jest to bynajmniej zwykła mewa.

--- Widać, że tak myślisz, inaczej nie dałbyś jej naczyń z emalii i kolorowego szkła, i wanienki z japońskiego brązu, i ozdobnych zasłonek. Wielkie nieba! Następnym razem spra-wisz jej toaletę!

--- Co to cię może obchodzić, nawet gdybym to zrobił --- powiedział zirytowany Filmer.

--- Nie wściekaj się, stary. Czy możesz mi dać cygaro? Zapomniałem wziąć z domu.

--- Przykro mi --- odparł Filmer --- ale zupełnie przestałem palić. --- Była to prawda, gdyż Izolda powiedziała mu kiedyś, że nie znosi zapachu tytoniu.

--- Mniejsza o to, mam fajkę. --- I Challis zamierzał zapalić, ale Filmer uczuł się zmuszony poprosić go w interesie Izoldy, by tego zaniechał. Wtedy ku jego przerażeniu Frank zaczął mu opowiadać historyjkę, którą usłyszał właśnie na giełdzie i która, jak Filmer czuł instynktownie, nie odpowiadałaby Izoldzie, pośpieszył więc oznajmić, że anegdoty tego rodzaju nie przemawiają do jego poczucia humoru.

--- Nie wiedziałem, że je w ogóle masz --- rzekł Frank. --- Mógłbym opowiedzieć tę historyjkę trochę frywolnej niezamężnej ciotce. Ale jest zbyt dobra, aby ją marnować dla cie-bie!

Mewa przekrzywiła główkę na bok, jakby w oczekiwaniu, i gdyby Filmer nie znał Izoldy tak dobrze, mógłby nieomal wyobrazić sobie, że jest zawiedziona. Ale oczywiście nie mogła wiedzieć, czego jej oszczędził.

--- Wiesz co, stary --- powiedział po chwili Frank z wyrazem troski na szczerej twarzy --- musisz się trochę rozruszać. Takie zamykanie się w domu nie może być dla ciebie zdrowe. Przyjdź do nas na obiad. Doriel wróciła właśnie z Drezna. Pamiętasz Doriel?

Filmer pamiętał Doriel jako sympatyczną trzpiotkę o twarzy okolonej chmurą brązo-wych włosów, która zmuszała go do wspólnej gry w tenisa, jazdy na rowerze i na łyżwach i drwiła z niego bezlitośnie za brak biegłości w tych sportach. Nie miał ochoty się z nią zobaczyć.

--- Dojrzała teraz --- ciągnął Frank --- wyrobiła się. I choć jestem jej bratem, powiem ci, że jest wspaniała, a na przykład w hokeju niezrównana!

Ale Filmer oznajmił, że jest wieczorem zajęty. W tym momencie służąca wniosła tacę, na której były smażone ostrygi pięknie podane w srebrnej muszli.

--- Pani Trotman bardzo przeprasza, proszę pana --- powiedziała dziewczyna --- ale nie mogła przysłać drugiego śniadania dla mewy wcześniej.

--- Lunch dla mewy! --- wykrzyknął Challis po wyjściu służącej. --- Ależ ty dogadzasz temu ptakowi! Nigdy nie słyszałem, żeby ktoś dawał mewie smażone ostrygi. Nie wygląda na to, żeby je lubiła.

Ptak w samej rzeczy bawił się tylko okruchami smakołyków, gdyż --- jak Izolda zwykła mówić Filmerowi --- jedzenie było jej obojętne, a nawet wstrętne.

--- Czekała na lunch prawie do podwieczorku --- powiedział Filmer --- nic dziwnego, że nie ma apetytu. W ogóle jada bardzo mało.

--- Bzdury! --- powiedział Frank z deprymującą gruboskórnością. --- Spróbuj jej dać parę tłustych ślimaków!

Nie trzeba chyba dodawać, że Filmer odrzucił tę wulgarną propozycję z oburzeniem i zgrozą.

--- Wiem, co mówię --- upierał się Frank --- miałem oswojoną mewę, gdy byłem dzieckiem. Nie ma sensu dawać im przysmaków. Ślimaki i robaki, oto co lubią.

--- Przypuszczam --- powiedział Filmer z godnością --- że pozwolisz mnie decydować, co moja mewa lubi jeść.

--- Jeśli o mnie chodzi, możesz ją zabrać na obiad do Prince'a lub Carltona! --- odparł Challis wstając. --- Ale gotów jestem się założyć, że mam rację.

Zaraz po jego odejściu Filmer pośpieszył przeprosić Izoldę za zniewagi, jakie musiała znieść, i powrócił do czytania "Epipsychidiona" --- po to tylko jednak, by mu przerwano po raz drugi. Niepoprawny Frank tak się bowiem zawziął, by mu dowieść, że jego poglądy na dietę mew są błędne, że poszedł do sklepu przyrodniczego na Drury Lane, gdzie nabył w celach doświadczalnych ślimaki i robaki w blaszanym pudełku.

Co gorsza, mimo protestów Filmera, wysypał zawartość pudełka do klatki Izoldy.

Zamiast dostać ataku histerii, jak tego Filmer oczekiwał, przysunęła się bokiem do roba-ka o szczególnie odpychającym wyglądzie i połknęła go z wielkim smakiem.

--- Brawo, stara! --- zawołał Frank. --- Zobaczymy teraz, czy zjesz ślimaka!

Po chwili kokieteryjnego wahania Izolda spożyła ślimaka, nawet kilka.

--- A nie mówiłem! --- powiedział z triumfem Challis. --- Może mi teraz uwierzysz.

--- Tak --- powiedział z trudem Filmer odprowadzając go do drzwi. --- Tak. --- I dodał cicho, zmieszany: --- Jeśli pozwolisz, przyjdę dzisiaj do was na obiad; może mi to poprawi humor.

--- Zgoda --- odpowiedział Frank serdecznie. --- Wszyscy będziemy radzi cię zobaczyć, szczególnie Doriel. Nie powiem jej o mewie, stary, bo mogłaby ci dokuczać!

Filmer poczuł dla niego wdzięczność za tę wyrozumiałość. Po namyśle doszedł do wniosku, że niesprawiedliwie ganił Izoldę za upodobania, które są zapewne nierozłącznie związane z naturą ptaka, w którego się wcieliła, i dopilnował, by na przyszłość dawano jej pożywienie, które najwidoczniej woli.

Ale przestał jej czytać Shelleya.

Spędził milszy wieczór przy Craven Hill Gardens, niż przewidywał. Doriel nie była już tym ładnym trzpiotem, którego pamiętał. Stała się czarującą młodą kobietą, a serdeczność, z jaką go przyjęła, była balsamem na jego nadwerężone nerwy.

Wrócił do siebie późno. Izolda spała spokojnie na swojej grzędzie, z dziobem skierowa-nym ku ogonowi, i widok jej obudził w nim wyrzuty sumienia. Czy spałaby tak beztrosko, gdyby wiedziała, gdzie był i jak zupełnie o niej zapomniał?

Postanowił nie widywać się więcej z Doriel i przez pewien czas dotrzymał postanowie-nia.

Na nieszczęście Izolda nie mogła lub nie chciała zrobić żadnego wysiłku, by dzielić z nim życie umysłowe. Wszystko wskazywało na to, że go lubi, ale stopniowo straciła całą swoją dawną żywość i były chwile, gdy obawiał się, że ją nudzi.

Wiadomo, że nic nie studzi tak uczuć, jak cień choćby podejrzenia, że nudzimy naszą ukochaną, a Filmer niebawem stwierdził, że znudzenie jest obustronne.

Cóż więc dziwnego, że szukał czasem pociechy i rozrywki w widoku wdzięcznej twa-rzy Doriel, w dźwięku jej wesołego szczebiotu? Nie wspominał o tym mewie, gdyż by tego nie pojęła, ale usiłował dać Doriel do zrozumienia, że jakiś ukryty smutek każe mu stronić od ludzi i że jego serce zamknęło się dla wszelkiej ziemskiej miłości.

Sam wierzył w to szczerze i miał nadzieję, że ona zdaje sobie z tego sprawę, póki nie nadszedł wieczór, który otworzył mu oczy na niebezpieczeństwo, ku jakiemu nieświadomie zmierzali. Był na obiedzie w Craven Hill Gardens i siedział, jak zwykle, przy Doriel. Sąsiadem z jej drugiej strony był młody człowiek nazwiskiem Mowbray --- przystojny, atletycznej budowy, choć niezbyt rozgarnięty młodzieniec, najwidoczniej zajęty Doriel i mogący liczyć na obudzenie w niej bodaj przelotnego zainteresowania.

Filmer uczciwie starał się usunąć w cień. Rozmawiał z sąsiadem i odpowiadał na uwagi Doriel lakonicznie, niemal szorstko, ale dziewczyna, nie zrażona, roztoczyła przed nim cały swój urok, nie dbając zupełnie o biednego Mowbraya.

Ku swojej konsternacji Filmer stwierdził, że jego serce jest otwarte i przez resztę obia-du, a nawet potem, w salonie na górze, ulegał wdziękowi Doriel i podniecało go raczej niż smuciło obserwowanie coraz to bardziej ponurej miny młodego Mowbraya.

Ale w drodze do domu nastąpiła nieunikniona reakcja.

Błyskawicznie zrozumiał, że pokochał Doriel, że jeśli ona będzie go zachęcać w dalszym ciągu, nic nie powstrzyma go od oświadczyn --- a przecież przyrzekł uroczyście dozgonną wierność Izoldzie!

Izolda nie spała owego wieczoru; czekała widocznie na niego. Ledwo wytrzymał spojrzenie jej żywych, pełnych wyrzutu oczu.

--- Wiem, co byś powiedziała, gdybyś mogła --- wyjąkał pokornie --- i zasługuję na to. Zaniedbałem cię ostatnio haniebnie. Nie uczynię tego więcej. Na przyszłość, Izoldo, spędzać będę z tobą wszystkie wieczory!

Izolda zbadała dziobem okolicę pod skrzydłem --- ten jej zwyczaj często go trapił --- zanim podniosła głowę, i przez chwilę patrzyła na niego z natężeniem. Potem jej błyszczące oczy zniknęły powoli w otaczającym je miękkim puchu --- i czuł, że mu wybaczyła.

Bez wątpienia ktoś bardziej przyziemny i praktyczny od Filmera zbuntowałby się przeciw losowi, który kazał mu wyrzec się szczęścia małżeńskiego i zadowolić się dozgonnym platonicznym związkiem z ptakiem. Ale Filmer był z natury egzaltowanym mistykiem i uznał to za oczywisty obowiązek. Ostatecznie Izolda poniosła większą ofiarę wcielając się dobrowolnie w ptaka, tak mało romantycznego jak mewa. Musi cierpieć przynajmniej tak samo jak on z powodu swej impulsywności. Filmer był zdecydowany nigdy nie dręczyć jej szlache-tnego ducha swoją niewdzięcznością lub niewiernością.

Zgodnie z tym postanowieniem --- choć to go wiele kosztowało --- unikał Challisów spodziewając się, że zrozumieją z czasem jego zamiłowanie do samotności.

Jego wyrzeczenie nie pozostało bez nagrody, gdyż mewa rzeczywiście dokładała wszelkich starań, by wypełnić pustkę w jego życiu. Co dzień była ładniejsza i cichsza; jej żywość i śmiałość, które go niegdyś raziły, zniknęły; przezwyciężyła nawet swoją żarłoczność jakby z szacunku dla jego upodobań; ze wzruszeniem zaobserwował, że trudno ją teraz nakłonić do zjedzenia nawet najbardziej apetycznego ślimaka.

Rok zbliżał się ku końcowi i prawie udało mu się wyrzucić z myśli Doriel, gdy pewnego niedzielnego popołudnia służąca nagle otworzyła drzwi, anonsując: "Pan i panna Challis". Filmer zerwał się na nogi, mając nadzieję, że baczne oko mewy nie dostrzeże jego wielkiej radości.

--- Byliśmy właśnie na nabożeństwie w katedrze --- wyjaśniła Doriel, która wyglądała bardziej czarująco niż zwykle w czarnym kapeluszu i sobolach --- i uparłam się wstąpić tu z Frankiem, aby spytać, dlaczego zaniedbuje nas pan od tylu tygodni.

--- Powiedziałem jej, że masz jeden ze swoich napadów mizantropii i nie chcesz, by ci się naprzykrzano --- rzekł Frank --- ale ona postanowiła przyjść. Uważa, że się na nas obrazi-łeś.

Filmer bąknął coś niezrozumiałego, proponując im herbatę. Nie sądził, by mewa mogła mieć coś przeciw temu.

--- Widzę, że cieszy pana nasza wizyta! --- powiedziała Doriel. --- Niech się pan przyzna, że czuje się pan tutaj strasznie samotny!

--- On! --- zaśmiał się Frank. --- Ma swoją ukochaną mewę, która dotrzymuje mu towarzystwa.

--- Mewę! --- zawołała Doriel. --- Aha, więc to właśnie mewę trzyma pan w tamtej klatce. Dziwna ulubienica! Czy ona bawi pana? Umie jakieś sztuczki?

Jej lekki ton dotknął niemile Filmera. Odpowiedział krótko, że mewy nie można poró-wnywać z tresowanym kanarkiem.

--- Jaka głupia! --- powiedziała Doriel podchodząc do klatki. --- To już papuga byłaby zabawniejsza od tego ślamazarnego stworzenia. Nie miałam pojęcia, że mewy są tak brzydkie. Dlaczego ona tak trzepocze skrzydłami?

--- Nie jest przyzwyczajona do wysłuchiwania takich osobistych przytyków --- powiedział Filmer zimno.

--- Mówi pan, jakby pan myślał, że ona rozumie to, co powiedziałam! --- wykrzyknęła Doriel unosząc swoje ładne brwi.

--- Jeśli tak myślę, panno Challis --- odpowiedział Filmer --- to widocznie mam po temu powody.

--- Przykro mi --- rzekła Doriel, prowokując go swym dobrym humorem. --- Przepraszam. Słyszysz, mewo: przepraszam. Aby dowieść, że nie żywisz urazy, przyjdź i usiądź na moim palcu.

Zdjęła rękawiczkę i nim Filmer mógł zaprotestować, wsunęła swoją szczupłą, białą rękę do klatki. Pokusa była zbyt silna dla Izoldy; uderzyła dotkliwie rywalkę w palec wskazujący swoim ostrym żółtym dziobem i Doriel cofnęła rękę z lekkim okrzykiem bólu.

--- Niech pan spojrzy, co pański okropny ptak mi zrobił! --- powiedziała pokazując mu ranę z patetyczną miną dziecka.

Pragnął pochwycić tę skaleczoną rękę i okryć ją pocałunkami, ale lojalność wobec Izoldy na to nie pozwalała. Nie Doriel w blasku swej młodzieńczej urody zasługiwała najbardziej na jego litość, lecz raczej skromny, szary ptak dygocący w paroksyzmie bezsilnej zazdrości.

--- Każdy ptak na jej miejscu by się przestraszył --- powiedział dość nieuprzejmie.

--- Powinnam była wiedzieć --- rzekła Doriel wyraźnie zmieniając ton --- ale widzi pan, nie miałam pojęcia, że moja biedna ręka jest tak odrażająca. Frank, czy dasz mi swoją chustkę do nosa, bo widzę, że pan Filmer nie ma zamiaru zadać sobie tego trudu?

--- Ależ ona krwawi, jak wszyscy diabli! --- wykrzyknął brat, owiązując palec Doriel, podczas gdy nieszczęśliwy Filmer stał zbyt wstrząśnięty, by zaofiarować swoje usługi. --- Biedactwo! Na moją duszę, Filmer --- dodał z oburzeniem Frank --- ta bestia zasłużyła, abyś jej skręcił kark. Sam bym to chętnie zrobił.

--- Spróbuj tylko ją tknąć! --- zawołał Filmer tracąc panowanie nad sobą. --- To nie jej wina; została rozdrażniona, rozmyślnie i złośliwie rozdrażniona. Wy... wy nie wiecie, czym ona jest dla mnie!

--- To widać --- rzekła Doriel. --- Chyba nie będziemy czekać na herbatę, Frank. Pan Filmer jest dziś w dziwnym nastroju.

Filmer nie próbował ich zatrzymywać --- czuł, że byłoby to bezcelowe. Gdy tylko wy-szli, zwrócił się do Izoldy, która już się zdążyła uspokoić.

--- Zadowolona jesteś teraz? --- wykrzyknął dziko. --- Kochałem tę dziewczynę, słyszysz? Przyznaję się do tego i pozwoliłem jej odejść ze względu na ciebie. Możesz się nie obawiać, że stanie kiedyś między nami, twój przeklęty dziób zraził ją na zawsze. Ale pomyśl, Izoldo, czy twoje wymagania są słuszne. Czy musisz zawsze pozostać ptakiem? Czy nie możesz mnie pocieszać w jakiejś bardziej stosownej postaci? Błagam cię, żebyś przynajmniej spróbowała.

Po tych słowach usłyszał jakiś szelest za sobą i gdy się odwrócił, ujrzał Doriel stojącą na progu.

--- Chyba zostawiłam rękawiczkę --- powiedziała i zauważył śmiertelną bladość na jej twarzy.

--- Słyszała pani... --- zapytał --- słyszała pani coś?

--- Wszystko --- przyznała. --- Wróciłam naprawdę, by panu powiedzieć... ale to nie ma teraz znaczenia. Parmenasie, porzuć te chorobliwe myśli, nie mogę tego znieść! Uwolnij się od tego nieszczęsnego ptaka, zrób to dla mnie.

Kusiła go, Doriel kusiła go do popełnienia haniebnego czynu, ale czuł, że oprze się wszystkim jej sztuczkom.

--- Nie! --- zawołał. --- Przysiągłem wierność i będę wierny. Nic na świecie nie skłoni mnie do rozstania się z moją Izoldą, póki ona życzy sobie pozostać ze mną.

--- Nigdy nie będziesz szczęśliwy, póki tego nie uczynisz --- prosiła Doriel. --- Drogi, kochany Parmenasie, nie zadawaj mi bólu! Przyjdź do mnie jutro i powiedz mi, że to się skończyło, że znowu jesteś sobą. Wtedy i ja ci coś powiem.

Z tym się rozstali, ale bezwzględny egoizm jej żądania przełamał skuwający go urok. Wiedziała teraz wszystko, a jednak nalegała, by zgładził (bo cóż innego mogły oznaczać jej słowa?) tego ptaka, który stał jej na drodze.

--- Nie, Izoldo --- wyszeptał --- mogę być słaby, ale nie do tego stopnia. Ona sama uczyniła mnie znów twoim. Już jej nie kocham. Tym razem serce moje pozostanie na zawsze przy tobie!

Ale mewa nie dała żadnej odpowiedzi; jest dziwnie cicha --- pomyślał. Zapadał już zmrok, zapalił więc świecę i zajrzał do klatki... Izolda leżała z rozpostartymi skrzydłami, za-snutymi bielmem oczami, żółtym dziobem z lekka rozchylonym i sztywniejącymi już nogami.

Nie żyła. Duch Izoldy, jak to przepowiedziała, nie mógł znieść jego niewierności.

W pierwszym przypływie skruchy Filmer nie myślał o odzyskanej swobodzie. Przeciwnie, czuł się bardziej nieodwołalnie związany niż przedtem. Ślubował sobie, że duch Izoldy, gdziekolwiek przebywa, nie będzie nigdy bolał nad jego choćby najmniejszą niewiernością. Może gdy uświadomi sobie szczerość jego żalu, wróci do niego w bardziej odpowiadającej jej godności postaci.

Aby zabezpieczyć się przed nawrotem pokusy, zaniósł mewę do najlepszego specjalisty w Londynie i kazał ją wypchać.

Ale sprawa się przeciągała i niepostrzeżenie myśli Filmera zaczęły powracać do Doriel Challis. Czy rzeczywiście była tak bezlitosna, jak się wydawało? Prosiła go tylko, aby uwo-lnił się od mewy. Czy to nie znaczyło, że powinien się z nią po prostu rozstać? Jeśli tak, to jakże niesprawiedliwy był dla Doriel! A jeśli Izolda porzuciła kształt ptaka z litości dla nich obojga? W tym wypadku udaremniał tylko jej wspaniałomyślne zamiary.

Jego stosunki z Frankiem uległy znacznemu ochłodzeniu od czasu tego pamiętnego niedzielnego popołudnia; rozmawiali ze sobą wyłącznie na tematy związane z pracą; ale Filmer nie widział przyczyny, dla której nie miałby napisać do Doriel, i pewnego lutowego wieczoru, idąc do domu, postanowił to zrobić.

Ale zaledwie postawił lampę na biurku i zasiadł do pisania, opadł na poręcz krzesła osłupiały i zatrwożony.

Na białej powierzchni bibularza nakreślono dużymi nieregularnymi literami zdanie, któ-re zmroziło mu serce. Zdanie to brzmiało: "Nie mogłam zostać dłużej. Wrócę, jeśli to możliwe. Izolda".

Wraca! W jakiej postaci? Chyba nie mewy, która znajduje się przecież u preparatora. Jedna rzecz tylko jest pewna: Izolda nie zamierza go uwolnić i mając przed oczami jej oznaj-mienie, nie mógł pisać listu do Doriel.

Gdy tak siedział, usiłując zebrać rozproszone myśli, usłyszał trzy ciche stuknięcia do drzwi. Wiedział, że to nie może być służąca. Chciał powiedzieć "proszę", ale skołowaciały język odmówił mu posłuszeństwa. Drzwi otworzyły się powoli i na progu stanęła postać, która nawet w mroku mogła być tylko Izoldą. Przynajmniej, pomyślał, przyszła tym razem w ludzkiej postaci.

--- Nie witasz mnie, Parmenasie? --- rzekł głos, który Filmer tak dobrze pamiętał. --- Czy moje zachowanie budzi w tobie taką odrazę?

--- Jeśli mówisz o ślimakach, Izoldo --- odpowiedział --- to zapomnij o nich, tak jak ja to uczyniłem. Nie mogę obarczać się odpowiedzialnością za upodobania postaci, jaką przy-brałaś!

--- Najzupełniej cię rozumiem --- rzekła i pojął, że albo nie pamięta, albo nie chce, by jej przypominano o tym epizodzie w jej niedawnym wcieleniu.

--- Myślisz o dziobnięciu w rękę Doriel... panny Challis? --- spytał. --- Był to naturalny przejaw zazdrości, byłaś bardzo dotknięta.

--- Nie przypominam sobie, żebym kogokolwiek dziobnęła --- rzekła. --- Kto to taki?

--- Przecież nie mogłaś zapomnieć dziewczyny, która wyrażała się niepochlebnie o tobie, gdy siedziałaś w tej klatce --- odparł. --- To była panna Challis.

--- Gdy siedziałam w tej klatce... --- powtórzyła wolno. --- Parmenasie, o czym ty właściwie mówisz?

--- Wszystko ci się przypomni --- rzekł. --- Pomyśl, Izoldo. Owego ostatniego dnia w Weymouth przyrzekłaś uroczyście, że jeśli umrzesz pierwsza, przyjdziesz do mnie w postaci białej gołąbki. Przypominasz sobie teraz?

--- Czy istotnie powiedziałam coś tak śmiesznie sentymentalnego? --- zapytała.

--- Nie drwij, Izoldo, bo dotrzymałaś słowa! Tak, owej fatalnej nocy, gdy "Kozica" poszła na dno, ptak, nie biała gołąbka, lecz szara mewa, wleciał przez moje otwarte okno. Poznałem cię od razu... no... prawie od razu. Przywiozłem cię tutaj i trzymałem w tej oto klatce, aż do chwili, gdy opuściłaś ciało mewy... Więc zapomniałaś? Mniejsza o to zresztą, skoro do mnie wróciłaś.

Izolda padła nagle na najbliższy fotel (którego nie podsunął jej wcześniej w przekonaniu, że duchy nie siadają), a potem --- ku jego najwyższemu zdumieniu, gdyż nawet za życia rzadko się uśmiechała --- wybuchnęła na wpół histerycznym śmiechem.

Z początku sądził, że konwulsyjnie szlocha, ale stwierdził wkrótce, że się pomylił.

--- Jak mogłeś być tak niemądry? --- wykrztusiła, gdy tylko zdołała przemówić. --- Nie powinnam się śmiać, gdyż jest to naprawdę wzruszające z twojej strony... ale mewa!... Ja?!... To zbyt zabawne!

--- Ale prawdziwe! --- zapewnił ją. --- Mógłbym ci pokazać tę mewę, ale oddałem ją do wypchania.

To wywołało ponowny wybuch śmiechu.

--- Ale mnie w niej nie było! --- zawołała. --- Jakże bym mogła być? Doprawdy myślę, że bierzesz mnie za ducha przez cały czas!

--- Moja biedna Izoldo --- powiedział Filmer usiłując wyjawić jej prawdę o ile możności łagodnie i wyrozumiale --- czy rzeczywiście nie możesz uświadomić sobie swego obecnego stanu?

--- Nie bądź głupcem --- odparła opryskliwie. --- Jak mogłabym być duchem, skoro nie umarłam? Zdejmij ten zielony abażur z lampy i przyjrzyj mi się dobrze... Czy widzisz we mnie coś widmowego?

Filmer musiał przyznać, że siedząca przed nim w jaskrawym świetle nie osłoniętej lampy istota była z krwi i kości, nawet zbyt masywnej, gdyż jej krzepki wygląd mało przypominał wątłą i prawie przezroczystą postać Izoldy z ubiegłego sierpnia --- dostrzegł nawet oznaki zbliżającego się podwójnego podbródka!

--- Tak --- rzekł powoli, --- teraz widzę, że nie jesteś duchem, Izoldo!

--- Wolałbyś może, abym była?

Nie mógł się wyzbyć uczucia, że jest z nią związany i że przybyła po niego, ale powiedział tylko:

--- Izoldo! Przecież byłem wierny twojej pamięci przez te wszystkie mroczne miesiące!

--- Czy jesteś zupełnie pewny, że byłeś mi wierny? --- zapytała. --- Bądź uczciwy, Parmenasie.

--- Mogły się zdarzyć chwile --- wyznał --- gdy mewa nie zapełniała bolesnej pustki mego życia.

--- I wtedy zapełniała ją ta panna... Challis, zdaje się. Cieszę się, że została dziobnięta w rękę!

--- Należę w dalszym ciągu do ciebie --- rzekł --- jeśli mnie chcesz.

--- A przypuśćmy, że nie; czy skorzystałbyś ze swojej swobody, by się oświadczyć tej pannie Challis? Możesz to uczynić, Parmenasie, jesteś wolny.

--- To zbyt wspaniałomyślne --- zawołał w przystępie donkiszoterii. --- Nie, Izoldo, nie mogę przyjąć takiej ofiary!

--- Nie jest to żadna ofiara, gdyż należę już do innego.

--- Co? --- zawołał z niewypowiedzianą ulgą. --- Poślubiłaś zatem pana Taudevin?

Teraz z kolei Izolda się zmieszała.

--- Nie, nie jego --- odpowiedziała --- kogoś innego. Kogoś, kto był owej nocy na pokładzie "Kozicy". Siedziałam w osłoniętym miejscu na pokładzie, gdy on przyszedł i usiadł obok mnie. Odkryliśmy, że wiele nas łączy. Gdy statek się rozbił, dostaliśmy się do jednej łodzi wraz z kilku marynarzami i fale unosiły nas przez kilka dni. Oświadczył mi się dopiero przy ostatnim sucharze, jaki nam pozostał, i sądząc, że nie pożyjemy długo, przyjęłam jego ofertę. Ludzie na statku pasażerskim, którzy nas zabrali, uważali nas za świeżo poślubioną parę, a ja nie życząc sobie ustalania mojej tożsamości, nie wyprowadzałam ich z błędu. Było to niewinne oszustwo, bo gdy tylko zawinęliśmy na Maltę, zostałam panią Goldingham.

--- Mogłaś powiadomić mnie o tym wcześniej --- rzekł --- oszczędziłoby mi to wielu przykrości.

--- Nie mogłam niszczyć ideału, jakim dla ciebie byłam --- wyjaśniła. --- Wolałam, żebyś mnie uważał za zmarłą, niż dowiedział się prawdy. Trzeba było też mieć wzgląd na pa-na Taudevin. Ale on również się ożenił. Potem pomyślałam, że ponieważ wracam po raz ostatni do Afryki Południowej, byłoby może słuszniej przyjść i powiedzieć ci, byś mnie dłużej nie opłakiwał. Przyszłam więc, ale po to, by się przekonać, że i ty byłeś niewierny. Ach, próżno szukać wierności u mężczyzn!

--- Nie powiedziałabyś tego --- zaprotestował --- gdybyś wiedziała, jak miłowałem mewę przez wzgląd na ciebie, Izoldo!

Zaczęła się znowu śmiać.

--- Sądzę, że z przerwami --- rzekła --- i oświadczam, że nie mam z mewą nic wspólnego. Ale teraz ani ja, ani ona nie będziemy ci już stały na drodze. Muszę już uciekać, bo mój mąż jest podejrzliwy. Żegnaj, Parmenasie, i przyjmij moje najszczersze życzenia!

Znikła --- i mógł w końcu napisać do Doriel. Zaraz, po co pisać, skoro może pójść do niej i bronić osobiście swojej sprawy. W dziesięć minut później jechał kabrioletem do Craven Hill Gardens. Było już ciemno, gdy dotarł na miejsce, ale mimo to zauważył nad bramą ma-rkizę. A zatem Challisowie urządzają przyjęcie lub wieczorek taneczny. Wiedział, że stracił wszelkie prawa do zaproszenia, ale był pewny, że je odzyska, gdy Doriel zrozumie, że jest wreszcie uleczony ze swego urojenia.

Zapytał najpierw o pana Franka, chcąc przede wszystkim uregulować ich wzajemne stosunki, przy czym przypomniał sobie z pewnym niepokojem, że Frank nie pokazał się tego dnia w biurze. Nie mógł być jednak poważnie chory, gdyż służący wprowadził go do pokoju bilardowego, gdzie Frank spędzał czas na grze.

Był wyraźnie zdumiony, widząc Filmera, choć usiłował się z tym nie zdradzić.

--- Siadaj, stary --- powiedział tak serdecznie, jakby nic nie zaszło. --- Szkoda, że nie mogłeś zjawić się wcześniej, ale lepiej późno niż nigdy.

--- Nie mogłem przyjść wcześniej --- rzekł Filmer i dodał z trudem: --- Pewnie ty i Doriel uważacie, że zachowałem się dziwnie... w sprawie tej nieszczęsnej mewy.

--- Nie ma o czym mówić --- powiedział Frank śpiesznie. --- Pozbyłeś się jej w końcu?

--- Nie żyje --- rzekł Filmer po prostu. --- Postępowałem jak skończony osioł. Widzę to teraz!

--- Nie mówmy o tym więcej. My cię rozumiemy --- oświadczył Frank, który z jakiegoś niezrozumiałego powodu wolał unikać tego tematu.

--- Ale muszę powiedzieć Doriel, że... że się opamiętałem.

--- Lepiej daj spokój --- zalecił mu Frank. --- A zresztą nie możesz teraz Doriel nic powiedzieć, jest już w połowie drogi do Dover!

--- Do Dover! Po cóż tam pojechała? --- zapytał Filmer, w którym rozczarowanie obudziło ciekawość.

--- Zatrzymają się tam tylko na noc --- wyjaśnił Frank --- po drodze nad włoskie jeziora.

--- Zatrzymają się? --- zapytał Filmer. --- Czy twoja matka pojechała również?

--- Niezupełnie --- roześmiał się Frank. --- Doriel i Cecil Mowbray wyjechali w podróż poślubną. Nie wiedziałeś o tym? Zapewniano mnie, że dostałeś zaproszenie. W każdym razie Doriel zamierzała ci je wysłać.

Przez chwilę Filmerowi wydawało się, że stół bilardowy i lampy krążą dokoła z zawro-tną szybkością, po czym usłyszał swój własny głos, całkiem spokojny i naturalny:

--- Nic nie słyszałem. Powiedziałeś Cecil Mowbray?

--- Tak, to wspaniały chłopak. Poznałeś go będąc u nas na obiedzie, pamiętasz? Wtedy się to dopiero zaczynało. Wpadliśmy do ciebie owej niedzieli tuż przed Bożym Narodzeniem, by ci zakomunikować tę nowinę, ale jakoś do tego nie doszło. A może poszlibyśmy na g6rę obejrzeć prezenty ślubne? Nie schowano ich jeszcze, a niektóre są urocze.

Ale Filmer nie miał na to czasu.

--- Nie będę cię prosić na obiad, bo bez Doriel nie będzie wesoło, ale musisz przyjść, jak wrócą.

--- Dziękuję --- rzekł Filmer --- przyjdę, jeśli będę mógł. A jak będziesz pisał, powiedz pani Mowbray, że życzę jej szczęścia.

W parę godzin później wrócił do Spring Gardens po spożyciu ponurego obiadu we włoskiej restauracji. Zdziwiło go odkrycie, że może jeść i nie odczuwa żadnej szczególnej emocji.

Gdy wszedł do swego salonu, zobaczył duże drewniane pudło na stole. Otworzył je nie mając pojęcia, co się wewnątrz znajduje.

Zawierało ono oszkloną szafkę, w której na skale pokrytej zasuszonymi wodorostami, na tle morskiego krajobrazu, siedziała mewa --- jak żywa.

Została świetnie wypchana i wydawało mu się, że w jej szklanych oczach widzi błysk drwiny, jakby triumfowała z powodu oszustwa, dzięki któremu zapewniła sobie żywność i schronienie oraz szczególne względy --- wszystko pod fałszywym pretekstem!

Uczuł nagle chęć zniszczenia jej, a wraz z nią wszelkich śladów swego zaślepienia. Schwycił już pogrzebacz, ale zaraz wypuścił go z ręki.

Ostatecznie zemsta na zmarłych jest aktem zarówno dziecinnym, jak brutalnym. Poza tym ten biedny ptak nie zwodził go --- on sam się zwodził. A potem przypomniał sobie, ile mewa --- jeśli ptak był samicą, co przyjął z góry za pewnik --- uczyniła, by go podtrzymać na duchu w jego urojonej żałobie; pomyślał o cierpliwości, z jaką ten dziki ptak morski znosił niewolę, o jego zaufaniu do niego, o jego niemych wysiłkach, by mu dotrzymać towarzystwa, i serce w nim zmiękło.

Choć tylko mewa --- była jedynym stworzeniem, które pozostało mu wierne do końca.

Tak więc oszklona szafka pozostała nietknięta --- ale nie w salonie Filmera; czuł, że nie zmieni ironicznie badawczego spojrzenia sztucznych oczu. Wypchana mewa jest teraz główną ozdobą pokoju bawialnego jego gospodyni.

Ta dobra kobieta ceni sobie zresztą mewę bardziej w jej obecnym stanie niż za życia, kiedy, jak powiada --- z większą słusznością, niż przypuszcza --- "nie mogłaby narobić więcej kłopotu, gdyby była człowiekiem".

Przełożyła Amelia Kurlandzka

F. ANSTEY

CAVEAT EMPTOR! *

(Niezwykła przygoda pewnego kolekcjonera)

Stało się to po południu tego samego dnia, kiedy przyjechałem do Domstadt, sam już doprawdy nie wiem, jak dawno temu. Zamierzałem jedynie przenocować w drodze na kurację do Bad Schoppenegg, ale wciąż jeszcze siedzę w Domstadt. Powód wkrótce się wyjaśni. Przechadzając się wąskimi, krętymi uliczkami starego miasta, które teraz już zdążyłem dobrze poznać, a którego nigdy przedtem nie odwiedzałem, natknąłem się przypadkiem na mały antykwariat. Oczywiście wszedłem. Żaden zbieracz artystycznych drobiazgów nie może oprzeć się pokusie zaglądania do antykwariatów. Nie jest to zabawa kosztowna: człowiek wchodzi, rozgląda się wkoło, zapytując o ceny różnych przedmiotów, których nie ma wcale zamiaru kupić. Potem mówi grzecznie adieu lub Guten Tag i wychodzi. Właściciel sklepu nie ma o to pretensji, nie spodziewa się niczego innego po tej wizycie. W końcu to jest jego za-wód, z którego żyje.

Wszedłem więc. Sklepik nie różnił się niczym od wielu innych, a prowadził go łysy brodacz w okularach, także podobny do innych antykwariuszy. Po prostu żeby nie wypaść z roli, zapytałem o cenę jakiegoś bibelotu, którego nawet w prezencie nie mógłbym przyjąć bez przykrości. Odpowiedział, że przedmiot ten kosztuje dwadzieścia marek, a ja, zaspokoiwszy ciekawość, już miałem wyjść, lecz w ostatniej chwili --- może żeby osłonić odwrót, a może ze szczerego zainteresowania --- zapytałem, czy nie ma jakiegoś autentycznie starego witraża. Odparł, że ma coś takiego w składziku za sklepem i może mi pokazać, jeśli naprawdę życzę sobie ten witraż obejrzeć, a ja wtedy potwierdziłem swoje życzenie.

Zdradzał przy tym wielkie zakłopotanie, więc byłem pewny, że ubawię się oglądając bezczelnie sfałszowany "antyk". Chociaż nalegał, żebym czekał w sklepie, poszedłem za nim do pokoiku w głębi, gdzie handlarz, z wyraźną niechęcią, wygrzebał z kąta szklaną taflę opra-wioną w drewniane ramy i stęknął, gdy mi ją podawał.

Spojrzałem i wrażenie zaparło mi dech w piersi. Stare witraże zawsze mnie szczególnie fascynowały, a to był najpiękniejszy okaz szesnastowiecznej sztuki szwajcarskiej, jaki kiedykolwiek zdarzyło mi się spotkać --- heraldyczny układ, śmiały rysunek, bogata kolorystyka. Przyjrzałem mu się bardzo uważnie. Znam się nieźle na szkle, ale nie wykryłem ani jednej nowszej wstawki, witraż był doskonale zachowany, prawie nie naruszony przez czas.

--- Ile pan za to chce? --- spytałem, przewidując ze smutkiem, że najniższa cena, jaką handlarz może wymienić, przekroczy znacznie moje skromne możliwości finansowe. Przez chwilę milczał, jakby zastanawiając się, na ile mnie stać, wreszcie rzekł:

--- Dwadzieścia marek.

Witrażyk na każdej aukcji mógł łatwo pójść za sto pięćdziesiąt funtów czy nawet jeszcze drożej, więc nie wahałem się ani chwili, uważając, że warto za niego dać suwerena.

--- Biorę go --- oznajmiłem siląc się na obojętny ton.

--- Proszę bardzo --- odparł, ale miałem wrażenie, że chciałby mnie co prędzej wyprowadzić ze składziku z powrotem do sklepu.

Ja wszakże rozejrzałem się wkoło i od razu spostrzegłem, że jest tam mnóstwo rozmaitych rzeczy dostatecznie pięknych i rzadkich, aby uszczęśliwić serce każdego znawcy. Zauważyłem między innymi emaliowaną plakietkę z Limoges, roboty młodszego Penicaud, doprawdy bezcenną; medalion z bukszpanu wielkości pionka do gry w warcaby, z malowanym reliefem przedstawiającym głowę kobiecą w czepcu jakby z obrazu Holbeina (podobny, ale

* Niech kupujący ma się na baczności! (łac.)

dużo gorszy medalion proponowano mi we Frankfurcie za sześćdziesiąt funtów); szlifowany pucharek z górskiego kryształu; miniaturową piętnastowieczną (niemiecką, jak sądzę) grupę świętego Huberta z cudownym jeleniem, przepięknie wyrzeźbioną z gruszkowego drewna; małą szkatułkę z kości słoniowej, zdobioną inkrustacjami z lazurytu; wreszcie siedemnasto-wieczny portret z barwionego wosku, z jubilerskimi ornamentami, rzecz, którą mogłaby się chlubić kolekcja Wallace'a *.

Wszystkie te przedmioty były ponad wszelką wątpliwość autentyczne; człowiek z odrobiną doświadczenia i rozsądku nie mógł się co do tego pomylić.

Pytałem kolejno o ceny tych rzeczy i za każdym razem handlarz niezmiennie odpowiadał:

--- Dwadzieścia marek.

Kupiłem je wszystkie. W tych warunkach wydatek zdawał mi się w pełni usprawiedli-wiony. Antykwariusz, który stawia tak niezwykle umiarkowane żądania, zasługuje na popa-rcie. Nie targowałem się i nie próbowałem uzyskać zniżki cen, ale chociaż w ciągu krótkiej wizyty w tym sklepie zrobiłem zakupy co najmniej za czterdzieści funtów (a więc za sumę o wiele większą, niż planowałem wchodząc do sklepu), handlarz wcale nie objawiał zadowolenia z tak poważnej i szybko przeprowadzonej transakcji, a jeśli był z niej rad, taił skutecznie swoje uczucia.

Wyznać muszę, że --- jakkolwiek nie roszczę pretensji do wyższych zasad etycznych niż ogół kolekcjonerów --- miałem pewne skrupuły. Dlaczego ten człowiek sprzedaje wszystkie swoje towary za ceny o wiele niższe od przyjętych na rynku? Zna chyba wartość tych rzeczy --- a jeśli nie zna, nie do mnie należy pouczanie go, nie mogą przecież jednocześnie grać obu ról, kupującego i sprzedawcy. Może z jakichś naglących powodów pragnie pozbyć się tych rzeczy za wszelką cenę? Nie robiły na mnie wrażenia przedmiotów obciążonych złowieszczą klątwą, ale nawet gdyby tak było, nie cofnąłbym się przed ryzykiem. Przypuśćmy, że pochodziły z kradzieży... Czy w takim wypadku nie narażałbym się na dość kłopotliwe konsekwencje? Czy mój postępek nie zostałby opacznie zrozumiany?

Zapewne wyraz mojej twarzy odzwierciedlał coś z tych myśli, bo znów niezrównany antykwariusz zaczął mnie skwapliwie uspokajać:

--- Proszę się nie martwić --- powiedział. (Chciał, jak sądzę, powiedzieć: "Może pan być spokojny"). --- Nie zrabowałem tych skarbów. Oddaję je za bezcen, ponieważ... Och, za trudno mi wyrazić to po angielsku! --- i wyjaśnił mi sprawę w swoim ojczystym języku.

Nie rozumiałem dokładnie wszystkiego, co mówił, ale pojąłem z grubsza sens: handlarz, żeby odpokutować za jakąś winę czy też może w dowód wdzięczności za ocalenie z jakiegoś niebezpieczeństwa, uroczyście ślubował, że zawsze w rocznicę pewnego zdarzenia będzie od wschodu do zachodu słońca sprzedawał wszystkie przedmioty po dwadzieścia marek za sztukę, niezależnie od ich rzeczywistej wartości. Traf chciał, że wszedłem do jego sklepu właśnie tego dnia.

Teraz nareszcie zrozumiałem, dlaczego pragnął zatrzymać mnie we frontowej części sklepu, gdzie trzymał wyłącznie małowartościowe rupiecie.

Chwaląc jego nabożność, czułem jednak (bo nawet kolekcjoner nie jest całkowicie wy-zuty z sumienia), że nie powinienem zbytnio wykorzystywać tej niezwykłej sytuacji.

--- Może więc zrezygnuję z niektórych wybranych rzeczy --- zaproponowałem.

Decyzja, którego z tych klejnotów się wyrzec, byłaby bardzo dla mnie ciężka. Ale handlarz odpowiedział, że ślub jest ślubem i obowiązuje go bez ograniczeń; i tak szczęśliwie się złożyło --- dodał --- że przyszedłem dopiero późnym popołudniem, na krótko przed zachodem słońca.

Z reguły nie wtrącam się do spraw sumienia bliźnich, toteż nie nalegałem. Pozostawało

* Sir Richard Wallace (1818---1890) zostawił piękną kolekcję, zwłaszcza osiemnastowiecznej sztuki francuskiej, udostępnioną publiczności od 1900 r. w londyńskim Hertford House.

tylko zapłacić i ku mojej radości handlarz zgodził się przyjąć czek; gdybym wyłożył czterdzieści funtów gotówką, musiałbym zostać w Domstadt, póki nie ściągnąłbym nowych zaso-bów pieniężnych. Skoro to uzgodniliśmy, poleciłem mu zapakować wszystkie moje nabytki, a sam, radośnie podniecony, w stanie egzaltacji, który tylko kolekcjonerzy są zapewne zdolni zrozumieć, pędem puściłem się do hotelu po książeczkę czekową. Wydarłem jeden czek, nie tracąc czasu na wypełnianie go --- nie wiedziałem zresztą, jakie wpisać nazwisko, ale spo-dziewałem się uzyskać tę informację od właściciela sklepu.

Bez trudu trafiłem na uliczkę, ale, ku niemałemu mojemu zaniepokojeniu, nie było przy niej żadnego antykwariatu. Handlowano tu wyłącznie obuwiem, wędliną i pamiątkowymi pocztówkami. Antykwariat oczywiście nie mógł się zapaść pod ziemię w ciągu tych kilku chwil, wyciągnąłem więc wniosek, że pomyliłem ulice, ale że ta, której szukam, musi być niedaleko.

Po krótkim błądzeniu odnalazłem ją rzeczywiście i odetchnąłem z wielką ulgą. Ujrzałem szyld z wymalowanym czerwonymi literami napisem "Antiquitäten", a we wnętrzu grubego, łysego brodacza w okularach. Śmiejąc się powiedziałem mu o przeżytej chwili strachu, że rozwiał się w powietrzu. Wydał się zaskoczony. Kiedy wyciągnąłem czek, sądził (czy też udawał, że sądzi), iż proszę go o wymianę tego czeku na gotówkę. Nigdy nie miałem pamięci do ludzkich twarzy, więc i tym razem nie mógłbym przysiąc, czy to był mój handlarz, czy nie. Jeśli to był on, wyparł się zawartej dopiero co transakcji, twierdząc, że nic podobnego sobie nie przypomina. Pozwolił mi zajrzeć do składziku za sklepem i musiałem przyznać, że nie ma tam żadnych skarbów, ani na wierzchu, ani zapakowanych.

W końcu wyszedłem przekonany, że się pomyliłem.

Właściwy sklep musiał znajdować się nieco dalej od hotelu, niż mi się wydawało, ale prędzej czy później trafię do niego z pewnością. Niestety, nie przypominałem sobie żadnych szczegółów, które pomogłyby mi zidentyfikować ten antykwariat. Ledwie zerknąłem na wystawę, a nigdy nie wprawiałem się --- jak Houdin * --- w zapamiętywaniu przedmiotów zgro-madzonych w witrynach sklepowych. Żałowałem teraz, że tego nie czyniłem. Wiedziałem ty-lko, że były tam przedmioty, jakie figurują na wystawach wszystkich niemal antykwariatów. Nie znałem też nazwy ulicy (któż spacerując bez celu po mieście czyta tabliczki na rogach ulic? Ja w każdym razie nie mam takiego zwyczaju), mogła to być równie dobrze jakaś "Strasse" lub "Gasse" czy może "Gaschen" lub "Unter" czy "Am" coś tam, nawet co do tego nie miałem pewności. Po jakimś czasie straciłem całkiem orientację i zacząłem się martwić nie na żarty... Wytrwale jednak wchodziłem do jednego antykwariatu po drugim, a wszędzie właściciele zdawali mi się podobni do mojego handlarza, lecz żadnego nie zdołałem przekonać, że jest tym, którego szukam. Pertraktacje zaczynały się od żartów, a kończyły niemal awanturami.

Dawno minęła pora kolacji, wszyscy antykwariusze w Domstadt spuścili już żaluzje na wystawach swoich sklepów, kiedy wreszcie dowlokłem się półżywy z powrotem do hotelu. Nie dałem jednak za wygraną. Postarałem się o książkę adresową miasta, sporządziłem pełną listę istniejących tam antykwariatów, pozaznaczałem je czerwonymi krzyżykami na dużej ma-pie i nazajutrz od samego rana rozpocząłem systematyczne poszukiwania od początku. Każdy z tych sklepów, prawdopodobnych czy nieprawdopodobnych, odwiedziłem kilka razy. Nie wszystkich handlarzy znalazłem pod wskazanym w książce adresem, nawet ulice i domy w kilku przypadkach już nie istniały, ale skutek był zawsze ten sam: wszyscy zgodnie przysię-gali, że nigdy przedtem mnie nie widzieli i niczego nigdy mi nie sprzedawali. Wszyscy też w końcu grozili, że odstawią mnie na posterunek policji, jeżeli sam nie odejdę spokojnie. Musiałem wreszcie zrezygnować z odwiedzania antykwariatów. Nie wyjechałem jednak z Dom-

* Houdin Jean Eugčne Robert (1805---1871) --- sławny francuski prestidigitator i magik. Zostawił auto-biografię pt. "Sekrety prestidigitatorstwa i magii". Pierwszy przedstawiciel tego zawodu tłumaczący swoją sztukę prawami fizyki i zręcznością, a nie zjawiskami nadprzyrodzonymi.

stadt, nie wyrzekłem się resztek nadziei po dziś dzień. Może jest gdzieś w tym mieście ulica, której jeszcze nie zbadałem, ale to mało prawdopodobne. Dałem też w miejscowych gazetach ostrożnie sformułowane ogłoszenia błagając handlarza, żeby się do mnie odezwał. Jak dotąd, widać nie zauważył mojego apelu i obawiam się, że nie przeczyta również tej opowieści. Gdyby mimo wszystko nawinęła mu się pod rękę, niech będzie pewny, że otrzyma należne mu pieniądze natychmiast po dostarczeniu zakupionych przeze mnie okazów do pokoju 707 w Hotelu Domhof. Jestem przeświadczony, że zaszło po prostu jakieś godne ubolewania nie-porozumienie. Póki się ono nie wyjaśni, ostrzegam wszystkich rywalizujących ze mną kolekcjonerów, że kupując którykolwiek z opisanych wyżej przedmiotów, naraziliby się na przykre następstwa. Przedmioty te bowiem moralnie, jeśli nie legalnie, są moją własnością i nie zamierzam ze swoich praw rezygnować.

Przełożyła Maria Skibniewska

ANATOLE LE BRAZ

WIDZENIE PIOTRA LE RÔN

W czasach, o których opowiadam, niewielu było wiejskich krawców. Często przyje-żdżano po nas z bardzo daleka. A i to, chcąc mieć pewność, trzeba było na kilka tygodni wcześniej się umówić.

Kiedyś przyrzekłem, że udam się do miejscowości Minihy, o cztery mile od mego domu --- na folwark zwany Rozvillienn.

Wyruszyłem pewnej niedzieli po południu, już po nieszporach, aby dotrzeć do Rozvillienn na wieczerzę. Zamówiono mnie na cały tydzień i chciałem się wziąć do roboty w poniedziałek od samego rana.

--- Ach, to wy, Piotrze --- powiedziała gospodyni, Katarzyna Hamon, gdy wchodziłem do kuchni.

--- Tak, Catel, to ja... Ale gdzie jest Marco, wasz mąż? Może jeszcze nie wrócił z mia-sta?

--- Niestety. Nawet z domu nie wychodzi... Od blisko dwóch tygodni leży w łóżku, nie może się poruszyć.

Wskazała zasłonięte bretońskie łoże obok kominka.

Podszedłem i przyklękając na stopniu rozchyliłem firanki.

Stary Marco leżał prosto wyciągnięty, nieruchomy. Choroba wyryła bruzdy na jego zapadniętej twarzy. Pomyślałem sobie: "Wygląda niemal jak nieboszczyk". Ale powitałem go z radosnym uśmiechem i zażartowałem, jak nakazuje zwyczaj w podobnych przypadkach.

--- No, Marco. Co ty wyprawiasz? Cóż to za postawa dla mężczyzny w twoim wieku i z twoim temperamentem? Żeś się tak dał powalić, ty, chłop jak dąb?!

Coś mi odpowiedział, ale z takim trudem oddychał, głos miał tak słaby, że jego słowa nie dotarły do mych uszu.

--- Co o tym myślisz, Piotrze? --- spytała Katarzyna, kiedy usiadłem przy stole razem z całą służbą folwarczną.

--- Hm --- rzekłem --- nie jest z nim dobrze, ale tyle miał zawsze krzepy, że chyba jest z czego czerpać.

Nie powiedziałem wszystkiego, co myślę, nie chcąc straszyć Catel. Kładąc się spać dumałem:

--- To już koniec!... Nie przeżyje tygodnia. Zaprawdę, Piotrze, nie będziesz już kroił portek dla starego klienta z Rozvillienn.

Z tą smutną myślą wpakowałem się do pościeli.

W Rozvillienn traktowano mnie nie jak krawca, ale jak gościa. Zamiast posłania w kuchni lub stajni, jak się to często trafiało moim kolegom po fachu, dawano mi najpiękniejszą izbę w całym domu. Był to obszerny pokój, który w czasach, gdy folwark był dworem, służył zapewne za jadalnię.

Z kuchni wchodziło się tu przez wąskie drzwi wybite w ścianie szczytowej, a od strony podwórza znajdowało się ogromne staroświeckie okno, dające się otworzyć niemal od podłogi do sufitu. Pokój bowiem posiadał podłogę, dębową posadzkę, zniszczoną co prawda i zaniedbaną, która jednak wraz z resztkami dawnych malowideł, jeszcze gdzieniegdzie wido-cznych na ścianach, nadawała komnacie jakiś szlachetny wygląd. Łóżko miało baldachim i stało naprzeciwko okna.

Zazwyczaj, kiedy wybijała godzina nocnego spoczynku, przystawałem na chwilę w progu pokoju i nim zamknąłem drzwi, oznajmiałem poważnie ludziom jeszcze zebranym w kuchni:

--- Pokłońcie się markizowi, który udaje się do łoża z baldachimem, gdzie go oczekuje markiza.

Takie i tym podobne facecje wywoływały wybuchy śmiechu.

Rano, przy pierwszym śniadaniu, zapytywano mnie ceremonialnie, jak spędziłem noc. Opowiadałem wtedy niestworzone historie: że odwiedziła mnie "Złotowłosa Księżniczka" lub "Królewna o Srebrnej Rączce". Można sobie wyobrazić, jakie to dawało pole fantazji. Zapewniam, że wówczas nikt nie był smutny.

Ale tym razem było jasne, że nie może być mowy ani o księżniczkach, ani o markizach.

Serce mi się ściskało na myśl, że którejś nocy zbudzą mnie, abym był świadkiem ostatnich chwil zacnego Marco.

Bo Marco Hamon był naprawdę zacnym człowiekiem: uczynnym, rzetelnym, miłosie-rnym. Jąłem wspominać wszystkie jego zalety i przy tym zasnąłem.

Jak długo spałem, nie potrafię powiedzieć. W każdym bądź razie wydało mi się nagle, że słyszę trzeszczenie desek spróchniałej podłogi, jakby ktoś przechodził przez pokój.

Otworzyłem oczy. Księżyc wzeszedł. Było widno jak w dzień. Przebiegłem wzrokiem całą izbę. Nie było nikogo.

Już miałem znów zanurzyć się w pościeli, gdy poczułem jakiś świeży powiew. Spojrzałem w stronę okna i spostrzegłem, że jest otwarte.

Pomyślałem, że pewnie zapomniałem je zamknąć idąc spać. Zerwałem się z łóżka i już miałem rękę na klamce, kiedy na podwórzu, o dwa kroki ode mnie, zauważyłem człowieka z rękami założonymi na plecy, który chodził tam i z powrotem powolnym krokiem, jak ktoś, kto na coś czeka i spaceruje dla skrócenia nudy oczekiwania. Był wysoki i chudy, a głowę osłaniał mu kapelusz o szerokim rondzie.

Pośrodku podwórza, przy studni, stała zwyczajna drabiniasta fura zaprzężona w dwie mizerne szkapy z grzywami tak długimi, że sięgały ziemi i oplątywały przednie nogi zwierząt. Poprzez drabki zwisały na zewnątrz wozu nogi, ręce, a nawet głowy, ludzkie twarze, pożółkłe, wykrzywione, wstrętne.

Nietrudno było zgadnąć, jaki rzeźnik wiezie to mięso.

Możecie mi zresztą wierzyć, że na oglądanie tego widowiska poświęciłem mniej czasu niż na opisanie go.

Zostawiłem okno tak, jak je zastałem, i wróciłem na czworakach do łóżka. Strasznie się bałem, żeby człowiek w dużym kapeluszu nie zobaczył mnie lub nie usłyszał.

Kiedy się znów znalazłem w łóżku, wlazłem z głową pod kołdrę, ale na wysokości oczu zostawiłem szparę, coś w rodzaju świetlika, przez który mogłem patrzeć nie będąc widzia-nym.

Przez niemal pół godziny postać w dużym kapeluszu przechadzała się na wprost okna, rzucając za każdym razem olbrzymi cień.

Nagle posłyszałem znów w pokoju kroki, które mnie poprzednio obudziły. Ktoś wchodził drzwiami od kuchni.

Przypominał jota w jotę mężczyznę z podwórza, z tą różnicą, że był jeszcze wyższy i bardziej chudy. Głowa nie pasowała do całej postaci. Była mała, maleńka i chwiała się na wszystkie strony tak gwałtownie, że dziw, iż się jakoś trzymała. Oczy nie były oczami, ale świeczkami płonącymi w głębi dużych czarnych otworów. Nie miał nosa. Usta wykrzywione uśmiechem sięgały od ucha do ucha.

Czułem, jak zimny pot kroplami zalewa mi skronie, jak spływa po piersiach, udach i nogach aż do stóp. A włosy tak mi zesztywniały, że chyba mógłbym jeszcze nazajutrz używać ich zamiast igieł do szycia. Ach, mało kto najadł się takiego strachu jak ja.

Ale poczekajcie... to jeszcze nie koniec.

Człowiek z trzęsącą się głową otarł się lekko o łóżko przechodząc mimo, lecz poszedł dalej i stanął przy oknie. W tej samej chwili druga postać weszła z kuchni do pokoju. Usłyszałem to, nim cokolwiek dostrzegłem, gdyż moją uwagę zwrócił straszny hałas. Jakby ktoś miał na nogach drewniaki za duże i za ciężkie dla swych stóp. Szurały po podłodze, zderzały się, zahaczały o deski, a idący z trudem chwytał równowagę. Jednym słowem czynił taki zgiełk, że odniosłem wrażenie, iż niewątpliwie o mnie tu chodzi. Lepsza już była śmierć od trwogi, jaka mnie żarła, więc odrzuciłem pościel i uniosłem się na posłaniu.

Człowiek w drewniakach natychmiast stanął; był o trzy kroki od wezgłowia łóżka. Poznałem go. Był to Marco Hamon, biedny, kochany Marco. Rzucił mi rozpaczliwe spojrzenie, od którego mi się w sercu zrobiło zimno, jak od ciosu nożem. Po czym, wydawszy długie i smutne westchnienie, obrócił się nagle plecami do mnie.

Wszystko znikło. Skrzydła okna gwałtownie się zatrzasnęły.

Po kilku minutach daleko, na kamienistej drodze, w księżycowej poświacie zaturkotał żałobny wóz. Nie ulegało wątpliwości, że Anku zabrał Marco.

Nie miałem odwagi zostać samemu w pokoju. Pobiegłem do kuchni. Catel siedziała przy kominie i drzemała, a paląca się świeca dawała zaledwie trochę światła.

--- Jak tam Marco? --- zapytałem.

Przetarła oczy i szeptem odpowiedziała:

--- Zostałam, by czuwać przy nim. Myślę, że śpi. Niczego nie potrzebował.

--- Popatrzmy --- powiedziałem.

Wsunęliśmy głowy za firanki głębokiego łoża. Istotnie, Marco Hamon niczego już nie potrzebował: umarł.

...Zamknąłem mu oczy, w których wyczytałem to samo rozpaczliwe spojrzenie, które mi rzucił przechodząc przed chwilą przez mój pokój.

Jestem pewny, że Marco Hamon, zanim odszedł, poprosił, by mu pozwolono podejść do mnie, "bo miał mi coś do powiedzenia". Źle uczyniłem, żem go spłoszył, ale cóż, sam oszalałem ze strachu. Z tego powodu wciąż mam wyrzuty sumienia.

I możecie mi wierzyć, bom przecież widział Anku tak, jak was widzę: śmierć jest straszna.

(Opowieść Piotra Le Rôn, krawca; Penvénan, 1886 rok)

Przełożyła Nina Gubrynowicz

ANATOLE LE BRAZ

OPOWIEŚĆ O KOWALU

Fanch ar Floc'h trudnił się kowalstwem w Ploumilliau, a ponieważ rzemieślnik był z niego przykładny, zawsze miał więcej pracy, niż mógł wykonać. Toteż pewnego wigilijnego wieczora, po kolacji, w te słowa przemówił do żony:

--- Będziesz musiała iść sama z dziećmi na pasterkę, bo ja nie zdołam wygrzebać się z robotą. Mam jeszcze okuć kilka kół, które obiecałem na jutro rano i nie mogę zrobić zawodu; kiedy się z tym uporam, dalibóg, do szczęścia potrzebne mi będzie tylko łóżko.

Na to żona odparła:

--- Postaraj się przynajmniej, żebyś już nie pracował, kiedy zadzwonią na Podniesienie.

--- Bądź pewna --- odparł mąż --- że o tej porze będę już miał głowę na poduszce.

Co rzekłszy, powrócił do kowadła, żona zaś zajęła się szykowaniem dzieci i siebie na drogę do miasteczka, oddalonego o blisko trzy mile, żeby tam wysłuchać mszy świętej. Niebo było czyste, pogoda mroźna, z lekkim szronem. Kiedy wychodzili, Fanch życzył im przyjemnego spędzenia czasu.

--- Pomodlimy się za ciebie --- przyrzekła żona --- ale pamiętaj, żebyś nie przegapił świętej godziny.

--- Bądź zupełnie spokojna.

Zabrał się z całym zapałem do kucia, pogwizdując jakąś piosneczkę, jak zawsze gdy chciał dodać sobie animuszu. Kiedy się człek tak mozoli, czas płynie mu szybko. Fanch ar Floc'h nie zdawał sobie sprawy, że godziny lecą. Być może, iż walenie młotem w kowadło zagłuszyło daleki głos dzwonów, chociaż kowal specjalnie otworzył świetlik w dachu kuźni. Tak czy owak, chwila Podniesienia minęła, on zaś pracował w najlepsze. Nagle drzwi skrzyp-nęły w zawiasach.

Zdziwiony Fanch ar Floc'h zastygł z młotem uniesionym w dłoni i spojrzał, kto wchodzi.

--- Cześć --- zabrzmiał skrzeczący głos.

--- Cześć --- odpowiedział Fanch.

Przyglądał się uważnie gościowi, ale nie mógł rozpoznać rysów twarzy, gdyż szerokie rondo filcowego kapelusza okrywało ją cieniem.

W drzwiach stał mężczyzna słusznego wzrostu, o lekko przygarbionych plecach, ubrany w staromodny surdut z długimi połami i ściągnięte nad kolanami spodnie. Po krótkiej chwili ciszy przybysz odezwał się znowu:

--- Dojrzałem światło w kuźni, więc wszedłem, gdyż bardzo pilnie potrzebna mi jest pańska pomoc.

--- Do licha --- powiedział Fanch --- źle pan trafił, gdyż muszę jeszcze skończyć obręcz na tym kole, a przecież jako dobry chrześcijanin nie chciałbym, żeby dzwonek na Podniesienie zastał mnie przy pracy.

--- Oho --- zaśmiał się dziwnie nieznajomy --- dzwonek na Podniesienie przebrzmiał dobry kwadrans temu!

--- Na Boga, to niemożliwe! --- przeraził się kowal, aż mu młot wypadł z ręki.

--- To fakt --- ciągnął dalej przybyły. --- Teraz, czy będzie pan pracował trochę dłużej, czy trochę krócej... Zwłaszcza że to, o co pana poproszę, zajmie niewiele czasu, gdyż chodzi tylko o wbicie gwoździa.

Mówiąc te słowa wyciągnął wielką kosę; ostrze jej trzymał dotychczas ukryte za plecami, pokazując jedynie kosisko, które Floc'h wziął w pierwszej chwili za kostur.

--- Widzi pan --- prawił przybyły --- trochę się obluzowało, ale przymocowanie jest dla pana kwestią jednej chwilki.

--- Dalibóg, tak! Jeżeli tylko o to chodzi, zgoda.

Mężczyzna mówił zresztą tonem rozkazującym i nie znoszącym sprzeciwu. Sam położył ostrze kosy na kowadle.

--- Oho, ale ta pańska kosa jest osadzona odwrotnie! --- zauważył kowal. --- Ostrzem na zewnątrz. Jakiż to niedorajda tak pięknie się spisał?

--- To nie pański interes --- surowo odparł mężczyzna. --- Są kosy i kosy. Proszę, niech ją pan zostawi tak, jak jest, tylko dobrze umocuje.

--- Jak pan sobie życzy --- mruknął pod nosem Fanch ar Floc'h, bynajmniej nie zachwycony tonem klienta.

W okamgnieniu wbił nowy gwóźdź w miejsce brakującego.

--- Ile jestem panu winien? --- zapytał gość.

--- Nie ma o czym mówić, panie!

--- Ależ co znowu, każda praca wymaga zapłaty. Nie dam panu pieniędzy, Fanch ar Floc'h, ale coś, co ma większą wartość niż pieniądz czy nawet złoto: dobrą przestrogę. Niech się pan niezwłocznie kładzie do łóżka i zacznie myśleć o śmierci, a kiedy przyjdzie żona, wy-ślij ją pan z powrotem do miasteczka po księdza. Robota bowiem, którą pan dla mnie wykonał, jest ostatnią w pańskim życiu. Do widzenia.

Mężczyzna z kosą zniknął. Pod Fanch ar Floc'hem nogi się ugięły, ledwie starczyło mu sił, żeby się dowlec do łóżka, gdzie żona zastała go w śmiertelnych potach.

--- Wracaj --- powiedział do niej --- i sprowadź mi księdza.

Gdy zapiał pierwszy kur, kowal oddał Bogu ducha za to, że naprawił kosę Anku *.

(Opowieść Marii-Luizy Daniel-Ploumilliau)

Przełożyła Janina Karczmarewicz-Fedorowska

A. T. QUILLER-COUCH

RĘCE

(Opowieść starej panny)

--- Widziałam --- rzekła panna Le Petyt wpatrując się w ogień płonący na kominku. Odłożyła robótkę i pozwoliła swym pracowitym rękom spoczywać przez chwilę bezczynnie. --- Tak, widziałam kiedyś ducha. Nawet przez dłuższy czas mieszkałam z nim pod jednym dachem.

--- Jak mogłaś... --- zaczęła jedna z córek moich gospodarzy, a jednocześnie druga wykrzyknęła:

--- Ty, ciotko Emilio!

Panna Le Petyt, uosobienie łagodności, odwróciła oczy od ognia i zaprotestowała z pogodnym uśmiechem:

--- Widzicie, moje drogie, nie jestem wcale takim tchórzem, jakby się wam wydawało.

* Anku jest żniwiarzem i woźnicą Śmierci. Nazywają go także Pôtr ar falc'h (chłop z kosą) lub Ar mevel braz (wielki służący). Na parafię przypada jeden Anku, którym jest ostatni nieboszczyk roku. A więc kadencja trwa jeden rok. Anku jest uzbrojony w kosę osadzoną ostrzem na zewnątrz i kiedy zadaje cios, wykonuje ruch odwrotny niż zwykły kosiarz. Jest to wysokie, chude chłopisko o twarzy ocienionej wielkim rondem kapelusza albo też kościotrup otulony całunem. Powozi, stojąc, ciężkim skrzypiącym wozem, na który zbiera swoje żniwo. Wóz ma zaprzężony w wychudzoną szkapę, nieraz w dwie, ale wtedy jeden koń jest chudy, drugi wypasiony. Anku miewa służących. Skrzypienie jego wozu było najstraszniejszą nocną zmorą Bretończyków (Przypis autora).

Zresztą mój duch był najdobrotliwszym duchem, jakiego można sobie wyobrazić. Szczerze mówiąc, rozstałam się z nią z prawdziwą przykrością.

--- Więc to była kobieta! Uważam, że chyba najgorsze są duchy kobiet --- stwierdziła Blanka. --- Noszą małe pantofelki na wysokich czerwonych obcasach i chodzą po domu stu-kając tymi obcasami i załamując ręce...

--- Mój duszek też pewnie załamywał ręce, ale nie mam pojęcia, czy chodził w panto-felkach na wysokich czerwonych obcasach --- nigdy ich nie widziałam. Może, podobnie jak królowa Hiszpanii, nie miała nóg... Co do załamywania rąk, to wszystko zależy od tego, w jaki sposób się to robi Na przykład... pewien domokrążca, starszy człowiek...

--- Nie marudź, kochanie, i nie opowiadaj o byle czym. Wiesz przecież dobrze, że umieramy z ciekawości. Opowiedz swoją historię!

Panna Le Petyt spojrzała na mnie z zażenowanym uśmieszkiem:

--- Ale to takie małe...

--- Historyjka?

--- I historyjka, i duch...

A oto opowieść panny Le Petyt:

Zdarzyło się to wtedy, gdy mieszkałam na południowym wybrzeżu Kornwalii, w Tresillack; tak nazywał się dom stojący samotnie u szczytu wąwozu. Dochodził tam szum fal, ale morze nie było widoczne. Bo chociaż wąwóz zniżał się ku szerokiej, otwartej plaży, to jednak wił się w rozmaitych kierunkach i skręcał co najmniej sześć razy, a jego wyniosłe zbocza odcinały dom od widoku morza, co właściciele uważali widocznie za zaletę, ponieważ reklamowali dom jako "samotne ustronie".

Byłam wówczas bardzo uboga, wasz ojciec zresztą również i cała nasza rodzina. Żyliśmy w takiej biedzie, w jakiej, mam niepłonną nadzieję, wy, moje drogie, nigdy się nie znaj-dziecie.

Ale młodość, pełna romantycznych uczuć, i rozsądek, dzięki któremu potrafiłam cenić niezależność, osładzały ubóstwo, a słowo "ustronie" przypadło mi do gustu, działając na wyo-braźnię. Pech polegał na tym, że przypadło ono również do gustu czy też odpowiadało wyma-ganiom kilku poprzednich lokatorów. Sądzę, że znacie ludzi tego pokroju, takich, co to wynajmują ustronne domostwa na wsi? Bywają oni oczywiście różni, ale wszyscy jakby się umówili: są antypatyczni. Otóż poprzedni lokatorzy Tresillack były to ciemne typy o nieczy-stych zamiarach.

Nic o tym nie wiedziałam zgłaszając się do właściciela, solidnego ziemianina zamie-szkującego niewielką farmę położoną w niższej części wąwozu, na urwisku, z widokiem na morze. Pewna siebie, przedstawiłam się śmiało jako osoba z przyzwoitej rodziny, niezamę-żna, o małym, ale stałym dochodzie, umożliwiającym przyzwoite, chociaż skromne życie na wsi. Mój przyszły gospodarz przyjął moją propozycję grzecznie, ale z podejrzliwą miną, co mnie dotknęło i na razie nawet zniechęciło do niego.

Potem jednak potraktowałam to jako cechę typową dla okolicznych mieszkańców. Jak-że się myliłam! I to podwójnie! Farmer Hosking nie posiadał wprawdzie zbyt bystrego umy-słu, ale był na wskroś uczciwym człowiekiem i dzielnie stawiał czoło trudom i przeciwno-ściom losu. A o ludziach lepszego serca i gościnniejszych od mieszkańców wybrzeża nie mogłabym nawet marzyć. Zachowywał się po prostu ostrożnie, jak dziecko, które wielokrotnie sparzyło sobie rękę.

Gdybym wówczas wiedziała to wszystko, czego się później dowiedziałam, o strapie-niach i kłopotach, jakie miał mój gospodarz z przygodnymi lokatorami "ustronnej wiejskiej siedziby", zwróciłabym się do niego ze zwykłą swoją nieśmiałością, jąkając niepewnie, że postaram się być "świetlanym wyjątkiem" na długiej liście jego przykrych doświadczeń.

Dwadzieścia lat temu farmer Hosking nabył Tresillack --- chyba jako zadłużenie hipote-czne --- ponieważ grunty te graniczyły z jego posiadłością i wspólna uprawa obu majątków wydawała się korzystna.

Ale dom stał się dla niego ciężarem, gorzej --- kulą u nogi. I to od pierwszej chwili.

--- Proszę bardzo, niech pani się dobrze rozejrzy. To ładne miejsce: i dom, i okolica. Z kluczami nie ma kłopotu, bo ulokowałem tu pewną wdowę jako gospodynię; ona panią oprowadzi i wszystko pokaże. A jak pani już będzie wychodziła, to pójdziemy razem wąwozem i odprowadzę panią do drogi.

Kiedy mu dziękowałam, zawahał się i pocierając w zamyśleniu podbródek powiedział:

--- Chciałbym jednak jeszcze coś dodać: każdy, kto zechce wynająć dom, musi go wynająć razem z panią Carkeek.

--- Z panią Carkeek? --- powtórzyłam nieprzyjemnie zdziwiona. --- Czy to gospodyni?

--- Tak. To żona mojego nieżyjącego rządcy. Bardzo mi przykro --- mruknął, ponieważ moja mina niedwuznacznie zdradzała, za jaki rodzaj kobiety uważam panią Carkeek. --- Ale jest to warunek, który stawiam wszystkim lokatorom od czasu, gdy się coś wydarzyło... Sądzę jednak, że będzie pani z niej zadowolona. Mary Carkeek jest rozsądną i pogodną osobą, zna swoje miejsce i umie się zachować. Służyła u dawnego dziedzica, pana Kendalla, zanim sprzedał posiadłość i wyprowadził się. To była jej pierwsza praca.

--- Chciałabym w każdym razie obejrzeć dom --- powiedziałam nieco zniechęcona.

Ruszyliśmy więc wąwozem pod górę. Ścieżka biegnąca wzdłuż potoczku była bardzo wąska i przeprosiwszy mnie pan Hosking poszedł pierwszy, odsuwając kolczaste gałęzie gło-gu. Chwilami jednak szliśmy obok siebie i wtedy spostrzegłam, że od czasu do czasu rzuca na mnie spod gęstych brwi ukradkowe spojrzenia --- nieśmiałe, a jednocześnie dociekliwe.

Chociaż to kurtuazyjnie ukrywał, widać było wyraźnie, że nie potrafi ku swemu zupełnemu zadowoleniu scharakteryzować mnie w wyobraźni jako przyszłej lokatorki swego wiejskiego ustronia.

Nie wiem, co mi strzeliło do głowy, ale w połowie drogi w górę wąwozu przystanęłam nagle, pytając:

--- Mam nadzieję, że nie ma tam duchów?

Zaledwie to powiedziałam, pytanie wydało mi się wyjątkowo głupie. Ale mój przewodnik potraktował je poważnie.

--- Nie. Nigdy nie słyszałem, żeby ktoś wspominał o duchach. --- Ostatnie słowo wymówił z dziwnym naciskiem.

--- Były tylko zawsze kłopoty ze służbą i dziewczęta mełły językami plotąc trzy po trzy. Ale Mary Carkeek mieszka tam zupełnie sama i chyba całkiem znośnie jej się żyje.

Powędrowaliśmy dalej. Co pewien czas wskazywał laską:

--- To chyba nie wygląda na miejsce nawiedzane przez duchy, jak pani sądzi?

Z pewnością nie wyglądało. Nad zdziczałym sadem wznosiła się tarasowata skarpa, w dole pokryta zieloną darniną, wśród której tu i ówdzie rosły kolczaste krzewy, wyżej zaś, na kamienistej płaszczyźnie, stał najpiękniejszy chyba domek, jaki widziałam w życiu: długi, ni-ski, kryty słomą, z zacienionym gankiem biegnącym wzdłuż całej frontowej ściany budynku. Clematis, banksia, pnące różyczki oplatały kolumienki ganku, a wysokie wielkokwiatowe róże Maréchal Niel rosły bujnie w gęstych bukietach wzdłuż domu, sięgając aż po weneckie okna pokojów sypialnych.

Domek był tak mały, że można go było śmiało nazwać chatą, a tak ładny i oryginalnie położony, że mógł zadowolić upodobania każdego lokatora. Przywodził na myśl to, co w owych czasach nazwalibyśmy "wytwornym stylem życia".

Miałam ochotę klaskać z radości, a nastrój jeszcze mi się poprawił, gdy pani Carkeek otworzyła drzwi. Oczekiwałam kogoś w rodzaju pani Gummidge *, jakiejś wiedźmy, a ujrza-łam dziarską kobietę w średnim wieku o myślącej, pogodnej twarzy, uśmiechniętą, bez śladu służalczości, której wygląd całkowicie zgadzał się z opisem gospodarza.

* Niesympatyczna, wścibska kobieta, plotkarka, ktoś w rodzaju naszej pani Dulskiej.

Była to niezwykle miła osoba. I kiedy oglądałyśmy razem dom (pan Hosking czekał w ogrodzie), poczułam do niej ogromną sympatię. Jej sposób mówienia był rzeczowy i bezpośredni, a w pokojach mimo spłowiałych obić mebli --- jasno i idealnie czysto; i było coś takiego w atmosferze tego domu, że poczułam się od razu u siebie, otoczona dobrobytem i opieką, więcej --- otoczona miłością.

Nie śmiejcie się, moje drogie, bo kiedy skończę tę historię, przyznacie, że to wrażenie nie było jakimś głupim wymysłem ani wyskokiem wyobraźni.

Wyszłam na ganek, a pan Hosking odłożył nóż ogrodniczy, którym przycinał gałąź jaśminu.

--- Nawet nie marzyłam o czymś podobnym --- powiedziałam.

--- Pani daruje, ale to nie jest najmądrzejszy sposób załatwiania interesów --- zauważył.

Nie wykorzystał jednak mojej szczerej wypowiedzi: dobiliśmy targu i wróciliśmy wąwozem na farmę, gdzie czekał wynajęty powozik, żeby mnie odwieźć do miasteczka.

Miałam zamiar zaangażować pokojówkę, ale obecnie doszłam do wniosku, że mogę doskonale sobie radzić z pomocą pani Carkeek. To również zostało ustalone i w ciągu tygodnia przeprowadziłam się do swojego nowego domu.

Trudno mi po prostu opisać, jaka byłam szczęśliwa przez pierwszy miesiąc pobytu w Tresillack; wydaje mi się zresztą, że jeżeli nawet zacznę kolejno wymieniać tego przyczyny, zostaną jeszcze inne, których nie umiałabym wymienić.

Byłam jeszcze młoda i zupełnie zdrowa, czułam się niezależna i gotowa ponosić ryzyko tej samodzielności. Lato było w pełni, pogoda cudowna, ogród jaśniejący przepychem czerwca, a nie tak znowu zadbany, żebym nie miała co robić. Praca w ogrodzie zaostrzała mi apetyt i wzmacniała sen: szłam spać z uczuciem lubej ociężałości, którą wywołuje zapach zie-mi. Większość czasu spędzałam na powietrzu, kończąc systematycznie dzień pracy przecha-dzką po cienistej dolinie, potem wzdłuż plaży i z powrotem.

Stwierdziłam szybko, że mogę spokojnie pozostawić pani Carkeek prowadzenie gospo-darstwa. Nie była ona osobą rozmowną. Jedyną właściwie jej wadą (rzadko spotykaną wśród kobiet zajmujących się domem) było to, że mówiła za mało; nawet kiedy się do niej zwraca-łam, odnosiłam często wrażenie, że trudno jej się skupić, że jej umysł, pochłonięty jakąś dro-bną sprawą, o której zapomniała, błądzi po nieznanych rejonach; a oczy miały wtedy dziwny wyraz oczekiwania, jak gdyby spodziewała się, że to, czego zaniedbała, przemówi do niej przypominając o swym istnieniu.

Ale faktycznie pamiętała o wszystkim. Doprawdy, moje drogie, nigdy w życiu nie byłam tak dobrze obsługiwana.

I właśnie dochodzę do sedna sprawy, do tego tajemniczego "czegoś". Gospodyni nie tylko że sprzątała, wycierała kurze i przygotowywała z idealną punktualnością wszystkie po-siłki, ale na wszelkie sposoby, tym ładem i porządkiem, ową gotowością, zdawała się czytać moje myśli, odgadywać życzenia. Jeżeli zapragnęłam zmienić róże w wazonie w jadalni, to już przy następnym posiłku na stole pyszniły się świeże kwiaty.

Widocznie pani Carkeek (tak przypuszczałam) podchwyciła i zrozumiała moje spojrzenie, chociaż nie mogłam sobie przypomnieć, żebym w jej obecności spoglądała na wazon. I skąd, na Boga, wiedziała, jakie róże, jakiego kształtu i koloru najbardziej lubię?

Widzicie, to tylko jeden z przykładów. Dzień w dzień, od rana do nocy, wydarzało mi się coś nowego, pozornie błahego, ale wszystkie te drobne fakty razem wzięte dowodziły inteligencji subtelnej i nieustannie skłonnej ku pomocy.

Jak wiecie, mam lekki sen oraz pewien niewygodny zwyczaj: wstaję razem ze słońcem i wałęsam się.

Żebym jednak nie wiem jak wcześnie się zerwała, pani Carkeek (tak myślałam) była jeszcze wcześniej na nogach. Doszłam wreszcie do wniosku, że ona wstawała, wycierała kurze i sprzątała wtedy, gdy uważała, że leżę w łóżku.

Pewnego razu o czwartej nad ranem zeszłam do saloniku, gdzie siedziałam poprzedniego wieczora do późna w nocy; pokój wysprzątany był idealnie, nie było nawet tacy z truska-wkami, którą przyniosłam po kolacji i zostawiłam na noc. Zdecydowałam się nareszcie sprawdzić, jak ona to robi; zaczęłam chodzić po domu nawołując panią Carkeek. Kuchnia aż lśniła czystością, w kominie palił się ogień, gospodyni jednak ani śladu.

Poszłam na górę i zastukałam do jej pokoju. Na ponowne pukanie odezwała się zaspa-nym głosem, a wkrótce potem zjawiła się w szlafroku i (jak sądziłam) porządnie wystraszona.

--- Proszę się nie bać --- uspokoiłam ją --- to nie złodzieje. Ale nareszcie przekonałam się, że zamiast pracować normalnie w dzień, tyra pani po nocy. Nie powinna pani czekać, aż się położę, jeżeli zechce mi się dłużej posiedzieć. A teraz proszę grzecznie, wracać do łóżka, a ja pobiegnę na plażę.

Stała nieruchomo, wpatrzona w rozjaśniające się już niebo za oknem.

--- Ach --- wykrzyknęła oddychając ciężko --- myślałam, że panienka coś widziała!

--- No i widziałam --- odrzekłam --- ale nie spotkałam złodziei ani duchów.

--- Dzięki Bogu --- szepnęła wracając do swojej ciemnej sypialni o oknach wychodzą-cych na północ. Potraktowałam to jak banalne pobożne westchnienie i zbiegłam po schodach nie myśląc o tym dłużej. W kilka dni później zrozumiałam wszystko!

Rozkład domu w Tresillack (muszę wam to dokładnie objaśnić) był niezmiernie prosty.

Po lewej stronie hallu mieściła się jadalnia, po prawej salonik, a za nim buduar. Naprzeciwko głównego wejścia zaczynały się wewnętrzne schody, przy nich było oszklone przejście do dalszej części hallu, w której znajdowało się jeszcze dwoje drzwi: na lewo --- do kuchni, na prawo zaś do korytarzyka prowadzącego obok składziku pod schodami do schludnej spiżarni wyposażonej w półki i ciężkie żelazko do prasowania obrusów, a pod oknem od północy w porcelanową miednicę z mosiężnym kranem.

Pierwszego dnia mego pobytu w Tresillack obejrzałam spiżarnię i odkręciłam kurek, ale wody nie było. Sądziłam, że to chwilowa przerwa w dopływie wody i że pani Carkeek, która prawdopodobnie myła tu szkło i porcelanę, pewnie by narzekała, gdyby się to powtarzało.

W dwa dni potem, gdy zaskoczyłam panią Carkeek porannymi odwiedzinami (tak to nazwałam), nacięłam pełen koszyk róż i zaniosłam do spiżarni, żeby ułożyć z nich bukiet. Uważałam, że tam będzie mi najwygodniej.

Wybrałam porcelanowy wazon i odkręciłam kran, ale znowu nie było wody.

Zwróciłam się do pani Carkeek.

--- Co się dzieje z tym kranem? --- spytałam. --- W całym domu woda dopływa regularnie, tylko tutaj są ciągłe przerwy.

--- Doprawdy, panienko, nie mam pojęcia! Nigdy go nie używam.

--- Ale przecież musi być jakaś przyczyna. A pani jest chyba bardzo niewygodnie zmy-wać naczynia i szkło w kuchni. Niech pani pozwoli ze mną, obejrzymy zbiorniki.

--- Zbiorniki są w zupełnym porządku, panienko. Nie ma żadnych kłopotów z wodą.

Ale nie dałam się zbyć. W odległości zaledwie dziesięciu stóp za domem sterczała kamienna ściana, wzniesiona w tym miejscu urwiska, z którego architekt pobierał budulec. Nad urwiskiem od strony kuchni był warzywny ogródek; z jego dolnej ścieżki można było dostać się do zbiorników za kamienną półką. Były dwa: jeden, ogromny, dostarczał wody do kuchni i znajdującej się nad nią łazienki. Drugi, mniejszy, zaopatrywany oczywiście przez większy, doprowadzał wodę rurą do spiżarni.

A teraz wielki zbiornik był prawie pełny, a mniejszy, chociaż znajdował się niżej, był pusty.

--- Teraz wszystko jest jasne --- oznajmiłam. --- Zatkała się rura. --- I wdrapałam się na kamienny parapet.

--- Tego bym nie robiła, panienko. W spiżarni jest tylko zimna woda, nie mam z niej żadnego pożytku. Gorącą biorę z kuchennego bojlera.

--- Ale mnie woda w spiżarni jest potrzebna do kwiatów --- pochyliłam się i zaczęłam szukać po omacku. --- Tak właśnie sobie myślałam! --- wykrzyknęłam, gdy wyszarpnęłam coś grubego, jakby korek, i woda natychmiast zaczęła spływać. Obejrzałam się z tryumfem na panią Carkeek; gospodyni zaczerwieniła się gwałtownie, utkwiwszy oczy w korku znajdującym się w moim ręku. Żeby mocniej siedział, ktoś owinął go skrawkiem perkalu. Na szmatce, chociaż straciła kolor, można było rozpoznać deseń --- gałązkę bzu. Spojrzałyśmy na siebie i wtedy przypomniało mi się, że dwa dni temu pani Carkeek nosiła kwiecistą sukienkę w taki właśnie wzór.

Byłam na tyle opanowana, że nie dałam po sobie nic poznać i rzuciłam jakąś banalną uwagę. Pani Carkeek odzyskała zwykły spokój, ale ja, wyznam szczerze, rozczarowałam się do niej. Zawiodłam się na niej, okazała się obłudna! Odegrała przede mną komedyjkę, ale w jakim celu? Tylko dlatego, że wolała używać kranu w kuchni niż kranu w spiżarni? To po prostu dziecinada! Ale trudno. Widocznie wszystkie gospodynie są jednakowe.

Nie trzeba jednak wymagać za dużo od pani Carkeek, pomimo wszystko to prawdziwy skarb.

Następnej nocy, kiedy leżałam już w łóżku i zasypiałam prawie nad powieścią Lyttona, zaniepokoił mnie jakiś cichy dźwięk: jakby odgłos kapiącej wody. Prawdopodobnie pada deszcz --- pomyślałam --- i woda spływa z rynien. Nie mogłam jednak umiejscowić szmeru. W murze na zewnątrz mojego okna znajdowała się również rynna. Wstałam i odsunęłam zasłonę; zdziwiłam się --- deszcz nie padał, ani teraz, ani prawdopodobnie przedtem. Dotknę-łam ręką parapetu: był wilgotny, ale tylko od rosy. Nie było też wiatru ani chmur. Tylko spokojny księżyc jaśniał wysoko nad wschodnim zboczem wąwozu, dolatywał daleki szum morza i mocny zapach róż. Wróciłam do łóżka i zaczęłam znowu nasłuchiwać. Odgłos cieknącej wody rozbrzmiewał wyraźnie w ciszy domu i ani przez chwilę nie można go było pomylić z monotonnym szeptem potoku. Zaczęło to mnie wreszcie denerwować: chwyciłam świecę, narzuciłam szlafrok i cichutko zeszłam na dół.

Sprawa wydawała się prosta: poszłam za szmerem spływających kropel do spiżarni. Było tak, jak przypuszczałam: wątły strumyczek wody pluskał równomiernie, niknąc w porcelanowej miednicy.

Zamknęłam kran, zadowolona wróciłam do łóżka i zasnęłam.

... Spałam tylko parę godzin. Nagle otworzyłam oczy i wiedziałam od razu, co mnie zbudziło! Woda leciała znowu... Wprawdzie kran zakręciłam z łatwością, ale przecież sam się nie otworzył. To sprawka pani Carkeek --- powiedziałam do siebie. I obawiam się, że doda-łam: do licha z tą babą!

Zapaliłam światło, spojrzałam na zegarek --- była trzecia nad ranem --- i znowu zeszłam na dół. Przed drzwiami spiżarni zatrzymałam się na chwilę. Nie bałam się, wcale się nie ba-łam. Nie przyszło mi nawet do głowy, że coś tu jest "nie tak".

Pamiętam tylko, o czym pomyślałam trzymając już rękę na klamce: że jeżeli pani Carkeek jest teraz w spiżarni, to napędzę jej porządnego stracha.

Otworzyłam energicznie drzwi --- pani Carkeek nie było. Ale było coś przy porcelanowej umywalni, na widok czego powinnam była pomknąć w szalonym pędzie na górę przeska-kując po dwa stopnie naraz --- ale zamiast uciekać stałam jak wrośnięta w ziemię. Tylko serce zatrzymało mi się w piersi --- prawie że przestało bić! I w tej przejmującej ciszy postawiłam mosiężny lichtarz na wysokiej komodzie.

Nad porcelanową umywalnią, pod spływającą wodą zobaczyłam... ręce...

Tylko tyle: małe dziecinne rączki. Nie umiem wam powiedzieć, co było wyżej.

Ależ nie, nie obcięte. Widziałam je wyraźnie; dwie maleńkie dłonie, przeguby rąk i poza tym --- nic. Poruszały się żwawo --- myły się. Widziałam, jak woda kapie i rozpryskuje się nad nimi --- nie: nie przez nie --- ale właśnie tak, jakby to były prawdziwe, rzeczywiste ręce. I to ręce małej dziewczynki, tego byłam pewna. Chłopcy myją ręce zupełnie inaczej niż dziewczęta. Nie potrafię wam wyjaśnić, na czym polega różnica, ale nie można się pomylić.

Widziałam to wszystko, zanim lichtarz stoczył się z komody i upadł z hałasem. Postawiłam go bowiem nie patrząc --- oczy miałam zwrócone na umywalnię --- na samej krawędzi.

Łoskot upadającego lichtarza, nagła ciemność, szum wody --- straszne przeżyłam chwile. Ale zgadnijcie, co wtedy wydawało mi się najważniejsze. Że muszę zakręcić wodę, zanim ucieknę. Zmobilizowałam wszystkie siły i ze ściśniętym gardłem, tłumiąc szloch, wyciągnęłam rękę i zrobiłam to. Po czym uciekłam.

Już świtało. I gdy tylko wschodzące słońce zaróżowiło niebo, wykąpałam się, ubrałam i zeszłam na dół. Pani Carkeek, również już ubrana, stała przy drzwiach spiżarni, trzymając w ręku mój lichtarz.

--- Podniosła go pani --- powiedziałam.

Spojrzałyśmy na siebie. Naturalnie pani Carkeek chciała, żebym ja przemówiła pierwsza, a ja od razu postanowiłam zagrać w otwarte karty.

--- Pani wiedziała o wszystkim. Teraz rozumiem, dlaczego zatkała pani zbiornik.

--- Panienka widziała --- wyjąkała.

--- Tak jest. Musi mi pani wszystko opowiedzieć, nawet najgorsze. Nawet gdyby to było morderstwo...

--- Na miłość boską, panienko, dlaczego taka okropność przyszła pani do głowy?

--- Myła ręce...

--- No, myła, biedactwo kochane. Ale morderstwo, co za pomysł. Podejrzewać o coś podobnego moją małą Małgosię, która by muchy nie skrzywdziła!

--- Małgosię?

--- Miała siedem lat, kiedy umarła. Jedyne dziecko naszego dziedzica, pana Kendalla. Dwadzieścia lat temu... Byłam jej niańką, więc wiem, umarła na dyfteryt. Zaraziła się na wsi.

--- Ale skąd pani wie, że to właśnie ona?

--- Poznaję po rączkach, panienko, jakże mogłabym się pomylić! Wyniańczyłam ją przecież.

--- Ale dlaczego ciągle je myje?

--- Była zawsze takim schludnym, czyściutkim dzieckiem. I te wszystkie porządki --- przecież w domu jest co robić.

Zaparło mi dech.

--- Czy pani chce powiedzieć, że sprzątanie i wycieranie kurzy... --- zawahałam się. --- Więc to ona tak się mną opiekuje?

Pani Carkeek wytrzymała moje spojrzenie.

--- A któż by inny, panienko?

--- Biedna, kochana duszyczka!

Pani Carkeek przetarła lichtarz rąbkiem fartucha.

--- Cieszę się, że panienka tak to odczuwa. Nie ma się naprawdę czego bać. --- Przyjrza-ła mi się uważnie. --- Jestem pewna, że ona panienkę kocha. Ale jak pomyślę, ile przecie-rpiała przy innych!

--- Przy innych --- powtórzyłam.

--- Przy innych lokatorach, panienko, poprzednich.

--- Tacy byli źli?

--- Okropni! Czy pan Hosking nic panience nie opowiadał? Zachowywali się strasznie. I to wszyscy. Jeden gorszy od drugiego.

--- Ale co takiego robili? Pili?

--- Pili, i to także. Był na przykład pewien major --- upijał się do nieprzytomności i biegał po wąwozie w nocnej koszuli. A jego żona także piła --- jeżeli to w ogóle była żona. I proszę pomyśleć teraz o tej kochanej dziecinie, która zmywała po nich!

Zadrżałam.

--- Ale jeszcze to nie było najgorsze, panienko. Godzinami można by opowiadać. Zamieszkała tu jedna taka para z kolonii, przynajmniej tak mówili. Mieli dwoje dzieci --- chłopczyka i dziewczynkę, starsze nie ukończyło jeszcze sześciu lat. Biedne robaczki!

--- Co się z nimi działo?

--- Bili te dzieciaki, panienko, aż serce się krajało! Głodzili je i znęcali się nad nimi! Mówiono mi, że ich krzyki słychać było za szosą, a to więcej niż pół mili stąd. Czasem cały-mi dniami siedziały zamknięte bez jedzenia. Ale bym przysięgła, że mojej Małgosi udawało się je jakoś nakarmić. Mogę ją sobie wyobrazić, jak się przekrada do drzwi i pociesza te biedactwa.

--- Ale ona się chyba nigdy nie ukazywała, kiedy tu przebywali ci wstrętni ludzie? Może uciekła i wróciła dopiero wtedy, kiedy się wyprowadzili?

--- Panienka jej nie znała i nie może wiedzieć, jakie z niej było odważne dziecko. We-szłaby do klatki lwa! Przebywała tu przez cały czas i jak sobie pomyślę, co te niewinne oczy widziały, a uszy słyszały...

--- Już cicho, błagam! --- wykrzyknęłam. --- Chciałabym jeszcze zachować resztki rozu-mu!

--- Ale panienka się nie wyprowadzi, dobrze? Ona panienkę kocha, jestem tego pewna. Proszę tylko pomyśleć, co by to było dla niej, gdyby panienka ją opuściła. Bo ona nie może stąd odejść. Jest tu od chwili, kiedy jej ojciec sprzedał dom. Wkrótce potem umarł. Nie powinna panienka się wyprowadzać!

Właściwie zdecydowałam się już na to, ale poczułam nagle, że postąpiłabym niesłu-sznie i tchórzliwie.

--- Pomimo wszystko --- powiedziałam --- nie ma się czego bać.

--- Święte słowa, panienko! Naprawdę nie ma czego! To zresztą nie jest wcale takie niezwykłe. Matka opowiadała mi nieraz o różnych dworach, gdzie każdej nocy, regularnie jak w zegarku, ktoś sprzątał pokoje, wysypywał piaskiem podłogi i szorował patelnie. A wszystko wtedy, kiedy cała służba już spała. Uważano to za bajki, ale my wiemy swoje, panienko. Mamy teraz wspólną tajemnicę, a kiedy będziemy leżały wygodnie w łóżkach i coś usłyszy-my, powiemy tylko: "Boże, pobłogosław dziecinie", i spokojnie zaśniemy.

--- Pani Carkeek --- szepnęłam --- stawiam tylko jeden warunek.

--- A co takiego?

--- Chciałabym panią ucałować.

--- Ach, moje kochanie --- westchnęła pani Carkeek, gdyśmy się uściskały.

I to była jedyna poufałość, na jaką sobie pozwoliła podczas naszej długiej znajomości.

Pozostałam przez pięć lat w Tresillack i przez cały ten czas łączyło mnie z panią Carkeek wspólne mieszkanie i wspólna tajemnica. Uważam, że niewiele ludzi było otoczonych taką miłością jak my. Miłość towarzyszyła mi, jak piosenka, we śnie i na jawie, wygładzała moje łóżko i przystrajała stół. W lecie unosiła kielichy kwiatów, gdy przechodziłam przez ogród, a jesienią wpatrywała się wraz ze mną w ogień na kominku, nie pozwalając zgasnąć płomieniom.

Dlaczego opuściłam Tresillack? Ponieważ po upływie pięciu lat pan Hosking oznajmił, że sprzedał dom czy też ma zamiar to uczynić, dokładnie już nie pamiętam. W każdym razie nie udało się tego zmienić. Nabywcą był pułkownik Kendall, brat dawnego dziedzica.

--- Żonaty? --- spytałam.

--- Tak, rodzina ośmioosobowa, ma żonę i sześcioro dzieci. Takich ładnych dzieciaków nie widziałem w życiu, a matka bardzo miła pani. Dla pana pułkownika Kendalla to przecież powrót do dawnej siedziby.

--- Rozumiem. I dlatego pan się czuje zobowiązany sprzedać dom?

--- Poza tym daje mi dobrą cenę, ale naprawdę jest mi bardzo przykro...

--- ...Że muszę się wyprowadzić? Dziękuję panu, panie Hosking, ale postępuje pan tak, jak należy.

Ponieważ pani Carkeek miała zostać, wszystko zapowiadało się idealnie --- tylko dla mnie zabrakło miejsca.

--- Dla Małgosi to chyba wielka radość, będzie z rodziną.

--- Tak, panienko --- przyznała pani Carkeek --- na pewno będzie szczęśliwa.

A więc, gdy przyszła pora, spakowałam walizki i udawałam wesołość...

Ale ostatniego dnia, gdy mój bagaż już stał w hallu, wysłałam pod jakimś pretekstem panią Carkeek na górę i weszłam do spiżarni.

--- Małgosiu --- wyszeptałam.

Nikt nic odpowiadał. Nie spodziewałam się tego zresztą.

Spróbowałam znowu. Zamknęłam oczy, wyciągnęłam przed siebie ręce i szepnęłam raz jeszcze:

--- Małgosiu!

I przysięgnę, że dwie maleńkie rączki wsunęły się leciutko, jakby ukradkiem, w moje i pozostały tak przez chwilę...

Przełożyła Stefania Wortman

JEROME K. JEROME

NAWIEDZONY MŁYN CZYLI ZRUJNOWANY DOM

Wszyscy znacie mojego szwagra, pana Parkinsa --- zaczął swoje opowiadanie pan Coombes, przy czym wyjął z ust fajkę i założył ją sobie za ucho; nie znaliśmy wprawdzie jego szwagra, ale skinęliśmy głowami potakująco, głównie po to, żeby zaoszczędzić czasu i gadania --- i wiecie oczywiście, że w swoim czasie wydzierżawił w hrabstwie Surrey stary młyn, w którym zamieszkał.

Trzeba wam wiedzieć, że przed wielu laty w młynie tym żył wstrętny, stary skąpiec i że zmarł ukrywszy tam poprzednio --- jak głosiła fama --- cały swój majątek.

Wszyscy późniejsi mieszkańcy młyna próbowali odnaleźć domniemany skarb, ale niko-mu się to nie udało. Miejscowi plotkarze twierdzili, że stanie się to dopiero wtedy, kiedy duch zmarłego skąpca upodoba sobie któregoś z kolejnych lokatorów. Wówczas ukaże mu się i wyjawi miejsce, w którym się znajduje skarb.

Szwagier mój nie przywiązywał żadnego znaczenia do tych gadek, uważając je za legendę, i w odróżnieniu od swoich poprzedników nie robił żadnych wysiłków celom odnalezie-nia ukrytej rzekomo fortuny.

--- Jeżeli interesy szły wówczas równie dobrze, jak obecnie --- mawiał --- to nie wyobrażam sobie, żeby młynarz był w stanie odłożyć jakiekolwiek pieniądze, nawet gdyby był najskąpszym człowiekiem świata. A jeżeli nawet coś tam zdołał uciułać, to na pewno nie tyle, żeby to było warte zachodu.

Jednakże nie potrafił się całkowicie wyzbyć myśli o ukrytym w młynie skarbie.

Pewnego wieczoru położył się spać. Nie ma w tym nic nadzwyczajnego. Z reguły kładł się spać wieczorem. Niezwykłe było jedynie to, że dokładnie o północy, z wybiciem godziny na wieży kościelnej, zbudził się i już absolutnie nie mógł zasnąć.

Joe (na imię mu było Joe) usiadł więc w pościeli i zaczął się rozglądać po pokoju.

W nogach łóżka ujrzał jakąś postać, stojącą zupełnie nieruchomo. Postać ta po chwili przesunęła się i wówczas w świetle księżyca szwagier rozpoznał małego wychudzonego staruszka, który miał na sobie krótkie spodnie spięte pod kolanami, a na głowie długie włosy, zaczesane w koński ogon.

Natychmiast przypomniał sobie legendę o starym skąpcu i jego tajemniczym skarbie.

Przyszedł, żeby mi powiedzieć, gdzie go ukrył --- pomyślał i od razu przyrzekł sobie, że nie wyda całej sumy na przyjemności, ale że część przeznaczy na cele społeczne.

Duch starca przesunął się ku drzwiom; szwagier nałożył spodnie i ruszył za nim. Duch zszedł na dół, do kuchni, zbliżył się bezszelestnie do pieca, stał przed nim dłuższą chwilę, po czym westchnął i znikł.

Nazajutrz rano Joe zawołał dwóch murarzy i kazał im rozebrać piec oraz komin. Przez cały czas stał za nimi z workiem po kartoflach w ręku. Zamierzał doń wpakować złoto.

Murarze rozbili pół ściany, ale nie natrafili ani na ćwierć pensa. Szwagier był bardzo rozczarowany.

Następnej nocy staruszek ukazał mu się powtórnie i znowu zaprowadził go do kuchni. Tym razem jednak nie podszedł do pieca, ale stanął na środku izby i tam sobie trochę po-wzdychał.

Już wiem, o co mu chodzi --- pomyślał szwagier. --- Skarb znajduje się pod podłogą. Nie rozumiem tylko, dlaczego ten stary idiota sterczał wczoraj przy piecu i dawał mi do zrozumienia, żebym szukał w kominie.

Rano szwagier kazał zerwać podłogę, ale znaleziono pod nią tylko widły ze złamanym kijem.

Trzeciej nocy duch znowu się zjawił, jakby nigdy nic, i po raz trzeci udał się do kuchni. Powiódł długim spojrzeniem po suficie i zniknął.

--- Widać nie nauczył się niczego w zaświatach --- mruknął szwagier i poczłapał z powrotem do łóżka. --- Mógł przecież od razu pokazać właściwe miejsce.

Tym razem już nie wątpił, że na pewno znajdzie skarb, i nazajutrz rano, zaraz po śniadaniu, kazał swoim ludziom zabrać się do rozbierania sufitu. Zrobili to bardzo starannie i jeszcze na wszelki wypadek zerwali deski podłogi w pokoju znajdującym się nad kuchnią.

Nie natrafili nawet na najmniejszy ślad skarbu starego skąpca.

Czwartej nocy, kiedy duch znowu się zjawił, szwagier był taki zły, że cisnął w niego butem. But przeszył zjawę na wylot i rozbił stare lustro.

Piątej nocy Joe zbudził się punktualnie o północy, jak było teraz jego zwyczajem, i zobaczył ducha, który stał nad nim zgarbiony i wyraźnie nieszczęśliwy. W jego ogromnych oczach malował się taki smutek, że szwagier szczerze się wzruszył.

--- Co tam! --- pomyślał --- może dureń się stara, tylko mu po prostu nie wychodzi. Pewnie zapomniał, gdzie schował te swoje pieniądze, i usiłuje sobie przypomnieć. Dam mu jeszcze jedną szansę.

Duch jak gdyby zrozumiał i wyraźnie się rozchmurzył. Był wprost uszczęśliwiony, kiedy Joe podążył za nim na strych. Tam duch wskazał palcem w górę i znikł jak kamfora.

--- No, tym razem to sobie na pewno przypomniał --- zdecydował szwagier i nazajutrz kazał swoim ludziom zabrać się energicznie do roboty i czym prędzej rozebrać dach.

Harowali przez trzy dni i na koniec znaleźli stare ptasie gniazdo, które ostrożnie zdjęli, a dom nakryli brezentem, żeby się Joe nie przeziębił w razie deszczu.

Pewnie myślicie, że to ostatecznie wyleczyło mojego szwagra i że odechciało mu się szukać skarbu. Jeśli tak, to się grubo mylicie.

Twierdził, że coś przecież musi w tym być, bo inaczej duch nie ukazywałby mu się przez tyle nocy. Dodawał jeszcze, że skoro już zabrnął tak daleko, to musi rzecz doprowadzić do końca. Uparł się, jednym słowem, że znajdzie skarb, choćby go to miało nie wiem ile ko-sztować.

I oto budził się regularnie każdej nocy, zrywał się i chodził za figlarnym duchem starca od izby do izby, po wszystkich zakamarkach starego młyna. Za każdym razem stary wskazywał inne miejsce, a nazajutrz mój nieszczęsny szwagier rujnował kolejną część swojego domu. Skarbu ani śladu. Po trzech tygodniach takiej zabawy nie było już w starym młynie ani jednej izby nadającej się do mieszkania. Wszystkie ściany były dokumentnie porozbijane, wszystkie podłogi pozrywane, we wszystkich sufitach ziały wielkie dziury. Potem duch po prostu przestał się pokazywać, a mój pożałowania godny szwagier mógł w spokoju zabrać się do odbudowy swojego zniszczonego domu.

Co mogło skłonić ducha do płatania takich psich figli mojemu Boga ducha winnemu szwagrowi, dobremu ojcu rodziny i solidnemu płatnikowi podatków? Na to pytanie nie potrafię wam niestety odpowiedzieć.

Niektórzy twierdzą, że duch złośliwego starca chciał ukarać szwagra za to, że mu z początku nie wierzył i nie szukał skarbu, inni, że zjawa była po prostu duchem jakiegoś zmarłego przedsiębiorcy, hydraulika czy murarza, zainteresowanego rzecz jasna w tym, żeby dom został zniszczony i wymagał naprawy. Ale dotychczas nikt właściwie nie potrafił w sposób przekonywający wytłumaczyć tej dziwnej i tajemniczej historii.

Przełożyła Mira Michałowska

RUDYARD KIPLING

MOJA WŁASNA PRAWDZIWA HISTORIA O DUCHACH

Gdym przemierzał pustynię, tak to było ---

Gdy przemierzałem pustynię.

James Thomson

Niniejsza historia traktuje wyłącznie o duchach. Są w Indiach duchy, które przybierają postać tłustych, zimnych, rozdętych trupów i kryją się między drzewami przy drodze czekając na przechodzącego wędrowca. Wtedy skaczą mu na kark i nie puszczają. Są również straszliwe duchy kobiet zmarłych przy porodzie. Te wędrują ścieżkami o zmierzchu albo kryją się w zbożu niedaleko wsi i nawołują uwodzicielsko. Jednakże odpowiedź na ich wołanie oznacza śmierć i na tym, i na tamtym świecie. Stopy mają obrócone do wewnątrz, ażeby wszyscy trzeźwi ludzie mogli je rozpoznać. Są duchy małych dzieci, które wrzucono do studni. Te nawie-dzają cembrowiny studzienne i skraje dżungli i zawodzą pod gwiazdami albo chwytają kobiety za przeguby dłoni błagając, by je wzięły na ręce i poniosły. Jednakże zarówno one, jak duchy-trupy są artykułami jedynie tubylczymi i nie napastują sahibów. Nie zanotowano dotąd w sposób wiarogodny, aby jakikolwiek tubylczy duch nastraszył Anglika, natomiast wiele duchów angielskich śmiertelnie przestraszyło zarówno białych, jak czarnych.

Prawie co drugi ośrodek ma własnego ducha. W Szimli podobno są dwa, nie licząc kobiety, która dmie w miech w dâk-bungalow * w Syree przy Starej Drodze; w Mussoorio jest dom nawiedzany przez nader ożywioną rzecz; Biała Dama podobno przechadza się jak nocny stróż dokoła pewnego domu w Lahore; w Dalhousie mówią, że jeden z tamtejszych domów "powtarza" w jesienne wieczory ze wszystkimi szczegółami straszliwy wypadek z koniem i przepaścią; Muree ma wesołego ducha, a teraz, kiedy je spustoszyła cholera, będzie miało miejsce dla ducha stroskanego; w Mian Mir są kwatery oficerskie, gdzie drzwi otwierają się bez przyczyny i gdzie meble gwarantowanie trzeszczą, nie od czerwcowego gorąca, lecz pod ciężarem Niewidzialnych, którzy przychodzą rozsiadać się w fotelach; Peshawur posiada domy, których nikt chętnie nie wynajmuje, i jest też coś --- nie febra --- niedobrego z dużym bungalowem w Allahabadzie. Starsze prowincje po prostu roją się od nawiedzanych domów, a po ich głównych arteriach maszerują całe armie zjaw.

Niektóre dâk-bungalowy przy Wielkiej Drodze mają na swoim terenie poręczne małe

* Dâk-bungalow --- schronisko dla podróżnych.

cmentarze --- świadectwa "zmian i przypadków w tym doczesnym życiu" z czasów, kiedy lu-dzie jeździli z Kalkuty na północo-zachód. W tych bungalowach nie najlepiej jest się zatrzymywać. Są zazwyczaj bardzo stare, zawsze brudne, a khansamah jest równie sędziwy jak sam budynek. Albo gaworzy zgrzybiale, albo zapada w długie starcze odrętwienie. W obydwu przypadkach jest bezużyteczny. Jeżeli się na niego zgniewacie, napomyka o pewnym sahibie zmarłym i pogrzebanym przed laty trzydziestu, i mówi, że kiedy u niego służył, żaden khansamah w prowincji nie mógł mu dorównać. Potem paple, drży, kręci się i wierci wśród na-czyń, a wy żałujecie, żeście się zirytowali.

Niedawno temu musiałem zatrzymać się w pewnym dâk-bungalowie. Nigdy nie przeby-wałem w tym samym domu przez trzy noce z rzędu i nabrałem w tym wprawy. Mieszkałem w domach zbudowanych przez rząd, ze ścianami z czerwonej cegły i belkowanymi sufitami, ze spisem umeblowania wywieszonym w każdym pokoju oraz podnieconą kobrą na progu, wita-jącą przybyszów. Mieszkałem w domach "przerobionych" --- starych domach funkcjonują-cych jako dâk-bungalowy --- gdzie nic nie było na swoim miejscu i nie podawano nawet dro-biu na kolację. Mieszkałem w podniszczonych pałacach, gdzie wiatr dmuchał przez ażurowe marmurowe maswerki równie niemiło, jak przez wybitą szybę. Mieszkałem w schroniskach, gdzie ostatni zapis w księdze gości liczył sobie piętnaście miesięcy, i gdzie koźlętom przezna-czonym na stół odrąbywano głowę mieczem. Miałem szczęście stykać się z najróżniejszymi ludźmi, od trzeźwych wędrownych misjonarzy oraz dezerterów uciekających z brytyjskich pułków, aż po pijanych włóczęgów, którzy ciskali butelkami od whisky w każdego, kto przechodził --- a jeszcze większe szczęście, że kiedyś w porę uniknąłem obecności przy porodzie. Zważywszy, że znaczna część tragedii naszego żywota w Indiach rozgrywała się w dâk-bun-galowach, dziwiłem się, iż nie napotkałem żadnych duchów. Duch, który by dobrowolnie kręcił się po takim bungalowie, byłby oczywiście niespełna rozumu, ale tylu ludzi zmarło w obłędzie w owych przybytkach, że musi tam być spory odsetek duchów zwariowanych.

W odpowiednim czasie znalazłem swojego ducha czy raczej duchy, bo było ich dwa.

Nazwiemy ten bungalow Katmai dâk-bungalow, ale to było jeszcze najmniej groźne. Człowiek o cienkiej skórze nie ma prawa sypiać w dâk-bungalowach. Powinien się ożenić. Katmai dâk-bungalow był stary, przegniły i nie naprawiany. Podłoga była z wydeptanych cegieł, ściany usmolone, a okna prawie czarne z brudu. Stał przy bocznej drodze i był zazwyczaj używany przez tubylczych wicepodzastępców najrozmaitszych odmian, od finansów aż po lasy, natomiast prawdziwi sahibowie pojawiali się tam rzadko. Khansamah, zgięty nieomal we dwoje ze starości, tak właśnie powiedział.

Kiedy przybyłem, padał przerywany, niezdecydowany deszcz, któremu towarzyszył niespokojny wiatr, i każdy podmuch powodował wśród sztywnych palm na dworze odgłos przypominający grzechotanie suchych kości. Khansamah kompletnie stracił głowę, gdy się zjawiłem. Kiedyś służył u pewnego sahiba. Czy znam tego sahiba? Podał mi nazwisko znanego człowieka, którego pochowano przed ćwierćwieczem z górą, i pokazał staroświecki dage-rotyp przedstawiający tego pana w jego prehistorycznej młodości. Przed miesiącem oglądałem jego stalorytowy wizerunek na początku podwójnego tomu pamiętników i poczułem się niewymownie sędziwy.

Dzień dobiegł końca i khansamah poszedł po jedzenie dla mnie. Nie silił się na nazywa-nie go "khana" --- "ludzkie wiktuały". Powiedział: "ratub", co między innymi oznacza "ża-rcie" --- "pokarm dla psów". Nie było żadnej zniewagi w dobraniu przezeń takiego określenia. Przypuszczam, że zapomniał tamtego drugiego słowa.

Podczas gdy krajał zwłoki zwierząt, ja rozgościłem się, zwiedziwszy uprzednio dâk-bungalow. Były tam trzy pokoje oprócz mojego, narożnego --- wszystkie trzy połączone bru-dnymi białymi drzwiami, zamykanymi na długie sztaby żelazne. Bungalow był nader solidny, ale ścianki działowe pokoi właściwie tandetne z uwagi na ich kruchość. Każdy krok czy trza-śnięcie kufra w moim pokoju dźwięczało echem w trzech pozostałych, a każde stąpnięcie odbijało się wibrująco od najdalszych ścian. Z tej przyczyny zamknąłem drzwi. Lamp nie było --- jedynie świece w podłużnych szklanych kloszach. W łazience stała lampka oliwna.

Jeżeli idzie o ponurą, absolutną nędzę, to ten bungalow był najgorszym z wielu, w jakich postała kiedykolwiek moja noga. Kominka nie było, a okna nie chciały się otwierać, więc kociołek na węgiel drzewny byłby bezużyteczny. Deszcz z wiatrem pluskał, bulgotał i zawodził wokoło domu, a palmy chrzęściły i szumiały. Z pół tuzina szakali przeszło wyjąc przez ogród, a hiena stała w oddaleniu i wyśmiewała się z nich. Hiena mogłaby przekonać nawet saduceusza o zmartwychwstaniu umarłych --- najgorszego gatunku umarłych. A potem zjawił się ratub --- osobliwa potrawa, na wpół tubylcza i na wpół angielska w swym składzie --- stary khansamah paplał za moim krzesłem o zmarłych Anglikach, zaś owiewane wiatrem świece bawiły się w ciuciubabkę cieni z łóżkiem i zasłonami przeciwmoskitowymi. Była to taka kolacja i wieczór, które skłaniają człowieka do rozmyślań o każdym minionym grzechu z osobna oraz o wszystkich tych, które zamierza popełnić, jeżeli dożyje.

Sen był z kilkuset powodów niełatwy. Lampa w łazience rzucała do pokoju najbardziej absurdalne cienie, a wiatr zaczynał gadać niedorzeczności.

Właśnie kiedy jęła ogarniać mnie senność, usłyszałem na dworze zwykłe mruknięcie nosicieli lektyk: ,,Do góry ją i stawiać". Najpierw przybyła jedna lektyka, potem druga, wreszcie trzecia. Usłyszałem, jak je stawiano na ziemi, i okiennica przed mymi drzwiami zatrzę-sła się.

--- Ktoś tu chce wejść --- powiedziałem. Jednakże nikt się nie odezwał i wyperswado-wałem sobie, że to ten porywisty wiatr. Coś targnęło okiennicą w sąsiednim pokoju i odrzu-ciło ją w tył, a wewnętrzne drzwi się otwarły. --- To jakiś wicepodzastępca --- dodałem --- który przyjechał tu z przyjaciółmi. Teraz będą przez godzinę gadali, pluli i palili.

Ale nie było żadnych głosów ani kroków. Nikt nie wnosił bagażu do sąsiedniego poko-ju. Drzwi się zamknęły i podziękowałem Opatrzności, że będę miał spokój. Jednakże byłem ciekaw, dokąd udały się lektyki. Wstałem z łóżka i wyjrzałem w ciemność. Nie było ani śladu lektyk. Kiedy się kładłem na powrót, usłyszałem w sąsiednim pokoju odgłos, którego żaden człowiek przy zdrowych zmysłach nie może pomylić --- furknięcie kuli bilardowej po suknie, kiedy gracz robi ciąg rozstrzygający, kto rozpoczyna partię. Żaden inny dźwięk nie jest do tego podobny. W minutę później rozległo się drugie furknięcie i wlazłem do łóżka. Nie byłem przestraszony --- doprawdy nie. Byłem bardzo ciekawy, co stało się z lektykami. Z tej przyczyny wskoczyłem do łóżka.

W następnej minucie usłyszałem podwójny stukot karambolu i włosy mi się uniosły. Błędem jest mówić, że włosy stają na głowie. Skóra głowy napina się i czujemy nikłe, mro-wiące zjeżenie na całej czaszce. To właśnie jest unoszenie się włosów.

Rozległ się szelest i stukot, a oba te dźwięki mogła uczynić tylko jedna rzecz --- kula bilardowa. Przedyskutowałem tę sprawę bardzo wyczerpująco z samym sobą, a im dłużej dyskutowałem, tym mniej wydawało się prawdopodobne, by jedno łóżko, jeden stół i dwa krzesła --- całe umeblowanie sąsiedniego pokoju --- mogły tak dokładnie naśladować odgłosy gry w bilard. Po następnym karambolu --- z trzema odbiciami od bandy, sądząc po odgłosach --- przestałem dyskutować. Znalazłem swojego ducha i byłbym dał wszystko na świecie, żeby się wymknąć z tego bungalowu. Nasłuchiwałem, a gra z każdą chwilą stawała się wyraźniejsza. Następował szelest po szeleście i stuk po stuku. Czasem zdarzał się stukot podwójny, szelest i następny stukot. Poza wszelką wątpliwością ktoś grał w sąsiednim pokoju w bilard. A ten sąsiedni pokój nie był dostatecznie duży, aby pomieścić stół bilardowy.

Gdy wiatr ustawał, słyszałem grę toczącą się dalej --- uderzenie za uderzeniem. Usiłowałem sobie wmówić, że mi się tylko wydaje, ale ta próba spaliła na panewce.

Czy wiecie, co to jest strach? Nie jakiś zwykły lęk przed zniewagą, okaleczeniem czy śmiercią, ale nikczemny, rozdygotany strach przed czymś, czego nie można zobaczyć; strach, który wysusza usta i pół gardła; strach, który sprawia, że ręce wam się pocą i że łykacie ślinę, żeby utrzymać w działaniu języczek podniebienia. Jest to wspaniały Strach --- wspaniałe tchórzostwo, którego trzeba doświadczyć, by je ocenić. Samo nieprawdopodobieństwo bilardu w dâk-bungalowie dowodziło realności tej rzeczy. Żaden człowiek --- pijany czy trzeźwy --- nie mógłby wyimaginować sobie gry w bilard ani wymyślić klaskającego stukotu wirują-cego karambolu.

Bliższe zapoznanie się z dâk-bungalowami ma ten minus, że rodzi nieskończoną łatwowierność. Gdyby ktoś powiedział wytrawnemu ich bywalcowi: "W sąsiednim pokoju są zwło-ki, w następnym obłąkana dziewczyna, a kobieta i mężczyzna na tym wielbłądzie właśnie uciekli z miejscowości odległej o sześćdziesiąt mil", słuchacz uwierzyłby w to, ponieważ wiedziałby, że nie ma rzeczy tak szalonej, groteskowej czy okropnej, żeby nie mogła się zdarzyć w dâk-bungalowie.

Ta łatwowierność niestety rozciąga się na duchy. Osoba rozumna, świeżo przybyła z własnego domu, obróciłaby się na drugi bok i zasnęła. Ja tego nie zrobiłem. Równie pewnie jak to, że dziesiątki stworów w mym łóżku uznały mnie za wyschniętą padlinę, ponieważ prawie cała krew spłynęła mi do serca --- słyszałem każde uderzenie długiej partii bilardu, rozgrywanej w rozbrzmiewającym echem pokoju za zamkniętymi na żelazną sztabę drzwiami. Moją główną obawą było, że grający mogą zapragnąć kogoś do zapisywania punktów. Była to obawa absurdalna, ponieważ istoty, potrafiące grać po ciemku, byłyby wyższe ponad takie błahostki.

Po długim, długim czasie gra się skończyła i drzwi trzasnęły. Zasnąłem, gdyż byłem śmiertelnie zmęczony. Gdyby nie to, wolałbym czuwać dalej. Za żadne skarby Azji nie zdjął-bym sztaby z drzwi i nie zajrzał w ciemność sąsiedniego pokoju.

Kiedy nadszedł poranek, uznałem, że uczyniłem dobrze i roztropnie, i rozpytałem o możliwość odjazdu.

--- Ale, ale, khansamah --- powiedziałem --- co te trzy lektyki robiły tutaj w nocy?

--- Nie było żadnych lektyk --- odparł khansamah.

Wszedłem do sąsiedniego pokoju, gdzie światło dzienne wlewało się przez otwarte drzwi. Byłem niezmiernie odważny. W tym momencie zagrałbym w bilard z samym diabłem.

--- Czy tu był zawsze dâk-bungalow? --- zapytałem.

--- Nie --- odrzekł khansamah. --- Dziesięć czy dwadzieścia lat temu, już nie pamiętam ile, była tu sala bilardowa.

--- Co było?

--- Sala bilardowa dla tych sahibów, co budowali kolej. Ja wtedy byłem khansamahem w dużym domu, gdzie mieszkali wszyscy kolejowi sahibowie, i przynosiłem tu koniak. Te trzy pokoje były wtedy jednym i stał w nim duży stół, na którym sahibowie grali co wieczór. Ale ci wszyscy sahibowie już teraz nie żyją, a kolej, jak pan powiada, biegnie prawie aż do Kabulu.

--- Czy pamiętasz coś o tych sahibach?

--- To było dawno temu, ale pamiętam, że jeden sahib, tłusty i zawsze rozgniewany, grał tu któregoś wieczora i powiedział do mnie: "Mangal Khan, nalej mi koniaku". Napełniłem kieliszek, a on pochylił się nad stołem, aby wykonać ruch, i głowa zaczęła mu opadać coraz bardziej i bardziej, aż uderzyła o stół, okulary mu zleciały i kiedy my wszyscy --- sahibowie i ja --- podbiegliśmy, żeby go podnieść, już nie żył. Pomogłem go wynieść. Oho, to był silny sahib! Ale już nie żyje, a ja, stary Mangal Khan, wciąż żyję, za pańskim pozwoleniem.

Tego było aż nadto! Miałem swojego ducha, pierwszorzędny, uwierzytelniony artykuł. Napiszę do Towarzystwa Badań Psychicznych --- sparaliżuję całe Imperium tą wiadomością! Ale przede wszystkim, jeszcze nim noc zapadnie, oddzielę się osiemdziesięcioma milami oszacowanych gruntów rolnych od tego dâk-bungalowu. Towarzystwo może tu przysłać później swojego stałego agenta.

Poszedłem do swego pokoju i zacząłem się pakować po zanotowaniu faktów związanych z tą sprawą. Paląc papierosa usłyszałem, że gra zaczyna się na nowo --- tym razem na zmniejszonym polu, bo furkot kul był krótki.

Drzwi były otwarte i mogłem zajrzeć do tamtego pokoju. Klik-klik! To był karambol. Wszedłem bez obawy, bo w pokoju świeciło słońce, a na dworze był świeży powiew. Niewidzialna gra trwała w ogromnym tempie. I nic tym dziwnego, gdyż niespokojny mały szczur ganiał tam i z powrotem wewnątrz brudnej portiery, a kawałek oderwanej ramy okien-nej łomotał o zasuwkę, targany przez wiatr.

Niepodobna nie rozpoznać odgłosu kul bilardowych! Niepodobna nie rozpoznać furknięcia kuli po suknie. Ale trzeba mnie usprawiedliwić: kiedy zamknąłem oświecone już teraz oczy, odgłos bajecznie przypominał szybką grę.

Wszedł rozeźlony wierny wspólnik mych trosk, Kadir Baksh.

--- Ten bungalow jest bardzo lichy i niskokastowy! Nic dziwnego, że wielmożnego pa-na niepokojono i że cały jest w plamki. Trzy pary nosicieli lektyk przybyły do bungalowu pó-źno w nocy, kiedy spałem na dworze, i ludzie ci oświadczyli, że mają zwyczaj wypoczywać w pokojach zarezerwowanych dla Anglików! Gdzież honor tego khansamaha? Usiłowali dostać się do środka, ale kazałem im odejść. A skoro tu były te ooryas, nic dziwnego, że wie-lmożny pan jest cały pogryziony. To wstyd i sprawka nędznego człowieka!

Kadir Baksh nie powiedział, że wziął od każdej pary nosicieli po dwie anny z góry za wynajem, a potem, poza zasięgiem mego słuchu, zbił ich dużym zielonym parasolem, którego przeznaczenia nie mogłem nigdy dotąd odgadnąć. Ale Kadir Baksh nie ma pojęcia o mora-lności.

Nastąpiła rozmowa z khansamahem, ponieważ jednak od razu stracił głowę, gniew ustąpił miejsca litości, a litość doprowadziła do długiej pogawędki, w toku której umiejscawiał tragiczną śmierć tłustego sahiba-inżyniera w trzech osobnych ośrodkach --- z których dwa były odległe o mil pięćdziesiąt. Trzeci przerzut nastąpił do Kalkuty i tam sahib zmarł powo-żąc wolantem.

Nie wyjechałem tak prędko, jak zamierzałem. Zostałem na noc, a wiatr, szczur, rama okienna i zasuwka rozgrywały swą długą partię. Potem wiatr ustał i bilard się skończył, a ja doszedłem do wniosku, że zmarnowałem moją jedyną prawdziwą historię o duchach.

Gdybym tylko przestał dociekać w odpowiednim momencie, mógłbym był zrobić z tego wszystko, co tylko bym zechciał.

To była najbardziej gorzka myśl!

Przełożył Bronisław Zieliński

E. F. BENSON

SPOWIEDŹ CHARLESA LINKWORTHA

W tygodniu poprzedzającym egzekucję doktor Teesdale parokrotnie miał okazję odwiedzić skazańca i stwierdził, iż jak to często bywa z ludźmi pozbawionymi ostatniej nadziei, jest on spokojny, pogodzony z losem i na pozór bez lęku oczekuje zbliżającego się nieubłaganie z każdą godziną poranka. Wydawało się, że skazaniec nie odczuwa już grozy śmierci. Przeżył ją, kiedy mu powiedziano, że prośba o łaskę została odrzucona. Ale dopóki tliła się jeszcze iskierka nadziei, nieszczęśnik karmił się codziennie myślą o śmierci. W całej swej dotychczasowej karierze doktor nie spotkał człowieka tak namiętnie, niemal szaleńczo przywiąza-nego do życia, nikogo równie silnie zespolonego ze światem materii czysto zwierzęcą żądzą życia. Ale kiedy ten człowiek się dowiedział, że zgasła ostatnia nadzieja, jego dusza wyzwo-liła się z pęt męki i niepewności, przyjmując z obojętnością nieodwołalne. Przemiana, jaka w nim nastąpiła, była jednak wprost niezwykła i doktor nie mógł się oprzeć wrażeniu, że skazaniec tylko pozornie stracił wszelką zdolność odczuwania, ale na dnie jego duszy tli się nadal gorące przywiązanie do świata materii. Ponieważ na wieść o wyniku apelacji zemdlał, wezwano doktora Teesdale. Zapaść trwała jednak tylko chwilę i po odzyskaniu przytomności skazaniec miał pełną świadomość tego, co się stało.

Morderstwo było czynem wyjątkowo odrażającym i w opinii ogółu sprawca nie budził najmniejszej sympatii. Charles Linkworth, któremu w obecnej chwili groził najwyższy wy-miar kary, był właścicielem małego sklepiku papierniczego w Sheffield, gdzie mieszkał wraz z żoną i matką. Ofiarą ohydnej zbrodni padła matka, a motywem była chęć zawładnięcia sumą pięciuset funtów, które stanowiły jej osobistą własność. Proces ujawnił, że Linkworth był w owym czasie zadłużony do wysokości mniej więcej stu funtów oraz że pod nieobecność żony, bawiącej w odwiedzinach u krewnych, udusił matkę, a jej zwłoki zakopał w małym ogródku za domem. Po powrocie żony mógł jej przedstawić całkiem wiarygodną historię, któ-ra wyjaśniła zniknięcie starszej pani Linkworth. Od kilku lat między nim a matką dochodziło do nieustannych zadrażnień i kłótni i matka niejednokrotnie odgrażała się, iż wycofa swój co-tygodniowy wkład w koszty utrzymania domu, który wynosił osiem szylingów, i za posiadane pieniądze kupi sobie dożywocie. Podczas nieobecności młodszej pani Linkworth między matką i synem doszło istotnie do gwałtownej sprzeczki spowodowanej jakimś drobiazgiem, związanym z prowadzeniem domu. W wyniku tej kłótni kobieta rzeczywiście wycofała swoje pieniądze z banku, z zamiarem opuszczenia Sheffield następnego dnia i udania się do Londynu, gdzie miała przyjaciół. Oznajmiła mu to jeszcze tego samego dnia wieczorem. A w nocy syn ją udusił.

Następny krok Linkwortha podjęty przed przyjazdem żony był logiczny i przemyślany. Spakował mianowicie wszystkie rzeczy należące do matki, zawiózł je na stację i nadał na pociąg osobowy do Londynu, a wieczorem zaprosił kilku znajomych na kolację i opowiedział im o wyjeździe matki. Nie udawał żalu (co również było logiczne i zgodne z tym, co znajomi prawdopodobnie i tak wiedzieli), oświadczając, że jego stosunki z matką nigdy dobrze się nie układały i dzięki jej wyjazdowi w domu zapanuje spokój i harmonia. Tę samą historię wraz z wszystkimi szczegółami opowiedział żonie po jej powrocie, dodając jedynie, że awantura by-ła bardzo ostra i matka nie zostawiła mu nawet swego adresu. Był to również bardzo sprytny pomysł, ponieważ uniemożliwiał żonie napisanie do teściowej listu. Żona, jak się wydaje, przyjęła tę opowieść bez żadnych zastrzeżeń. Istotnie, nie było w niej nic dziwnego ani podej-rzanego.

Przez jakiś czas zachowywał zimną krew i przebiegłość, cechy, które większość przestępców objawia do pewnego momentu, a których późniejsza utrata bywa najczęstszą przyczyną wykrycia zbrodni. Nie spłacił na przykład od razu swoich długów, przyjął natomiast młodego lokatora, który zamieszkał w pokoju matki, i zwolnił ze sklepu subiekta przejmując na siebie całą obsługę sklepu. Stworzył w ten sposób pozory oszczędności, a jednocześnie za-czął głośno opowiadać o ożywieniu w handlu i przed upływem miesiąca nie wydał ani jednego z banknotów znalezionych w zamkniętej na klucz szufladzie w pokoju matki. Dopiero potem rozmienił dwa pięćdziesięciofuntowe banknoty i spłacił dłużników.

Od tego momentu stracił zimną krew i przebiegłość. Otworzył konto w banku i zamiast cierpliwie dokładać funt po funcie, wpłacił od razu cztery pięćdziesięciofuntowe banknoty, a ponadto zaczął się niepokoić tym, co zakopał za domem w ogródku na zupełnie bezpiecznej głębokości. Żeby się jeszcze lepiej od tej strony zabezpieczyć, zamówił furę żużlu oraz kamieni i wspomagany przez lokatora spędzał letnie wieczory po skończonej pracy budując na tym miejscu rodzaj skalnego ogródka. Potem zdarzył się wypadek, który był prawdziwą iskrą wyzwalającą groźny wybuch. W przechowalni zgubionych bagaży na dworcu King's Cross (skąd powinien był odebrać rzeczy swojej matki) wybuchł pożar, który zniszczył częściowo jedną z dwu skrzynek. Ponieważ przedsiębiorstwo kolejowe było zobowiązane do wyrówna-nia strat, wyszyte na bieliźnie nazwisko matki oraz list adresowany do Sheffield spowodowa-ły nadejście czysto urzędowego, oficjalnego pisma stwierdzającego gotowość pokrycia szkód. List był zaadresowany do pani Linkworth, wobec czego żona Charlesa Linkwortha odebrała go i przeczytała.

Na pozór był to całkiem niewinny dokument, ale w załączeniu niósł wyrok śmierci. Linkworth nie umiał bowiem w żaden sposób wyjaśnić, dlaczego bagaże matki znajdowały się nadal na dworcu King's Cross, mógł jedynie wysunąć przypuszczenie, że matce coś się stało. Jasne było, iż powinien oddać sprawę w ręce policji z zamiarem odszukania jej śladów, a gdyby się okazało, że nie żyje, zgłosić pretensję do pieniędzy, które podjęła uprzednio z banku. W każdym razie taką linię postępowania doradzała żona oraz obecny przy odczytywa-niu pisma z biura kolei lokator i Linkworth nie mógł się żadną miarą wymówić od przyjęcia ich rad. Wtedy ruszyła cicha, bezszmerowa, typowo angielska machina sprawiedliwości. Nie-pozornie wyglądający panowie zaczęli krążyć po Smith Street, zachodzili do banków, obse-rwowali rzekomy wzrost obrotów w sklepiku i z sąsiedniego domu zaglądali do ogrodu, w którym skalny ogródek zdążył już zarosnąć paprocią. Potem nastąpiło aresztowanie, niezbyt długi proces i pewnej soboty wieczorem zapadł wyrok. Eleganckie panie w ogromnych kapeluszach ożywiały salę sądową, ale w całym tym tłumie nie było jednej osoby współczują-cej młodemu, atletycznie wyglądającemu człowiekowi, który został na ich oczach skazany. Wśród widzów było wiele starszych szacownych matek, a że zbrodnia była zniewagą macie-rzyństwa, śledziły niepodważalny tok oskarżeń z najwyższą aprobatą. Poczuły lekki dreszcz, kiedy sędzia, włożywszy na głowę swój absurdalny czarny biret, odczytał ustanowiony przez Boga wyrok.

Linkworth szedł na szafot ponieść karę za swój potworny czyn --- nikt, kto słyszał akt oskarżenia, nie mógł wątpić, iż jest jego sprawcą --- z taką samą obojętnością, jaka cechowała całe jego zachowanie od momentu odrzucenia prośby o łaskę. Kapelan więzienny, który go poprzednio odwiedzał, starał się wszelkimi środkami skłonić go do wyznania winy, ale jego wysiłki nie odniosły żadnego skutku i Linkworth, wprawdzie bez żadnych przysiąg, jednak do ostatniej chwili utrzymywał, że jest niewinny. Pewnego pięknego wrześniowego poranka niewielki, budzący grozę pochód przeciął w ciepłych promieniach słońca podwórzec więzienny udając się do baraku, w którym wzniesiono śmiercionośną machinę. W krótki czas potem doktor Teesdale stwierdził natychmiastową śmierć. Stojąc na szafocie widział, jak zapadnia otwiera się i zakapturzona, przywiązana sznurem postać opada w głąb. Usłyszał świst i chrzęst liny wyprężającej się pod nagłym ciężarem i spojrzawszy w dół zobaczył dziwne drgawki powieszonego ciała. Ale trwało to zaledwie parę sekund, egzekucja została wykonana bez zarzutu.

W godzinę później dokonał oględzin ciała, które potwierdziły jego przypuszczenia: Linkworth miał złamany kręgosłup, śmierć musiała nastąpić w jednej chwili. Sekcja była w gruncie rzeczy niepotrzebna, przeprowadził ją jednak dla formalności. I wtedy odniósł dzi-wne, nader silne wrażenie, iż dusza nieżyjącego już człowieka znajduje się tuż obok niego, jak gdyby nie chciała opuścić swej zniszczonej cielesnej powłoki. A przecież ciało było ponad wszelką wątpliwość martwe; było martwe od godziny. Potem nastąpiło inne dziwne zdarzenie, które w pierwszej chwili wydało się mało istotne, choć niezrozumiałe. Jeden ze strażników przyszedł spytać, czy użyty przed godziną sznur, który należało oddać katowi, nie został przypadkiem przeniesiony do kostnicy razem ze zwłokami. Ale sznur, o dziwo, zniknął bez śladu; nie było go ani w kostnicy, ani na szafocie. I chociaż sprawa ta nie miała większego znaczenia, pozostała nie wyjaśniona.

Doktor Teesdale był kawalerem, człowiekiem niezależnym finansowo. Mieszkał w przestronnym widnym domu przy Bedford Square, gdzie niezrównanej doskonałości kucha-rka dbała o jego stół, a mąż kucharki o jego osobę. Doktor wcale nie musiał uprawiać prakty-ki lekarskiej i swoje obowiązki w więzieniu pełnił wyłącznie dla studiów nad mentalnością przestępców. Uważał, iż większość przestępstw --- to znaczy wykroczeń przeciw normom postępowania --- jest spowodowana bądź zaburzeniami umysłowymi, bądź nędzą. Kradzieży na przykład nie kładł na karb jednej tylko przyczyny. Niedostatek jest co prawda często ich przyczyną, ale w większości przypadków są podyktowane jakąś nieznaną chorobą mózgu. Bardziej oczywiste przypadki tego typu określa się mianem kleptomanii, doktor był jednak przekonany, iż chęć zaspokojenia potrzeb materialnych nie wyjaśnia także wielu innych wykroczeń. Odnosi się to w szczególności do przestępstw związanych z aktem gwałtu. Toteż wracając wieczorem do domu zaliczył w myślach przypadek przestępcy, przy którego śmierci musiał tegoż ranka asystować, do tej właśnie kategorii. Zbrodnia była odrażająca, a potrzeba pieniędzy niezbyt gwałtowna. Już sam ohydny, sprzeczny z naturą charakter czynu kazał doktorowi uważać tego człowieka za szaleńca raczej niż zbrodniarza. Był, jak mówiono, człowiekiem spokojnym i życzliwym ludziom, dobrym mężem i towarzyskim sąsiadem. I nagle popełnił jedną jedyną zbrodnię, która wyrzuciła go całkowicie poza nawias społeczeństwa. Tak potwornego czynu, niezależnie od tego, czy popełnił go zbrodniarz czy szaleniec, niepo-dobna tolerować. Dla jego sprawcy nie ma miejsca na naszym globie. A jednak doktor miał niejasne poczucie, że pełniej mógłby się solidaryzować z wyrokiem sprawiedliwości, gdyby zmarły wyznał przed śmiercią swoją winę. Choć z moralnego punktu widzenia jego wina była niewątpliwa, doktor czułby się lepiej, gdyby z chwilą utraty ostatniej nadziei człowiek ów własnym wyznaniem potwierdził słuszność wyroku.

Tego wieczoru po kolacji usiadł w przylegającym do jadalni gabinecie, a że nie był w nastroju do czytania, usadowił się w wielkim czerwonym fotelu naprzeciwko kominka, pozwalając myślom błądzić swobodnie. Niemal natychmiast przypomniał sobie owo dziwne poranne doznanie, kiedy to zdawało mu się, że dusza Linkwortha jest nadal obecna w kostnicy, mimo iż jego życie zgasło godzinę wcześniej. Nie po raz pierwszy zdarzało mu się żywić podobne przekonanie, zwłaszcza w przypadkach nagłego zgonu, ale chyba jeszcze nigdy nie było ono tak silne jak dziś. Zdaniem doktora, przyczyną tego doznania było prawdopodobnie całkowicie naturalne zjawisko psychologiczne. Jest rzeczą wysoce prawdopodobną, iż dusza --- doktor, należy dodać, wierzył w życie przyszłe i niezniszczalność duszy --- nie może bądź nie chce zerwać natychmiast wszelkiego kontaktu ze swą ziemską powłoką i prawdopodobnie jeszcze przez jakiś czas snuje się po ziemi w jej pobliżu. W wolnych chwilach doktor Teesdale zajmował się poważnie okultyzmem, gdyż jak większość postępowych i biegłych w swym zawodzie lekarzy zdawał sobie jasno sprawę, jak cienka granica dzieli duszę od ciała oraz jak ogromny wpływ wywiera duch na materię. Mógł sobie więc bez trudu wyobrazić, iż odciele-śniona dusza potrafi się bezpośrednio komunikować z tymi, którzy tkwią nadal w okowach dotykalnej, materialnej rzeczywistości.

Rozmyślania doktora zaczynały się właśnie układać w pewien zamknięty ciąg, kiedy naraz zostały przerwane. Zadzwonił stojący obok na biurku telefon, ale dźwięk nie miał swej normalnej metalicznej natarczywości, brzmiał bardzo cicho, jakby spadło natężenie prądu albo mechanizm działał niesprawnie. Niemniej jednak dzwonił ponad wszelką wątpliwość, więc doktor wstał i zdjął z widełek słuchawkę.

--- Tak, słucham --- powiedział --- kto mówi?

W odpowiedzi rozległ się ledwo słyszalny, zupełnie niezrozumiały szept.

--- Nie słyszę --- powiedział.

Znów dobiegł go szept, równie niezrozumiały jak poprzednio. A potem ucichł zupełnie.

Doktor nasłuchiwał jeszcze jakieś pół minuty, ale z telefonu wydobywały się tylko szmery i trzaski, które wskazywały, że jest jednak połączony z jakimś aparatem. Potem naci-snął widełki, zadzwonił do centrali i podał swój numer.

--- Czy może mi pani powiedzieć, z jakiego numeru dzwoniono do mnie przed chwilą? --- zapytał.

Po krótkiej chwili podano mu żądany numer. Był to numer więzienia, w którym pracował.

--- Proszę mnie połączyć z tym numerem --- powiedział-

Otrzymał połączenie.

--- Dzwoniliście do mnie przed chwilą --- powiedział doktor do słuchawki. --- Tak, tu doktor Teesdale. O co chodzi? Nie słyszałem, co pan mówił.

Dobiegł go wyraźny, zrozumiały głos.

--- To jakaś pomyłka, proszę pana --- usłyszał. --- Nikt od nas do pana stąd nie dzwonił.

--- Ale w centrali powiedziano mi, że dzwoniliście jakieś trzy minuty temu.

--- Jakaś pomyłka --- odpowiedział głos w słuchawce.

--- Bardzo dziwne. No nic, dobranoc. Mówię ze strażnikiem Draycott, prawda?

--- Tak jest, panie doktorze, dobranoc panu.

Doktor Teesdale usiadł z powrotem w swym przepastnym fotelu, ale miał teraz jeszcze mniejszą ochotę na lekturę niż poprzednio. Przez jakiś czas jego myśli krążyły bez określonego celu, wracając jednak uparcie do sprawy dziwnego telefonu. Nie raz i nie dwa zdarzało mu się odebrać jakiś omyłkowy telefon i niejednokrotnie otrzymywał z centrali niewłaściwy numer, a jednak w przyciszonym dźwięku telefonu i w niezrozumiałym szepcie na drugim końcu linii było coś, co skierowało jego myśli na bardzo dziwny tor i po chwili zorientował się, że krąży tam i z powrotem po pokoju pogrążony w niezwykłych rozmyślaniach.

--- Ależ to przecież niemożliwe --- powiedział na głos.

Następnego ranka udał się jak zwykle do więzienia i po raz drugi owładnęło nim to samo dziwne poczucie obecności czegoś niewidzialnego. Miewał już poprzednio niezwykłe przeżycia psychiczne i wiedział, że jest dobrym medium, to znaczy że w pewnych okolicznościach objawia zdolność wyczuwania nadprzyrodzonych zjawisk, nawiązywania przelotnych kontaktów z otaczającym nas światem niewidzialnym. A wrażenie, które towarzyszyło mu dzisiejszego ranka, było poczuciem obecności straconego wczoraj człowieka. Było wyraźnie zlokalizowane, najsilniej odczuwał je mijając więzienne podwórze oraz w pobliżu celi skazańca. Wrażenie było tak silne, iż nie zdziwiłby się, gdyby zobaczył postać tego człowieka, a przechodząc przez drzwi na końcu korytarza odwrócił się, przekonany, że ujrzy go przed sobą. Jednocześnie przez cały czas odczuwał paniczny lęk, niewidzialna postać budziła w nim niezrozumiały niepokój. Ale ta nieszczęsna dusza, myślał sobie, potrzebuje pomocy. Ani przez moment nie wątpił w prawdziwość swych odczuć, zbyt realnych, by mogły być jedynie tworem wyobraźni. Dusza Linkwortha była tu.

Przeszedł do izby chorych i na kilka godzin zajął się pracą. Ale przez cały czas miał to poczucie bliskiej obecności czegoś niewidzialnego, tyle tylko że słabsze niż w miejscach bardziej związanych z tamtym człowiekiem. Na koniec, chcąc sprawdzić swoją teorię, zajrzał przed opuszczeniem szpitala do szopy, w której odbyła się egzekucja. I prawie natychmiast stamtąd wyszedł z pobladłą twarzą, pośpiesznie zamykając za sobą drzwi. Na szczycie rusztowania stała ledwo widoczna, mgliście zarysowana postać zakapturzonego, skrępowanego po-wrozem człowieka. Widział ją, nie było co do tego najmniejszej wątpliwości.

Doktor Teesdale był człowiekiem odważnym, toteż niemal natychmiast opanował się, zawstydzony tą chwilą słabości. Ale jakkolwiek szok, który powlókł mu twarz bladością, nie był spowodowany strachem, lecz raczej odruchowym skurczem nerwów, doktor mimo całego swego zainteresowania zjawiskami nadprzyrodzonymi nie potrafił się zmusić do powrotu. Albo raczej jego mięśnie odmawiały wykonania nakazu świadomości. Jeżeli nieszczęsna, przykuta do ziemi dusza chciała mu coś zakomunikować, wolałby po stokroć, żeby to zrobiła na odległość. Jej zasięg, o ile zdołał się zorientować, był ograniczony. Nawiedzała więzienne podwórze, celę skazańców i miejsce egzekucji, ale już w szpitalu jej obecność była słabiej wyczuwalna. Doktorowi zaświtała w głowie nowa myśl, wrócił więc do swego gabinetu i kazał wezwać strażnika Draycotta, który poprzedniego wieczoru odebrał jego telefon.

--- Czy jest pan absolutnie pewien --- zapytał go --- że wczoraj wieczorem, tuż przed moim telefonem, nikt do mnie nie dzwonił?

Strażnik objawił jakby pewne wahanie, które nie uszło uwagi doktora.

--- Nie wiem, doprawdy, proszę pana, jak by to się mogło stać --- powiedział --- siedziałem tuż przy telefonie przez poprzednie pół godziny albo i dłużej. Gdyby ktoś był przy apara-cie, musiałbym go zobaczyć.

--- I n i e w i d z i a ł pan nikogo? --- zapytał doktor z lekkim naciskiem.

Strażnik był najwyraźniej zakłopotany.

--- Nie, panie doktorze, n i e w i d z i a ł e m nikogo --- odparł z podobnym naciskiem.

Doktor Teesdale odwrócił oczy.

--- Ale miał pan wrażenie, że ktoś jednak jest? --- zapytał niedbale, jakby nie przywią-zując do sprawy większego znaczenia.

Strażnika najwidoczniej nurtowało coś, o czym trudno mu było mówić.

--- No cóż, panie doktorze, można by to tak określić --- zaczął. --- Ale pomyśli pan pewnie, że się zdrzemnąłem albo że zjadłem coś niestrawnego na kolację.

Doktor przestał udawać obojętność.

--- Nic takiego sobie nie pomyślę --- odparł --- tak samo jak wy mi nie powiecie, że ja słyszałem wczorajszy telefon przez sen. A musicie wiedzieć, Draycott, że nie było to normalne dzwonienie, ledwo je słyszałem, chociaż siedziałem tuż obok aparatu. A kiedy przyłoży-łem ucho do słuchawki, dobiegł mnie tylko szept. Ale was słyszałem bardzo wyraźnie. Otóż jestem przekonany, że coś albo raczej ktoś był tutaj przy telefonie. Znajdowaliście się przez cały czas w pokoju i nie widząc nikogo czuliście jednak czyjąś obecność.

Draycott skinął głową.

--- Nie jestem tchórzem --- powiedział --- i nie mam zwyczaju zmyślać. Ale coś musiało być. Krążyło wokół telefonu, chociaż nie było wiatru, była ciepła, zupełnie spokojna noc. Zresztą dla pewności zamknąłem okno. A jednak to coś kręciło się po pokoju przez jakąś godzinę albo i dłużej. Przewracało kartki w książce telefonicznej, a kiedy znalazło się obok mnie, rozwichrzyło mi włosy. I wie pan, panie doktorze, biło od tego jakimś okropnym chło-dem.

Doktor spojrzał mu prosto w twarz.

--- A czy nie pomyśleliście sobie wtedy o tym, co się zdarzyło wczoraj rano? --- zapytał nagle.

Strażnik znów się zawahał.

--- Tak, panie doktorze --- odparł w końcu. --- Pomyślałem sobie o skazanym Charlesie Linkworcie.

Doktor uspokajająco skinął głową.

--- O, właśnie --- powiedział. --- Czy macie dzisiaj dyżur?

--- Tak, proszę pana. Wiele bym dał, żeby go nie mieć.

--- Doskonale was rozumiem, sam przeżyłem dokładnie to samo. Otóż czymkolwiek to coś jest, najwyraźniej pragnie mi coś zakomunikować. Aha, czy wczoraj nie było w więzieniu jakichś niepokojów?

--- Tak, proszę pana, kilku więźniów męczyły w nocy koszmary. Krzyczeli i jęczeli przez sen, i to tacy, którzy są na ogół spokojni. To się czasami zdarza w noc po egzekucji. Widziałem już podobne rzeczy, ale nigdy w takim stopniu jak wczoraj.

--- Ach, tak! Otóż jeżeli to coś niewidzialnego zechce zadzwonić dzisiaj wieczorem, zróbcie wszystko, żeby mu to ułatwić. Prawdopodobnie zjawi się mniej więcej o tej samej porze. Na ogół tak bywa, chociaż nie potrafię wam wyjaśnić dlaczego. Jeżeli więc tylko będzie to możliwe, wyjdźcie na jakąś godzinę z pokoju, w którym stoi telefon, gdzieś między pół do dziesiątej i pół do jedenastej, żeby mu zostawić jak najwięcej czasu. Będę siedział w domu i czekał na telefon. Jeżeli zadzwoni, dam wam znać, żeby się upewnić, czy nie był to hm... normalny telefon.

--- Proszę pana, a czy nic złego mi się nie stanie? --- zapytał strażnik.

Doktor Teesdale przypomniał sobie chwilowe przerażenie, jakiego doznał rankiem, ale odpowiedział z pełnym przekonaniem:

--- Zapewniam was, że nie musicie się niczego obawiać.

Doktor Teesdale był tego dnia zaproszony na kolację, z której się jednak wymówił, i o pół do dziesiątej siedział samotnie w swoim gabinecie. Ponieważ ludzie nie znają, jak dotąd, praw rządzących odłączonymi od ciała duszami, doktor nie potrafił wyjaśnić strażnikowi, dlaczego ich wizyty występują na ogół cyklicznie, z punktualnością dostosowaną do ludzkiego zegarowego czasu, ale na podstawie wykresów dotyczących kilkudziesięciu przypadków po-jawienia się revenants, zwłaszcza dusz potrzebujących natychmiastowej pomocy --- jak zapewne rzecz się miała w tym przypadku --- zdołał ustalić, że przychodzą zawsze o tej samej po-rze dnia lub nocy. A ponadto ich zdolność stawania się widzialnymi, słyszalnymi lub wyczu-walnymi wzmaga się z reguły przez pewien czas po śmierci, by następnie, w miarę odrywania się od ziemi, słabnąć, a w późniejszym okresie nawet całkowicie zaniknąć, i dlatego spodziewał się, iż dzisiejszego wieczoru wrażenie będzie wyraźniejsze. Najwidoczniej w pierwszych godzinach swego odcieleśnienia dusza jest jeszcze słaba, niczym ćma świeżo wykluta z poczwarki... I wtedy nagle zadzwonił telefon, nieco głośniej niż poprzedniego dnia, ale jednak nie swym normalnym, władczym tonem.

Doktor Teesdale wstał natychmiast i podniósł słuchawkę. Usłyszał rozdzierający szloch, spazmatyczne łkanie, które zdawało się wstrząsać płaczącym.

Trwał przez chwilę bez słowa, zmrożony jakimś nieokreślonym lękiem, ale głęboko poruszony i gotów nieść pomoc w miarę swych możliwości.

--- Tak, tak --- powiedział w końcu, słysząc drżenie własnego głosu. --- Jestem doktor Teesdale. Co mogę dla ciebie zrobić? Kim jesteś? --- dodał, chociaż czuł zbyteczność tego pytania.

Łkania z wolna ucichły, a zamiast nich rozległ się wciąż jeszcze przerywany szlochem szept.

--- Chcę coś wyznać, proszę pana... chcę coś wyznać... muszę coś wyznać.

--- Dobrze, powiedz mi, co chcesz wyznać? --- zapytał doktor.

--- Nie, nie panu, temu innemu panu, który mnie odwiedzał. Czy powtórzy mu pan to, co panu powiedziałem...? Nie mogę mu się ukazać ani do niego mówić.

--- Kim jesteś? --- zapytał nagle Teesdale.

--- Jestem Charles Linkworth. Myślałem, że pan wie. Jestem okropnie nieszczęśliwy. Nie mogę opuścić więzienia --- a tu tak zimno. Czy wezwie pan tamtego pana?

--- Chodzi ci o kapelana? --- zapytał doktor Teesdale.

--- Tak, o kapelana. Tego, który odprawiał modły, kiedy przeprowadzano mnie wczoraj przez podwórze. Będzie mi lżej, jeżeli mu to wyznam.

Doktor wahał się przez chwilę. Dziwną historię będzie musiał opowiedzieć więzienne-mu kapelanowi, panu Dawkinsonowi --- o rozmowach telefonicznych z duchem straconego wczoraj człowieka. Ale jednak z całą przytomnością umysłu wierzył w mękę nieszczęsnego ducha i w jego potrzebę "wyznania". Nie musi go pytać, co chce wyznać.

--- Dobrze, poproszę, żeby tu przyszedł --- powiedział wreszcie.

--- Och, nie wiem, jak panu dziękować. Bardzo proszę, niech go pan namówi, żeby przyszedł.

Głos stawał się coraz słabszy.

--- To się musi stać jutro wieczorem --- ciągnął. --- Teraz nie mogę już dłużej mówić. Muszę iść... och, mój Boże, mój Boże!

Na nowo wybuchnął łkaniem, które stopniowo cichło. Ale doktora Teesdale opanowała gorączkowa, zmieszana ze strachem ciekawość.

--- Dokąd musisz iść? --- wykrzyknął. --- Powiedz mi, co robisz, co się z tobą dzieje?

--- Nie mogę powiedzieć, nie wolno mi tego powiedzieć --- usłyszał zanikający głos. --- To jest część... --- i wszystko ucichło.

Doktor Teesdale czekał jeszcze chwilę, ale nic nie było słychać prócz zgrzytów i trza-sków aparatu. Dopiero odwiesiwszy słuchawkę zdał sobie sprawę, że jego czoło jest zroszone zimnym potem. Dzwoniło mu w uszach, serce biło szybkim, słabym rytmem i musiał usiąść, żeby przyjść do siebie. Raz po raz zadawał sobie pytanie, czy ktoś nie spłatał mu potwornego figla, wiedział jednak, że to niemożliwe; miał niewątpliwie do czynienia z duszą udręczoną wyrzutami sumienia z powodu strasznego nieodwracalnego czynu, którego się dopuściła. Nie, to nie była gra zmysłów, tutaj, w swoim wygodnym pokoju przy Bedford Street, otoczony wesołym gwarem Londynu, naprawdę rozmawiał z duchem Charlesa Linkwortha.

Ale nie miał czasu (ani prawdę mówiąc ochoty --- w głębi duszy dygotał ze zgrozy) na rozmyślania. Musi przede wszystkim zadzwonić do więzienia.

--- Strażnik Draycott? --- zapytał.

Głos odpowiadającego najwyraźniej drżał.

--- Tak, proszę pana. Czy to pan doktor Teesdale?

--- Tak, to ja. Czy coś się tam u ciebie wydarzyło?

Strażnik dwukrotnie próbował odpowiedzieć, ale nie mógł dobyć głosu. Dopiero za trzecim razem słowa przeszły mu przez gardło.

--- Tak, proszę pana. Był tutaj. Widziałem, jak wchodził do pokoju, w którym jest telefon.

--- Ach! Odezwałeś się do niego?

--- Nie, proszę pana. Oblałem się potem i zmówiłem pacierz. Chyba z pół tuzina chło-pów krzyczało dzisiaj przez sen. Ale teraz już jest spokój. Myślę, że poszedł sobie do szopy.

--- Tak. No cóż, wydaje mi się, że nic szczególnego już się nie zdarzy. Aha, czy mogli-byście mi podać adres pana Dawkinsa?

Po otrzymaniu adresu doktor Teesdale zabrał się do pisania listu do kapelana, zaprasza-jąc go na następny wieczór na kolację. Ale nagle uświadomił sobie, że nie jest w stanie pisać jak zwykle przy swoim biurku, mając pod bokiem telefon, przeniósł się więc do rzadko uży-wanego saloniku na piętrze, który służył do przyjmowania gości. Tutaj odzyskał spokój i zapanował nad drżeniem ręki. W liście prosił jedynie pana Dawkinsa o przyjęcie zaproszenia na kolację na następny wieczór, chce mu bowiem opowiedzieć pewną nader dziwną historię oraz prosić o pomoc. "Nawet jeżeli jesteś już umówiony gdzie indziej --- dodał na końcu --- usilnie Cię proszę o odwołanie spotkania. Dzisiaj sam to zrobiłem i gorzko bym żałował, gdybym postąpił inaczej".

Tak więc następnego dnia wieczorem siedzieli we dwóch w jadalni doktora i kiedy zostali sami przy kawie i cygarach, doktor odezwał się.

--- Drogi kapelanie --- powiedział --- proszę nie sądzić, że oszalałem, kiedy usłyszysz, co ci mam do powiedzenia.

Pan Dawkins roześmiał się.

--- Mogę ci to obiecać.

--- Dziękuję. Otóż wczoraj i przedwczoraj wieczorem, w porze nieco późniejszej niż obecna, rozmawiałem przez telefon z człowiekiem, który dwa dni temu został stracony --- z Charlesem Linkworthem.

Kapelan nie roześmiał się. Oburzony, odsunął się z krzesłem od stołu.

--- Słuchaj, Teesdale --- powiedział --- nie chcę być nieuprzejmy, ale czy sprowadziłeś mnie tutaj tylko po to, żeby opowiedzieć tę bajdę o upiorach?

--- Tak. Ale nie usłyszałeś jeszcze nawet połowy. Wczoraj wieczorem poprosił, żebym się z tobą skomunikował. Chce ci coś wyznać. Nietrudno chyba zgadnąć, co.

Dawkins wstał.

--- Proszę cię bardzo, nie chcę więcej o tym słyszeć --- oświadczył. --- Zmarli nie wracają na ziemię. Stan i warunki ich istnienia nie zostały nam ujawnione. Nie mają jednak żadnych związków ze światem materii.

--- Muszę ci powiedzieć o wszystkim --- odparł doktor. --- Przedwczoraj wieczorem zadzwonił u mnie telefon, ale bardzo cicho, a w słuchawce były tylko szepty. Natychmiast sprawdziłem, skąd pochodził telefon, i powiedziano mi, że z więzienia. Zadzwoniłem do więzienia, ale strażnik Draycott oświadczył, że nikt stamtąd nie dzwonił. On również czuł czyjąś obecność.

--- Pewnie za dużo pije --- powiedział ostro Dawkins.

--- Mój drogi, nie powinieneś mówić takich rzeczy --- odparł doktor. --- To jeden z naszych najlepszych pracowników. A zresztą skoro tak, to dlaczego nie powiesz od razu, że i mnie uważasz za pijaka?

Kapelan z powrotem usiadł.

--- Daruj mi, proszę --- powiedział --- ale nie mogę się w to mieszać. To są niebezpieczne sprawy i należy się od nich trzymać z daleka. A zresztą skąd masz pewność, że to nie jest jakaś mistyfikacja?

--- Czyja? --- spytał doktor. --- Słyszysz?

Nagle zadzwonił telefon. Doktor wyraźnie słyszał dzwonek.

--- Nie słyszysz?

--- Czego?

--- Telefon dzwoni.

--- Nic nie słyszę --- odparł gniewnie kapelan. --- Nic nie dzwoni.

Doktor nie odpowiedział, tylko przeszedł do gabinetu i zapalił światło. Potem zdjął słuchawkę z widełek.

--- Słucham --- powiedział drżącym głosem. --- Kto mówi? Tak, pan Dawkins jest tutaj. Postaram się nakłonić go, żeby zechciał z tobą porozmawiać.

Wrócił do pokoju.

--- Słuchaj, Dawkins --- powiedział do kapelana --- to dusza udręczona cierpieniem. Zaklinam cię, wysłuchaj jej. Na Boga, chodź i posłuchaj.

Kapelan wahał się przez chwilę.

--- Jak sobie życzysz --- powiedział.

Podniósł słuchawkę i przyłożył do ucha.

--- Tu Dawkins --- powiedział.

Czekał.

--- Nic nie słyszę --- powiedział w końcu. --- Ach, coś się odezwało. Ledwo słyszalny szept.

--- Postaraj się go usłyszeć, postaraj się! --- zawołał doktor.

Kapelan znowu zaczął nasłuchiwać. Nagle zmarszczył brwi i odłożył słuchawkę.

--- Coś... ktoś powiedział: "Zabiłem ją, przyznaję się. Proszę o darowanie winy"... To jakieś oszustwo, mój drogi Teesdale. Ktoś, kto wie o twoich spirytystycznych upodobaniach, robi ci nader ponure kawały. Nie mogę w to uwierzyć.

Doktor Teesdale podniósł słuchawkę.

--- Tu doktor Teesdale --- powiedział. --- Czy możesz dać panu Dawkinsonowi jakiś znak, że to rzeczywiście ty?

I odłożył ją z powrotem na widełki.

--- Powiedział, że się postara --- oświadczył. --- Musimy poczekać.

I tym razem panowała bardzo ciepła noc i okno wychodzące na brukowane podwórze za domem było otwarte. Dwaj mężczyźni czekali stojąc w milczeniu przez kilka minut, ale nic nie nastąpiło. W końcu kapelan powiedział:

--- Wydaje mi się, że sprawa ostatecznie się wyjaśniła.

Zanim jeszcze skończył mówić, do pokoju napłynęła nagle fala zimnego powietrza poruszając leżące na stole papiery. Doktor Teesdale podszedł do okna i zamknął je.

--- Czułeś? --- zapytał.

--- Tak, powiew wiatru. Robi się chłodno.

W zamkniętym pokoju po raz drugi powiał wiatr.

--- A teraz? --- zapytał doktor.

Kapelan skinął głową. Serce waliło mu gwałtownie.

--- Broń nas od wszelkiego zła i niebezpieczeństw tej nocy! --- wykrzyknął.

--- Coś się pojawia! --- zawołał doktor.

Pojawiło się, zanim skończył mówić. Na środku pokoju, w odległości niecałych trzech jardów od nich stała postać mężczyzny z głową zwieszoną na jedno ramię, tak że twarz była niewidoczna. Potem zjawa ujęła własną głowę w dłonie, podniosła ją niby obcy przedmiot i spojrzała im w twarz. Oczy i język były wysadzone na wierzch, wokół szyi widniała sina pręga. Coś stuknęło o posadzkę podłogi i zjawa zniknęła. Ale na podłodze, w miejscu, gdzie stała, leżał nowiutki sznur.

Przez chwilę nie odzywali się do siebie. Po twarzy doktora spływał pot, kapelan pobla-dłymi wargami szeptał pacierz. Potem doktor najwyższym wysiłkiem woli zmusił się do opa-miętania. Wskazał leżący sznur.

--- Po egzekucji nie można go było nigdzie znaleźć - powiedział.

W tym momencie znów zadzwonił telefon. Tym razem kapelan nie potrzebował niczy-jej zachęty. Podszedł natychmiast do aparatu i dzwonienie ustało. Słuchał przez chwilę w milczeniu.

--- Charlesie Linkworth --- powiedział w końcu --- w obliczu Boga, przed którym stoisz, powiedz, czy prawdziwie żałujesz swego grzechu?

Nastąpiła niesłyszalna dla doktora odpowiedź i kapelan przymknął oczy. Doktor Teesdale ukląkł słysząc słowa rozgrzeszenia.

Na koniec znów zapanowała cisza.

--- Nic już nie słyszę --- powiedział kapelan odkładając słuchawkę.

Niebawem wszedł służący doktora niosąc tacę z trunkami i syfonem. Doktor Teesdale nie patrząc wskazał mu miejsce, gdzie pojawił się duch.

--- Parker, proszę zabrać ten sznur i spalić go --- powiedział.

Zapanowała krótka chwila milczenia.

--- Proszę pana, tutaj nie ma żadnego sznura --- powiedział Parker.

Przełożyła Ewa Krasińska

E. F. BENSON

POKÓJ NA WIEŻY

Na pewno wiele osób spośród tych, które często miewają sny, doświadczyło na sobie chociaż raz, że wydarzenia czy sytuacje przeżyte kiedyś we śnie powtarzają się później w rzeczywistości. Według mnie nie ma w tym nic dziwnego: byłoby raczej dziwne, gdyby sny się nigdy nie spełniały, bo przecież dotyczą one osób i miejsc nam znanych, z którymi styka-my się na jawie, w świetle dnia. To prawda, że wątek snu bywa bardzo często zmącony jakąś absurdalną, fantastyczną okolicznością, jaka nie może się zdarzyć w realnym świecie, ale jest zupełnie prawdopodobne, że czasem, przypadkowo, sen się sprawdzi. Sam to przeżyłem niedawno i nie wydało mi się to czymś szczególnie zagadkowym ani nie do wyjaśnienia z punktu widzenia psychologii.

Otóż jeden z moich przyjaciół, mieszkający za granicą, pisywał do mnie dość często, mniej więcej raz na dwa tygodnie. Kiedy więc minęło czternaście dni, a ja nie otrzymywałem od niego wiadomości, zacząłem mimo woli, świadomie czy podświadomie, oczekiwać listu. Którejś nocy przyśniło mi się, że idę na górę przebrać się do kolacji i będąc już na schodach słyszę znajome stukanie listonosza do drzwi frontowych. Wobec tego schodzę i wśród kore-spondencji znajduję list od przyjaciela. W tym miejscu pojawił się we śnie element fantastyki; po otwarciu koperty okazało się bowiem, że jest w niej as karowy, na którym nabazgrano zna-nym mi charakterem pisma: "Posyłam ci to na przechowanie, bo jak wiesz, jest rzeczą niesłychanie ryzykowną trzymać takie asy * w Italii". Tak mi się śniło, a następnego wieczoru, kie-dy właśnie szedłem na górę, żeby się przebrać do kolacji, usłyszałem znajome stukanie listonosza do drzwi frontowych. Zachowałem się tak jak w moim śnie: zszedłem na dół i wśród innych listów znalazłem list od przyjaciela. Tylko że w tym liście nie było asa karowego! Gdyby był, zapewne nie uważałbym tego za zwykły zbieg okoliczności... Bez wątpienia to właśnie moje oczekiwanie na list zasugerowało mi ten sen, a z kolei mój przyjaciel myślał o tym, że powinien do mnie napisać.

Ale nie zawsze można tak łatwo znaleźć wyjaśnienie podobnych zjawisk, jak to było w tym przypadku. Właśnie chcę opowiedzieć historię, której nie potrafię sobie w ogóle wytłumaczyć: wyłoniła się z mroku i w mrok zapadła.

Przez całe życie należałem do ludzi, którzy bardzo często miewają sny; niewiele było takich nocy, kiedy po przebudzeniu mogłem zdecydowanie powiedzieć, że nic mi się nie śni-ło. Przeżywałem w snach rozmaite przygody, a nawet całe serie przygód, zazwyczaj dość ba-nalnych, ale na ogół były to przygody pogodne i przyjemne --- z jednym wyjątkiem, o którym chcę opowiedzieć.

Ten sen przyśnił mi się po raz pierwszy, kiedy miałem około szesnastu lat. Znalazłem się przed drzwiami dużego domu z czerwonej cegły; wiedziałem, że mam się w nim zatrzymać. Służący, który mi otworzył, powiedział, że herbatę podano w ogrodzie, i poprowadził mnie przez niski, wyłożony ciemną boazerią hall z dużym kominkiem. W ogrodzie pięknie utrzymany trawnik był obrzeżony rabatami kwiatów. Przy stoliku, nakrytym do herbaty, siedziało kilka osób, zupełnie mi nie znanych --- oprócz jednej. Był to mój szkolny kolega, nazwiskiem Jack Stone i --- jak się domyśliłem --- syn gospodarzy, który przedstawił mnie matce, ojcu i dwóm siostrom. Byłem trochę zdziwiony, dlaczego się tu znalazłem, bo nie łączyły mnie nigdy z tym kolegą bliższe stosunki i nawet go nie lubiłem, wiedząc o różnych jego sprawkach. Poza tym opuścił naszą szkołę rok przede mną.

Było duszne popołudnie, panował nieznośny upał. W miejscu, gdzie kończył się trawnik, wznosił się mur z czerwonej cegły otaczający ogród, z żelazną bramą pośrodku. Na zewnątrz, za bramą, rósł orzech włoski. Siedzieliśmy w cieniu domu, naprzeciwko jego fasady o wysokich oknach, przez które mogłem dojrzeć zarysy nakrytego stołu i refleksy szkła i sreber. Frontowa ściana była długa i z jednej strony kończyła się trzypiętrową wieżą, która sprawiła na mnie wrażenie znacznie starszej niż reszta budynku.

Po krótkiej chwili pani Stone, która siedziała tak jak wszyscy w zupełnym milczeniu, powiedziała do mnie:

--- Jack pokaże panu pański pokój. Przeznaczyłam dla pana pokój na wieży.

Nie wiadomo dlaczego na te słowa serce zabiło mi niespokojnie. Wydało mi się, że wiedziałem, iż będę zajmował pokój na wieży, i ogarnęło mnie przeczucie czegoś niedobrego. Jack wstał natychmiast i czułem, że powinienem pójść za nim. W milczeniu przeszliśmy przez hall, a potem po wielkich dębowych schodach, pełnych zakamarków, na podest trzeciego piętra wieży, gdzie znajdowało się dwoje drzwi. Jack otworzył jedne z nich i wpuścił mnie do środka, nie wchodząc sam, po czym zamknął je za mną. Przeczucie mnie nie omyli-ło: coś niesamowitego w tym pokoju napełniało mnie lękiem, miałem wrażenie, że dławi

* Gra słów: "diamond" w języku angielskim oznacza zarówno asa karowego, jak brylant.

mnie zmora, i odczuwałem narastającą grozę, aż wreszcie obudziłem się z potwornym strachem.

Później ten sen nawiedzał mnie przez piętnaście lat, w różnych odmianach, ale zawsze według tego samego schematu: przybycie do domu z czerwonej cegły, herbata w ogrodzie na trawniku, grobowa cisza, przerwana tylko jednym zdaniem, które na tle tej ciszy brzmiało także grobowo. Potem szliśmy z Jackiem na wieżę, do pokoju, gdzie czaił się strach, a sen kończył się zawsze uczuciem dławiącej grozy i lęku przed czymś, co było w tym pokoju, lecz nie mogłem się dowiedzieć, co to było. Czasami śniłem różne warianty tego samego tematu. Siedzieliśmy na przykład w jadalni przy stole, a ja spoglądałem przez wysokie okna, te same, które widziałem z ogrodu, gdy byłem tam we śnie po raz pierwszy. Ale gdziekolwiek się znajdowaliśmy, zawsze panowała ta sama złowróżbna cisza i ogarniało mnie przytłaczające przeczucie czegoś niepokojącego. I wiedziałem już z góry, że zaraz pani Stone przerwie tę ciszę i powie do mnie: "Jack pokaże panu pański pokój. Przeznaczyłam dla pana pokój na wieży". Potem musiałem iść z nim po wielkich schodach, pełnych zakamarków, do pokoju, którego bałem się coraz więcej. Nieraz zdarzało się, że graliśmy w karty w salonie, oświetlonym rzęsiście licznymi kandelabrami, a gra toczyła się w absolutnym milczeniu. Salon był zawsze jasno oświetlony, w przeciwieństwie do reszty domu, gdzie panował półmrok i cień. Mimo bogatej iluminacji salonu z trudnością rozróżniałem karty, wpatrując się w figury. Nie miałem pojęcia, co to była za gra, ale talia nie zawierała kolorów czerwonych, tylko czarne, a niektóre karty były całkowicie czarne i tych bałem się najwięcej i nienawidziłem ich.

W miarę jak sen się powtarzał, poznawałem stopniowo znaczną część domu. Za salo-nem, na końcu korytarza, obite zielonym suknem drzwi prowadziły do palarni. Było tam za-wsze mroczno i nieraz mijałem kogoś, kto stamtąd wychodził, lecz nie mogłem go rozpoznać. Było rzeczą ciekawą, że postaci ze snu podlegały takim zmianom jak osoby w życiu rzeczy-wistym. Na przykład pani Stone, która była brunetką, gdy śniłem ją pierwszy raz, z biegiem czasu osiwiała i nie wstawała już tak energicznie, zwracając się do mnie ze słowami: "Jack pokaże panu pański pokój. Przeznaczyłam dla pana pokój na wieży". Jack dorósł i stał się niezbyt sympatycznym młodzieńcem z ciemnym wąsikiem, a jedna z jego sióstr przestała brać udział w towarzyskich herbatkach, z czego wywnioskowałem, że musiała wyjść za mąż.

W pewnym okresie sen ten nie nawiedził mnie chyba przez pół roku albo i dłużej, i już miałem nadzieją, że nigdy mi się nie przyśni pobyt w domu z czerwonej cegły ani przeraźliwy strach z nim związany. Jednakże po tej przerwie znowu znalazłem się na herbacie w ogrodzie, tylko tym razem nie było pani Stone, a wszyscy byli ubrani na czarno. Od razu odgadłem przyczynę, a serce zabiło mi z radości na myśl, że może nie będę już musiał nocować w poko-ju na wieży. Ogarnęło mnie uczucie takiej ulgi, że nie zwracając uwagi na ogólne milczenie, zacząłem mówić i śmiać się, na co sobie dotychczas nigdy nie pozwalałem. Ale to w niczym nie zmieniło sytuacji, ponieważ wszyscy nadal milczeli, spoglądając po sobie ukradkiem. Wkrótce potok mojej wymowy przestał płynąć i znowu naszło mnie przeczucie czegoś okropnego, jeszcze silniejsze niż kiedykolwiek przedtem.

Nagle ciszę przerwał głos, tak dobrze mi znany, głos pani Stone, który powiedział:

--- Jack pokaże panu pański pokój. Przeznaczyłam dla pana pokój na wieży.

Wydało mi się, że głos dochodzi od strony ceglanego muru otaczającego ogród, więc spojrzałem w tamtym kierunku, poprzez sztachety bramy: w trawie za ogrodzeniem było aż gęsto od nagrobków. Niezwykłe, blade światło, które z nich emanowało, pozwoliło mi dojrzeć na najbliższym kamieniu napis:

Przeklętej pamięci

Julia Stone

Jack wstał natychmiast, jak zwykle, a ja poszedłem za nim przez hall i na górę schodami o licznych zakamarkach. Tym razem w pokoju było jeszcze ciemniej niż zazwyczaj, tak że z ledwością rozróżniałem zarysy mebli, których rozmieszczenie dobrze znałem. Poczułem okropną woń rozkładu i obudziłem się z krzykiem.

Ten sen i jego różne warianty, tu opisane, powtarzał się co pewien czas przez piętnaście lat. Czasami śniłem go przez kilka kolejnych nocy, czasami w dłuższych odstępach, kiedyś z przerwą półroczną, jak już wspomniałem, ale przeciętnie nawiedzał mnie raz na miesiąc. Przeżywałem go jak nocną zmorę, a kończył się zawsze uczuciem przerażającego lęku, który zamiast słabnąć z upływem czasu, ogarniał mnie za każdym razem coraz bardziej. Była w tym śnie zaskakująca logika wydarzeń: postacie starzały się, wychodziły za mąż, umierały. Nigdy nie zobaczyłem już pani Stone od czasu, kiedy umarła. Ale jej głos zawsze mnie zawiadamiał, że pokój na wieży jest dla mnie przygotowany... Bez względu na to, czy piliśmy herbatę w ogrodzie czy w którymś z pokoi, zawsze widziałem jej nagrobek przez sztachety bramy. Z taką samą konsekwencją córka, która wyszła za mąż, pojawiała się już tylko od czasu do cza-su, ze dwa albo trzy razy, w towarzystwie mężczyzny, w którym odgadłem jej męża. On też zachowywał zupełne milczenie, jak pozostałe osoby.

Z biegiem czasu przyzwyczaiłem się do tego snu i nie zaprzątałem nim sobie głowy. Przez te piętnaście lat nie spotkałem ani razu Jacka Stone'a i nigdy nie widziałem domu, który by choć trochę przypominał ciemnoczerwony dom z mojego snu.

Aż wreszcie coś się wydarzyło...

Byłem wtedy w Londynie, w lipcu, a umówiłem się z przyjacielem, że spędzę z nim kilka dni sierpnia w domu, który wynajął na lato niedaleko miejscowości Forest, w hrabstwie Sussex. Wyjechałem z Londynu rano, a John Clinton oczekiwał mnie na stacji w Forest. Tam spędziliśmy prawie cały dzień, grając w golfa przy pięknej pogodzie. John miał swój samochód. Zrezygnowaliśmy z popołudniowej herbaty w klubie i wyruszyliśmy o piątej, aby zdą-żyć na podwieczorek do domu, położonego o dziesięć mil od Forest.

W czasie jazdy pogoda zepsuła się zdecydowanie, a wspaniałe, orzeźwiające powietrze, jakie było za dnia, stało się ciężkie i nieruchome. Ogarnął mnie nastrój niepokoju i zirytowa-nia, jaki miewam zwykle przed burzą. John nie podzielał mego zdania, że nadciąga burza, raczej przypisywał brak humoru faktowi, że przegrałem z nim obie partie... Później się okazało, że trafnie przeczułem burzę, ale nie sądzę, aby to ona była powodem mojej depresji.

Jechaliśmy drogą między wysokimi skarpami; wkrótce zasnąłem i przebudziłem się dopiero wówczas, gdy samochód gwałtownie zahamował. Byłem zaskoczony i zdumiony, ponieważ znalazłem się przed drzwiami domu z mego snu! Przebiegł mnie lekki dreszcz, a równocześnie uczułem nieprzepartą ciekawość. Przez chwilę starałem się sobie uświadomić, czy widzę to na jawie czy we śnie. Przeszliśmy przez niski hall, wyłożony ciemną boazerią, i znaleźliśmy się w ogrodzie, gdzie na trawniku, w cieniu domu, stał stolik nakryty do herbaty. W przeciwległym końcu trawnika wznosił się mur z czerwonej cegły, z bramą pośrodku, a za murem rósł orzech włoski. Długa fasada domu kończyła się z jednej strony wieżą, wysoką na trzy piętra, która wydała mi się znacznie starsza niż pozostała część budynku.

Za chwilę wrażenie podobieństwa do sytuacji ze snu minęło, bo nie było tu tamtej milczącej, upiornej rodziny, tylko dość duże grono znajomych, miłych osób. Pomimo strachu, jaki zawsze wzbudzał we mnie sen, teraz nie odczuwałem niepokoju, chociaż sceneria senna była wiernie odtworzona. Dominującym uczuciem stała się ogromna ciekawość, co nastąpi dalej.

Podwieczorek upływał w miłym nastroju, gdy nagle pani Clinton wstała, a ja natychmiast wiedziałem, co powie!

--- Jack pokaże panu pański pokój. Przeznaczyłam dla pana pokój na wieży.

Po tych słowach strach mnie obleciał jak w moim śnie, tylko że uczucie lęku szybko minęło, ustępując miejsca niepohamowanej ciekawości. Ciekawość ta miała być wkrótce zaspokojona.

John powiedział tonem usprawiedliwienia:

--- To jest na szczycie wieży; mamy komplet gości. Może chcesz pójść od razu obejrzeć pokój? O, do licha! Jak się ściemniło! Chyba miałeś rację przepowiadając burzę.

Wstałem i poszedłem za nim. Przeszliśmy przez hall i następnie znajomymi schodami na trzecie piętro wieży. John otworzył drzwi i wpuścił mnie do pokoju. Ogarnął mnie znowu niewytłumaczony strach. Nie mogłem sobie na razie uświadomić, czego się właściwie boję; po prostu b a ł e m s i ę!

Nagle, jak ktoś, kto wydobywa z zakamarków pamięci zapomniane nazwisko, tak ja zdałem sobie sprawę, że boję się... pani Stone, której nagrobek ze złowieszczą inskrypcją pojawiał się tyle razy w moim śnie, za trawnikiem, który obecnie rozciągał się pod moimi oknami. I znów za chwilę niepokój minął tak dalece, że pomyślałem: czego tu się bać, skoro jestem zdrów i cały, w pokoju, który śniłem tak często, że powinienem być oswojony z całą tą sytuacją.

Rozejrzałem się więc okiem niejako właściciela po wnętrzu: nie różniło się wcale od pokoju z sennych widziadeł. Na lewo od drzwi stało łóżko z wezgłowiem w rogu, obok znajdował się kominek i mała biblioteczka. Na wprost drzwi były dwa okna o małych szybkach, a między oknami --- toaletka. Szafa i umywalnia stały przy drugiej ścianie. Moje rzeczy były już rozpakowane, przybory toaletowe ustawione porządnie na umywalni, a wizytowe ubranie leżało przygotowane na łóżku.

Nagle zauważyłem ze zdumieniem dwa obrazy, których we śnie nigdy nie widziałem: olejny portret pani Stone, naturalnej wielkości, oraz szkic, na którym Jack Stone wyglądał tak, jak mi się przyśnił ostatnim razem, tydzień temu. Pan około trzydziestki, o wyglądzie raczej odpychającym. Jego portret wisiał między oknami i patrzył prosto przez pokój na drugi portret, zawieszony nad łóżkiem.

Spojrzałem uważniej na portret pani Stone, a w miarę jak się przyglądałem, znowu zacząłem odczuwać dziwny lęk.

Obraz przedstawiał panią Stone taką, jaką ją widywałem w snach w późniejszych latach: wysuszoną, siwą, starą. Lecz pomimo widocznej słabości ciała biła od niej żywiołowa siła, niepohamowana witalność, kipiąc i pieniąc się ledwie skrywaną złością. Zmrużone, wą-skie oczy spoglądały szyderczo, usta uśmiechały się demonicznie. Złośliwa, aż przerażająca uciecha wyzierała z tej twarzy! Ręce, złożone na kolanach, wydawały się z trudem powstrzy-mywać, aby nie drgać w rytm diabelskiej hucznej sarabandy.

Przyglądając się obrazowi zauważyłem w dolnym lewym rogu podpis. Zaciekawiony, kto to mógł malować, odcyfrowałem słowa: "Julia Stone pędzla Julii Stone".

Usłyszałem stukanie do drzwi i John Clinton wszedł do pokoju.

--- Czy masz wszystko, czego ci potrzeba? --- zapytał.

--- Mam więcej, niż mi potrzeba --- odparłem wskazując obraz.

Roześmiał się.

--- Ostre rysy ma ta staruszka --- zauważył. --- O ile wiem, jest to autoportret. Nie można powiedzieć, że sobie pochlebiła...

--- Czy nie uważasz --- spytałem --- że w tej twarzy jest coś nieludzkiego? To jest twarz... opętanej przez diabła!

--- Tak --- John przyjrzał się bliżej portretowi --- to nie jest przyjemne, zwłaszcza nad łóżkiem. Myślę, że gdyby mi przyszło spać z tym portretem nad głową, to mogłaby mnie nawiedzić w nocy jakaś zmora. Każę to wynieść, jeśli chcesz.

--- Tak, chciałbym, żeby to wynieść! --- poprosiłem.

Zadzwonił na służącego. We trzech zdjęliśmy portret i ustawiliśmy go na podeście schodów, twarzą do ściany.

--- Ależ ona ciężka, ta starsza pani --- John otarł pot z czoła. --- Może ma coś na sumieniu.

Mnie także zastanowił niezwykły ciężar obrazu i już miałem to powiedzieć, kiedy spojrzałem przypadkiem na swoją rękę i zobaczyłem, że dłoń jest cała we krwi.

--- Musiałem się skaleczyć --- powiedziałem.

--- I ja także! --- zawołał ze zdumieniem John, a równocześnie służący wyjął chustkę i wytarł sobie rękę: na chustce widniały krwawe ślady. Wróciłem z Johnem do pokoju, aby zmyć krew: ani on, ani ja nie znaleźliśmy najmniejszego skaleczenia czy nawet draśnięcia. Jak gdyby na mocy milczącej umowy przestaliśmy rozmawiać o tym dziwnym wydarzeniu, ale wiedziałem, że on myśli o tej sprawie tak samo jak ja.

Powietrze było parne i nieruchome, zwłaszcza po kolacji, kiedy już było wiadomo, że burza musi nadejść. Całe towarzystwo siedziało przy herbacie w alejce okrążającej trawnik. John i ja byliśmy tam również. Żadna gwiazdka ani promień księżyca nie przebijały ciemnej zasłony chmur. Nasze grono zmniejszało się stopniowo, panie poszły spać, panowie rozpro-szyli się w palarni i w pokoju bilardowym, w ogrodzie zostaliśmy tylko my dwaj: John i ja. Przez cały wieczór miałem wrażenie, że nurtuje go jakaś myśl, ale dopiero teraz, kiedy byliśmy sami, zdecydował się ją wyjawić.

--- Służący, który nam pomagał zdjąć portret, także miał krew na ręku, zauważyłeś? Zapytałem go przed chwilą, czy się skaleczył, na co odpowiedział, że początkowo tak sądził, jednak nie znalazł najmniejszego znaku. Więc skąd się wzięła ta krew?

Ponieważ zapowiedziałem sobie, że nie będę myślał o tym wydarzeniu, zwłaszcza przed spaniem, postanowiłem wytrwać i nie dopuścić do rozmowy na ten temat.

--- Nie wiem --- zbyłem go krótko --- i nic mnie to nie obchodzi, skoro portret pani Stone nie wisi już nad moim łóżkiem.

John wstał.

--- To jednakże bardzo dziwne... --- powiedział w zamyśleniu, a spojrzawszy w stronę domu, zawołał.

--- Patrz! To też jest rzecz zadziwiająca!

Jego pies, terier irlandzki, wyszedł właśnie z domu i stał w uchylonych drzwiach hallu. Jasna smuga światła biegła przez trawnik do bramy i kładła się na placyku za ogrodzeniem, gdzie rosło bujne zielsko i orzech włoski. Pies zjeżył się nagle i warczał z wściekłością, szczerząc zęby, jakby chciał się na kogoś rzucić. Nie zwracając najmniejszej uwagi na swego pana ani na mnie, ruszył na sztywnych nogach w stronę bramy, a cała jego postawa zdradzała napięcie i niepokój. Usiłował dojrzeć coś po drugiej stronie żelaznych prętów, warcząc bezu-stannie. Nagle opuściła go odwaga i zawrócił, czołgając się ze strachu.

--- On się tak zachowuje kilka razy dziennie --- powiedział John --- zupełnie jakby widział coś za bramą, czego się panicznie boi, a zarazem nienawidzi.

Podszedłem do bramy i spojrzałem przez sztachety: coś poruszyło się w trawie, a do moich uszu dobiegł nieokreślony, cichy szmer. Za chwilę rozpoznałem mruczenie kota. W świetle zapałki zobaczyłem, jak puszysty, błękitny perski kot stąpa w kółko w ekstatycznej pozie, wysoko podnosząc nogi, z ogonem wyprężonym do góry jak sztandar. Od czasu do czasu pochylał głowę i ocierał się o trawę, łasząc się, a oczy płonęły mu fosforycznym światłem.

--- Zdaje się, że znaleźliśmy rozwiązanie tajemnicy --- zażartowałem. --- Ten wspaniały kot odprawia tu kocią "Noc Walpurgii".

--- Dariusz często tu przychodzi --- wyjaśnił John --- ale to nie jest rozwiązanie tajemnicy, bo Toby żyje z nim w wielkiej przyjaźni. Tajemnica tkwi w tym, że to, co sprawia kotu niezwykłą przyjemność, budzi wściekłość i lęk u psa. Czego ten kot tutaj szuka?

Wtem przypomniałem sobie makabryczny szczegół z moich snów, kiedy to widziałem za bramą, właśnie w tym miejscu, gdzie krążył kot, biały kamienny nagrobek ze złowieszczą inskrypcją. Nie zdążyłem odpowiedzieć Johnowi, gdyż nagle deszcz lunął jak z cebra, a pers śmignął przez sztachety i wpadł do domu, aby się schronić. Przez chwilę siedział na progu, wpatrując się przenikliwie w ciemność, a kiedy John odsunął go, żeby zamknąć drzwi, pacnął go łapą.

Teraz, kiedy portret pani Stone został wyniesiony na podest, pokój przestał mnie niepokoić, a incydent z krwią na rękach i zagadkowe zachowanie psa i kota budziły we mnie tylko ciekawość. Byłem senny i zmęczony, a ostatnie moje spojrzenie przed zaśnięciem padło na ciemnoczerwony kwadrat nad łóżkiem, który odcinał się wyraźnie od reszty wyblakłej tapety. Zgasiłem świecę i momentalnie zasnąłem.

Obudziłem się gwałtownie i skoczyłem na łóżku, jak gdyby ktoś zaświecił mi prosto w twarz. Uświadomiłem sobie, że jestem w tym samym pokoju, którego tak się bałem w moich snach. Grzmot przetaczał się nad domem, ale nie mogłem sobie wytłumaczyć, że to tylko błyskawica mnie obudziła i przyprawiła o silniejsze bicie serca... Wiedziałem, że coś jest w po-koju razem ze mną, i odruchowo wyciągnąłem rękę, aby to coś odepchnąć od siebie. Natrafi-łem na ramę obrazu, który wisiał nad łóżkiem...

Wyskoczyłem z łóżka, przewracając nocny stolik, a zegarek, świeca i zapałki spadły na podłogę. Zygzak błyskawicy przedarł się przez chmury i w jej białym świetle zobaczyłem portret pani Stone na dawnym miejscu. W nogach łóżka stała jakaś postać w białej, dopaso-wanej sukni, zabrudzonej ziemią i błotem. Wpatrywała się we mnie, nachylona, a ja poznałem twarz z portretu! Zapadła znowu ciemność, czarna jak smoła.

Grzmot przestał huczeć, w grobowej ciszy doszedł mnie lekki szelest i, co gorsza, poczułem trupią woń rozkładu. Czyjaś ręka oparła mi się na ramieniu, tuż nad uchem usłyszałem dyszący, przyśpieszony oddech. Wiedziałem, że nie jest to istota z krwi i kości, choć odczuwałem ją wszystkimi zmysłami: jak gdyby po opuszczeniu ciała miała moc pojawiania się ludziom.

Dobrze mi znany głos przemówił:

--- Wiedziałam, że przyjdziesz tutaj, do pokoju na wieży! Długo na ciebie czekałam. Wreszcie przyszedłeś. Będę ucztować i bawić się dzisiejszej nocy. Wkrótce będziemy ucztować razem!

Dyszący oddech musnął mi szyję. Wtedy strach, który mnie obezwładniał, ustąpił miejsca instynktowi obrony; rzuciłem się z pięściami i wymierzyłem kopniaka w ciemność. Rozległ się zwierzęcy krzyk i coś upadło głucho obok mnie. Cokolwiek to było, nie chciałem otrzeć się o to, kilkoma susami dopadłem drzwi, na szczęście od razu trafiłem na klamkę. Wybiegłem z pokoju, zatrzaskując drzwi za sobą. Gdy znalazłem się na podeście schodów, usłyszałem, jak John wychodzi ze swego pokoju, na niższym piętrze. Za chwilę wbiegł na górę, z lichtarzem w ręku.

--- Co się stało?! --- zawołał. --- Spałem pod twoim pokojem i obudził mnie taki hałas, jak gdyby... O, Boże, masz krew na ramieniu!

Opowiadał mi potem, że byłem blady jak płótno i chwiałem się na nogach, a na ramieniu widniał odcisk zakrwawionej dłoni.

--- Tam, tam... --- bełkotałem wskazując pokój --- ona tam jest, rozumiesz? I portret także tam wisi, na tym samym miejscu...

--- Przywidzenie, senna mara! --- uśmiechnął się pobłażliwie, odsunął mnie i otworzył drzwi. Byłem jak sparaliżowany, nie miałem siły go zatrzymać ani pójść z nim razem.

--- Co za straszny zapach! --- powiedział i znikł mi z pola widzenia za drzwiami, ale wypadł stamtąd natychmiast, równie blady jak ja, mówiąc gorączkowo:

--- Portret tam wisi... ale na podłodze... na podłodze leży... coś okropnego... coś z gro-bu... oblepione grudkami ziemi... Chodźmy stąd, szybko!

Trząsłem się ze zdenerwowania, odraza doprowadzała mnie do mdłości, sam nie wiem, jak zdołałem zejść ze schodów. John sprowadził mnie, rzucając ukradkowe, niespokojne spojrzenia w górę wieży. Weszliśmy do jego pokoju, na drugim piętrze, i tam opowiedziałem mu historię z moich snów, tak jak ją tu opisałem.

Mam już niewiele do dodania, chcę tylko przypomnieć, że na pewno wielu czytelników słyszało o przedziwnej i nie wyjaśnionej sprawie cmentarza w Pawley, sprzed kilku lat, kiedy to usiłowano pochować trzykrotnie zwłoki kobiety, która popełniła samobójstwo. Za każdym razem trumna została wyrzucona z grobu w nie wyjaśnionych okolicznościach. W końcu, aby zapobiec plotkom wokół tej sprawy i uniknąć niepotrzebnej gadaniny, zdecydowano pogrze-bać samobójczynię sekretnie na nie poświęconej ziemi: pochowano ją w pobliżu bramy, za murem otaczającym ogród i dom, w którym ta kobieta kiedyś mieszkała. Popełniła ona samobójstwo w pokoju na wieży, a nazywała się... Julia Stone.

Jednak i na tym miejscu nie zaznała spoczynku, ponieważ ciało jej zostało znowu wy-rzucone z grobu, a trumna, którą znaleziono, była pełna krwi.

Przełożyła Krystyna Śląska

H. G. WELLS

NIEDOŚWIADCZONY DUCH

Okoliczności, w jakich Clayton opowiedział swoją historię, bardzo żywo tkwią w mojej pamięci. Przez cały niemal wieczór siedział w kącie autentycznej starej ławy obok ogromnego kominka, a Sanderson siedział przy nim paląc glinianą fajkę. Był też Evans i ów fenomen między aktorami, Wish: aktor i zarazem skromny człowiek. Wszyscy przyjechaliśmy do klubu "Mermaid" tego sobotniego ranka --- wszyscy prócz Claytona, który spędził tu noc, co zresztą stało się punktem wyjścia dla jego opowieści. Graliśmy w golfa, dopóki było coś widać; zjedliśmy kolację i byliśmy w nastroju błogiej życzliwości, w jakim mężczyźni gotowi są wysłuchać cudzego opowiadania. Kiedy Clayton zaczął mówić, myśleliśmy naturalnie, że kłamie. Może naprawdę kłamał --- o tym czytelnik będzie mógł wkrótce wydać sąd nie mniej trafny od mojego. Zaczął, to prawda, z miną człowieka, który w sposób rzeczowy opowiada anegdotę, ale zdawało nam się, że jest to jego nieuleczalna skłonność do żartów.

Dość długo przyglądał się deszczowi iskier wytryskujących ku górze z kłody poruszo-nej przez Sandersona, a w końcu powiedział:

--- Wiecie, że byłem tu w nocy sam.

--- Nie licząc służby --- wtrącił Wish.

--- Która śpi w tamtym skrzydle --- oznajmił Clayton. --- Tak. No cóż... --- Przez chwilę ssał cygaro, jak gdyby wciąż niepewny, czy ma rozpocząć zwierzenia. I w końcu powiedział, zupełnie spokojnie: --- Przyłapałem ducha.

--- Przyłapałeś ducha, co ty powiesz? --- rzucił Sanderson. --- A gdzie on jest?

Evans, który ma słabość do Claytona i który spędził aż cztery tygodnie w Ameryce, zawołał:

--- Przyłapałeś ducha, naprawdę? Jakże się cieszę! Opowiedz nam wszystko dokładnie.

Clayton przyrzekł, że zaraz to zrobi, i poprosił Evansa o zamknięcie drzwi.

Spojrzał na mnie przepraszająco:

--- Naturalnie nikt tutaj nie podsłuchuje, ale nie powinniśmy niepokoić naszej doskonałej służby plotkami o duchach w domu. Za dużo tu mrocznych kątów i dębowych boazerii, żeby bagatelizować tego rodzaju sprawę. Zwłaszcza że ten, rozumiecie, nie był duchem pojawiającym się regularnie. Wątpię, żeby tu jeszcze kiedykolwiek przyszedł.

--- Chcesz przez to powiedzieć, że go nie zatrzymałeś? --- spytał Sanderson.

--- Nie miałem serca --- odparł Clayton.

Sanderson oznajmił, że bardzo mu się dziwi.

Roześmieliśmy się wszyscy, a Clayton zrobił urażoną minę.

--- Rozumiem was --- powiedział z cieniem uśmiechu --- ale to naprawdę był duch i jestem tego tak pewien, jak tego, że z wami rozmawiam. Nie żartuję. Mówię poważnie.

Sanderson zaciągnął się głęboko fajką, kierując jedno lekko przekrwione oko na Claytona, a potem wypuścił z ust cienką smużkę dymu, wymowniejszą od słów.

Clayton nie zwrócił uwagi na ten komentarz.

--- Jest to najdziwniejsza rzecz, jaka mi się przydarzyła w życiu. Wiecie, że nigdy nie wierzyłem w duchy ani w żadne inne podobne brednie. Nigdy. Aż tu raptem przyłapuję ducha w kącie i nie wiem, co o tym wszystkim myśleć.

Przez chwilę medytował w jeszcze większym skupieniu, a potem wyciągnął drugie cy-garo i zabrał się do obcinania go dziwacznym małym nożykiem, którym lubił się posługiwać.

--- Rozmawiałeś z nim? --- spytał Wish.

--- Chyba przez godzinę.

--- Taki rozmowny? --- spytałem przyłączając się do sceptyków.

--- Biedak miał straszne zmartwienie --- odparł Clayton pochylony nad cygarem, z ledwie dostrzegalną nutą wyrzutu w głosie.

--- Płakał? --- spytał ktoś inny.

Clayton na samo wspomnienie westchnął w sposób bardzo wymowny.

--- Na Boga... tak! --- powiedział. I dodał: --- Tak, płakał, biedaczysko.

--- Gdzieś się na niego natknął? --- spytał Evans siląc się na swój najbardziej autentyczny amerykański akcent.

--- Nigdy sobie nie wyobrażałem --- rzekł Clayton pomijając pytanie Evansa --- jak bardzo nieszczęśliwy może być duch. --- I znowu kazał nam czekać, szukając tymczasem zapałek w kieszeni, przytykając płomyk do cygara i przez chwilę delektując się dymem.

Żadnemu z nas się nie śpieszyło.

--- Charakter --- ciągnął Clayton --- pozostaje nie zmieniony, nawet kiedy człowiek uwolni się od powłoki cielesnej. O tym zbyt często zapominamy. Człowiek o pewnej sile i stałości dążeń może mieć ducha o pewnej sile i stałości dążeń... Moim zdaniem duchy straszą-ce są w większości tak bardzo opanowane jedną ideą, tak fanatyczne i uparte jak muły, skoro wciąż i wciąż wracają na ziemię. Ten biedak taki nie jest. --- Podniósł nagle wzrok i w sposób trochę dziwny omiótł spojrzeniem pokój. --- Mówię to z całą życzliwością --- oznajmił --- ale taka jest prawda. Ten od pierwszego wejrzenia wydał mi się osobnikiem słabym.

Akcentował słowa ruchem ręki trzymającej cygaro.

--- Natknąłem się na niego w długim korytarzu. Stał zwrócony do mnie plecami i ja pierwszy go spostrzegłem. Zorientowałem się natychmiast, że to duch. Był przezroczysty i białawy. Widziałem przez niego jasną plamę okienka na przeciwległej ścianie. I nie tylko w jego budowie, ale również w jego postawie dostrzegłem pewną słabość. Wyglądał, rozumiecie, jak ktoś, kto nie ma pojęcia, co dalej robić. Jedną ręką trzymał się boazerii, a drugą podnosił do ust. O... tak!

--- Jak wyglądał? --- spytał Sanderson.

--- Istny chudeusz. Na pewno widywaliście u młodych ludzi takie karki, w których są dwa wgłębienia... o tu i tu! Głowa mała, jakaś szpetnawa, włosy marne, a uszy sterczące. Ramiona fatalne, węższe od bioder; wykładany kołnierzyk, krótka konfekcyjna marynarka, spodnie workowate i postrzępione przy mankietach. Taki ukazał się moim oczom. Szedłem bardzo cicho po schodach. Nie oświetlałem sobie drogi... wiecie, że na podeście jest stolik a na nim świece, no i jest ta lampa... a byłem w pantoflach rannych i dostrzegłem go wchodząc na podest. Stanąłem jak wryty i objąłem go wzrokiem. Ani trochę się nie bałem. Myślę, że w większości tego rodzaju przygód nie jesteśmy nawet w połowie tak przestraszeni czy podnieceni, jak to sobie wyobrażamy. Byłem zaskoczony i bardzo zaintrygowany, to wszystko. Pomyślałem: "Mój Boże! Nareszcie mam przed sobą ducha! A od dwudziestu pięciu lat nie wierzę w duchy!"

--- Hm --- mruknął Wish.

--- Ale on już po chwili wyczuł moją obecność. Obrócił głowę szybkim ruchem i zobaczyłem twarz niedojrzałego młodzieńca: nos znamionujący słabość, rzadki sterczący wąsik, cofnięty podbródek. I tak przez chwilę staliśmy --- on patrzał na mnie przez ramię --- i przy-glądaliśmy się sobie. I potem nagle chyba sobie przypomniał o swoim wzniosłym posłanni-ctwie. Obrócił się, wyprostował, podał twarz do przodu, podniósł i rozpostarł ręce według ogólnie przyjętego zwyczaju upiorów --- i zaczął iść w moją stronę. A gdy szedł, cofnięty podbródek opadł mu i z jego ust wydobyło się ciche, przeciągłe: "Uuu". Nie, to naprawdę nie było... nie było ani trochę straszne. Zjadłem kolację. Wypiłem do jedzenia butelkę szampana, a ponieważ siedziałem tu zupełnie sam, pozwoliłem sobie na dwie czy trzy... może nawet na cztery czy pięć whisky, więc rozpierała mnie siła i tyle bałem się tego ducha, co bałbym się atakującej mnie żaby. "Uuu --- powiedziałem. --- Co za brednia! Pan tu jest obcy. Co pan robi w tym domu?"

Drgnął, wyraźnie to widziałem. "Uuu... uuu" --- powtórzył.

"Do diabła z tym pańskim uuu. Należy pan do klubu?" I żeby mu pokazać, że nic sobie z niego nie robię, przeszedłem przez niego i zabrałem się do zapalania świecy. "Należy pan do klubu?" --- powtórzyłem patrząc na niego z ukosa.

Odsunął się trochę, żebym o niego nie zawadzał, i był teraz wyraźnie zbity z tropu. "Nie --- odparł na uporczywe pytanie w moich oczach. --- Nie należę do klubu... jestem duchem".

"Och, to jeszcze nie daje panu prawa wstępu do klubu »Mermaid«. Chce się pan tu z kimś zobaczyć, czy coś w tym rodzaju?" Wykonując moje czynności możliwie najstaranniej, żeby przypadkiem nie wziął nieuwagi spowodowanej alkoholem za roztargnienie wynikłe ze strachu, zapaliłem świecę. Trzymając ją wysoko obróciłem się do niego. "Co pan tu robi?" --- spytałem.

Opuścił ręce, zrezygnował z zawodzenia i stał teraz przede mną, potwornie speszony i zawstydzony --- duch słabego, niemądrego, pozbawionego woli młodzieńca. "Straszę" --- oznajmił.

"Nie ma pan prawa" --- rzekłem bardzo spokojnie.

"Kiedy jestem duchem" --- powiedział.

"Bardzo możliwe, ale nie ma pan prawa straszyć tutaj. To jest przyzwoity prywatny klub. Ludzie często zatrzymują się tu na noc z dziećmi i niańkami, a ponieważ kręci się pan po tych wszystkich pomieszczeniach tak nieostrożnie, jakieś biedne maleństwo może wpaść na pana i śmiertelnie się przestraszyć. Nie przyszło to panu do głowy, co?"

"Nie, proszę pana --- odparł. --- Nie przyszło".

"A szkoda. Nie ma pan przypadkiem jakichś specjalnych roszczeń do tego miejsca? Nie został pan tu zamordowany czy coś takiego?"

"Nie mam żadnych roszczeń, proszę pana. Ale ponieważ ten dom jest stary i wyłożony dębową boazerią, pomyślałem sobie..."

"To nie jest żadne usprawiedliwienie". Spojrzałem na niego ostro. "Zjawiając się tutaj popełnił pan duży błąd --- rzekłem tonem przyjaźnie protekcjonalnym. Przez chwilę udawa-łem, że szukam zapałek, a potem spojrzałem mu prosto w twarz. --- Na pana miejscu nie czekałbym na pianie koguta. Natychmiast bym zniknął".

Miał minę przeraźliwie zakłopotaną. "Rzecz w tym, proszę pana..." --- zaczął.

"Natychmiast bym zniknął" --- powtórzyłem z większym naciskiem.

"Rzecz w tym, proszę pana, że... że jakoś nie mogę".

"Nie może pan?"

"Nie, proszę pana. Jest coś, o czym zapomniałem. Kręcę się tu od wczoraj od północy, chowam się po szafach w pustych pokojach i tak dalej. Zupełnie straciłem głowę. Nigdy dotąd nie chodziłem straszyć i pewnie dlatego jestem taki zdenerwowany".

"Zdenerwowany?"

"Tak, proszę pana. Kilka razy próbowałem to zrobić, ale jakoś mi nie wychodzi. Jeden drobiazg wypadł mi z pamięci i teraz nie mogę wrócić".

To, przyznaję, dość mnie zdumiało. Spojrzał na mnie z taką pokorą, że w żaden sposób nie mogłem utrzymać tego wyniosłego, groźnego tonu, który początkowo przyjąłem. "Dziwna sprawa --- rzekłem, a kiedy wypowiadałem te słowa, wydało mi się, że słyszę na dole czyjeś kroki. --- Chodźmy do mojego pokoju, chciałbym więcej o tym usłyszeć" --- dodałem. Niewiele jeszcze rozumiejąc usiłowałem wziąć go za ramię. Ale z równym powodzeniem mógłbym spróbować schwycić w rękę kłąb dymu! Zdaje się, że nie pamiętałem, który pokój za-jmuję; w każdym razie przypominam sobie, że zaglądałem do kilku sypialni (co za szczęście, że prócz mnie w całym tym skrzydle nie było nikogo!), dopóki nie zobaczyłem moich mana-tków. "No, nareszcie" --- powiedziałem rzucając się na fotel.

"Proszę usiąść i dokładnie mi o wszystkim opowiedzieć. Wydaje się, staruszku, że wpakowałeś się w niezgorsze tarapaty!"

Powiedział, że nie usiądzie, że jeśli nie mam nic przeciwko temu, będzie snuł się tam i z powrotem po pokoju. Co też robił, i już po chwili rozpoczęliśmy długą i poważną rozmowę. I wiecie, bardzo niedługo część tej whisky z wodą wyparowała ze mnie i zacząłem po trochu zdawać sobie sprawę z tego, w jaką piekielnie dziwaczną i niesamowitą historię się wpakowałem. Był tam ze mną, na pół przezroczysty --- w każdym calu przepisowy, konwencjonalny duch, poruszający się bez szmeru i szelestu i tylko mówiący cichym, upiornym głosem... snuł się tam i sam po tej miłej, schludnej, starej sypialni obwieszonej kretonami w kwiatki. Widziałem przez niego połysk mosiężnych lichtarzy i blask ognia na mosiężnej kracie przed kominkiem, i brzegi oprawnych w ramki sztychów na ścianie... a on mi opowiadał o swoim lichym, biednym życiu, które niedawno skończyło się na ziemi. Nie miał twarzy specjalnie uczciwej, ale ponieważ był przezroczysty, nie mógł, rzecz jasna, nie mówić prawdy.

--- Jak to? --- rzucił Wish, nagle prostując się na krześle.

--- Słucham? --- spytał Clayton.

--- Ponieważ był przezroczysty, nie mógł nie mówić prawdy. Tego nie rozumiem.

--- Ja też tego nie rozumiem --- odparł Clayton z niezrównaną pewnością siebie. --- Ale tak to jest, możesz mi wierzyć na słowo. Nie sądzę, żeby chociaż raz o włos oddalił się od prawdy. Opowiedział mi, jak zginął. Było to w Londynie, zszedł ze świecą do piwnicy sprawdzić, czy nie ulatnia się gaz. I powiedział mi, że w chwili, kiedy nastąpił wybuch, był nau-czycielem angielskiego w jednej z londyńskich szkół powszechnych.

--- Biedaczysko --- mruknąłem.

--- Tak też pomyślałem, a im dłużej mówił, tym częściej przychodziło mi to do głowy. Bez żadnego celu na tym i bez żadnego celu na tamtym świecie. Mówił o swoim ojcu i matce, o swoim nauczycielu i w ogóle o wszystkich, którzy znaczyli dla niego cokolwiek na tym świecie, w sposób złośliwy. Był zawsze przewrażliwiony, zbyt nerwowy; żadne z nich, powiedział, nie doceniało go, nie potrafiło zrozumieć. Myślę, że nie miał nigdy prawdziwego przyjaciela, nie miał w życiu ani jednego sukcesu. Wykręcał się od sportów, zawalał egzami-ny. "Tak się dzieje z niektórymi ludźmi --- powiedział. --- Ile razy wchodziłem na salę egzaminacyjną, czy gdziekolwiek bądź, wszystko się dokoła mnie waliło". Był naturalnie zaręczony... myślę, że z osobą równie przewrażliwioną... kiedy nieostrożność z ulatniającym się gazem zakończyła jego życiowe sprawy. "A gdzie pan jest teraz? --- spytałem. --- Chyba nie?..."

Wypowiadał się na ten temat niejasno. Odniosłem z jego słów wrażenie, że jest to jakby nieokreślony, przejściowy stan, rezerwat przeznaczony dla dusz zbyt niematerialnych na coś tak rzeczywistego, jak cnota czy grzech. Ale naprawdę nie wiem. Był zanadto samolubny i za mało spostrzegawczy, żeby dać mi jakieś wyraźne pojęcie o tym, co się znajduje w zaświatach... jakiego to rodzaju miejsce, kraina. Mam wrażenie, że gdziekolwiek zdarzyło się temu biedakowi trafić, natychmiast kumał się z pokrewnymi mu istotami; w tym przypadku z duchami pozbawionych charakteru młodzieńców z londyńskiej ulicy, którzy z pewnością mnóstwo rozprawiali o tym, jak sobie "pójdą postraszyć". Tak... "pójdą sobie postraszyć"! Uważali chyba, że "straszenie" to wspaniała przygoda i większość ich nieustannie uprawiała ten sport. I tak przygotowany sam się wyprawił na ziemię.

--- Niesłychane! --- powiedział Wish zwracając się do ognia na kominku.

--- W każdym razie takie wnioski wyciągnąłem z jego słów --- oznajmił skromnie Clayton. Być może w moim ówczesnym stanie miałem przytępiony zmysł krytyczny, ale tak właśnie on odmalował swoją przeszłość. Fruwał wciąż tam i sam po pokoju i mówił tym swoim cienkim głosikiem --- mówił, mówił o swojej lichej egzystencji, ale nie usłyszałem od niego ani jednej jasnej, stanowczej wypowiedzi. Był chudszy, głupszy i bardziej banalny, niż zapewne wydałby mi się za życia. Tylko że wtedy, sami rozumiecie, nie przebywałby w moim pokoju. Gdyby żył. Wykopałbym go za drzwi.

--- Bez wątpienia --- rzekł Evans --- istnieją na świecie jemu podobni nieszczęśni śmie-rtelnicy.

--- I mają tyleż szans, co my, żeby po śmierci wrócić na ziemię w charakterze duchów --- przyznałem.

--- Jedna rzecz czyniła go dla mnie bardziej interesującym. To mianowicie, że w końcu, jak mi się zdawało, zobaczył się we właściwym świetle. Już sam fakt, że tak spartaczył straszenie, bardzo go przygnębiał. Powiedziano mu, że to będzie "pyszna zabawa" i przybył na ziemię spodziewając się, że to będzie "pyszna zabawa" --- no i okazało się, że jest to jeszcze jedno niepowodzenie dodane do rejestru innych niepowodzeń! Oznajmił mi, że całe życie był człowiekiem najzupełniej i doszczętnie nieudanym. Powiedział, a ja mu wierzę, że ilekroć próbował coś w życiu zrobić, zawsze wszystko beznadziejnie knocił --- i że przez całą niezmierzoną wieczność dalej tak będzie. Gdyby ktoś okazał mu współczucie, wtedy może... Umilkł i stał wpatrując się we mnie. Powiedział, że chociaż może mi się to wydać dziwne, nigdy nikt, żaden człowiek na świecie, nie okazał mu tyle współczucia, ile ja mu teraz okazu-ję. Od razu się zorientowałem, o co mu chodzi, i postanowiłem z miejsca oblać go zimną wo-dą. Możecie uznać, że jestem brutalny, zgoda, ale występowanie w roli Jedynego Prawdziwego Przyjaciela, powiernika jednego z tych samolubnych słabeuszy, czy są tylko duchami, czy ludźmi z krwi i kości, przekracza moje siły. Wstałem energicznie. "Niech pan za dużo o tych sprawach nie rozmyśla --- powiedziałem. --- Teraz najważniejsze, żeby się pan stąd wydostał... i to jak najprędzej. Proszę się wziąć w garść i spróbować". "Nie mogę" --- odparł.

"Niechże pan spróbuje" --- powtórzyłem. No i spróbował.

--- Spróbował?! --- wykrzyknął Sanderson. --- Jak?

--- Takie różne gesty i ruchy --- wyjaśnił Clayton.

--- Gesty i ruchy?

--- Cały szereg skomplikowanych gestów i ruchów rękami. W taki sposób się tu dostał i tylko w taki sposób mógł wrócić w zaświaty. Boże, co za sytuacja!

--- Ale jak to możliwe, żeby szereg ruchów rękami... --- zacząłem.

--- Mój drogi --- zwrócił się do mnie Clayton, kładąc szczególny nacisk na niektóre słowa --- chciałbyś, żeby wszystko było jasne. Nie wiem, jak to jest możliwe. Wiem tylko, że tak się to robi... a przynajmniej, że on tak to robił. Namęczył się potwornie, ale w końcu wykonał swoje ruchy prawidłowo i nagle zniknął.

--- Czy zauważyłeś, jakie to były ruchy? --- spytał Sanderson, z namysłem wymawiając słowa.

--- Tak --- odparł Clayton. Zastanawiał się chwilę. --- Było to niesłychanie dziwne --- powiedział. --- Wyobraźcie sobie nas: mnie i tego chudego, mętnego ducha w tym cichym po-koju... w tym cichym, pustym hotelu w cichym, małym miasteczku. Cisza i tylko nasze głosy, i jego ledwie dosłyszalne sapanie, kiedy wymachiwał rękami. Na stoliku nocnym paliła się świeca, druga na toalecie, żadnego innego światła... od czasu do czasu to jedna, to druga, strzelała do góry wysokim, jakby zdumionym płomieniem. I działy się dziwne rzeczy! "Nie mogę --- powiedział. --- W żaden sposób nie potrafię!..." I nagle usiadł na małym stołku obok łóżka i zaniósł się płaczem. Boże, jak obrzydliwe wydało mi się mazgajstwo tej żałosnej figury!

"Niech pan się weźmie w garść" --- powiedziałem usiłując poklepać go po plecach, ale... niech to licho! Moja ręka po prostu przeszła przez niego! Tylko że teraz nie czułem się już taki krzepki jak przedtem, na podeście schodów. Dziwaczność sytuacji dała mi się już we znaki. Pamiętam, że kiedy wyciągnąłem rękę z... no, z tego, przebiegł mnie lekki dreszczyk. Cofając się pod toaletę powtórzyłem: "Niechże się pan weźmie w garść i spróbuje". I żeby mu pomóc, jakoś go zachęcić, sam spróbowałem.

--- Nie! --- rzucił Sanderson. --- Zacząłeś wykonywać te ruchy?

--- Ano zacząłem.

--- Kiedy przecież... --- przemówiłem poruszony myślą, która jakiś czas wymykała się mojej świadomości.

--- To bardzo interesujące --- rzekł Sanderson poprawiając palcem tytoń w fajce. --- Chcesz powiedzieć, że ten twój duch zdradził...

--- Że robił co mógł, żeby zdradzić tajemnicę tej przeklętej bariery? Tak!

--- Nie zdradził --- zaprotestował Wish. --- Nie mógł. Inaczej zniknąłbyś razem z nim.

--- O to właśnie chodzi --- przytaknąłem, bo Wish ubrał w słowa umykającą mi dotąd myśl.

--- Dokładnie o to --- rzekł Clayton wpatrując się z zadumą w ogień.

Przez jakiś czas milczeliśmy wszyscy.

--- I w końcu mu się to udało? --- spytał Wish.

--- W końcu mu się to udało. Musiałem mocno go popędzać, ale w końcu mu się to udało... dość zresztą niespodziewanie. Rozpaczał, mieliśmy potworną scenę, i potem nagle wstał i zażądał, żebym wykonał kolejne ruchy, bardzo powoli, bo wtedy będzie mógł uważnie wszystkiemu się przyjrzeć. "Przypuszczam --- oznajmił --- że jak zobaczę, zaraz się zorientu-ję, co jest robione źle". I zorientował się. "Wiem" --- powiedział. "Co pan wie?" --- spytałem. "Wiem" --- powtórzył. I zaraz dodał z rozdrażnieniem: "Nie mogę tego robić, kiedy pan na mnie patrzy... naprawdę nie mogę. Częściowo dlatego mi nie wychodziło... Jestem taki nerwowy, że pański wzrok wytrąca mnie z równowagi". No cóż, doszło między nami do małej sprzeczki. To zrozumiałe, że chciałem patrzyć. Ale on był uparty jak osioł, a ja nagle poczułem się przeraźliwie zmęczony. To on mnie tak zmęczył. "Zgoda --- powiedziałem --- nie będę na pana patrzył". I odwróciłem się do lustra na drzwiach szafy, tuż obok łóżka.

Zaczął bardzo szybko. Usiłowałem śledzić go w lustrze, żeby podpatrzyć, na czym to polega. Jego ramiona i ręce ruszały się tak... i tak... i tak... a potem nagle przyszedł ostatni, końcowy ruch. Postać wyprostowana, ramiona wyciągnięte i rozwarte... i tak, rozumiecie, stał. A potem już nie stał! Nie stał! Potem go nie było! Odwróciłem się błyskawicznie od lustra. Nie było przede mną nikogo. Byłem sam w pokoju oświetlonym jarzącymi się świeca-mi, osłupiały i wstrząśnięty. Co się stało? Czy w ogóle stało się cokolwiek? Czy może śniłem... I nagle odezwał się zegar na podeście schodów, widać uznał, że najwyższy czas wy-bić pierwszą, i brzmiało w tym dźwięku coś absurdalnie nieodwracalnego. O tak... buuum! A ja byłem śmiertelnie poważny i najzupełniej trzeźwy... cały szampan i cała whisky wyparo-wały ze mnie i ulotniły się w zaświaty. Czułem się dziwnie, wiecie, piekielnie dziwnie! Dziwnie! Mój Boże!...

Przez chwilę wpatrywał się w popiół cygara.

--- To wszystko --- powiedział.

--- Poszedłeś spać? --- spytał Evans.

--- A co miałem robić?

Spojrzeliśmy na siebie z Wishem. Mieliśmy ochotę pokpić sobie z Claytona, ale coś... może coś w jego głosie i obejściu uniemożliwiło nam ten zamysł.

--- A co z tymi gestami i ruchami? --- spytał Sanderson.

--- Chyba mógłbym je teraz powtórzyć.

--- Och! --- mruknął Sanderson i wyciągnąwszy scyzoryk zaczął czyścić fajkę. --- To dlaczego nie miałbyś ich teraz powtórzyć? --- podjął zamykając scyzoryk z trzaskiem.

--- Mam taki zamiar --- oznajmił Clayton.

--- Nie poskutkują --- rzekł Evans.

--- Jeżeli poskutkują... --- zacząłem.

--- Wiesz, wolałbym, żebyś nie próbował --- powiedział Wish wyciągając nogi.

--- Dlaczego? --- spytał Evans.

--- Po prostu wolałbym, żeby nie próbował --- powtórzył Wish.

--- Kiedy on nie potrafi wykonać tych ruchów prawidłowo --- stwierdził Sanderson, wpychając za dużo tytoniu do fajki.

--- Mimo to wolałbym, żeby nie próbował --- upierał się Wish.

Zaczęliśmy się wszyscy spierać z Wishem. Utrzymywał, że gdyby Clayton powtórzył te ruchy, byłoby to czymś w rodzaju natrząsania się z bardzo poważnej sprawy.

--- Ale chyba nie wierzysz... --- zacząłem.

Wish spojrzał na Claytona, który wzrok miał utkwiony w ogniu i zdawał się ważyć coś w myślach.

--- Wierzę... w każdym razie wierzę w połowie, a nawet może więcej --- rzekł Wish.

--- Clayton --- powiedziałem --- jesteś dla nas zbyt zręcznym kłamcą. Większa część opowiadania ci się udała. Ale to zniknięcie było... było za bardzo przekonywające. Powiedz nam, że to wszystko duby smalone.

Wstał nie zwracając uwagi na moje słowa, wyszedł na środek dywanika przed kominkiem i zwrócił się do mnie twarzą. Przez chwilę wpatrywał się uważnie w moje stopy, a potem, już do końca, miał wzrok utkwiony w przeciwległej ścianie i na twarzy wyraz skupie-nia. Z wolna podniósł ręce do wysokości swoich oczu i tak zaczął...

Otóż Sanderson jest masonem, członkiem loży Czterech Królów, która z ogromną wnikliwością zajmuje się badaniem i objaśnianiem tajemnic masonerii, zarówno dawnej, jak obecnej, a należy on do najwybitniejszych badaczy w tym masońskim gronie. Obserwował ruchy Claytona ze szczególnym zainteresowaniem w lekko przekrwionych oczach.

--- Nieźle --- pochwalił, kiedy Clayton skończył. --- Muszę przyznać, że łączysz te gesty w zdumiewająco udatną całość. Ale brak jest czegoś.

--- Wiem --- stwierdził Clayton. --- Mógłbym ci chyba powiedzieć czego.

--- Więc?

--- Tego. --- I Clayton w dziwaczny sposób zatrzepotał rękami, wykręcił je, a potem dźgnął nimi powietrze.

--- Tak.

--- Właśnie ten ruch mu nie wychodził --- rzekł Clayton. --- Ale skąd ty?...

--- Nie rozumiem większości tych twoich sztuczek i nie mam pojęcia, jak je wymyśliłeś --- odparł Sanderson. --- Ale to jedno stadium znam. --- Namyślał się chwilę. --- Tak się skła-da, że są to gesty... gesty związane z pewną ezoteryczną gałęzią masonerii. Prawdopodobnie ktoś cię ich nauczył. Bo jeśli nie... to jakim cudem? --- Znowu pogrążył się w myślach. --- Nie będzie w tym chyba nic złego, jeżeli ci pokażę, jak się te ruchy wykonuje prawidłowo. Ostatecznie, jeżeli wiesz... wiesz. A jeśli nie wiesz, dalej nie będziesz wiedział.

--- Nie wiem nic oprócz tego, z czym ten biedak zdradził się wczorajszej nocy --- oznajmił Clayton.

--- Hm, tak czy owak... --- powiedział Sanderson, ostrożnie kładąc fajkę na półce nad kominkiem. I wykonał rękami szereg bardzo szybkich gestów.

--- Tak? --- spytał Clayton naśladując jego ruchy.

--- Tak --- stwierdził Sanderson. I sięgnął po fajkę.

--- Ach, teraz nareszcie mogę powtórzyć wszystko prawidłowo.

Wyprostował się zwrócony plecami do przygasającego ognia na kominku i uśmiechnął się do nas wszystkich. Ale mam wrażenie, że w jego uśmiechu była odrobina wahania.

--- Jeżeli zacznę... --- powiedział.

--- Nie zaczynałbym na twoim miejscu --- rzucił Wish.

--- Niech zacznie! --- zaprotestował Evans. --- Materia jest niezniszczalna. Nie wyobra-żacie sobie chyba, że za pomocą takich hokusów-pokusów Clayton przeniesie się do wieczności. Nie takie to łatwe! Jeżeli o mnie idzie, możesz sobie próbować, dopóki nie zwichniesz dłoni w przegubach!

--- W to naturalnie nie wierzę --- rzekł Wish wstając i kładąc rękę na ramieniu Claytona. --- Ale jakoś na pół uwierzyłem w tę twoją przygodę i po prostu nie chcę na to patrzyć.

--- Litości! --- jęknąłem. --- Wish się boi!

--- Boję się --- wykrzyknął Wish, z prawdziwą czy też znakomicie udawaną pasją. --- Wierzę, że jeśli powtórzy te ruchy, zniknie.

--- Nie stanie się nic podobnego! --- zawołałem. --- Dla ludzi jest tylko jedna droga zejścia z tego świata i Clayton wybierze się w nią najwcześniej za trzydzieści lat. Zresztą... Ten cały duch! Myślicie, że...

Przerwałem, bo Wish nagle się poruszył. Wyszedł spomiędzy naszych foteli i stanął obok stołu.

--- Clayton --- powiedział. --- Jesteś głupcem.

Clayton, z błyskiem humoru w oczach, uśmiechnął się do niego.

--- Wish ma rację --- stwierdził --- a wy wszyscy jesteście w błędzie. Zniknę. Powtórzę kolejno wszystkie te gesty i ruchy, a kiedy moje ręce ostatni raz przetną ze świstem powietrze, raz, dwa, trzy! --- na tym dywanie nie będzie nikogo, w pokoju zapanuje osłupienie, a dobrze ubrany, zażywny pan przeniesie się do krainy cieni. Jestem tego pewien. A wy się przekonacie. Odmawiam dalszej dyskusji na ten temat. A teraz zaczynam.

--- Nie! --- rzucił Wish. Postąpił krok naprzód i zatrzymał się, a Clayton ponownie wzniósł ręce, żeby powtórzyć scenę zniknięcia ducha.

Teraz, wiecie, wszyscy już byliśmy w dość znacznym napięciu, głównie z powodu zachowania się Wisha. Siedzieliśmy z oczami utkwionymi w Claytona --- ja przynajmniej z uczuciem nieprzyjemnego ucisku, zesztywnienia, jak gdyby moje ciało od czubka czaszki aż do połowy ud zmieniło się w stal. A na dywaniku przed kominkiem, z powagą, w której był niewzruszony spokój, Clayton chwiał się i kołysał, i wymachiwał rękami. Kiedy koniec był już bliski, skuliłem się w sobie, miałem uczucie, że szczękam zębami. Ostatni przepisowy gest, jak mówiłem, polegał na szerokim rozwarciu ramion i wzniesieniu twarzy ku górze. I kiedy w końcu Clayton wyrzucił przed siebie ramiona, przestałem oddychać. To było śmieszne, wiem, ale znacie atmosferę, która towarzyszy opowieściom o duchach. Byliśmy po kolacji, w dziwnym, starym i mrocznym domu. Czy on mimo wszystko?...

No i stał tak przez jedną zdumiewającą chwilę, z ramionami rozwartymi i twarzą wznie-sioną ku górze, spokojną i promienną w blasku lampy wiszącej pod sufitem. Przetrwaliśmy tę chwilę w milczeniu, jak gdyby to była wieczność, a potem z naszych ust wyrwał się dźwięk, który był w połowie westchnieniem nieskończonej ulgi, a w połowie uspokajającym: "Nie!" Bo najwyraźniej Clayton nie znikał. Była to oczywista bzdura. Opowiedział nam wyssaną z palca historyjkę i o mało nas nie przekonał, to wszystko... I raptem, jeszcze w ciągu tej chwili, twarz Claytona zmieniła się.

Tak, zmieniła się. Podobnie jak zmienia się dom, w którym ktoś niespodziewanie zgasi wszystkie światła. Jego oczy stały się nagle oczami o nieruchomym spojrzeniu, uśmiech za-marł na wargach. Clayton stał teraz bez ruchu. Stał chwiejąc się bardzo nieznacznie.

Ta chwila też była dla nas długa jak wieczność. I nagle rozległ się szurgot odsuwanych foteli, przedmioty spadały, nagle wszyscy byliśmy w ruchu. Kolana jakby się pod nim ugięły, runął twarzą naprzód i Evans zdążył schwycić go w ramiona...

Oszołomiło nas to wszystkich. Przez dobrą minutę żaden z nas nie wydał ani jednego artykułowanego dźwięku. Ocknąwszy się z pierwszego osłupienia zobaczyłem, że klęczę obok niego, że ktoś rozrywa mu kamizelkę i koszulę, i że Sanderson kładzie rękę na jego sercu...

No cóż, prosty fakt, którego byliśmy świadkami, mógł czekać dogodnej dla nas pory; nie musieliśmy się śpieszyć, żeby go zrozumieć. Tkwił tam przed nami dobrą godzinę; do dzisiaj tkwi w mojej pamięci, mroczny i zdumiewający. Clayton istotnie przeniósł się do świata, który jest tak bliski i jednocześnie tak daleki od naszego świata, a udał się tam jedyną drogą dostępną zwykłemu śmiertelnikowi. Ale nie mnie sądzić, czy odbył tę drogę dzięki zaklęciom biednego ducha, czy też powaliła go apopleksja, kiedy opowiadał swoją historyjkę, jak usiłował nas o tym przekonać sędzia śledczy; jest to jedna z owych niedocieczonych zaga-dek, których nikt nie zdoła rozwikłać, póki nie nadejdzie chwila ostatecznego wyjaśnienia wszystkich rzeczy. Jedno tylko wiem z całą pewnością: że w tej samej chwili, w tej samej sekundzie, w której Clayton skończył swoje gesty i ruchy, zmienił się na twarzy, zachwiał i runął przed nami martwy!

Przełożyła Krystyna Tarnowska

W. SOMERSET MAUGHAM

TAJ-PAN *

Tego, że jest osobą ważną, był bardzo dobrze świadomy. Miał pod sobą dość ważną fi-lię najważniejszej angielskiej firmy w całych Chinach. Doszedł do swej pozycji wytrwałością i pracą i teraz z uśmiechem spoglądał wstecz na tego nieśmiałego gryzipiórka, co przed trzydziestu laty przybył tu z Anglii. Kiedy przypomniał sobie niepozorną uliczkę, z której pochodził, mały czerwony domek stojący w długim szeregu takich samych czerwonych dom-ków na przedmieściu Barnes, gdzie mimo usilnych starań o elegancję panowała tylko ponura melancholia, i porównał go ze wspaniałym kamiennym domostwem o szerokich werandach i przestronnych pokojach, które było zarazem biurem spółki i jego własną rezydencją --- to aż chrząknął z zadowolenia. Daleko zaszedł od tamtych dni. Przypomniał sobie kolację, do której po powrocie ze szkoły (a chodził wtedy do Świętego Pawła) zasiadał z ojcem, matką i dwiema siostrami --- po kawałku zimnego mięsa, dużo chleba z masłem i herbaty z mlekiem --- a potem pomyślał, jak wytworny jest teraz jego wieczorny posiłek. Z zasady przebierał się w smoking, i niezależnie od tego, czy jadł sam, czy miał gości, zawsze trzech boyów usługi-wało przy stole. Boyowi numer jeden doskonale były znane jego upodobania, więc nie musiał zaprzątać sobie głowy problemami gospodarczymi; codziennie przyrządzano zupę i rybę, przystawki, mięso i dwa desery --- toteż mógł, gdyby zechciał, zaprosić kogoś nawet w ostatniej chwili. Lubił jeść i uważał, że nie ma powodu jadać gorzej, kiedy jest sam, niż wtedy, kiedy są goście.

Naprawdę zaszedł wysoko. Dlatego też nie zależało mu na odwiedzaniu kraju rodzinnego; nie był już w Anglii od dziesięciu lat, a urlopy spędzał w Japonii albo w Vancouver, gdzie spotykał dawnych przyjaciół z chińskiego wybrzeża. W kraju nikogo nie znał. Siostry powy-chodziły za mąż za ludzi ze swojej sfery, ich mężowie byli drobnymi urzędnikami, a i syno-wie także. Nic go z nimi nie łączyło, nudzili go. Czyniąc zadość obowiązkom rodzinnym co roku na Boże Narodzenie posyłał każdej kupon pięknego jedwabiu albo jakiś wymyślny haft

* Taj-pan --- po chińsku: agent, szef agencji.

czy skrzynkę herbaty. Nie był skąpy, więc dopóki matka żyła, wypłacał jej stałą pensję. Ale nie zamierzał po osiągnięciu wieku emerytalnego wracać do Anglii. Widział wielu takich, co się na to zdecydowali i często okazywało się to okropną pomyłką. Zamierzał wynająć dom w Szanghaju, w pobliżu toru wyścigowego; przypuszczał, że brydż, konie i golf doskonale wypełnią mu resztę życia. Ale do przejścia na emeryturę miał jeszcze wiele czasu. Za jakieś pięć, sześć lat Higgins wróci do Anglii i wtedy on obejmie centralę w Szanghaju. Tymczasem było mu tutaj bardzo dobrze, mógł zaoszczędzić trochę pieniędzy, co w Szanghaju byłoby niemożliwe, a mimo to żyć sobie całkiem przyjemnie. To miejsce jeszcze pod jednym wzglę-dem miało przewagę nad Szanghajem: tutaj on był najważniejszą osobistością i jego wola by-ła prawem. Nawet konsul uważał, że lepiej być z nim w dobrych stosunkach. W swoim cza-sie, gdy pokłócili się z sobą, to konsul pierwszy skapitulował. Na wspomnienie tego starcia taj-pan zacisnął gniewnie szczęki.

Ale po chwili uśmiechnął się, bo był w doskonałym nastroju. Wracał właśnie space-rkiem do swego biura z paradnego lunchu w Zjednoczonym Banku Hongkong---Szanghaj. Bardzo udany lunch. Jedzenie dali pierwszorzędne i mnóstwo dobrych trunków. Zaczął od paru cocktailów, potem był doskonały sotern, a na zakończenie dwie szklanki portwajnu i jeszcze świetny stary koniak.

Czuł się dobrze i dlatego po wyjściu stamtąd zrobił coś, co ostatnio zdarzało mu się bardzo rzadko: poszedł piechotą. Tragarze z palankinem trzymali się kilka kroków za nim na wypadek, gdyby przyszła mu ochota siąść na nim, ale tymczasem miło mu było rozprostować nogi. Za mało ostatnio się rusza. Od kiedy zrobił się zbyt tęgi na konną jazdę, miał niewątpliwie za mało ruchu. Jednakże, choć za ciężki do jazdy konnej, mógł trzymać konie wyścigowe, i teraz w czasie przechadzki w balsamicznym powietrzu rozmyślał o wiosennym sezonie. Miał dwa obiecujące konie, debiuty, wprost z Anglii, a jeden z chłopców z biura okazał się naprawdę dobrym dżokejem (trzeba tylko pilnować, żeby mu go nie porwali, choćby taki Higgins: gotów wydać kupę forsy, byle go ściągnąć do Szanghaju), więc jest szansa na wygraną w jakichś dwóch, może trzech gonitwach. Dumny był z tego, że ma najlepszą stajnię w całym mieście. Puszył się jak paw. Tak, wspaniała dziś pogoda i w ogóle dobrze jest żyć na tym świecie.

Doszedłszy do cmentarza zatrzymał się na chwilę. Cmentarz był porządny i czysty; wyraźnie świadczył o zamożności tutejszych Europejczyków. Zawsze gdy przechodził tędy, serce wzbierało mu dumą. Przyjemnie mu było, że jest Anglikiem. A wszystko dlatego, że działka, którą zajmował cmentarz, choć zupełnie bezwartościowa wtedy, gdy go wytyczano, stopniowo, wraz ze wzrostem zamożności miasta, stała się naprawdę wiele warta. Proponowano, żeby groby przenieść na inne miejsce, bo ktoś chciał kupić ten grunt i wybudować tu jakiś budynek, ale opinia publiczna sprzeciwiła się temu. Taj-panowi miła była myśl, że ci zmarli spoczywają na najdroższym w całym mieście kawałku gruntu. To pokazuje, że istnieją rzeczy, które mają o wiele większe znaczenie niż pieniądze. Do diabła z pieniędzmi! No cóż, kiedy idzie o "sprawy mające znaczenie" (było to ulubione określenie taj-pana), dopiero wtedy okazuje się, że pieniądz to nie wszystko.

Zachciało mu się nagle pospacerować po cmentarzu. Oglądał groby. Utrzymane były dobrze, na ścieżkach też ani śladu chwastów. Wszystko tu dowodziło zamożności. Idąc czytał nazwiska wyryte na płytach nagrobkowych. O, tu leżą we trójkę, jeden przy drugim, kapitan, pierwszy oficer i drugi oficer małego trójmasztowca "Mary Baxter", tak jak razem padli ofiarą tajfunu w roku 1908. Pamiętał go dobrze. Dalej były groby dwóch misjonarzy, ich żon i dzieci, zabitych w czasie powstania Bokserów. To było doprawdy straszne. Nie był co prawda zbyt wysokiego mniemania o misjonarzach, ale bądź co bądź to niesłychane, żeby ci przeklęci tubylcy ich masakrowali! Wreszcie natrafił na płytę ze znajomym nazwiskiem. Nawet miły chłopiec był z tego Edwarda Mulocka, ale źle znosił alkohol i zapił się na śmierć, biedaczysko, choć miał zaledwie dwadzieścia pięć lat. Taj-pan znał wielu podobnych; napotkał więcej jeszcze tych małych, zgrabnych nagrobków, gdzie pod nazwiskiem był podany wiek: 25 lat, 26 czy 27. Zawsze ta sama historia: przyjeżdżali do Chin, zaczynali zarabiać, po raz pierwszy w życiu mieli nagle dużo pieniędzy, a przy tym byli mili, towarzyscy, no i kiedy inni pili, nie chcieli zostawać w tyle, a ponieważ nie wytrzymali tego, więc teraz są tutaj, na cmentarzu. Bo też trzeba mieć dobrą głowę i końskie zdrowie, żeby tu, na chińskim wybrzeżu, pić raz po raz, nie przepuszczając kolejki. Oczywiście, to bardzo smutne, ale taj-panowi na śmiech się zbierało, gdy pomyślał, ilu tych młodych chłopaków, z którymi nieraz pił, nie wytrzymało tego i gryzie ziemię. A w jednym wypadku nawet na rękę mu była ta śmierć, bo to był kolega z tej samej firmy, pracujący tu dłużej, bardzo zdolny --- więc gdyby tamten żył, to pewnie nie on byłby teraz taj-panem. Tak, tak, niezbadane są wyroki przeznaczenia. O, a tutaj mała pani Turner. Violet Turner, urocze małe stworzenie; miał z nią kiedyś romansik, i to całkiem serio. Bardzo był zrozpaczony, kiedy umarła. Poszukał na płycie jej wieku. No, gdyby żyła, nie byłaby już taka młoda. I kiedy tak myślał o tych wszystkich zmarłych, ogarniało go coraz wyraźniej uczucie satysfakcji. Pobił ich wszystkich. Pomarli, a on żyje, do licha, wygrał z nimi!

Przesunął wzrokiem po tych stłoczonych grobach i uśmiechnął się pogardliwie. Mało brakowało, a zatarłby ręce.

--- Przekonali się, że nie jestem głupi.

Przeważało w nim teraz uczucie dobrodusznej pogardy dla głupich nieboszczyków. Szedł sobie dalej, gdy wtem natknął się na dwóch kulisów kopiących świeży grób. Zdziwiło go to, bo nie słyszał, żeby ostatnio ktokolwiek umarł.

--- O, do licha, dla kogóż to? --- spytał głośno.

Kulisi nawet na niego nie spojrzeli, tylko robili swoje; głęboko z dna dołu wyrzucali łopatami wielkie bryły ziemi. Chociaż tyle lat już żył w Chinach, nie nauczył się ich mowy, bo w tamtych czasach nie uważano za potrzebne uczyć się tego cholernego języka, więc zapytał ich po angielsku, dla kogo ten grób kopią. Nie zrozumieli. Odpowiedzieli mu coś po chińsku, a on sklął ich, że tacy tępi. Słyszał, że dziecko pani Broome chorowało, więc mogło umrzeć, ale przecież dowiedziałby się o tym, a zresztą to nie był grób dla dziecka, lecz dla mężczyzny, i to dużego. Niesamowita historia. Żałował, że w ogóle skręcił na cmentarz; po-spiesznie wyszedł na ulicę i wsiadł do lektyki. Zupełnie stracił humor, twarz miał zachmurzo-ną, niepewną.

Zaraz po powrocie do biura zawołał do swego zastępcy:

--- Ale, ale, Peters, nie wie pan, kto umarł?

Lecz Peters nic nie wiedział. Taj-pan był zaintrygowany. Wezwał jednego z urzędników-tubylców i posłał go na cmentarz, żeby wypytał kulisów. Sam zaś wziął się do podpisy-wania listów. Urzędnik wrócił i powiedział, że kulisi już poszli i nie miał kogo zapytać. Taj-pan był już z lekka poirytowany: nie lubił, żeby w mieście coś się działo bez jego wiedzy. Jego boy będzie wiedział. On zawsze wszystko wie; posłał po niego. Ale służący nie słyszał, żeby ktokolwiek z cudzoziemskiej kolonii ostatnio umarł.

--- Wiem, że nikt nie umarł --- potwierdził taj-pan ze złością. --- Więc po co ten grób?

Kazał boyowi pójść do dozorcy cmentarza i dowiedzieć się od niego, po kiego licha kopano grób, kiedy nikt nie umarł.

--- A zanim pójdziesz, daj mi tu jeszcze whisky z wodą sodową --- dodał, kiedy służący już wychodził.

Nie wiadomo dlaczego widok tego grobu zaniepokoił go. Próbował o nim nie myśleć. Po whisky poczuł się lepiej; mógł skończyć swoją robotę. Potem poszedł na górę i przerzucał strony "Puncha". Za parę minut pójdzie do klubu i przed obiadem zagra parę robrów. Ale wiedział, że samopoczucie mu się poprawi, kiedy usłyszy, co jego boy będzie miał do powiedzenia, dlatego też czekał na jego powrót. W niedługim czasie boy powrócił wiodąc za sobą dozorcę cmentarza.

--- Po co kopiecie nowy grób? --- zapytał taj-pan prosto z mostu. --- Nikt nie umarł.

--- Ja nie kopać grób --- odpowiedział tamten.

--- Co to ma znaczyć, u licha? Dziś po południu dwaj kulisi kopali jakiś grób.

Chińczycy spoglądali jeden na drugiego. Potem boy powiedział, że obaj z dozorcą obe-szli cały cmentarz; nie ma tam żadnego świeżego grobu.

Taj-pan w ostatniej chwili powstrzymał się i nie wybuchnął: "Toż, do diabła, sam go widziałem!", choć miał te słowa na końcu języka.

Ale ich nie powiedział, opanował się z trudem, tylko mocno poczerwieniał. Obaj Chińczycy przyglądali mu się nieruchomymi oczami. Przez chwilę wyglądał tak, jakby mu tchu zabrakło.

--- Dobrze, wynoście się --- szepnął wreszcie.

Potem, jak tylko wyszli, przywołał znowu boya, i kiedy ten się pojawił, tak obojętny, że mógł człowieka do szału doprowadzić, kazał mu przynieść whisky. Chustką otarł spoconą twarz. Ręka mu drżała, gdy podnosił szklankę do ust. Niech sobie mówią, co im się podoba, ale on widział ten grób. Przecież słyszał nawet głuche pacnięcia, kiedy łopatami odrzucali ziemię w górę, na zewnątrz. Co to ma znaczyć? Czuł, jak serce mu wali. Było mu dziwnie nieswojo. Ale wziął się w garść. To wszystko bzdury. Jeżeli nie ma tam grobu, to musiał widocznie mieć halucynacje. Najlepsze, co może zrobić, to pójść do klubu, a gdyby się natknął na doktora, poprosi, żeby go zbadał.

W klubie wszyscy wyglądali zupełnie tak samo jak zawsze. Nie wiadomo dlaczego przypuszczał, że mogą wyglądać inaczej. To było bardzo uspokajające. Ludzie ci, przebywa-jący tu od dawna, żyjący razem, wedle od lat przyjętych zwyczajów, nabyli z czasem wiele drobnych dziwactw --- jeden na przykład grając w brydża stale nucił pod nosem, drugi upierał się przy piciu piwa przez słomkę --- i te dziwactwa, choć zazwyczaj irytowały taj-pana, dziś dawały mu jakby poczucie bezpieczeństwa. Potrzebne mu ono było, bo wciąż miał przed oczami tamten dziwny widok.

Grał bardzo źle: partner go skrytykował, a wtedy taj-pan stracił panowanie nad sobą --- zaczął krzyczeć. Miał wrażenie, że wszyscy przyglądają mu się jakoś dziwnie. Ciekaw był, co też widzą w nim niezwykłego.

Nagle poczuł, że nie wytrzyma dłużej w klubie. Wychodząc dostrzegł w czytelni doktora pochłoniętego gazetą, ale jakoś nie mógł się zmusić do rozmowy z nim. Chciał osobiście sprawdzić, czy ten grób jest tam naprawdę, więc wsiadł do palankinu i kazał tragarzom, żeby go zanieśli na cmentarz. Nie miewa się przecież dwukrotnie tych samych halucynacji! A w dodatku weźmie ze sobą dozorcę i jeżeli grobu tam nie będzie, to on go nie zobaczy, a jeżeli będzie, to da dozorcy takie baty, jakich nie dostał jeszcze nigdy. Ale dozorcy nie można było znaleźć. Poszedł gdzieś i zabrał klucze ze sobą. Kiedy taj-pan upewnił się, że nie zdoła wejść na cmentarz, poczuł nagłe zmęczenie. Wsiadł z powrotem do palankinu i kazał się zanieść do domu.

Był bardzo zmęczony. To wszystko dlatego. Słyszał, że ludziom zmęczonym zdarza się mieć halucynacje. Kiedy boy przyszedł, by mu przygotować smoking na wieczór, musiał użyć całej siły woli, żeby wstać. Miał wielką ochotę nie przebierać się do obiadu, ale się przemógł: postanowił, że zawsze wieczorem będzie się przebierał w smoking. Robił to dzień w dzień przez dwadzieścia lat, więc nie mógł bez powodu deptać własnych zasad. Ale do obiadu za-dysponował butelkę szampana i dzięki temu poczuł się lepiej. Po obiedzie kazał boyowi przynieść najlepszy koniak. Po dwóch kieliszkach był już znowu sobą. Do diabła z halucynacjami! Przeszedł do pokoju bilardowego i ćwiczył aż do paru trudnych karamboli. Nie może to być nic poważnego, jeżeli ma takie pewne oko. Położywszy się spać, zapadł od razu w głęboki sen.

Lecz nagle się zbudził. Śnił mu się ten otwarty grób i kopiący powoli kulisi. Na pewno ich widział. To absurd wmawiać sobie halucynacje, kiedy widział ich na własne oczy! Wtem usłyszał kołatkę nocnego stróża robiącego swój obchód. Tak ostro wdarł się ten dźwięk w ciszę nocną, że taj-pan o mało nie wyskoczył ze skóry. A potem ogarnęło go przerażenie: ze strachem myślał o niezliczonych krętych uliczkach tutejszego miasta. Coś niesamowitego i strasznego było w wygiętych dachach świątyń i w tych dziwacznych diabłach, wykrzywio-nych i umęczonych. Nienawidził zapachów wdzierających mu się w nozdrza. A ci ludzie, te miliardy niebiesko odzianych kulisów i żebraków w brudnych łachmanach; i jeszcze kupcy, i urzędnicy w długich czarnych szatach, przebiegli, uśmiechnięci i nieodgadnieni. Zdawało mu się, że otaczają go zewsząd, napierają, grożą. Nienawidził tego kraju. Och, te Chiny! Po co w ogóle tu przybył? Szalał z przerażenia. Musi się stąd wydostać. Nie zostanie tu ani roku dłu-żej, ani miesiąca. Co go obchodzi Szanghaj?

--- O mój Boże! --- szlochał. --- Żebym już był znowu bezpiecznie w Anglii...

Chciał wrócić do siebie. Kiedy mu przyjdzie umrzeć, woli umierać w Anglii. Nie zniósłby myśli, że mieliby go pochować wśród tych żółtych, skośnookich, wiecznie uśmie-chniętych ludzi. Chce być pochowany w kraju, nie w tym grobie, który dziś widział. Tu nie mógłby spoczywać w pokoju. Nie! No to co, że ludzie będą się dziwić! Niech sobie myślą, co chcą. Jedyne, co ma znaczenie, to wyjechać stąd jak najszybciej, póki jeszcze czas!

Wstał z łóżka i napisał do dyrektora firmy, zawiadamiając go, że jest poważnie chory, o czym dopiero co się dowiedział. Dlatego prosi o wyznaczenie kogoś na swoje miejsce. Nie może tu zostać dłużej, niż to będzie absolutnie konieczne. Musi wracać jak najszybciej do kraju.

To pismo znaleziono nazajutrz w zaciśniętej ręce taj-pana. Obsunął się na podłogę; leżał pomiędzy krzesłem a biurkiem. Był już zimny.

Przełożyła Krystyna Jurasz-Dąmbska

LADISLAV KLÍMA

ŚMIERĆ HRABIEGO CORTINI

1

Setki, setki kobiet miał hrabia Cortini. Miłość obrzydła mu w końcu bardziej jeszcze niż jedzenie i picie, niż własna jego uroda, niż cały świat. I zdarzyło się, że dziewczynę, którą kochał najbardziej i do której czuł wstręt większy niż do innych, zamordował przecinając jej żyły.

Ciało jej, zabalsamowane w szklanej trumnie, ukrył w tajnym schowku starego zamku. Noc w noc otwierał trumnę; ciało, piękniejsze, bardziej uduchowione, bardziej żywe, niż było za życia, wyjmował, kładł na łożu, płakał nad nim, całował je i całował...

To dawało mu szczęście, nie dostrzegał innych kobiet, od tego też czasu wierny był swojej małżonce.

Czyż człowiek nie kocha bardziej --- niż czegokolwiek rzeczywistego --- cieni, złudzeń, zjaw? Czy nie kocha wszystkiego, co rzeczywiste, tylko dlatego, że odzwierciedla się w tym coś mistycznie mu od wieków znanego i od stuleci nieznanego?

Wszelkie piękno polega na nieskończonej cudowności, czarze Bytu. Jak to dobrze jednak, iż nędzny duch ludzki nie przenika tych głębi, że w istocie swej duszy, swojego jeste-stwa widzi perwersyjność. Gdyby człowiek wiedział, że jego dusza, dzięki której widzi i poj-muje, jest na wskroś perwersyjna i że tylko to, co kryje się pod nią, co napełnia go przerażeniem, przed czym przez całe życie kurczowo zamyka oczy, jest tym jedynym, co czyste i pra-we, nędzna jego egzystencja rozprysnęłaby się natychmiast niczym zastygła skorupa ziemi, kiedy ukryty pod nią ogień wewnętrzny wybuchnąłby nad powierzchnię lądów.

Pewnego wieczoru ucztował hrabia Cortini w gronie swoich przyjaciół. Podczas rozmowy poruszono temat: jak dalece jest człowiek ograniczony w swoim działaniu. Czy istnieją jakieś granice, których nie może bezkarnie przekroczyć?

Książę R. mówił:

--- Teren działania jest bardzo wąski, granica zaś ściśle określona, ustanowiona przez tajemne prawa, które obowiązują wszystkich bez wyjątku --- zarówno mędrca, jak i półgłó-wka. Biada temu, kto je przekroczy. Wieczna Nemezis --- jeśli nie natychmiast, to później --- zażąda za to strasznej zapłaty.

--- Poglądy nieco, proszę wybaczyć, prostackie! --- odpowiedział hrabia Cortini. --- Śmiałkowi mogłoby się coś strasznego przydarzyć tylko wówczas, gdyby to sprowokował swoją babską strachliwością; prawdziwa odwaga nie zna granic, tak jak nie zna kierunku, sięga właściwie w nieskończoność. To, co tłum uważa za cnotę, dla mocnego człowieka jest występkiem --- i na odwrót. Dla człowieka o wybitnym umyśle zainteresowanie, poetyczność, a moim zdaniem i Groza, po prostu wartość --- zaczyna się tam właśnie, gdzie pospolite granice ludzkie stawiają tamę biegowi i perspektywom subtelnych różnorodności. Tylko śmiałość i ekscentryczność są cnotą. Każda przezorność cuchnie trupim odorem...

Nagle hrabia przerwał spojrzawszy na księcia, który wyraźnie pobladł; oczy miał otwarte szeroko, jakby ujrzał zjawę.

--- Co się panu stało, książę? --- wykrzyknął.

--- Nic, nic --- odparł szeptem zapytany, zasłaniając oczy. Po chwili otworzył je znowu. --- Już po wszystkim.

--- A cóż to było? --- zapytali wszyscy.

--- To tylko złudzenie zmysłów: widziałem, zdawało mi się, że widzę --- ostatecznie dlaczego nie miałbym tego wyznać --- w pańskiej twarzy, hrabio, oblicze idealnie najstraszli-wszego trupa, jakby zabitego przerażeniem... Ale to właściwie nic istotnego... Często cierpię na takie chwilowe omamy.

Hrabia był człowiekiem prawdziwie odważnym; jeśli mówił o sobie, że nie ma rzeczy, która mogłaby mu napędzić strachu, nie było w tym przesady, lecz po prostu stwierdzenie faktu. Ale w tej chwili owionęło go obce, nie znane mu uczucie jakiejś metafizycznej grozy, która na mgnienie zdławiła mu gardło, tak że ledwie mógł oddychać, machnął jednak natychmiast ręką, podniósł się, wybuchnął śmiechem i wychylił kielich wina.

I zapomniał.

2

O północy wracał do domu, rozpromieniony i wesoły. Otworzył drzwi do swojej sypialni, zapalił światło i --- zastygł w bezruchu jak porażony gromem.

--- Co to było? --- zadał sobie po chwili pytanie. --- Naprawdę się przestraszyłem. Czego? Nie ma tu przecież nic niezwykłego... To po prostu skutek jakiejś zmiany w organi-zmie. Tak, objawiło się to już wówczas, gdy ten moralista bredził o mojej twarzy. A jednak czułem się tak, jakby zza rogu rzucili się na mnie skrytobójcy. Tu nie ma nikogo. Właściwie jest tu --- Ona...

Usiadł na krześle. Wokół grobowa cisza. I ta cisza jakby przemawiała doń strasznymi, zapomnianymi słowami drwiny. Nieruchome światło przejmowało grozą. I nagle hrabia usłyszał słabe uderzenia, wciąż wzmagające się, przybierające na sile.

--- Fe, ale mi serce bije, przeklęty moralista, przeklęty organizm, przeklęte wino! Ale to przejdzie, jak się człowiek wyśpi, wszystko będzie dobrze. No, dziś nie chciałoby mi się, jako żywo, Jej uściskać, he, he!

Dobiegł go ostry dźwięk, ni to szmer, ni to dzwonek, dobywający się z tego właśnie miejsca, gdzie Ona spoczywała pod podłogą.

Coś dziwnego działo się w jego głowie, sięgnął ręką, spojrzał w lustro.

--- Rzeczywiście: włosy zjeżyły się. Wstyd, jeśli kiedykolwiek dotychczas bladłem, to najwyżej z wściekłości, nigdy ze strachu, a teraz oto takie wstrętne babskie tchórzostwo!

Zagryzł wargi.

--- Trzeba to przezwyciężyć! Zaatakować strach! Principis obsta! Tak samo jak z chorobą albo miłością; jeśli nie zduszę strachu w zarodku, licho wie, co z niego wyrośnie. Nie mogę się okłamywać: boję się Jej... Do ataku! Bez względu na to, czy chce mi się, czy nie!

Działał szybko: schylił się, kilka ruchów --- i podłoga się otwarła. Jednym szarpnięciem potężnych ramion wydobył trumnę i postawił ją na stole wprost pod światłem. Dziewczyna leżała majestatycznie pod jego spojrzeniem. Ciało białe jak śnieg, policzki jednak różowe. Nikt, kto ujrzałby ją w łożu, nie powiedziałby, że to umarła.

--- Straszny... jakiż trupi wygląd. Ha, nie ma nic groźniejszego niż ciało, które opuściła dusza... Jakby nie została zabalsamowana, jakby proces rozkładu posunął się już daleko. Ale to znów tylko moje szaleństwo. Wygląda wspaniale, świeżo, uśmiechnięta jak wówczas, gdy dawniej... Szybko, szybko, czuję, że wkrótce zabraknie mi sił!

Wziął jej ciało, zaniósł na łoże.

Przymknął oczy, położył się obok Niej, wplótł swoje ciało w jej ramiona i nogi, dotknął ustami chłodnych warg. Zadrżał, zdawało mu się, że traci przytomność, ale jego silna wola zwyciężyła. Musiał jednak skupić wszystkie siły, by ciągnąć to dalej --- w zwykły sposób.

Głucho wybiła północ, a każde uderzenie było jakby zjawą, przychodzącą z mroku nocy, było jakby ciosem śmiertelnym, spadającym na głowę nieszczęsnego szaleńca, który tymczasem zapadł w tajemniczy sen letargiczny. Był niemal nieświadom tego, co czyni, strach jego pozornie ustąpił, by tym groźniej wybuchnąć ponownie.

--- Dobrze tak, dobrze tak! --- mamrotał. --- Wszystko to głupie, obojętne i śmieszne. Ha, ha, ha! Jakże mogłem się bać!

Ale nagle usłyszał stłumione uderzenia w głębi swojej piersi, wzmagające się przeraźliwie z chwili na chwilę.

--- Jak to? A więc ta głupia rzecz nie ucichła dotychczas? To przecież tylko dalszy ciąg uderzeń zegara na wieży... Tak, tak...

Mijały chwile. Wtem hrabia poczuł napór na swoje ciało, słaby, ale silniejszy niż przedtem. Na tę część swojego ciała, którą oplatały nogi umarłej...

--- Co to? --- zaniepokoił się. --- Ależ nie, wydaje mi się tylko! O, już ustąpił. Bzdura. Ona, od roku nieżywa, o wyjętych wnętrznościach...

W tej chwili coś ścisnęło mu gardło jak palce mordercy i serce jęło bić naraz dziesięć razy głośniej --- niczym werbel. I hrabia, zdrętwiały, czuł z całą pewnością, jak straszliwe, lodowate nogi, ręce i ramiona oplatają go coraz mocniej, coraz mocniej.

Krzyknął przeraźliwie, chciał się uwolnić, ale kończyny, sparaliżowane od nagłego przypływu grozy, nie były mu posłuszne. I przerażenie rosło aż po ów punkt rozżarzenia, który wywołuje wszelkie zjawy, twory i inne światy...

Członki lodowatej kochanki ściskały go tak silnie, jak wąż boa ciało swojej ofiary. I martwe usta rozchyliły się, oczy otwarły...

--- Puść... puść, diable! --- krzyczał hrabia, walcząc bezsilnie. --- O, groza, groza nad grozami! Dlaczegom to uczynił? Ach, ten moralista, książę, miał rację: człowiek z całą swą mocą jest bardziej bezsilny niż pióra na wietrze. I najwyższą mądrością jest... ach, duszę się... ominąć wichry... i żyć... w spokoju... w posłuszeństwie i pokorze... Zjawo, nie ciągnij mnie ku sobie...

Słowa zmieniły się w głuche, zduszone wycie. Hrabia opadał coraz to niżej twarzą ku twarzy mary. Widział jeszcze przeraźliwie otwarte oczy, bez tęczówek, całkiem białe... biała twarz żółkła, brunatniała, stawała się zielona, przemieniała się nagle w gnijące mięso... i hrabia padł w nie twarzą.

Nadbiegła służba, przywołana jego krzykiem. Znaleźli go martwego. Twarz jego była tak przerażająca, tak straszna w zmaterializowaniu niewysłowionej grozy, która go zabiła, że odstępowali nie odważając się powtórnie w nią spojrzeć.

Leżącą obok przepiękną dziewczynę uznali za żywą i usiłowali ocucić ją z omdlenia.

Przełożył Andrzej Piotrowski

LEO PERUTZ

KSIĘŻYC SIĘ ŚMIEJE

Ciekawe historie! --- rzekł stary adwokat. --- Za dużo wymaga pan od człowieka, który od czterdziestu lat tkwi w tej prowincjonalnej dziurze. Co właściwie pana interesuje? Sprawy kryminalne? Powikłane procesy sądowe? Losy ludzkie? Mój Boże! Oczywiście, niejedno się widziało. Mógłbym opowiedzieć panu pewną historię, ciekawy przypadek hipochondrii. Historię człowieka, którego osobliwe halucynacje zostały w pewnym stopniu usprawiedliwione poniesioną przez niego śmiercią. Czy słyszał pan kiedyś o baronie von Sarrazin? Nie? No więc dobrze, będzie pan miał swoją historię. Ale jeśli zacznę opowiadać zbyt rozwlekle, niech mnie pan osadzi. Proszę nie zapominać, że za pięć kwadransów odchodzi pański pociąg.

Ród Sarrazinów wywodzi się z Bretanii; jeśli się nie mylę, pewna wieś w departamencie Morbihan nosi ich imię. Podczas Wielkiej Rewolucji pozostali we Francji, jeden z Sarrazinów poległ w wojnie wandejskiej. Wyemigrowali dopiero po powrocie Burbonów. Wydaje się, że wdzięczność nie należała do największych cnót Ludwika XVIII.

Sarrazinowie kupili w naszej okolicy posiadłość: zamek w Sleisnegg. Dziś należy on do niejakiego barona Froehlicha, właściciela kilku papierni --- nowa arystokracja.

A więc Sarrazinowie --- znałem ostatniego z ich rodu. Mam wrażenie, że jego choroba objawiła się dopiero w czterdziestym roku życia, po śmierci dziecka. Przedtem był oficerem kawalerii, podróżował, ożenił się, żona jego zresztą żyje jeszcze, przebywa gdzieś na Riwie-rze, Bóg wie z kim.

Po ożenku wpadł w tarapaty finansowe, nigdy nie potrafił gospodarować zbyt rozsądnie. Zaczął sprzedawać --- kawałek lasu, jeszcze kawałek, potem stare obrazy. W ten sposób nawiązaliśmy kontakt. Wreszcie zaproponował mi prowadzenie swoich spraw. Pewnego dnia siedział u mnie, zagadaliśmy się; tymczasem zapadł zmrok. O wpół do dziewiątej podszedł do okna.

--- Nie mam ochoty jechać do Sleisnegg --- powiedział. --- Wolałbym przenocować tu w mieście. Może mi pan polecić jakiś hotel?

Miałem pokój gościnny, więc zaproponowałem, aby spędził noc u mnie. Podziękował i przyjął moje zaproszenie.

--- Taki dziś niesamowity wieczór --- rzekł wskazując na niebo.

Wyjrzałem oknem.

--- Nie wydaje mi się. Piękna gwieździsta noc. Ani chmurki na niebie.

--- Właśnie! --- w głosie jego zabrzmiało lekkie drżenie. --- Ani chmurki na niebie i księżyc gapi się na ziemię, widzi pan, jak pożądliwie się wpatruje? --- Nagle zaczerwienił się i umilkł. --- No, proszę, teraz będzie się pan oczywiście ze mnie śmiał. Ale niech mi pan wierzy, nie ma powodu do śmiechu. To poważna sprawa, to choroba. Tkwi we mnie, w mojej krwi. Odziedziczyłem ją.

--- Co pan odziedziczył, panie baronie?

--- Chorobę. Obawę. Strach.

--- Strach?

--- Tak! --- podszedł do okna. --- Strach przed księżycem.

Co pan na to? Uwierzy pan? Chłop jak dąb, olbrzym, uprawia szermierkę, jeździ konno, bierze udział w wyścigach, człowiek nowoczesny, wykształcony, obeznany z osiągnięciami nauki --- stoi przede mną i drży, tak jest, drży ze strachu przed księżycem!

Tej nocy długo ze mną siedział i opowiadał, tak opowiada człowiek, który wstydzi się i usiłuje zatrzeć przykre wrażenie. Mówił o odziedziczonej chorobie i o swych przodkach. Jeśli mu wierzyć, wszyscy oni mieli przykre doświadczenia z księżycem. Cytował zdarzenia z sekretnej kroniki rodzinnej nie odnalazła się w jego spuściźnie, prawdopodobnie w ogóle nie istniała albo też żona zabrała ją ze sobą do Francji. Kilka z tych historii sobie zanotowałem.

A więc pradziadek barona, człowiek, który poległ w wojnie wandejskiej. Wraz z tuzi-nem przyjaciół, stronników króla, zostali otoczeni przez republikański pułk w kasztelu Les Hayes. W tej osobliwej wojnie, stanowiącej ostatni rozbłysk średniowiecza, istotnie stosowa-no jeszcze oblężenie zamków. Nie mieli już prochu i postanowili się wymknąć. Podczas ciemnej deszczowej nocy spuścili się z muru pod osłoną krzewów nadrzecznych i dotarli do lasu. Jednemu tylko nie powiodła się ucieczka: baronowi. Gdy jako ostatni spuszczał się z muru, księżyc przedarł się przez chmury deszczowe i jego promienie oświetliły miejsce na murze, gdzie znajdował się baron. Był bezradny, wrogowie zestrzelili go jak gołębia z dachu.

Olivier Sarrazin. Był pułkownikiem korony francuskiej w jej walkach przeciwko lute-rańskiemu elektorowi Palatynatu. Mniej więcej około roku 1640. Ostatniej nocy swego życia --- głosi kronika, której nigdy nie widziałem na oczy --- Olivier Sarrazin nakazał w obozie w Metz przez dwie godziny ostrzeliwać z kolubryn i haubic księżyc w pełni. Sam siedział przed namiotem i też strzelał do księżyca --- co za fantastyczny widok! Następnego wieczora, gdy wjeżdżał konno do miasta na czele swego pułku, jakiś pocisk lecący z góry zerwał mu żelazny szyszak z głowy i zmiażdżył czaszkę. Był okrągłego kształtu, wielkości jabłka, o zielo-nkawym połysku; dziwny kamień, jakiego nikt nigdy nie widział głosiła kronika dodając, że wyglądało to tak, jak gdyby księżyc odpowiedział strzałem na strzały.

A teraz Josselin Sarrazin, którego Montfort podczas wojny z albigensami kazał spalić jako kacerza na placu przed katedrą w Aurillac. Proszę sobie wyobrazić wielki plac i tłum gapiów. Było to o północy, pan Sarrazin stał na stosie ze sznurem dokoła szyi, kat podłożył ogień. "Wtedy --- tak opowiada kronika --- nagle i wbrew wszelkim boskim przykazaniom ukazał się na niebie szelma-księżyc i chyba przez godzinę spokojnie przyglądał się tej budzą-cej grozę kaźni, wyrażając zadowolenie z żałosnego końca pana Sarrazina i ukazując całemu ludowi wyniosłe i ponad wszelką miarę wrogie oblicze..."

Jak pan widzi, historie te --- czy to pochodzące z kroniki, czy też powstałe w chorym umyśle barona --- łączy jedna wspólna cecha: tchnie z nich szaleńcza fantastyka nie mająca nic wspólnego z naiwnością starych baśni, a przecież owiane są specyficzną aurą, oddają prawdziwą barwę swej epoki. Znam się na tym trochę, z zamiłowaniem wertuję stare foliały, kolekcjonuję je i poświęcam im tych niewiele wolnych chwil, jakie pozostawia mi praca.

Historie te opowiadał mi baron z lekka ironicznym tonem, pragnąc przekonać mnie, że on sam nie bierze ich poważnie; miały mi tylko dowieść, że tę dziwną chorobę, strach przed księżycem, dziedziczy się z pokolenia na pokolenie. "Tkwi w mojej krwi, w mózgu, w nerwach" --- powtarzał wciąż od nowa. I na pewno tak było. Wiele lat później opowiadała mi córka zakrystiana w Sleisnegg o starym, chorym na umyśle wuju barona, który w czasie pełni księżyca chował się pod ołtarzem wiejskiego kościółka i tam przez całą noc klepał litanie. Miałem też w rękach Biblię, która należała do młodo zmarłej siostry barona. W Biblii tej ujrzałem kilka wyblakłych słów przerażających w swym bezsensie. "Podstępny księżyc wysy-sa ze mnie szpik" --- napisane tam było niewyrobionym dziewczęcym pismem. Czy nie jest dziwne, że to dziecko czuło się śmiertelnie zagrożone przez księżyc?

Zresztą ten atak --- bo niewątpliwie chodziło tu o regularnie powracające zachwiania równowagi psychicznej --- więc ten atak trwał owego wieczora tylko dwie godziny. Około jedenastej baron, zupełnie już spokojny, udał się na spoczynek. Nazajutrz rano, gdy siedzieliśmy przy śniadaniu, był znowu miłym, uprzejmym, niezbyt wybitnym austriackim arystokra-tą. Zna pan przecież ten typ ludzi?

W parę dni później rozmawiałem o tej sprawie z lekarzem kolejowym w Sleisnegg. Był to stary, mrukliwy pan, zupełnie schłopiały, ale nie pozbawiony pewnej wiedzy. Z rozbitą czaszką, zapaleniem płuc czy zwichniętą nogą nieźle sobie radził. Wypadek barona go nie interesował. "Co pan chce, istnieją gorsze urojenia. Słyszał pan o człowieku, który wyobraził sobie, że jest z porcelany?" --- Potem rzucił ordynarny, słony dowcip i tym samym sprawa przestała dla niego istnieć.

W ciągu następnych miesięcy byłem kilkakrotnie u barona. Przypominam sobie, że raz prosił, abym przyjechał, bo jeden z jego leśniczych miał nieszczęśliwy wypadek podczas pra-cy i wystąpił o odszkodowanie. Poradziłem mu ugodzić się z tym człowiekiem, nie mogłem dać innej rady. Baron był przerażony tym żądaniem, brakło mu całkowicie zrozumienia dla obowiązujących przepisów socjalnych. Z jakiej racji mam płacić --- wołał --- to pijak, awanturnik, zaniedbuje się w pracy, i tak zostałby zwolniony. Powiedziałem, że w sądzie mimo wszystko sprawę wygra, więc lepiej wypłacić mu jakieś nieduże odszkodowanie. Nie chciał o tym słyszeć. Wreszcie jednak ustąpił, pozornie w każdym razie; zastanowi się, musi najpierw porozmawiać z rotmistrzem, zapytać, jakiego jest o tym zdania. Ten rotmistrz to był jego najbliższy sąsiad, niejaki pan von Zsoltany, będzie o nim dalej mowa, proszę sobie zapamiętać to nazwisko.

Chciałem się pożegnać, ale nie puścił mnie, musiałem jeszcze zostać. Znowu wpadł w lepszy humor, opowiadał dowcipy o koniarzach i historyjki z czasów, gdy jego pułk stał garnizonem w Galicji. Było zaskakujące, jak po mistrzowsku opanował żargon.

Nie wiem, w związku z czym zaczął mówić o tarczy herbowej. Może w nagłym przej-ściu do tego tematu objawił się zbliżający atak. Herb barona przedstawiał srebrną tarczę księżyca i uzbrojone ramię, które ją rozbija ciosem topora. Jestem przekonany, że był to herb świeżej daty, gdyż heraldyka dawnych czasów nie miała takich emblematów, używała pro-stszych. Ale tę opinię zachowałem dla siebie. Wobec barona wyraziłem przypuszczenie, że herb pochodzi z okresu wypraw krzyżowych.

Baron zaprzeczał, srebrną tarczę księżyca w herbie wywodził z bretońskich baśni o czarownicach, robił jakieś mgliste aluzje... uderzyło mnie, że o księżycu mówi jak o istocie rodzaju żeńskiego.

Nagle zerwał się i podszedł do okna. Baronowa jeszcze nie wróciła. To go niepokoiło.

--- Już ciemno --- powiedział. --- Nie lubię, kiedy moja żona podczas pełni jeździ traktem. Są skrzyżowania w tej okolicy, na które w świetle księżyca padają niesamowite cienie. Konie się wtedy płoszą.

To prawda, tym razem niepokój barona nie był bezpodstawny. Właśnie w ten sposób przed dwoma laty uległa nieszczęśliwemu wypadkowi jego mała córeczka. Usiłowałem na-prowadzić go na inne myśli, ale nie udało mi się --- i nagle przyszedł atak.

Czy widział pan kiedyś, jak pies wyje do księżyca? Było to zupełnie podobne. Przecież dowiedzione jest, że księżyc oddziałuje w pewien sposób na niektóre zwierzęta i rośliny. Proszę zapytać kiedyś ogrodnika. Także na ludzi --- znam chłopki, które tylko w czasie przy-bierającego księżyca przycinają sobie włosy. No więc księżyc wprowadzał barona w trans. Stał z nieruchomym wzrokiem i mówił o księżycu --- chyba sam nie zdawał sobie sprawy z tego, co mówi.

--- On nas nienawidzi, on nas morduje. Nie ma przed nim ratunku. Moi poprzednicy bronili się, podejmowali walkę. Nadaremnie. Wszyscy zginęli w tej walce.

I znowu zaczął opowiadać stare dziwaczne historie z kroniki rodzinnej:

--- Moi przodkowie na pewno wiedzieli coś więcej niż ja o powiązaniach istniejących między losem rodu Sarrazinów a księżycem. Tajemnica zaginęła gdzieś w mroku stuleci. Olivier Sarrazin jeszcze ją znał; on wiedział, co robi, kiedy kazał ostrzeliwać księżyc pociska-mi artyleryjskimi. A Melchior Sarrazin, który rozsyłał po kraju heroldów z ludźmi, co świszcząc na piszczałkach i bijąc w kotły przyrzekali w jego imieniu żeglarzom cztery funty złota i na dodatek klejnoty i łańcuchy, jeśli zatopią ciężkie bloki skalne w oceanie, tam gdzie księżyc co wieczór wyłania się z wody, aby popełniać wciąż nowe zbrodnie.

Teraz zniżył głos do szeptu; pochylił się do mego ucha:

--- Czasami wydaje mi się, że w dzieciństwie znałem zagubioną tajemnicę owej nienawiści księżyca do nas. W ciągu sekundy wszystko staje się jasne, jakieś wspomnienie rozbły-skuje w pamięci i już mam słowo, którego wciąż szukam --- ale za chwilę zapada znowu w niepamięć i zostaje tylko strach: strach przed nieuniknionym, przerażenie...

Atak się wzmagał, był silniejszy niż poprzednim razem. Baron zaczął drżeć, twarz mu się wykrzywiła, na czole ukazały się krople zimnego potu, w spojrzeniu czaił się obłęd.

--- Zamordował mi dziecko. Wie pan o tym? --- krzyczał. --- Mnie też zamorduje. Ta judaszowska gęba na nocnym niebie, ten przeklęty żółty pysk mordercy.

W chwili kiedy byłem zupełnie bezradny --- daremnie dzwoniłem na służbę --- wtedy wreszcie, dzięki Bogu, nadeszła baronowa.

Nie mówiłem panu o baronowej? Nie wiem, czy była ładna, ale na pewno była niezwykła. Jak wyglądała: miała ciemne włosy i niebieskie oczy, co dodawało jej twarzy osobliwego uroku. Najpiękniejszy jednak był jej chód, miał w sobie coś płynnego, jak gdyby unosiła się nie dotykając stopą ziemi. Kiedy się z nią spotykałem, zawsze czułem się zmieszany.

Wystarczyło jedno spojrzenie, a już wiedziała, co się dzieje z baronem, i uczyniła to, co w tej chwili było konieczne: zamknęła przede wszystkim okiennice. Ja o tym nie pomyślałem. Potem ujęła rękę męża i zaczęła ją głaskać, otarła mu krople potu z czoła, a wszystko to bez słowa, z niesłychaną czułością i ciepłem. Baron uspokajał się powoli. Zamieniłem z nią spojrzenie, czułem, że jestem tu zbędny, nie zatrzymywała mnie.

Jakiś czas nie widywałem barona. Dużo podróżował, kilka miesięcy przebywał w stolicy. Stamtąd przywiózł ten instrument --- teleskop. Wydaje mi się, że w jakiejś światlejszej godzinie powziął decyzję wyparcia mistycznego urojenia o księżycu obrazem astronomicznej rzeczywistości. Wybrał do tego celu teleskop. Ale sprawy potoczyły się inaczej..

Pewnego razu spotkałem go tu w mieście, gdy opuszczał zakład ubezpieczeń od grado-bicia. Towarzyszyłem mu do starostwa. Rozmawialiśmy o sprawach, które przywiodły go do miasta. Nagle pogardliwym, lekceważącym gestem wskazał niebo.

--- Widział pan go kiedyś z bliska? --- zapytał bez przejścia, bez wstępu. --- Nigdy jeszcze, co? Nigdy. A ja kilkakrotnie --- uderzył się mocno w pierś --- ja go widziałem, tak jest. To złośliwe, występne, zorane niskimi namiętnościami oblicze, a okrągłe plamy na nim wyglądają jak ślady po ospie. Od góry do dołu zaś pomiędzy guzami i wrzodami przebiega cięcie, szerokie krwistoczerwone cięcie... --- Zatrzymał się, ujął mnie za rękę i szepnął z pełnym satysfakcji błyskiem w oczach: --- Jak gdyby cięcie toporem. --- I wybuchnął ostrym śmiechem. --- Spustoszony. Od tysiącleci wymarły. Kretyn wszechświata. Tak jest. --- Puścił moją rękę. Mijający nas ludzie oglądali się za nim ze zdziwieniem, ale on nie zwracał na to uwagi. --- Nie boję się już teraz, kiedy go poznałem. Nie, to minęło. Ale on... on się mnie boi, nie może znieść mojego spojrzenia. Ukrywa się, kiedy czuje skierowany na siebie teleskop, szarpie z lewej i prawej strzępy, chmur i piętrzy je przed sobą. A czasami, kiedy nie ma chmur, za którymi by się mógł skryć, pędzi zygzakiem po niebie, tak prędko, że ledwo mogę za nim nadążyć; I zawszeć znika w tym samym miejscu, zawsze w tym samym miejscu, tracę go z oczu za murem parkowym rotmistrza, między akacją a wiązami. Czego on tam szuka, czego chce? Zawsze w tym samym miejscu. Należałoby powiadomić Zsoltany'ego, że księżyc wałęsa się między jego drzewami. --- Był opętany tą myślą. --- Wyjechał gdzieś na Węgry, zostawił wszystko na łasce boskiej i nic go nie obchodzi. Nie wiem, kiedy wróci. Ale trzeba mu powiedzieć, że księżyc zawsze w tym samym miejscu... pomiędzy akacją i wiązami... Zsoltany powinien o tym wiedzieć...

Doszliśmy do starostwa. Może należało zwrócić urzędnikom uwagę na stan, w jakim się baron znajdował. Ale dopiero później przyszło mi do głowy, że powinienem był to zrobić. Prawdopodobnie jednak ludzie w starostwie nic szczególnego nie zauważyli, ponieważ żegnając się ze mną baron rozmawiał znowu zupełnie spokojnie i rozsądnie. Wtedy widziałem go po raz ostatni. W kilka dni później nastąpiła katastrofa.

Postaram się zrekonstruować przebieg wydarzeń, które doprowadziły do katastrofy. Nie mogę jednak ręczyć, czy wszystkie szczegóły będą zgodne ze stanem faktycznym.

O dziesiątej wieczorem baron stoi w wykuszu swego gabinetu. Skierował teleskop na nocne niebo, teraz czeka, aż się rozproszą chmury. Czuje w sobie niepokój; to coś więcej niż niepokój, to dzikie przerażenie. Myśli o swoich przodkach, którzy ulegli w tej walce. Księżyc jest perfidny, może już umyślił sobie, jaki rodzaj śmierci zada ostatniemu z długiego szeregu swych wrogów.

Chmury znikły. Walka się rozpoczyna. Tam oto jest księżyc, żółte oblicze mordercy nieruchomo wpatruje się w teleskop.

Ta sama gra co poprzedniego wieczora. Księżyc blednie widząc nakierowany na siebie teleskop. Baron obserwuje, jak wróg staje się niespokojny, przerażony, widzi, jak miota się na prawo i na lewo, jak chce się wymknąć spojrzeniu, które go prześladuje; teraz rezygnuje z walki, ucieka, pędzi zygzakiem po niebie. Nad parkiem pana von Zsoltany znika, już go nie widać, ukrył się pomiędzy koronami drzew.

Baron nie rusza się, walka nie jest jeszcze skończona.

Tym razem chce wykryć tajemnicę, chce się dowiedzieć, czemu księżyc ukrywa się zawsze w tym samym miejscu nad parkiem rotmistrza. Stoi i czeka, przesuwa szkła teleskopu po murze parkowym, czuje się jak Olivier Sarrazin, który z haubic strzelał do księżyca.

Wtem widzi nagle promień światła. To on się znowu ośmielił wyjść z ukrycia! Nie. To tylko oświetlone okno. Ale jakże to? Przecież rotmistrz wyjechał, w jego zamku nikt nie mieszka. Czyżby nagle wrócił?

Baron rozpoznaje rotmistrza przez teleskop. Więc pan Zsoltany wrócił, ale nie jest sam. Trzyma w ramionach jakąś kobietę, tuli ją do siebie, na jej ramionach igra światło księżyca.

Co to jest? Księżyc śmieje się na niebie. Zerka w stronę oświetlonego okna i śmieje się jak szalony. Cóż to znaczy? Księżyc się śmieje?...

Nie wiem, czy baron poznał swoją żonę, czy też odgadł prawdę. Krzyknął, przewrócił stół, dopadł drzwi, szarpnął je, już jest na schodach...

Nie. To było inaczej. Baron, jak się wydaje, opuścił dom pozornie zupełnie spokojny, przedtem zdjął ze ściany i ukrył pejcz używany do konnej jazdy.

Nie wiem, jak przedostał się przez mur parkowy. Służący rotmistrza go nie zauważył. Często opisywał mi potem, co zobaczył, gdy wtargnął do pokoju zaalarmowany odgłosem wystrzału.

Baronowa leżała nieprzytomna w ramionach pana von Zsoltany'ego. Rotmistrz stał oparty o ścianę. Na twarzy jego pałała krwawa pręga od uderzenia pejczem, w ręku trzymał kurczowo zaciśnięty rewolwer. Baron leżał na podłodze zalany krwią, z otwartymi ustami, kula rotmistrza trafiła go w arterię na szyi. Pałka, którą gdzieś schwycił po drodze, aby nią wyważyć drzwi, wypadła mu z ręki.

A wszystko oblane było srebrnym lśnieniem --- przez otwarte okno wpływało światło księżyca.

Taka jest historia barona Sarrazina; należy do pana, może pan z nią uczynić, co pan zechce. Nie sądzę, aby u was w stolicy ktokolwiek jeszcze pamiętał barona. Nie grał żadnej wybitnej roli ani jako polityk, ani jako człowiek światowy. Jeden jedyny raz nazwisko jego ukazało się w gazetach. Było to w roku 1908, gdy jechał konno pomiędzy panami Harrach i Ungnad-Weissenwolf w wielkim historycznym uroczystym pochodzie, którym arystokracja austriacka uczciła swego osiemdziesięcioletniego cesarza.

Przełożyła Maria Gero

HENRY S. WHITEHEAD

WARGI

Żaglowiec "Saul z Tawerny", hycel czarnych niewolników, pod kapitanem Łukaszem Martinem z Kartageny, rzucił kotwicę w porcie Świętego Tomasza, stolicy a zarazem głównego miasta duńskich Indii Zachodnich. Barkentyna z Martyniki, która znalazła się po zawietrznej stronie przybysza, wysłała łódź z pełną obsadą wioślarzy na ląd do kapitana po-rtu, aby prosić o zezwolenie na zmianę miejsca zakotwiczenia. Łódź Łukasza Martina płynęła zaledwie kilka kabli za Francuzem. Martin zawołał do starszego, oficera, gdy ten dobijał do brzegu:

--- Niech pan powie Lollikowi, że mogę się z wami zamienić miejscem. Proszę bardzo! Co wieziecie? Brandy? Zakupię sześć skrzyń.

Oficer barkentyny, Mulat z Wysp Francuskich, nie zwalniając tempa skinął mu głową przez ramię, notując zamówienie w zeszycie oprawnym w skórę. Postój w na pół osłoniętej przystani, bezpośrednio od zawietrznej hycla, nie należał do rozkoszy i trzeba było się spie-szyć, mimo zamówienia na brandy; któro miało złagodzić pretensje.

--- Proszę bardzo, kapitanie --- odpowiedział sztywno.

Martin dobił do brzegu, gdy porucznik z Martyniki skręcał za rogiem na lewo i zniknął w kierunku kapitanatu portu. Martin wykrzywił się pogardliwie, mamrocząc do siebie:

--- Ważniak! Po angielsku gada, bo tak gadają na Wyspach, ale myśli po francusku. Ważny ważniak! A twojego dziadunia na pewno przywieźli na takim samym hyclu czarnu-chów jak mój! Nadęty ważniak.

Kiedy Martin dotarł do rogu, za którym zniknął pierwszy oficer, spojrzał w ślad za nim, a następnie przez niewielkie wzniesienie skierował się w prawo. Wyszedł na ląd dla załatwie-nia sprawy w forcie. Miał zamiar wyładować towar, lub choćby część, jeszcze tego samego wieczoru. Kolonii brakowało rąk do pracy w polu. Przy pomocy wojska z Martyniki, oddzia-łów francuskich oraz hiszpańskich z najbliższego sąsiedztwa z Puerto Rico opanowano krwa-we rozruchy na podległej Wyspie Świętego Jana. W wyniku tych wspólnych represji w 1833 roku zginęło wielu niewolników.

Dlatego też bez trudności zezwolono Łukaszowi Martinowi na wysadzenie na ląd jego ładunku, a że był zadzierżystym jankesem, który nie zasypiał gruszek w popiele, już na cztery uderzenia w dzwon popołudniowej wachty otwarto luki, a pokład "Saula z Tawerny" zaroił się od zakutych w kajdany Murzynów. Miał się odbyć ceremoniał mycia.

W ostrym blasku popołudniowego lipcowego słońca nad osiemnastym równoleżnikiem północnej szerokości zlewano oślepioną i stłoczoną ciemnoskórą ciżbę ludzką wiadrami mydlin, szorowano szczotkami o krótkich rękojeściach i opłukiwano wodą z innych wiader. Łodzie pełne Murzynów otoczyły statek, aby przyglądać się kąpieli. Trzeci oficer, odkome-nderowany w tym celu, klnąc nie dopuszczał ich zbyt blisko.

Przy siedmiu dzwonach szorowanie zostało zakończone i przed zachodem słońca barki stanęły sznurem przy statku w celu przewiezienia czarnych przeznaczonych do wysadzenia na ląd. Każdej broniło dwóch duńskich gendarmes, uzbrojonych w muszkiety z zatkniętymi bagnetami. Ci nowo schwytani niewolnicy mieli uzupełnić grono robotników na plantacjach na Świętym Janie po drugiej stronie Wyspy Świętego Tomasza.

Wyładowywanie zaczęło się o zmroku przy świetle latarek. Wszyscy zainteresowani bacznie pilnowali, aby nikt nie mógł uciec skacząc z pokładu. Kontroler z wybrzeża liczył czarnych, gdy schodzili ze statku na barki, które w miarę zapełniania się odpływały ku przystani, dzięki innym niewolnikom, gnącym się nad sześcioma wielkimi wiosłami w każdej z tych ciężkich, grubo ciosanych, pękatych łodzi.

W ostatniej grupie stłoczonych czarnych ciał znajdowała się kobieta bardzo wysoka i szczupła z czarnym jak węgiel noworodkiem na rękach. Stała nieco na uboczu, w pewnej odległości od niskiego relingu przy przednim pomoście, nucąc cicho dziecku. Łukasz Martin, zniecierpliwiony wyładunkiem, zbliżył się od tyłu i ciął po jej cienkich kostkach rzemieniem ze skóry nosorożca. Kobieta nawet nie drgnęła, obejrzała się tylko i wymamrotała cicho parę sylab w dialekcie Eboe. Martin pchnął ją na tłum czarnych i z grubiańskim wyzwiskiem uderzył po raz drugi po jej chudych nogach.

Kiedy przechodził za jej plecami, odwróciła się bardzo spokojnie i miękko, oparła lekko głowę na jego ramieniu i szepnęła mu coś do ucha. Gest był tak łagodny, że mógł wydawać się pieszczotą, ale przekleństwo uwięzło mu w gardle. Podniosła głowę, a on ryknął z bólu. Chwycił się za ramię, wypuszczając z ręki bat, który potoczył się ze stukiem po pokładzie. Kobieta, przytrzymując dziecko, zręcznie wsunęła się w tłum czarnych, który oddzielił ją od Martina. Ten, skacząc na jednej nodze, wyrzucił z siebie potok najordynarniejszych wymysłów; po czym nie przestając kląć pognał do swej kajuty po środek odkażający. Zapomniał całkowicie o zemście w przesądnym strachu przed okropnościami, które mogą mu się przydarzyć, jeśli natychmiast nie opatrzy ohydnej rany pod lewym uchem, gdzie czarna kobieta wbiła swoje mocne, białe i lśniące zęby.

Gdy wyszedł na pokład po dziesięciu minutach z raną zalaną kali hipermanganicum, tymczasowo zabezpieczoną czystym opatrunkiem, ostatnia barka, pchana siłą swych sześciu wioseł, była już w pół drogi do brzegu, a urzędnik państwowy z fortu czekał z workiem monte i parą gendarmes do ochrony. Razem z urzędnikiem zeszli pod pokład, zostawili gendarmes przed drzwiami kajuty, a sami przy butelce mocnego rumu, każdy nad swym kieli-szkiem, przez dobrą godzinę kalkulowali, dodawali i liczyli pieniądze.

Gdy dzwon uderzył dwa razy, "Saul z Tawerny", wykorzystując wieczorny pasat, wypłynął w blasku księżyca przez wyjście z basenu portowego w kierunku Norfolku w Wirginii, skąd --- pusty już --- miał wrócić w górę wybrzeża do portu macierzystego w Bostonie w Massachusetts.

Mimo że wyprowadzenie statku z bezpiecznego właściwie portu Świętego Tomasza nie było skomplikowane, dopiero o północy zostawili za lewą burtą latarnię morską w Culebra i Martin szyper, po spełnieniu wszystkich swoich obowiązków, mógł zejść do siebie. Rana na szyi ćmiła boleśnie, wezwał więc Mateusza Pounda, swojego pierwszego oficera, aby ją przemył jeszcze raz hipermanganicum i opatrzył jak należy. Była w zbyt niedostępnym miejscu --- niech szlag trafi czarną dziwkę! --- żeby mógł sam sobie zrobić opatrunek.

Kiedy Martin stękając z bólu zdjął koszulę i oderwał tymczasowy opatrunek, zaschnięty już i zlepiony zakrzepłą krwią, która wysączyła się ze straszliwej rany, Pound na widok tego ohydztwa zbladł i wymamrotał coś pod nosem.

Odtąd Martin, rezygnując z pomocy, sam opatrywał ranę, aby nie oglądać pobladłej twarzy swojego oficera na widok jego szyi.

Mało spał tej pierwszej nocy, ale to częściowo i z powodu transakcji, którą ubił z tymi duńskimi kutwami. Brakowało im czarnych ciał na owej pagórkowatej Wyspie Świętego Jana, które by zraszały potem ich trzcinę cukrową. Mógłby pozbyć się całego ładunku, ale to, niestety, było wykluczone. Z powodu wyjątkowo długotrwałego rejsu z Kartageny przez Morze Karaibskie oraz upałów, zostało mu zaledwie dosyć towaru, aby wywiązać się ze zo-bowiązania i dostarczyć zamówioną liczbę głów do Norfolku. A chętnie byłby wypróżnił --- żeby ich cholera! --- całą swoją ładownię i wziął kurs wprost na Boston. Miał się żenić na drugi dzień po przybyciu. Gorąco pragnął znaleźć się w domu, toteż "Saul z Tawerny" płynął pod pełnymi żaglami, wykorzystując niezawodne na tej szerokości pasaty.

Niemniej rana rwała i nękała, więc nie mógł sobie znaleźć wygodnej pozycji. Klnąc przewracał się z boku na bok do późna tej upalnej nocy. Dopiero nad ranem zmorzyła go wciąż jednak przerywana drzemka.

Kiedy, obudził się i ostrożnie podciągnął na rękach do pozycji siedzącej, cała ta strona szyi i ramienia była narastającą wciąż udręką. Nie mógł schylić głowy ani początkowo poruszać nią z boku na bok. A i ubieranie okazało się torturą, chęć jakoś dał temu radę. Chciał obejrzeć, jak ugryzienie wygląda, ale ponieważ nigdy nie golił się podczas podróży, w kajucie nie miał lustra. Ostrożnie przemył chore miejsce, rumem, co rozjątrzyło ranę, więc znowu zaczął kląć. Gdy wreszcie był gotów, wyruszył na pokład; przeszedł obok stewarda, który w salonie kapitańskim nakrywał stół do śniadania. Wydawało mu się, że steward dziwnie jakoś na niego spojrzał. Zrozumiałe! Ból na szyi zmuszał go do chodzenia bokiem, niczym krab. Kazał rozwinąć górne żagle, a gdy zamocowano liny, wrócił do siebie na śniadanie.

.Późnym popołudniem, mimo że statek płynął z szybkością więcej niż zadowalającą i do Bostonu, do Lidii Farnham, zbliżyli się o szmat drogi, wpadł w tak diabelski humor, że wszyscy na statku w miarę możności schodzili mu z oczu.

Nie pełnił nigdy nocnych wacht, które dzielili między siebie jego trzej oficerowie, więc po samotnej kolacji, spożytej przy akompaniamencie licznych wyzwisk. pod adresem stewarda, dziś bardziej niż zazwyczaj niezręcznego, poszedł do kajuty, zdjął koszulę i podkoszulek, po czym dokładnie natarł zaognione miejsce olejem kokosowym. Ból rozciągał się teraz wzdłuż lewego ramienia aż po łokieć i wtargnął we wszystkie wiązania szyi, której mięśnie pulsowały i piekły potwornie.

Zabieg przyniósł mu pewną ulgę. Przypomniał sobie, że kobieta coś wymamrotała. Nie! Nie było to w języku Eboe, odmianie lingua franca, którą posługiwano się, gdy handlarz nie-wolnikami musiał porozumieć się z bydłem ludzkim. Widocznie użyła jakiegoś dziwacznego dialektu przybrzeżnego, a może plemiennego. Nie pochwycił tego i nie domyślał się sensu, choć tych kilka sylab musiało nosić ziarno czegoś złowieszczego. Mimo że ich nie rozumiał, przypomniał sobie niejasno rytm i melodię tych sylab. Wciąż przeklinając, znękany, storturo-wany, położył się i tym razem niemal natychmiast zasnął.

A we śnie słyszał znowu owe sylaby szeptane do lewego ucha, słyszał je wciąż i wciąż w koło, ale teraz, we śnie, sens ich pojmował. Kiedy obudził się na czwarty dzwon po północy, kołyszący się blask księżyca wlewał się szeroką strugą przez iluminator. Zimny pot wsiąknął lepką wilgocią w jego poduszkę, zastygł kroplami w oczodołach i zmoczył zmierzwioną brodę.

Rozpalony gorączką od stóp do głowy, wstał i zapalił świecę w latarce przy kompasie, wściekły, że przez własną głupotę nie postarał się w ciągu dnia o lustro. Młody Summer, trzeci oficer, golił się. A także jeden czy dwu ludzi w forkasztelu. Na pewno są lustra na statku. Jutro postara się o jedno z nich. Co wypowiedziała ta kobieta --- jakie sylaby? Wstrząsnął nim dreszcz. Nie mógł sobie przypomnieć. Po co miałby sobie przypominać? Bzdura, murzyński bełkot. Bez znaczenia. Zwykły wybryk czarnej bestii. Wszyscy oni są tacy sami. Powinien był obedrzeć ją ze skóry. Ugryzła go! No, trudno, choć jest to bolesne, na pewno zagoi się, zanim wróci do Bostonu, do Lidii.

Z dużym wysiłkiem, bowiem cała jego lewa strona była sztywna i obolała, wdrapał się z powrotem do koi i zdmuchnął światło przy kompasie. Cholerny knot. Smród ohydny. Powinien był poślinić palce i zdusić nimi knot. Jeszcze wciąż dymił.

I znowu te sylaby --- bez końca, od nowa i od nowa. A teraz, kiedy spał i zdawał sobie sprawę z tego, że śpi i że nie będzie w stanie odtworzyć ich sensu na jawie, r o z u m i a ł, c o o z n a c z a ł y. Śpiąc, we śnie pogrążony, rzucał się po koi z boku na bok, a zimny pot spływał tłustym strumykiem w jego gęstą brodę.

Obudził się wczesnym świtem w na pół uświadomionym przerażeniu. Okazało się, że nie może. się podnieść. Ból przeszywał całe ciało, jak gdyby obito go i obdarto ze skóry. Jedna z butelek brandy, dostarczonych przez barkentynę z Martyniki, otworzona, gdy opuszczali port Świętego Tomasza, stała w jego zasięgu. Choć przeżywał katusze, złapał ją prawą ręką, wyrwał zębami korek i wciągnął jednym haustem zapierający dech wielki łyk mocnego spirytusu. Poczuł w całym ciele płynny, złoty ogień. No, trochę lepiej! Jeszcze raz podniósł butelkę do ust i odstawił ją na miejsce do połowy opróżnioną. Z ogromnym wysiłkiem spróbował wytoczyć się z koi. Nie udało się; opadł bezsilnie, a w głowie mu szumiało, jakby w niej huczał rój rozwścieczonych pszczół.

Leżał teraz na wpół przytomny, a bezkształtna groza rosła w nim całym, w jego głowie, w duszy i w ciele. Wewnątrz kotłowało się i roiło, jakby coś się weń wessało i pęczniało w jądrze pulsującego bólu, w wielkim mięśniu szyi po lewej stronie.

W godzinę później tak go znalazł steward, gdy nieśmiało, po kilkakrotnym pukaniu do drzwi salonu kapitańskiego, na które nie otrzymał odpowiedzi, odważył się uchylić je na szerokość szpary. Natychmiast je ostrożnie zamknął i pobladły pobiegł odszukać Pounda, pierwszego oficera.

Pound, po naradzie z drugim oficerem Summerem, udał się za stewardem do salonu, z którego było wejście do kajuty kapitana. Tam, choć nie brakło mu zazwyczaj swady, zawahał się. Nikt na statku "Saul z Tawerny" nie ośmielił się sam zbliżyć do kapitana Łukasza Martina. Pound, tak jak uczynił to przedtem steward, uchylił drzwi, zajrzał przez szparę, a następnie wszedł do kajuty zamykając je za sobą.

Martin leżał na prawym boku z kołdrą zsuniętą po pas. Spał w podkoszulku, wyraźnie widać było lewą stronę szyi. Pound patrzał długo na ranę, zbielały jak kreda, a ręce i usta zaczęły mu się trząść. Po chwili wyszedł cicho, zamykając za sobą drzwi po raz wtóry. Pogrążony w myślach, wrócił na pokład. Odszukał młodego Summera i rozmawiał z nim przez dobre kilka minut. Następnie Summer udał się do swojej kajuty, a gdy znów wszedł na górę, rozejrzał się ukradkiem na wszystkie strony. Widząc, że nikogo nie ma, wyciągnął spod marynarki przedmiot mniej więcej dwa razy większy od dłoni i rozglądając się znowu, by się upewnić, że nikt go nie widzi, wyrzucił za burtę. Coś łysnęło w jaskrawym porannym słońcu, obracając się w powietrzu, zanim morze pochłonęło je na zawsze. Było to małe lusterko do golenia.

Gdy przed południem uderzono cztery razy w dzwon, Pound jeszcze raz podążył do kajuty kapitana. Tym razem głos Martina odpowiedział na jego dyskretne pukanie; słaby głos zapraszał do środka i oficer wszedł do salonu. Martin leżał teraz na plecach, a jego lewy bok niewidoczny był od drzwi.

--- Jak się pan czuje, panie kapitanie? --- zapytał Pound.

--- Lepiej --- mruknął Martin. --- To cholerstwo! --- wskazał prawym kciukiem na lewą stronę szyi. --- Rano udało mi się zasnąć. Dopiero się obudziłem. Przed chwilą. Czuję się lepiej. Myślę, że najgorsze mam za sobą.

Zapadło milczenie. Wydawało się, że nie mieli już sobie nic do powiedzenia. Wreszcie Pound przestąpił parę razy z nogi na nogę, poskubał sobie palce i zaczął zdawać sprawę ze szczegółów rejsu. Był to zawsze najskuteczniejszy sposób, aby pozyskać uwagę Martina. Kapitan odpowiedział mu i Pound wyszedł.

Martin mówił prawdę twierdząc, że jest mu lepiej. Obudził się z uczuciem, iż najgorsze ma poza sobą. Rana bolała jeszcze okropnie, mimo to złe samopoczucie nieco ustąpiło. Wstał powoli, ubrał się w mundur i przez drzwi salonu zażądał kawy.

Gdy jednak dziesięć minut później ukazał się na pokładzie, twarz miał ściągniętą i wynędzniałą, a w oczach coś, co zmuszało marynarzy do milczenia. Zrobił przegląd statku, normalną codzienną inspekcję poranną na sześć dzwonów, ale myśli miał zaprzątnięte czym innym, a jego zainteresowanie sprawami statku, zawsze intensywne, tego dnia było zdawko-we. Choć świdrujący ból nieco się zmniejszył i wydawał się ustępować, jakby zajęcia na pokładzie stały się nań odtrutką, bez przerwy brzmiały mu w uszach owe ostatnie sylaby, sylaby wyszeptane do lewego ucha, gdy głowa kobiety spoczywała przez moment na jego ramieniu; te sylaby, które nie były wypowiedziane w gwarze Eboe. Tak jak gdyby bez przerwy powta-rzano mu je do ucha naprawdę, a nie tylko w imaginacji. Nieokreślone sylaby wokół słowa l'kundu, które dominowało i dudniło coraz mocniej w jego świadomości.

--- Jeszcze mi się śni... --- mruknął do siebie, schodząc do kajuty po zakończeniu porannej inspekcji, na pół godziny przed południem.

Nie powrócił na pokład, aby uchwycić kulminację słońca. Siedział nieruchomo w swo-jej kabinie, wsłuchując się w to, co szeptano mu w kółko i bez przerwy do lewego ucha, ucha nad zranionym mięśniem szyi.

Taka nieruchawość to coś zupełnie ekstra u naszego ryczącego bawoła, pomyślał jego steward. Ale zrozumienie sytuacji przekraczało jego możliwości. Przypuszczał, że to bolesna rana tak nadwątliła nerwy kapitana i w tym intuicyjnie miał rację. Jednak jego prymitywna mentalność niezdolna była ująć sprawy głębiej. Nie uwierzyłby, a raczej zadrwił pogardliwie, gdyby mu wyjaśniono, jaka jest przyczyna niezwykłego milczenia i bezruchu jego pracodawcy. Kapitan Łukasz Martin po raz pierwszy w swojej karierze kroczenia po trupach do celu --- bał się.

Podczas południowego posiłku jadł niewiele i od razu powrócił do siebie. Jednak pra-wie natychmiast wyszedł ze swej kajuty trapem na rufę. "Saul z Tawerny" niemal w pełnym ożaglowaniu sunął szparko z szybkością dobrych dwunastu węzłów. Martin, jak każdy prawdziwy marynarz, gdy wkroczył na pokład, przede wszystkim spojrzał ku górze, ale zaraz opuścił swoje, zdawało się, niewidzące oczy, a młody Summer salutując mu pomyślał, że patrzą one jakby do wewnątrz.

--- Proszę o pożyczenie mi lustra --- powiedział Martin spokojnie.

Młody Summer drgnął, a krew uciekła mu z twarzy. Oto stało się to, przed czym przestrzegał go Pound. Dlatego właśnie wyrzucił lustro za burtę.

--- Przykro mi, panie kapitanie. Nie mam go w tym rejsie. Zapodziało się gdzieś, kiedy wypłynęliśmy z portu Św. Tomasza. Nie mogłem się dziś ogolić. --- Na dowód młody oficer potarł opaloną ręką jednodniowy zarost na niebrzydkiej, ale znamionującej słaby charakter twarzy.

Spodziewał się wściekłego ryku furii. Tymczasem Martin jakby w roztargnieniu skinął tylko głową i poszedł dalej. Summer patrzał w ślad za nim z zaciekawieniem, gdy spostrzegł nagle, iż kapitan zmierza do luku wiodącego na dół do forkasztelu załogi.

Do licha! Dave Sloane da mu swoje! Młody Summer pobiegł natychmiast odszukać Pounda, aby mu powiedzieć, że zapewne za chwilę kapitan będzie miał lustro. Był niezmiernie ciekaw, dlaczego to jego starszy kolega zwrócił się doń z niezwykłym żądaniem wyrzu-cenia lustra. Usłuchał, ale chciał wiedzieć, co się za tym kryje. Pound powiedział mu tylko, że kapitan nie powinien zobaczyć rany, która znajduje się tak wysoko na szyi, iż bez lustra nie można jej dojrzeć.

--- A jak wygląda? --- ośmielił się zapytać.

--- Jest taka jakaś sina --- odpowiedział Pound z namysłem. --- Fiołkowata. Wygląda jak... wargi Murzyna!

Po powrocie do salonu Martin zamknął drzwi od kajuty i zaczął ściągać z siebie koszulę. Nie zdążył się rozebrać, bo go wezwano na pokład. Nerwowo, niemal speszony, jak gdyby przyłapano go na czymś wstydliwym, poprawił z powrotem koszulę i wdrapał się po trapie. Przez dwadzieścia minut Pound rozmawiał z nim o sprawach statku. Martin wydał polecenia obojętnym, tak zaskakującym dla jego otoczenia głosem i ponownie udał się do siebie.

Lusterko, które pożyczył od Sloana w forkasztelu, znikło z umywalki. Przeszukał z wysiłkiem całą kajutę, ale nie znalazł go. W normalnych warunkach wyzwoliłoby to burzę wściekłych wymysłów; teraz, jakby bezbronny, usiadł i zaczął rozglądać się po salonie niewidzącymi oczami. Uszy jego jednak słyszały. Głos przemawiał teraz po angielsku. Już nie był to murzyński bełkot sylab zgrupowanych wokół jednego wyraźnego słowa l'kundu. Głos w jego lewym uchu rozkazywał natarczywie, z mocą, wciąż to samo powtarzając. "Za burtę" --- mówił głos bez przerwy, raz za razem --- "za burtę!"

Siedział tak długo w wyzywająco jaskrawym blasku południa, odbitym od białych ścian salonu. Twarz, której nikt tu nie mógł podglądać, miał ściągniętą, wymizerowaną, poszarzałą. Po godzinie wstał i nie spiesząc się, ruchem niemal ukradkowym, zaczął ściągać z siebie koszulę.

Zdjął ją, położył na koi, zsunął cienki podkoszulek i powoli, niepewnie, sięgnął prawą ręką do rany na szyi. Dłoń pełzła nieśmiało, aż oblał go zimny pot i zrobiło mu się słabo. Wreszcie myszkujące palce wymacały czułe, obolałe obrzeże, zbadały je i dotknęły samej rany...

To Pound znalazł go dwie godziny później na ziemi. Skurczony, ledwie się mieścił na wolnym skrawku podłogi w kajucie; był obnażony po pas, nieprzytomny w omdleniu.

To Pound, twardy, stary Pound podciągnął z trudem wielkie cielsko kapitana, który był zwalistym mężczyzną --- miał sześć stóp wysokości --- i wepchnął je na krzesło. Wdział przez głowę podkoszulek i odrzuconą koszulę. Potem wlał brandy w posiniałe usta. Robił, co mógł, aby go ocucić: a to brandy, a to rozcieranie i klepanie wielkich bezwładnych przegubów rąk. Dopiero po półgodzinie powieki kapitana Łukasza Martina zadrgały i olbrzym z wolna wrócił do przytomności.

Ale odpowiedzi na kilka krótkich pytań Pounda wydały się od rzeczy i niezrozumiałe. Jak gdyby Martin nie jemu, lecz komuś innemu odpowiadał.

--- Tak, tak, dobrze --- mówił znużonym głosem i znowu: --- dobrze.

Dopiero teraz pierwszy oficer przyjrzał mu się uważniej i ze zdumieniem spostrzegł krew na palcach prawej ręki; wziął ją z poręczy fotela, wielką, ciężką, teraz bezwładną.

Trzy środkowe palce krwawiły widać od jakiegoś czasu. Krew skrzepła już i zaschła. Pound uniósł rękę, przyjrzał się jej w zachodzącym słońcu i stwierdził, że palce były bestia-lsko ucięte, a raczej wyglądały jakby u p i ł o w a n e, jak gdyby zęby piły, które je darły i zmiażdżyły, poszarpały także i kość. Potworna rana.

Pound drżąc na całym ciele chwycił niepewnie skrzynkę z lekami, rozpuścił w misce kali, przemył bezwładną rękę i obwiązał. Przemawiał do Martina kilka razy, ale oczy kapitana utkwione były w przestrzeń, a uszy głuche na głos oficera. Raz czy dwa kiwnął głową potakująco i zanim stary Pound wyszedł, usłyszał, że Martin, siedząc bezwolnie, tak jak go posa-dził, wymamrotał: "Tak, tak, dobrze --- dobrze".

Przed wieczorem, zanim zadzwoniono cztery razy, Pound odwiedził go znowu. Siedział tak samo, skurczony i apatyczny.

--- Zje pan kolację, kapitanie --- zaproponował. Martin nie podniósł oczu. Jego usta jednak poruszyły się, kiedy Pound nachylił się nad nim, usłyszał:

--- Tak, tak, tak --- mówił Martin. --- Dobrze, tak, dobrze...

--- Kolacja już na stole, panie kapitanie --- zachęcił Pound, ale odpowiedzi nie otrzymał, więc wymknął się, zamykając za sobą drzwi.

--- Kapitan jest chory, Maguire --- powiedział Pound do małego stewarda. --- Lepiej zbierz to wszystko ze stołu i odnieś do kambuza.

--- Odnieść do kambuza! --- przytaknął steward, zdziwiony, ale zgodnie z rozkazem zabrał się do uprzątnięcia kolacji.

Pound poczekał, aż skończy, wyszedł za nim na pokład i sprawdził, czy zastosował się do polecenia. Następnie cicho powrócił.

Zatrzymał się przed drzwiami salonu i począł nasłuchiwać. Wewnątrz ktoś coś mówił, ktoś drugi poza szyprem --- niski głos, jakby Murzyna, ale bardzo cichy; niski i gardłowy, i ledwie słyszalny; może głos młodego chłopca albo... kobiety. Pound słuchał zdumiony z uchem przy drzwiach. Były zbyt grube, aby mógł zrozumieć, co mówiono, jednak brzmiało to... powtarzające się dźwięki: głos kapitana na zmianę z cichym gardłowym głosem... brzmiało to jak rozmowa, jak pytanie i odpowiedź, pytanie i odpowiedź. Nie mieli chłopca na statku. Kobiet można by naliczyć parę tuzinów, wszystkie jednak zamknięte na dole w cu-chnącej ładowni. Poza tym kapitan... Nie mogła tam być z nim żadna kobieta. Ani kobieta, ani nikt inny nie mógł tam wejść. W salonie znajdował się tylko kapitan, kiedy Pound wychodził stamtąd piętnaście minut wcześniej. Ani na chwilę nie stracił zamkniętych drzwi z pola widzenia, mimo to... Wsłuchiwał się tym intensywniej, zaskoczony przedziwną zagadką.

Pochwycił intonację słów Martina, tę samą intonację --- pojął to instynktownie --- co w okruchu zdania powtarzanego jak w malignie, gdy bandażował okaleczone palce. Te palce! Wzdrygnął się. "Saul z Tawerny" zaprawdę był piekielnym statkiem! Któż wiedziałby o tym lepiej od niego, który podczas licznych rejsów sam w dużej mierze przyczynił się do tej ponurej reputacji, ale --- to! To zalatywało autentycznym piekłem.

--- Tak, tak, dobrze. Tak, dobrze --- podobny zaśpiew, melodia, powtarzane tam teraz w różnych odstępach czasu; a potem gardłowy cichy głos. Dwa głosy na zmianę, wciąż to jeden, to drugi. Nie było przerw w tym dziwacznym dialogu.

Nagle rozmowa urwała się. Jakby zasunięto dźwiękoszczelną kotarę. Pound wyprostował się, odczekał chwilę i zastukał.

Drzwi nagle otworzyły się od wewnątrz i kapitan Łukasz Martin, z oczami szklistymi, nic nie widzącymi, wyszedł, a Pound go przepuścił. Kapitan stanął pośrodku salonu rozglądając się, choć oczy miały nadal ów niewidzący wyraz. Po chwili ruszył bez namysłu do trapu. Miał, jak się zdawało, zamiar wejść na pokład. Ubranie na nim wisiało, koszula ściągnięta na bok, spodnie poszargane o podłogę, na której leżał, i pogniecione, gdy siedział wciśnięty na małym krześle, na które go Pound wciągnął.

Pound podążył za nim po trapie.

Na pokładzie kapitan podszedł do lewej burty, stanął przy relingu i patrzał wciąż jeszcze takimi samymi niewidzącymi oczami na grzywacze. Ściemniło się już. Właśnie zapadł zmierzch subtropiku. Na statku panowała cisza, słychać było tylko szum wody spod ostrego dzioba, prującego z szybkością dwunastu węzłów fale północnego Atlantyku, w drodze do Wirginii.

Nagle Pound poderwał się do skoku i pochwycił Martina. Kapitan wdrapywał się na reling. Samobójstwo, to o to chodziło --- te głosy!

Przeszkoda na drodze do tego, co wydawało mu się jego własnym zamiarem, zerwała pęta apatii Martina. Był już mężczyzną w średnim wieku, rozkazywał przez całe swe życie i we wszystkim kierował się własną tylko wolą. Nigdy nikt mu się nie przeciwstawił, nigdy nie napotkał opozycji, na własnym statku uśmiercał ją w zalążku bawolim rykiem i ciężką pięścią.

Runął na swego oficera, aż zwarli się w długim, rozpaczliwym a milczącym uścisku. Pokład oświetlało z dołu nikłe światło z kajuty kapitana i, przez iluminatory nad pokładem, światło wielkiej lampy kompasowej.

W tych bezgłośnych śmiertelnych zapasach, gdy Pound starał się odciągnąć kapitana jak najdalej od relingu, a kapitan raził go bezładnie wściekłymi ciosami na prawo i na lewo, wielka płachta białej koszuli została w garści Pounda, obnażając szyję i lewe ramię Martina.

Pound zwolnił chwyt, puścił, skulił się i zatoczył w tył, zakrywając twarz, by potworna ohyda, którą ujrzał, nie wysadziła mu oczu z orbit.

Tam bowiem, gdzie koszula została wydarta i odkryła bok szyi Martina, widać było parę czarnosinych, w pełni ukształtowanych warg. Gdy Pound, wstrząśnięty, patrzał ze wstrętem, wargi otwarły się i w głębokiej jamie ustnej ukazały się wielkie, błyszczące zęby afrykańskie, spomiędzy których --- zanim przed tym odrażającym widokiem zdążył ukryć twarz w dłoniach --- wysunął się długi różowy język i oblizał wargi.

A gdy stary Pound, dygocąc do samego szpiku kości, zmrożony potwornością złowró-żbnego znaku na tym pokładzie tak ciepłym od pulsującego oddechu pasatu, oprzytomniał ostatecznie, aby spojrzeć tam, gdzie kapitan "Saula z Tawerny" walczył z nim przy relingu, miejsce widniało puste i nawet nie było śladu po Łukaszu Martinie na fosforyzującej pianie kilwateru "Saula z Tawerny".

Przełożyła Joanna Gorczycka

JEAN RAY

KUZYN PASSEROUX

Jo Gellert wstał we Wstępną Niedzielę w nieco lepszym humorze niż zazwyczaj. Wielki Post rozciągał się przed nim czterdziestodniową kwarantanną przetykaną suchymi pasztetami z ryby i cienkimi gulaszami.

Bo czymże się miał zajmować ten zażywny młodzian w niewielkiej nadmorskiej mieścinie, wilgotnej i wciąż smaganej wiatrami, rozedrganej dzwonami od jutrzni po kompletę, jak nie oddawać się rozkoszom stołu?

Zwykle po przebudzeniu dolatywała doń zmieszana z wesołym bulgotaniem czajnika sycząca woń smażonych jajek, ale w tych dniach świętej wstrzemięźliwości wiedział, że na lnianej serwecie czeka na niego tylko filiżanka kwaśnego mleka, kromka przaśnego chleba i nie słodzony kompot.

Dzisiaj, w niedzielę, surowy ów reżim miał się nieco rozluźnić, gdyż poprzedniego dnia wieczorem dostrzegł kątem oka w ciemnej czeluści spiżarni tragiczną sylwetę świeżo oda-rtego ze skóry królika, którego krwawe członki rozcapierzały się na białych drewienkach.

Umył się byle jak smrodliwym jakimś mydłem, opłukał się zastałą, tłustą deszczówką, zszedł po kilku drewnianych, wystrzępionych stopniach, wspiął się na parę innych, takich samych, przemierzył długi korytarz i znów po schodach w dół, by wreszcie poczuć się raźniej w olbrzymiej jadalni na parterze.

Raz jeden, przed wielu, wielu laty, odbył krótką podróż do Paryża, gdzie pewien mentor w sutannie oprowadził go spiesznie po kościołach i muzeach. W Luwrze stanął przed obrazem Rembrandta Filozof w rozmyślaniach wykrzykując:

--- Ależ on namalował naszą jadalnię!

Był to jedyny ślad, jaki pozostawił w jego pamięci Paryż, i przypominał to sobie z lubo-ścią, rozglądając się po tym obszernym swojskim pomieszczeniu.

Pierwszy plan tonął cały w cieniach i półcieniach; tylko w głębi wychodzące na ulicę okno wyrzynało się prostokątem gwałtownej jasności z gęstych mroków pokoju.

Kręte schody, po których tu był zszedł, wspinały się spiralą ku niebotycznym zda się wysokościom; za nimi otwierał się krótki korytarz zamknięty drewnianą balustradką, gdzie niepotrzebne podpory wspierały dziwaczne supraporty, co tam nie wiadomo skąd się wzięły, bez żadnej w każdym razie architektonicznej racji.

Na wspaniałym stole z wyświeconego dębu oczekiwało go śniadanie nie tak spartańskie jak zazwyczaj: kawa z mlekiem, parę szarych krewetek, kilka kromeczek ciemnego chleba skąpo posmarowanych masłem, odrobina galaretki z pigwy.

Nie wzgardziwszy żadną okruszynką podanego mu śniadania, jął sobie wyobrażać rozkład swych niedzielnych zajęć: msza w kościele świętego Jakuba, potem wizyta grzeczno-ściowa, ale i przyjacielska zarazem u pana Plas, parafialnego skarbnika, który pomimo postu poczęstuje go szklaneczką wina; obiad złożony z królika w szalotkach i cytrynowego sufletu na deser. Nieszpory: podwieczorek ze słodkich sucharków na podstawie specjalnego zezwole-nia diecezjalnego. Salutacja: wist po jednym su za lewą u ciotki Matyldy, po czym kolacja, której kompozycja znów zależna była od kaprysu służącej. I tak też dzień mu przeszedł.

Wygrał piętnaście su w wista ku wielkiemu żalowi niejakiej pani Corneels, która wyna-grodziła sobie stratę pożerając niezliczone ilości anyżowych ciasteczek i popijając je kruszo-nem; uśmiechając się zdawkowo potakiwał ciotce Matyldzie, która namawiała go do jak naj-rychlejszego ożenku z panną z dobrej rodziny, dobrą, chędogą, posażną, oczywiście pobożną i zdatną do licznych macierzyństw.

Katarzyna, w dobrym widać nastroju, co przysłoniło w jej pamięci wielkopostne obliga-cje, podała mu na kolację pasztet z węgorza i niewielkiego ptaszka cudownie rozpływającego się na podniebieniu.

Jo, pykając fajkę nabitą przednim holendrem, zaczynał już wierzyć, że nie jest tak źle na tym świecie, gdy nagle w ciężkim mroku przedpokoju zadźwięczał dzwonek.

Był to prawdziwy dzwon za umarłych, wytopiony w dawnych wiekach przez mnichów --- snycerzy przybyłych z Włoch.

Jeszcze huczał, gdy gość wprowadzony przez starego służącego Barnabę wynurzył się z ciemności i wszedł w krąg światła roztaczany przez lampę o podwójnym knocie.

--- Jo, to ja, kuzyn Passeroux!

O mały włos ciężka faja z Goudy nie wyleciała z ust palącego.

--- Kuzyn Pocôme Passeroux!

Matka Jo Gellerta była Francuzką, nazywała się Passeroux i pochodziła z Nantes. Z tychże Passeroux armatorów, których interesy morskie zazębiały się od lat z interesami fla-mandzkich Gellertów.

--- Boże --- wystękał Jo, gdy znów mógł przemówić --- siadaj, czuj się jak u siebie w domu. Zjesz kolację?

--- Dziękuję. Ta ohydna ratatuja, którą podano mi w południe, podczas gdy ściągano z nie wiem jak daleka nową lokomotywę, by mnie tu do ciebie przywieźć, starczy mi na cały dzień, a być może i na jutro. Ale co tam masz do picia?

Jo Gellert nie bez pewnej dumy zaczął wymieniać:

--- Schiedam, anyżówka z Bordeaux, gorzka pomarańczowa, kümmel fiński, rum z wysp Curaçao...

--- Whisky oczywiście służy do czyszczenia sreber, a najnędzniejszy koniak francuski jest tu czymś nieosiągalnym. Trudno, niech więc będzie rum, byle go było dużo.

--- Dawno już nie miałem o tobie żadnej wiadomości --- powiedział Jo Gellert napełnia-jąc złotawym płynem wysoki kryształowy tulipan.

--- Dwanaście lat włóczęgi po morzach --- odburknął z szyderstwem kuzyn wyciągając rękę po kieliszek. To czyniąc pochylił się i światło lampy objęło w całości jego twarz.

Gellert odruchowo cofnął się, co nie uszło uwagi tamtego.

--- Trudno powiedzieć, żebym był przystojny, nieprawdaż? --- zarechotał. --- To werruga, obrzydliwa choroba, której się człowiek nabawia czasami w tropikach i która zżera ci twarz lepiej, niżby to zrobiły szczury. Trudno, będziesz mnie musiał takiego znosić, kuzynie.

Był istotnie wstrętny, z łysą czaszką w brunatne i purpurowe plamy, z oczami pode-szłymi ropą, z wielkimi ustami pozbawionymi prawie zębów i długą wystającą brodą doty-kającą prawie owrzodziałego nosa. Jo zauważył, że brakuje mu lewego ucha.

--- A jak interesy? --- wybąkał Jo, który doprawdy nie wiedział, co powiedzieć.

--- Jeśli idzie ci o pieniądze, możesz być spokojny, mam ich dość, by wykupić ćwierć twojej przeklętej mieściny i przepłacić sumienia wszystkich jej mieszkańców; co zaś do innych...

Zamilkł, by wychylić kielich, po czym władczym gestem kazał go kuzynowi znowu napełnić.

Jo nie wypytywał go o inne interesy, bo nie podejrzewał, że mogą istnieć jakieś bez związku z pieniędzmi; w każdym bądź razie odetchnął z ulgą, obawiał się bowiem naciągań na pożyczki, których spłata byłaby wielce problematyczna.

--- In medias res --- mówił dalej kuzyn Pacôme. --- Mam nadzieję, Jo, że nie zapomnia-łeś ze szczętem tej kuchennej łaciny, którą wbijali ci do głowy ojczulkowie. Znaczy to w każdym razie, że nie myślę tracić czasu na długie wstępy. Mieszkasz w małej mieścinie, ledwie wzmiankowanej na mapach, i to mi bardzo odpowiada.

--- Rozumiem --- odrzekł Jo Gellert niczego nie rozumiejąc i nawet się nie domyślając.

--- Któż by mnie tu szukał? I któż by mnie znalazł w tym domu mrocznym jak krecia jama?

--- Czyżbyś chciał powiedzieć, że się ukrywasz? --- przeraził się Jo nie na żarty.

--- Nie inaczej, i cieszę się, że tak prędko zrozumiałeś. Będąc dzieckiem nie przejawia-łeś zbytniej bystrości umysłu; zdecydowanie rozwinąłeś się z wiekiem.

--- Policja... --- zaczął Gellert.

--- A co mi tam policja, nic do mnie nie ma; przeciwnie, postawiłaby do mojej dyspo-zycji cały batalion tajnych agentów, gdybym ją tylko o to poprosił. Hm... czy w drzwiach masz dobre zamki?

Gellert uśmiechnął się na myśl o ciężkich łańcuchach, potrójnych zasuwach i opance-rzonych drzwiach chroniących jego bezpieczeństwo i mienie, lecz po chwili poczuł się znów bardzo niespokojny.

--- Ale to prawda --- ciągnął kuzyn Passeroux --- że nie na wiele pewnie by się zdały. Wszystko zależy od tego, czy on mnie tu znajdzie.

--- On? --- zapytał Jo.

--- Duck! --- odpowiedział jego kuzyn.

--- To po angielsku znaczy kaczor.

--- Tak, tak właśnie ich nazywają. Czy masz pod ręką jakąś mapę Oceanii?

Gellert miał w domu tylko słownik geograficzny z małymi mapami, ale to wystarczyło.

Passeroux palcem wskazującym dotknął przerywanej linii Koziorożca i powoli sunął nim w górę.

--- Zostawmy na boku Wyspy Towarzystwa. Tu masz archipelag Tuamotu, a powyżej Markizy. Zatrzymajmy się pomiędzy nimi.

--- Ale tu są zaledwie małe kropeczki --- powiedział Gellert.

--- Bo też i są to malutkie wysepki, które w kwadrans można przebiec truchcikiem; większość z nich jest nie zamieszkana, bo nie miałaby z czego wyżywić trzech małych piesków przez tydzień. Ale ta wysepka, albo może ta, jest zamieszkana, i to przez nader osobliwe plemię. Wyobraź sobie karłów, pół metra, może mniej, rodzaj Pigmejów potwornej szpetoty z czymś na kształt błon między palcami rąk i nóg, jak kaczki, stąd nazwa Duck.

--- Dość to istotnie osobliwe.

--- Jeśli wprowadziłem w ogóle swój bryg, "La Belle Nantaise", do ich przeklętego atolu, to dlatego, że ludziki te słyną z cudownej umiejętności nurkowania, jednym słowem są to najlepsi poławiacze pereł, jakich świat kiedykolwiek nosił... Trzeba przyznać, że przyjęli mnie bardzo serdecznie.

Po tych ostatnich słowach, rzuconych jakby od niechcenia, Passeroux dolał sobie rumu i znów się zmarszczył.

Powrócił do swej opowieści.

--- U jednego z nich, nazywał się Uga-Hoo, co znaczy sprawiedliwy, odkryłem perły wielkości orzechów laskowych niespotykanej zupełnie czystości. Miał nimi wypełnione po brzegi trzy wielkie łupiny po orzechach kokosowych: niewiarygodna fortuna, ale za nic nie chciał się jej pozbyć. Zachowywał je na ofiarę dla jakichś sobie tylko wiadomych bóstw morskich. Proponowałem mu za to całe tony doskonałych towarów, ale on uparcie odmawiał, usprawiedliwiając się zresztą bardzo uprzejmie.

Nie odjadę stąd bez tych pereł, powtarzałem sobie w duchu, choćbym miał wyrżnąć ich wszystkich, do ostatniego. Na szczęście nie musiałem się posuwać aż tak daleko.

Uga-Hoo miał córkę, trochę mniej szpetną od innych mieszkanek wyspy, no... można powiedzieć, że była sobie wcale wcale. Za parę metrów perkalu, budzik i jeszcze parę świecidełek udało mi się zwabić ją na pokład. Tam zamknąłem ją na klucz w kabinie i dałem znać ojcu, że zatrzymuję córkę jako zakładnika i oddam ją jedynie za jego zapas pereł.

Wtedy to zdarzył się ten głupi wypadek.

Ta mała, nie mogąc znieść uwięzienia, nawet w nowoczesnej, komfortowej kabinie, wykręciła okienko i rzuciła się prosto do morza. Zobaczyliśmy, jak pruje ku brzegowi jak ryba, i była już od niego oddalona o parę metrów, gdy nagle pojawił się u jej boku olbrzymi rekin. W mgnieniu oka nie zostało po niej nawet śladu na wodzie. Następnego dnia wszedł na pokład Uga-Hoo ubrany jak strach na wróble. Był to, jak mi później powiedziano, strój galo-wy kapłanów tej wyspy, czarowników.

Przeklął mnie i zwymyślał w swoim pidgin English najgorszymi wyrazami.

Źle się wybrał. Rozwścieczony niepowodzeniem mojego planu, dobrze już sobie byłem podpił. W pewnej chwili Uga-Hoo plunął mi w twarz. Tego było już za wiele: złapałem, co mi się pod rękę nawinęło.

Przypadek chciał, że był to taki straszliwy topór, coś w rodzaju brazylijskiego machete, wyostrzony jak brzytwa, służący do wycinania sobie drogi pośród gęstych zarośli.

Błysnął on tylko w powietrzu, zanim uderzył Uga-Hoo. Eh... wiesz, te Ducki są strasznie małe, mówiłem ci o tym, i cienkie w talii jak tancerki.

Tu go ugodziłem i po prostu przeciąłem na pół: nogi z jednej strony, tułów z drugiej!

Rzuciliśmy go rekinom, które szybko się z nim uporały, i podnieśliśmy nie mieszkając żagle, bo w końcu te krasnoludki były w jakimś tam sensie angielskimi poddanymi.

--- Skoroś go przeciął na pół i dał na pożarcie rekinom --- powiedział Jo Gellert --- to przypuszczam, że nie przed nim uciekasz.

--- Otóż mylisz się --- burknął marynarz i twarz jego wykrzywił ohydny grymas strachu.

Po czym, wypiwszy jeden po drugim dwa kieliszki rumu, ciągnął dalej swą opowieść głuchym chrapliwym szeptem:

--- To było któregoś wieczoru we Frisco. Mieszkałem w hotelu "Californian" i wszedłem do numeru, żeby się trochę odświeżyć przed kolacją. Nagle dolatują mnie z łazienki jakieś dziwne odgłosy: klap, klap! zupełnie jakby jakaś wielka kaczka się tam pławiła.

Otwieram drzwi... Serce stanęło mi w gardle: przeraźliwy jakiś pokurcz pluskał się w wannie, która do pełna wypełniona była wodą czerwoną od krwi.

Poznałem Uga-Hoo, ale zmienionego w coś zupełnie upiornego, w jakiś wypreparowa-ny flak z muzeum anatomicznego, ledwie przypominający kształtem człowieka. W jego poszarpanej, nadgniłej głowie błyszczały tylko oczy jak z emalii i uśmiechała się okrutnie tygrysia szczęka.

Zawołał mnie po nazwisku i w tym momencie poczułem potworny smród, jaki wydzie-lała ta padlina... Fuj... Zatrzasnąłem drzwi łazienki i uciekłem, ale słyszałem, jak za mną wo-łał w swojej łamanej angielszczyźnie:

--- Jak ja... jak ja... Przecięty na pół, zjedzony, zgnijesz!

--- No wiesz, Pacôme --- wtrącił Gellert --- oczywiście to musiało być przykre, ale to było w końcu tylko jakieś przywidzenie.

--- Przywidzenie, nieszczęśniku?! --- zaryczał marynarz. --- Więc posłuchaj, co było potem.

Płynęliśmy do Europy, kiedy pośrodku Atlantyku moi ludzie, stropieni i niezadowoleni, przyszli do mnie z wiadomością, że żagle i olinowanie brygu zbryzgane są krwią i obrzydli-wie cuchną; grozili, że w tym stanie rzeczy nie mogą pracować; musiałem uciec się do obietnic i gróźb, by uniknąć otwartego buntu. Ale dwukrotnie, podczas księżycowych nocy, udało mi się dostrzec tę cuchnącą padlinę, jak wylegiwała się na rei. Patrzyła na mnie swoimi białymi oczyma i przez porywy wiatru i łopot żagli dolatywały mnie w kółko jej słowa.

--- Jak ja... jak ja... Przecięty na pół, zjedzony, zgnijesz!

--- To także dałoby się wytłumaczyć przywidzeniem, jakimś omamieniem zmysłów --- uważał za stosowne wtrącić Gellert.

Passeroux wzruszył lekceważąco ramionami i nie odpowiedział.

--- Staliśmy na redzie w Lizbonie; ten przerażający stwór dawno się już nie pokazywał i zaczynałem powoli odzyskiwać nadzieję.

Wracałem od przyjaciół z kolacji, gdy nagle za zakrętem ulicy, w świetle latarni, dostrzegłem mojego pokurcza przycupniętego na brzegu chodnika. Ledwie go dojrzałem, nieprawdopodobny smród przyprawił mnie o mdłości.

Chciałem zawrócić z drogi, ale nie zdążyłem; skoczył mi do twarzy jak kot, jednym zwinnym susem. Poczułem, jak ostre pazury rwą moje policzki i usta, jak jakaś wstrętna ciecz rozlewa mi się po twarzy.

Zaczęło się to następnego dnia --- szept marynarza przeszedł w skowyt --- głowa mi spuchła jak dynia, olbrzymie wrzody uniosły moją skórę, darłem się z nieprzytomnego bólu.

To werruga, orzekł lekarz portowy i statek mój objęto kwarantanną, a ja sam spędziłem czas jakiś w pawilonie chorób zakaźnych miejscowego szpitala.

--- A od tego czasu? --- zapytał niespokojnie Gellert.

--- Widziałem go jeszcze w Nantes, na molo, ale nie zbliżał się do mnie. W parę dni później, w domu, poczułem nagle jego cuchnący smród, ale nie pojawił się. Więc uciekłem jak złodziej, w nadziei, że tu, w tej zabitej deskami od świata dziurze, mnie nie znajdzie.

--- Jeśli ci wierzyć --- powiedział wolno Gellert --- to ten... hm... ta rzecz byłaby... hm... wzdragam się trochę używać tego słowa... jakby duchem.

Passeroux nie odpowiedział.

--- Nie wierzę w duchy --- oświadczył stanowczo Jo Gellert --- zresztą religia nasza nie dopuszcza ich istnienia.

Passeroux wyrzekł wówczas słowa najgłębszej rozpaczy:

--- A jeśli Bóg odwrócił się ode mnie, jeśli skazał mnie jeszcze za życia na męki piekielne?

Jo Gellert pochylił głowę i poczuł, jak nagle oblatuje go śmiertelny strach.

Mała mieścina pogodziła się z obecnością Pacôme'a Passeroux mimo tak niezachęcają-cego wyglądu zewnętrznego, domyślając się jego bogactwa. Bywał na herbatkach u ciotki Matyldy, która powzięła w duchu postanowienie poszukania mu co prędzej odpowiedniej partii, takiej, co by potrafiła przymknąć oczy na brzydotę. Poznał skarbnika parafialnego Plasa, któremu wypił całe wino, a Katarzyna, znęcona wysokimi napiwkami, zapomniała o nakazach kościelnych i przygotowywała mu wielce smakowite danka.

Tygodnie mijały w błogim spokoju; zdawało się, że ów monstrualny duch zgubił wreszcie naprawdę ślad swej ofiary.

Tymczasem któregoś kwietniowego poranka Jo Gellert dokonał odkrycia, które go zmieszało.

W głębi ogrodu znajdował się malutki staw z fontanną na paru skałkach pośrodku.

Kierując swe kroki ku krzewom bzu, które zapowiadały wczesne w tym roku i obfite kwitnienie, Jo posłyszał dziwne jakieś człapanie. Nie dostrzegł jednak w pobliżu nic niezwykłego, poza paroma plamami na starej, zzieleniałej figurze fontanny, które wydały mu się skrzepniętą krwią. Nie pisnął nawet o tym kuzynowi.

Kilka dni później, gdy schodził na śniadanie, poczuł gwałtowny przeciąg na schodach. Znalazł Katarzynę wietrzącą na przestrzał jadalnię mimo ostrego i zimnego wiatru na dworze.

--- Co za smród! --- wołała oburzona. --- Myślałam, że zemdleję, jakem tylko drzwi otworzyła.

Jo nic nie powiedział, ale oczy jego padły z przerażeniem na białą serwetkę podręczne-go stolika, na której rysował się znak wyraźny i nie do pomylenia z żadnym innym: ślad małej ręki o długich, przerośniętych błonami palcach, podobny do śladu kaczej nogi.

Ukrył szybko serwetkę, by nie dostrzegła jej służąca, i nie chcąc burzyć spokoju, jaki zamieszkał ostatnio w sercu kuzyna, nic mu o tym nie powiedział.

Zresztą marynarz nie miał już nigdy stracić spokoju, przynajmniej na tej ziemi; los sam o to zadbał.

Było to w maju, kwitły pierwsze róże i mała mieścina, ogrzana przez wiatr z południa, zdecydowała się na nieśmiały uśmiech.

Pacôme Passeroux, który z dniem każdym lepiej przystosowywał się do tego środowiska, nader ostentacyjnie i dziecinnie cnotliwego, cieszył się mdłymi urokami spokojnego miasteczka. Znajdował przyjemność w uczęszczaniu na herbatki do zasuszonych staruszek, interesował się poczynaniami Koła Katolickich Pań i wspierał je hojnie ze swej kiesy, palił tytoń w długich fajkach z Gouda, czytał "Kazania" Gortera i popijał w miejscowej knajpce z marynarzami z portu.

A gdy nadszedł miesiąc bzów i róż, z ochotą, za chórem młodzieży, podśpiewywał wesołą kantyczkę: "To jest miesiąc Maryji, miesiąc to najpiękniejszy..."

Jo Gellert przywiązał się bardzo, dla siebie samego niespodzianie, do tego człowieka ściganego przez przerażenie, tak dalece, że nie widział już jego szpetoty. Któregoś ranka, od-danego bez reszty młodym zapałom słońca i oszalałej frajdzie jaskółek, zaproponował kuzynowi, by odłożył swe surowe lektury i udał się z nim na spacer.

--- Parę kilometrów przez łąki ukwiecone jak młoda narzeczona w dzień ślubu, a potem śniadanko w doskonałej restauracyjce --- zaproponował.

Niebo było przezroczyste jak szmaragd, smyczki pszczół huczały w nagrzanym powietrzu, daleko, u skraju horyzontu szumiało potężnym basem morze.

--- Szczęście jest tylko w spokoju --- powiedział sentencjonalnie Jo Gellert, przypomniawszy sobie gdzieś wyczytaną, choć niespecjalnie odkrywczą maksymę.

--- To prawda --- potwierdził poważnie Passeroux --- i jak mi żal, że tak późno to zrozumiałem.

Jak zwykle, starali się nie mówić o okrutnej przygodzie. Szli wzdłuż szyn wąskotorowej kolejki łączącej dwa niewielkie porty rybackie, po których kursował śmieszny mały pociąg podobny do zabawki mechanicznej.

Ani Gellert, ani Passeroux nie widzieli nadjeżdżającego pociągu, który zresztą prawie całą swą trasę przebywał w głębokiej fosie. Nagle Jo krzyknął ostrzegawczo:

--- Ostrożnie, Pacôme! Uważaj!

Pociąg pędził na nich z niezwykłą dla siebie szybkością, prychając parą, dymem i roz-żarzonymi węgielkami.

--- Uwaga!

Ostrzeżenie podane zostało dostatecznie wcześnie, by Passeroux mógł jeszcze usko-czyć.

Nie zrobił tego.

Gellert zobaczył go, jak stoi pomiędzy szynami z rękami wzniesionymi ku niebu, z twarzą odwróconą ku masie rozpędzonego żelastwa, pod której ciężarem jęczała ziemia. Dojrzał rozpaczliwy gest maszynisty wychylonego z lokomotywy i wołającego coś niezrozu-miale, ale dojrzał także niekształtną, a jednak przeraźliwie ludzką sylwetkę obejmującą oby-dwiema rękami rozszerzony ku górze komin lokomotywy.

Zawyły hamulce, zagwizdała wypuszczona nagle para; ludzie w niebieskich kombine-zonach biegli wzdłuż szyn i Gellert słyszał wystraszone głosy:

--- Zakryjcie go, na miłość boską... Przecięło go na pół!

Tułów z jednej strony, nogi z drugiej, taki był ostatni zapamiętany przez Gellerta obraz kuzyna Passeroux.

Przeniesiono zwłoki do pasterskiego szałasu na pobliskiej łące; pod wieczór były już w stanie takiego rozkładu i cuchnęły tak przerażająco, że trzeba je było zalać niegaszonym wa-pnem.

Jo Gellert bardzo się zdziwił, gdy w pewien czas po pogrzebie dowiedział się, że Pacô-me Passeroux zapisał mu cały swój majątek. Żal jego, prawdziwie serdeczny, wcale się przez to nie zmniejszył, przeciwnie, gdyż doszło do niego jeszcze uczucie gorącej wdzięczności.

Po odczytaniu testamentu nie mógł zupełnie przyjść do siebie, tak wielki był to spadek, i długo jeszcze szumiały mu w uszach bajeczne sumy, o jakich była mowa.

--- Miliony... jeszcze miliony...

Czas mijał. Gellert nie zmienił w niczym swego sposobu bycia. Myśl o posiadanej for-tunie przerażała go trochę i drżał o piękny spokój swej duszy, którego niegdyś nic nie mąciło.

Przejęty wdzięcznością, wzbudził w sobie coś w rodzaju kultu swojego zmarłego dobroczyńcy, gromadząc pieczołowicie ulubione jego książki, zamykając palone przez niego fajki w oszklonej szafie, u stóp której gotów by składać kwiaty, jak na grobie.

Minął rok.

We Wstępną Niedzielę pierwsza jego myśl po przebudzeniu pobiegła ku kuzynowi Passeroux.

Równo rok temu schronił się tu u mnie --- pomyślał ocierając spływającą łzę z oka.

Szacunek dla wspomnień posunął tak dalece, że zarządził Katarzynie takie same menu jak przed rokiem: taki sam obiad, złożony z królika w szalotkach i cytrynowego sufletu, taka sama kolacja, złożona z pasztetu z węgorza i soczystego ptaszka.

W myśli przebiegał podobieństwa pomiędzy tymi dwoma dniami: oszczędny smak wina u parafialnego skarbnika Plasa, podobny słodkich sucharków, które podała mu Katarzyna do podwieczorku, znów taka sama wygrana, piętnaście su, jak poprzednim razem, na wiście u ciotki Matyldy i pocieszanie się pani Corneels po przegranej ciasteczkami anyżowymi i kru-szonem.

Po kolacji zasiadł pod swą lampą o podwójnym knocie i zapalił długą faję nabitą przednim holendrem.

--- Taki sam był wieczór wtedy --- mruknął do siebie --- tylko chyba trochę siąpiło na dworze. O tej właśnie porze dzwonek zadzwonił.

Zadzwonił. Niski ton brązu rozległ się po uciszonym domostwie płosząc spokojne ciemności.

Jo Gellert podniósł się z fotela z okrzykiem przerażenia. A jeśli nagle w kręgu lampy naftowej ukaże się on, kuzyn Passeroux, ze swą szpetną twarzą, by poprosić o rum i opowiedzieć mu znowu jakąś niewiarygodną historię?

Ale do jadalni wszedł stary Barnaba. Nie mógł ukryć wzburzenia.

--- Pan wybaczy, proszę pana. Ale to z pewnością jakieś gagatki bawią się w pociąganie za dzwonek. Poskarżę się na merostwie. Nie można tego tolerować.

Jo Gellert odetchnął i wstawił się dobrotliwie za młodocianymi urwisami.

--- Co tam! młodzi są i w końcu nic złego nie robią.

Wielki ciężar spadł mu z serca, więc żeby uczcić tę chwilę, otworzył szafkę z alkohola-mi, wziął pierwszą lepszą karafkę i nalał sobie szklaneczkę.

Był to rum.

Nie pijał nigdy rumu i ten nowy zbieg okoliczności nieco go stropił. Niemniej jednak, przez pamięć na zmarłego kuzyna zapewne, wypił szklanicę do dna, zasmakował w napoju i nalał sobie znowu.

Nie przyzwyczajony do mocnych wódek, poczuł, jak dziwna drętwota opanowuje wszystkie jego członki. Pozwolił zgasnąć fajce i osuwając się niżej w głębokim fotelu, zasnął.

Snem snadź lekkim bardzo, bo cichy szmer go zeń wyrwał, szmer przewracanych kartek książki.

Jo czytał mało i książki nader rzadko opuszczały jego szafę biblioteczną; tym razem --- choć przecierał oczy --- na pustym stoliku, gdzie znajdowały się przed chwilą tylko lampa i popielniczka, leżała rozłożona książka.

Gellert poznał ją natychmiast; były to "Kazania" Gortera.

--- Niemożliwe! --- szepnął i pomyślał, że jeszcze śni, ale nowa niespodzianka dołą-czyła się zaraz do tamtej.

Fajka jego już się nie paliła, a mimo to cienkie smugi niebieskiego dymu oplątywały się wokół kręgu światła.

--- Niemożliwe! --- powtórzył. --- Przecież w tej chwili nie palę, a moja fajka jest już zimna.

W tym momencie oczy jego padły na małą oszkloną szafkę i serce stanęło mu w gardle: była otwarta.

Machinalnie przeliczył fajki z białej glinki: stało ich tam zawsze sześć... Jednej brakowało.

Przed nim, po przeciwległej stronie stolika, stał fotel, który zajmował zwykle kuzyn Passeroux i którego nie pozwolił wynieść.

Zrazu, ponieważ krąg światła pozostawiał fotel w cieniu, wydało mu się, że dostrzega w nim kształt jakiegoś ciała; na szczęście mylił się, nikogo w fotelu nie było.

To wszystko przez ten rum --- pomyślał w końcu i uspokoił się.

Po raz ostatni odetchnął, niestety na próżno.

Potworny smród doszedł do niego z głębi jadalni, wezbrana fala zgnilizny zgęściła powietrze i napełniła mu gardło trucizną.

Miał jeszcze siłę wstać, pobiec do schodów wstrzymując oddech jak nurek, skryć się w swoim pokoju i zamknąć się w nim na trzy spusty. Po czym, dysząc ciężko, zaczął nasłuchiwać.

Najpierw cisza stała gęsta, nieogarniona, w uśpionym domostwie, potem jakiś szelest się zrodził, daleki, niemożliwy do określenia.

Długi czas trwało, zanim się wzmógł na tyle, by można było cokolwiek rozróżnić, ale potem się uwyraźnił. Było to powolne wstępowanie po schodach jakiejś zwiotczałej rzeczy, posuwającej się miękkimi plaśnięciami, niczym olbrzymia gąbka, która zaczęła nagle żyć i wędrować.

Uderzyła z obrzydliwym rozpędem o zamknięte drzwi i nagle przeniknął przez dziurkę od klucza ostry smród niosący te słowa:

--- Jak ja... Przecięty na pół... zjedzony... zgnijesz.

Ach, ten głos!

Jo Gellert dałby pół życia, by przemówił on w sabirze z wysp, w jakimś pidgin English, ale nie... Boże, mój Boże! Nie!

To był głos Pacôme'a Passeroux.

Następnego dnia o świcie Barnaba przyszedł go obudzić.

--- Niech pan zobaczy, proszę pana, co znalazłem pod drzwiami. Podejrzewamy z Kata-rzyną, że to ten ktoś, kto pociągnął wczoraj za dzwonek, je zostawił, a że było ciemno, nie zobaczyłem tego.

Były to trzy wielkie łupiny po orzechach kokosowych, wypełnione po brzegi wielkimi perłami.

Choroby, na którą miał umrzeć Jo Gellert, nie poprzedziły żadne niepokojące symptomy. Obudził się po prostu pewnego majowego poranka z twarzą wysypaną krostami, które zaczęły ropieć, zanim jeszcze przyszedł lekarz. Po godzinie pławił się dosłownie w ropie i materii. Pod koniec pierwszego tygodnia choroby odpadło mu lewe ucho i wyłysiała czaszka pokryła się brunatnymi i purpurowymi plamami.

Nie można było na niego patrzeć i nawet wierna jego służba nie zbliżała się do niego z powodu przeraźliwej woni, jaką wydzielało jego ciało. Specjaliści z Leyde i Amsterdamu, opuściwszy jego cuchnące wezgłowie, zebrali się na konsylium.

--- Czy zauważył pan, panie kolego, dziwną deformację rąk chorego? Widział pan te błony, które wyrastają mu pomiędzy palcami i upodabniają jego ręce do kaczych nóg?

--- A co panowie myślą o tej zmianie w pigmentacji skóry? Można by rzec, że to Metys czy Malajczyk!

Ciotka Matylda, która zdobyła się na odwiedzenie chorego bratanka, wykrzyknęła:

--- Ależ to nie on! To jakiś Murzyn!

Umarł po trzech tygodniach i według oświadczenia lekarzy był tak doszczętnie zgniły, jak zwłoki po paromiesięcznym pobycie w ziemi. Gdy uniesiono jego ciało, by złożyć je do trumny, rozpołowiło się ono na dwoje w krzyżu.

Przełożył Jerzy Lisowski

JEAN RAY

DOM NA SPRZEDAŻ

Daremnie sędziowie ludzi błagać będą
miłosierdzia boskiego. Poznają
przerażenie i nieskończoność kary.

Konfucjusz

Nie przywiązywałbym większego znaczenia do tej historii o duchach, gdyby nie to, że opowiedział mi ją Dunstable.

Otóż Mapie Dunstable jest z pewnością jednym z najbardziej światłych demonologów naszego stulecia, a demonologia --- wiedza straszliwa, lecz zniesławiona --- posiada ograni-czoną liczbę wtajemniczonych. Dzięki Bogu zresztą.

Sam Dunstable nazwał swoją relację "historią duchów na opak", a wyrażenie to wpro-wadziło mnie w zakłopotanie. Bez zmian podaję tedy jego opowieść. Zaciekawia mnie ona również i dlatego, że wiąże się --- przelotnie co prawda --- z czarodziejską księgą ze Stein.

Któż jest autorem owej przerażającej rozprawy o posługiwaniu się magią, dzięki przepi-som na trucizny oraz formułkom zaklęć uprzystępnionej wszystkim? Przytacza się trzy lub cztery nieznane nazwiska, ale jeślibym je tu podał, wcale by to nie oświeciło czytelnika. Wiemy lub raczej przypuszczamy tylko, że autor księgi urodził się w XVIII wieku w Stein, małym miasteczku szwajcarskim w kantonie Appenzell. Tam właśnie znalazł potem ów dokument Simon Rowledge, potomek zagadkowego doktora Johna Dee, twórcy czarnego zwiercia-dła, które w minionych stuleciach stać się miało dumą i nieszczęściem rodziny Walpole.

Posłuchajmy, co na temat czarodziejskiej księgi ze Stein mówi Dunstable.

"Autor przedestylował jakby dzieła Alberta Wielkiego Obojczyk króla Salomona oraz Księgę kabały, usunął jako niepotrzebny osad ich hermetyzm i niejasność, ba, nawet ich fantazję, aby dojść do jakiejś kwintesencji zrozumiałej. wyraźnej i strasznej. Zaopatrzył dzieło w formuły precyzyjne, niepodważalne, niczym równania algebraiczne czy wzory chemiczne. Kto był właścicielem tej księgi? Tutaj następuje po sobie kilka nazwisk sławnych w historii, zarówno z czasów Rewolucji Francuskiej, jak z czasów epopei napoleońskiej oraz z epoki nam współczesnej.

Jeślibym posiadał tę księgę, nie zawahałbym się jej zniszczyć, kiedy poczułbym, że kres mego życia już się zbliża, gdyż to niesamowite dzieło w większym stopniu niż takie czy inne konflikty mogłoby pchnąć ludzi do najgorszych czynów.

Tak się składa, że z grubsza wiem, o czym tam mowa. Wystarczy to, by utracić sen i spokój ducha, niezbędne dla tych, co stawiają czoło Nieznanemu. A najbardziej przerażającym rozdziałem jest niewątpliwie ten, w którym autor ośmiela się wkraczać na teren najwyższej sprawiedliwości. W którym podburza i pozwala wprost okradać Boga! Chodzi tu o karanie zmarłych!

Otóż to właśnie zrobił Merrick.

A Merrick, człowiek całkiem pospolity, nie mógłby zrobić tego, jeśliby nie znał czarodziejskiej księgi ze Stein. Wcale mnie to nie dziwi. Flavien Merrick był złodziejem. Los uczynił go potem, i to bez żadnej jego zasługi, człowiekiem uczciwym, ale w duszy Merrick nadal pozostał złodziejem, piratem. Uparty, wytrwały, raczej przebiegły niż mądry, nie pozbawiony jednak kultury, a przede wszystkim w najwyższym stopniu zawzięty, gotów był za wszelką cenę przywłaszczyć sobie taką broń, jak czarodziejska księga ze Stein, a także nią się posłużyć!"

Tak się składa, że ja również znałem Merricka i przyznaję, że sąd o nim słynnego demonologa trochę zbija mnie z tropu. Ale jednocześnie skłania do podjęcia tej krótkiej i okropnej opowieści.

Flavien Merrick, w czasach kiedy go znałem, choć nie bywałem u niego, był to osobnik o nader pospolitym wyglądzie, awanturnik na małą skalę, pokątny pośrednik, którego niezbyt się obawiano i którego przewinienia nie były ciężkie.

Jednakże na skutek pewnej sprawy o fałszerstwo i czeki bez pokrycia zajęła się nim sprawiedliwość i skazała na kilka miesięcy odosobnienia. Stało się to w małym miasteczku na północy Francji, gdzie w trybunale jako prezes sądu zasiadł pan Larrivier.

W Paryżu czy też gdzie indziej, w jakimś większym ośrodku, Flavien Merrick wykrę-ciłby się tanim kosztem, dostałby zawieszenie, ba, miałby szanse zostać uniewinniony, tak znikome i słabe okazały się dowody jego winy. Należało jednak liczyć się z mentalnością prezesa Larrivier. ów wyższy urzędnik sądowy, starej i znakomitej szkoły, nieskazitelny i nie-przystępny, ze skrajną surowością stosował prawo, a okoliczności łagodzące traktował jak martwą literę. Wychodził z zasady, że szanse niewinności oskarżonego sięgają zaledwie śmiechu wartej liczby jednego procentu. Nie bez dumy chwalił się tedy, że w ciągu całej swojej kariery uniewinnił zaledwie pięciu oskarżonych, i to wbrew wewnętrznemu przekonaniu, ale zwyciężony zbyt wyraźnymi dowodami niewinności.

Flavien Merrick z lekkim sercem jednak stawił się przed tym surowym sędzią, uważał bowiem, że ma pewne prawa do wdzięczności z jego strony.

Prezes Larrivier, zatwardziały stary kawaler, mieszkał w dużym starym domu obok wa-łów miejskich ze swymi książkami i z jedynym przyjacielem, którego kochał czule: ze starym psem, nowofundlandczykiem, który wabił się Fram. Pewnego dnia prezes przechadzał się ze swoim drogim towarzyszem nad kanałem, w chwili kiedy śluzy były otwarte, a wody toczyły się z wielkim szumem.

Fram na widok szczura umykającego po stromym brzegu zrobił niezręczny ruch i wpadł do wody. To, co dla innego psa byłoby mimowolną kąpielą, omal nie stało się zgubą dla starego Frama.

Biedaczek cierpiał na reumatyzm i zad miał częściowo sparaliżowany. Złapany przez wir, utonąłby w sposób żałosny, gdyby nie to, że na scenę dramatu wkroczył Merrick. Pośrednik niewątpliwie był nicponiem, ale kochał zwierzęta i nie brakowało mu odwagi. Skoczył śmiało do wody i wyratował psa.

Prezes Larrivier rozpłakał się z wdzięczności, ale Merrick, nie w ciemię bity, nie przyjął zaofiarowanej nagrody, choć wyglądało na to, że będzie hojna.

Toteż z gorzkim i pełnym rozczarowania uśmiechem, eskortowany przez dwóch policjantów, opuścił Flavien Merrick salę sądową, gdzie Larrivier wymierzył mu najwyższą w tym wypadku karę: dwadzieścia miesięcy aresztu.

W więzieniu wyniośle odmówił przyjęcia słodyczy i papierosów, które przysłał mu Larrivier, a sędzia był tym podobno tyleż zrozpaczony, co zdziwiony: dla niego wdzięczność i sprawiedliwość to były dwie całkiem odrębne rzeczy i pojąć nie mógł, że Merrick-przestępca i Merrick-wybawca Frama to jedna i ta sama osoba.

Gdy kara się skończyła, Merrick wyjechał z miasta, gdzie Larrivier w dalszym ciągu przez dziesięć lat jeszcze wydawał bezlitosne wyroki, aż wreszcie sam z kolei stanął przed Najwyższym Sędzią.

Stary dom obok wałów miejskich wystawiono na sprzedaż, ale, ciemny i niewygodny, nie znalazł nabywców; zresztą spadkobiercy prezesa żądali ceny wygórowanej. Groziło, że popadnie w ruinę, kiedy w mieście pojawił się Flavien Merrick.

Nie wiadomo, z jakich lądów dalekich i po jakich przygodach powracał, niebawem zmiarkowano jednak, że fortuna sprzyjała mu w sposób skandaliczny.

Za tę cenę zapomina się szybko o winach, ba, nawet o minionej hańbie; miasto radośnie witało nowego bogacza, zwłaszcza odkąd się dowiedziano, że ów dziwny Syn Marnotrawny postanowił tu się osiedlić na stałe. Oczywiście, zdumiewał nieco wybór miejsca zamieszkania: przecież Merrick mógłby sobie pozwolić na najwspanialszą siedzibę.

Kupił stary dom obok wałów... Kazał go też odnowić, choć żadnych większych zmian nie wprowadzał.

Drugim przedmiotem zdumienia zacnych mieszkańców miasteczka był dziwny wybór, jakiego Merrick dokonał dobierając służbę. Dnia pewnego wysiadło z pociągu dwóch czy trzech służących o cerze koloru mlecznej kawy i natychmiast zainstalowało się w mrocznym domostwie. Okazali się oni milkliwi i nietowarzyscy i srogo pilnowali, aby żaden intruz nie przekroczył progu domu ich pana.

Ciekawscy sąsiedzi twierdzili, że chodzą stale w bogatych egzotycznych strojach i wspaniałych turbanach skrzących się od klejnotów i złota. Niekiedy widywano ich w ogrodzie, jak oddawali się niezrozumiałym pantomimom, sprawiającym wrażenie jakichś wschodnich rytuałów. Ale były to przeważnie plotki małego miasteczka i z wielką ostrożnością należy podchodzić do prawdziwości tego rodzaju opowiadań.

Pewnego dnia, bez uprzedzenia, Merrick razem ze służącymi opuścił miasteczko, a wynajęcie domu powierzył rejentowi mieszkającemu w pobliżu. Czynsz był minimalny, toteż niebawem znalazł się chętny. Niejaki Lantelme, profesor miejscowego liceum.

Ci, co znają tego człowieka, porządnego, a przy tym światłego, członka wielu towarzystw naukowych, nie ośmieliliby się podać w wątpliwość niepokojących, jego własną ręką skreślonych, zeznań, które tu przytoczymy.

"Zamieszkaliśmy, moja żona i ja, w domu na wałach dnia 1 sierpnia z zamiarem wyko-rzystania naszych wakacji na zorganizowanie w nim sobie możliwie jak najwygodniejszego życia.

Zgodziliśmy do służby dwoje ludzi w wieku dojrzałym, o świetnych referencjach, małżonków Blomme, pochodzących z francuskiej Flandrii.

Żyliśmy sobie cicho i nic nam nie mąciło spokoju aż do połowy września, czyli mniej więcej do daty rozpoczęcia roku szkolnego.

Pewnego ranka wchodząc do mego gabinetu, który przedtem był podobno gabinetem nieboszczyka prezesa Larrivier, poczułem się zaskoczony panującym tu nieznośnym gorącem. W starym dużym piecu żelaznym nie palono od czasu naszego zamieszkania, gdyż pogoda była przepiękna. Spojrzałem na termometr: wskazywał trzydzieści osiem stopni. Na drugim, który znajdował się na dworze obok okna, było tylko osiemnaście. Spytałem żony i służących, ale równie jak ja byli zdziwieni.

W ciągu dni kilku nic szczególnego się nie działo, potem zjawisko przybrało jeszcze ostrzejszą formę: tego drugiego poranka w chwili wejścia do pokoju omal nie upadłem jak długi, taki straszliwy żar tam panował: czterdzieści pięć stopni!

Gubiliśmy się w domysłach, ale wszystkie one były nie do przyjęcia. Przewiesiłem termometry, wewnętrzny i zewnętrzny, ponieważ ten drugi miał maksymalną skalę.

Upłynął tydzień przed nawrotem niesamowitych wydarzeń: termometr wskazywał czterdzieści pięć stopni, ale w nocy słupek rtęci doszedł do siedemdziesięciu!

Wówczas stwierdziłem, że woda w wazonach, w których moja żona z upodobaniem co dzień stawiała świeże kwiaty, wyschła, a kwiaty powiędły. Kałamarz mój też był zupełnie osuszony, a leżące na biurku papiery pomarszczyły się i skurczyły. Nagle służący, który pomagał mi przeszukiwać pokój, wydał okrzyk przerażenia.

--- Tam! Tam!... proszę spojrzeć na dywan!

Robinson na swojej wyspie nie mógł się przerazić więcej ode mnie, gdy na piasku pustego wybrzeża ujrzał ślad nagiej stopy...

W dwóch miejscach spalony na wylot, dywan nosił ślady dwóch nagich stóp, odrażają-co chudych, istnych stóp szkieletu!

Schyliłem się nad dziurami: wydzielał się z nich odpychający zapach spalenizny. Postanowiłem czuwać przez najbliższe noce, lecz żona sprzeciwiła się temu stanowczo i objawiła zamiar wyprowadzenia się z domu jak najrychlej. Ale stary Blomme, dawny marynarz, człowiek energiczny, poprosił, bym go obarczył tym zadaniem. Chętnie przyjąłem propozycję.

Czuwał nocą u drzwi mego gabinetu, spał zaś w dzień; były to już pierwsze dni października, a dziwne zjawisko się nie powtarzało.

Postanowiłem zwolnić dzielnego sługę od męczącego czuwania, on jednak nawet słyszeć o tym nie chciał. Wytrwałość jego została nagrodzona, jeśli można to tak nazwać.

Pewnej nocy wyrwało mnie ze snu stukanie do drzwi mego pokoju; to Blomme przyszedł mnie zbudzić.

--- Niech pan przyjdzie szybko --- szepnął. --- Przez drzwi czuję gorąco, a spod drzwi widać słabe światło.

Mówił prawdę: pod drzwiami widać było błękitnawe, jakby księżycowe światło, a dziu-rka od klucza w zamku zdawała się bladym okiem w ciemnych drzwiach.

Pchnąłem gwałtownie oba skrzydła, drzwi się otwarły z hałasem. Niesamowity żar kazał nam się cofnąć, ale między biurkiem a kominkiem ujrzeliśmy wysoki liliowy nieruchomy i jakby sztywny płomień.

Płomień ów zniknął po chwili, zdążyliśmy jednak zobaczyć, co strasznego w sobie zawiera. Niczym przezroczysty pokrowiec, otaczał on przerażający kształt ludzki; mara, chuda jak mumia, zwracała ku nam okropną twarz.

Zjawa, jak już mówiłem, znikła szybko, ale mimo straszliwego zniekształcenia udało mi się ją rozpoznać: sędzia Larrivier.

Okropne widziadło już się więcej nie ukazało. Spokój powrócił, lecz i moja żona, i żona Blomme'a nie chciały pozostać dłużej w domu, w którym straszy. Po wielu łzach moja żona zgodziła się pojechać na kilka tygodni do matki, do Dijon, a służąca do rodzinnego Lille, i obiecały powrócić z chwilą, kiedy widma zostaną przepędzone raz na zawsze.

Stary Blomme został, przysięgając, że da sobie radę z tym, co nazywał "diabłami".

Zbliżał się listopad. Po pięknej, obfitującej w owoce porze roku nastał chłód niespo-dziany i brutalny. Ostatnie liście jeszcze z drzew nie opadły, a już w powietrzu wirowały pierwsze płatki śniegu.

Nie pociągał mnie duży pusty gabinet, zresztą piec marnie się palił, bo nie było dobrego ciągu: marzłem teraz w tym pokoju, w którym niegdyś odczułem gorący podmuch Sahary... Wolałem tedy przebywać w kuchni, gdzie płonął jasny wesoły ogień i gdzie mimo jego milczenia bardzo mi dogadzało towarzystwo Blomme'a.

Dobrze sobie przypominam książkę, którą wówczas czytałem. Był to Emil Jana Jakuba Rousseau. Blomme grzejąc się przy ogniu palił fajkę ze spojrzeniem zagubionym gdzieś w dali, jakby się znajdował na pokładzie.

Nagle podniosłem oczy znad książki i spotkałem wzrok służącego.

--- Słyszycie coś, Blomme?

--- Nie powiem, proszę pana, że słyszę, ale...

Choć nic nie powiedzieliśmy sobie, nic nie zobaczyli i nic nie usłyszeli, wiedzieliśmy, że się obaj boimy, i to jak jeszcze!

--- Coś się dzieje, Blomme!

--- Tak, proszę pana, dzieje się coś okropnego!

Umilkliśmy na chwilę; niezdolny byłem to wyrazić, ale coś szkaradnego paraliżowało mi myśli.

Wreszcie Blomme z najwyższym trudem wykrztusił:

--- Cały dom się boi.

No właśnie, nie umiałbym lepiej tego wyrazić: wszystkie martwe przedmioty, pozbawione życia i duszy, jakie nas otaczały, wszystkie, od najzwyklejszych mebli aż do cegieł sta-rej siedziby, kurczyły się z przerażenia.

Wielki wahadłowy zegar przestał tykać, ogień --- trzaskać; nawet światło dużej elektry-cznej lampy jakby się zmieniało tracąc siłę promieniowania, a cienie przedmiotów stały się czarne jak dno otchłani. I nagle objęła nas ogromna fala ciemnego ognia.

Poczułem, że ciało przywiera mi do kości, język twardnieje w ustach niczym kawał skóry, oczy zapadają w głąb czaszki.

Znowu Blomme zrobił ogromny wysiłek, aby przemówić, ale głos jego dobiegł do mnie jakby przez grubą warstwę waty.

--- Stary... w płomieniach.

Moje oczy nic nie rozróżniały prócz otoczenia zwykłego, ale ohydnie przekształconego w swojej istocie, wcale jednak nie musiałem widzieć: obecność Larriviera była niewątpliwa. Larrivier wył, lecz skargi jego były niedosłyszalne, brał nas na świadków swoich nieludzkich tortur, błagał o ratunek.

Ale czułem, że oprócz niego jest ktoś jeszcze i że ten ktoś wlepia we mnie oczy pełne wściekłości i nienawiści. Moje myśli zwróciły się do najwyższego Zbawcy: do Boga, i spróbowałem zrobić znak krzyża.

Jakiś ból niesłychanie intensywny wwiercał się w głąb mojej istoty i uświadomił mi, że ta przerażająca wroga obecność z wszystkich sił przeciwstawia się temu gestowi.

Nadgarstek mój trzasnął głośno jak gałązka winna w ogniu: został złamany, a dłoń, uniesiona na chwilę, opadła jakby była z ołowiu. Czy Blomme chciał zrobić to samo? Byłem tego pewien, gdyż widziałem, jak walczy z niewidzialnym przeciwnikiem, jego ramię podniosło się jednak, jakby dźwigało w górę potworny ciężar, i nagle Blomme zrobił święty znak...

Dom zatrząsł się w posadach, naczynia i szkło w kredensie potłukły się z wściekłym hałasem, wyrwane z zawiasów okno zasypało nas odłamkami szkła, ale ogień znów zaczął potrzaskiwać, wahadło zegara podjęło swój ruch miarowy, a światło rozkwitło niby jasny olbrzymi kwiat.

Blomme i ja, wyzwoleni z diabelskiej przemocy, mieliśmy pełne ręce roboty: zaczynały się palić meble".

Na tym kończy się zeznanie profesora Lantelme, który tego dnia opuścił dom na wałach i poprosił o przeniesienie. Na domu ukazała się nowa wywieszka, ale dzięki niewielkiemu czynszowi nie pozostała tam długo.

Nowy lokator, niejaki Boisson, wprowadził się tam z liczną rodziną. Boisson nie stał się chyba ofiarą gniewu Nieznajomego, przynajmniej nikomu się z tego nie zwierzał. W pocie czoła zarabiał na życie i miał kupę dzieciaków do odchowania, co go czyniło niezbyt łatwym w obejściu. Co prawda od czasu do czasu skarżył się swemu sąsiadowi rejentowi na panujące w domu przykre zapachy: siarki i palonej skóry --- precyzował.

Jego żona, osoba limfatyczna, osłabiona przez zbyt częste porody, radziła się kilka razy miejscowego farmaceuty i ten jej dawał środki uspokajające i nasenne.

--- Często miewam złe sny --- mówiła --- zawsze widzę wtedy tego samego starego pana wijącego się w płomieniach.

Państwo Boisson pochodzili z Grenoble, nie mogli tedy znać prezesa Larrivier. Zresztą nie popasali długo w mieście; w rok później, dostawszy duży spadek, przenieśli się do dawnej stolicy Delfinatu.

Wypada może przypomnieć, że jeden z małych Boissonów, żegnając się z kolegami szkolnymi wykrzyknął:

--- Przynajmniej nie będziemy już mieszkali w domu, gdzie zawsze słychać, jak ktoś wyje i płacze w piwnicach.

Dopiero w wiele miesięcy później dom znów miano wynająć i znów natychmiast znalazł lokatora, tym razem w osobie malarza o niemodnych już nawykach cyganerii, Anatola Grenelle.

Jeśliby coś niezwykłego wydarzyło się w domu, niewątpliwie Grenelle, gaduła, stary bywalec knajpy, człowiek próżny jak Alcybiades, nie robiłby z tego tajemnicy.

Mieszkał sobie w tym domu najspokojniej w świecie i zostałby w nim dłużej, gdyby nie wystawa jego obrazów, która pociągnęła za sobą znajomość z żoną Blomme'a. Owdowiała od pewnego czasu po tym dzielnym człowieku, eks-służąca otworzyła kawiarenkę w sąsiedztwie sali wystawowej. Grenelle zachodził tam regularnie i dnia pewnego, kiedy właścicielka dowiedziała się, gdzie mieszka jej klient, opowiedziała mu o okropnych przygodach profesora Lantelme.

Ziarno padło na żyzną glebę: w młodości Grenelle zajmował się nieco okultyzmem i współpracował z pewnym czasopismem poświęconym spirytyzmowi i metafizyce. Nie potrzeba mu było więcej, żeby znowu wsiadł na swego konika. Wróciwszy do domu i nie zdoła-wszy odkryć nic niesamowitego, postanowił sprowokować zaświaty.

Kupił tradycyjny stolik o trzech nóżkach, ustawił go w samym środku dawnego gabinetu sędziego i zgodnie z uświęconą formułą wywołał ducha zmarłego.

To, co się dziać poczęło, przewyższyło jego najśmielsze nadzieje.

Stolik --- niczym meteor --- przeciął powietrze i rozpadł się na kawałki, a nagle skądś wyłoniona upiorna zjawa rzuciła się wprost na śmiałka, przewróciła go na ziemię i pozostawiła z twarzą krwią zalaną, zemdlonego niczym wątłe kobieciątko.

Kiedy pierwsze przerażenie minęło, Grenelle poczuł niejasno, że ze swej niesamowitej sytuacji mógłby wyciągnąć pewne korzyści. Udał się do rejenta.

--- Za czasów naszych królów nie uniknąłby pan ani tortur, ani stosu --- zagroził. --- Jednakże...

Wbrew wszelkim oczekiwaniom rejent sprawiał wrażenie mocno zaniepokojonego. Bła-gał Grenelle'a, by nikomu nie szepnął ani słowa; za pięknie zaokrągloną sumkę wyrwał mu tę obietnicę. Zawiadomił też o wszystkim Merricka.

Merrick przybył w dwa dni później i zgłosił się u malarza.

Dokładnie dwadzieścia miesięcy upłynęło właśnie od pierwszego ukazania się ducha Larriviera.

Słuchając opowieści Grenelle'a Flavien Merrick nie okazał ani emocji, ani zdziwienia, przeciwnie, w jego oczach lśniła radość.

--- Panie Grenelle --- powiedział --- pan będzie świadkiem aktu sprawiedliwości. Zechce pan powtórzyć pańskie niedawne doświadczenie.

--- Za nic na świecie! --- wykrzyknął malarz. --- Zresztą stolik został zniszczony.

--- To nie gra roli. Pierwszy lepszy stół nada się do tego, nawet jeśliby ważył tonę!

Plik banknotów rozwiał wahanie spirytysty. Położył dłoń na ciężkim biurku i drżącym głosem wezwał ducha prezesa Larrivier. Stół zadrżał, przechylił się na bok, a Grenelle doznał niemiłego wrażenia, że jakaś potężna fala gdzieś go unosi.

Przed nim stał straszliwy przerażający upiór.

W tejże chwili rozległ się spokojny głos, głos Merricka:

--- Sędzio Larrivier --- mówił, a oczy lśniły mu niezwykłym blaskiem. --- Sędzio Larrivier, tyś skazał mnie na dwadzieścia miesięcy więzienia, a robiąc to popełniłeś najgorszą zbrodnię, na jaką może zdobyć się człowiek: okazałeś niewdzięczność. Dzięki wiedzy, która zawsze przewyższać będzie wiedzę ludzi śmiertelnych, wyrwałem cię ze stanu wiecznego spoczynku, aby skazać na dwadzieścia miesięcy piekła. Kara już się skończyła. Uwalniam cię. Powróć na zawsze do spokoju grobu.

Grenelle usłyszał ogromny okrzyk radości i upiór, najpierw padłszy do stóp Merrickowi rozwiał się z wolna jak lekka mgła, która rozpływa się w powietrzu.

Niewiele nam już zostaje do powiedzenia.

Flavien Merrick kazał zburzyć dom na wałach i na jego miejscu zbudować przytulisko dla ubogich starców z miasteczka. Odsetki od znacznego kapitału zapewniały jego utrzyma-nie. Merrick w sumie nie był, jak już mówiłem, taki najgorszy.

Mapie Dunstable, który przede wszystkim interesuje się czarodziejską księgą ze Stein, na próżno usiłował nawiązać z nim kontakt.

Merrick opuścił Francję i udał się do Indii angielskich. Demonologowi udało się odnaleźć jego ślady aż do Delhi, ale tam zgubił je ostatecznie.

Z biegiem czasu przyswoiłem sobie zdanie Maple'a Dunstable:

--- Bez wątpienia Merrick nie należał do ludzi uparcie kroczących tą straszliwą drogą, której on raz użył do zemsty, ale czarodziejska księga ze Stein nadal istnieje i komu po Merricku przypadnie ona w udziale?

Przełożyła Hanna Olędzka

ANN BRIDGE

GRANATOWY BUICK

Pani James St. George Bernard Bowlby uznała za znak Opatrzności, że jej długa i męcząca choroba, która nie pozwalała jej opuścić Anglii, zakończyła się w chwili, gdy mąż awansował w Wielkim Banku Wschodnim w Pekinie z zastępcy dyrektora na dyrektora naczelnego. Poprawa jej zdrowia i wielki sukces męża czyniły oczywistym fakt, że wreszcie pojedzie do niego na dłuższy czas, a raczej nawet na stały pobyt. Napisała mu o tym, a Bowl-by, rzecz jasna, był tego samego zdania. Wkrótce potem była już w Chinach. Mąż powitał ją w Szanghaju, ponieważ jednak interesy wymagały, by jechał do Hongkongu, sama już udała się do Pekinu i zajęła przydzielone im mieszkanie nad bankiem w wielkiej, brzydkiej kamie-nicy, przy ulicy Poselstw. Dbała, jak wiele dyrektorskich żon przed nią, o solidne mahoniowe meble, pokryte zieloną skórą, w które bank wyposażył mieszkanie. Dziwiła się przy tym, jak Bowlby, zawsze tak ceniący kobiecą rękę we wszystkim, co go otaczało, był w stanie znieść przez tak długi czas całkowitą samotność. By ożywić nieco wnętrze, kupiła sporo przedmiotów z laki, piękne jedwabie i chińskie obrazy. Kupiła również wóz.

--- Potrzebny ci będzie wóz --- zapowiedział mąż --- i radzę ci kupić limuzynę, ze względu na kurz.

Ludzie, którzy przyjeżdżają do Pekinu bez własnego samochodu, rzadko kiedy kupują wozy fabrycznie nowe. Zawsze można tu nabyć samochód z drugiej ręki, z najrozmaitszych źródeł: od dyplomatów udających się na inną placówkę, od zbankrutowanych biznesmenów lub jako pozostałość po jednej z długotrwałych i wreszcie zakończonych konferencji. Tak więc pewnego dnia pani Bowlby w towarzystwie Thompsona, nowego zastępcy dyrektora banku, udała się do garażu Maxona na Nan-szy-cy, by wybrać sobie jakiś wóz. Po dłuższych pertraktacjach z szefem garażu, Kanadyjczykiem, zdecydowali się na buicka limuzynę. Był to buick, który właściwie jest typu standardowego na Dalekim Wschodzie. Świeżo odmalowany na spokojny kolor granatowy, obicia miał w ciepłym popielatym odcieniu, co bardzo odpowiadało pani Bowlby. Szef garażu chwalił wóz entuzjastycznie, wyliczając wszystkie jego zalety. Podkreślał, że samochód ma świetne zawieszenie, "a to bardzo ważne na naszych drogach". Kierowca i służący siedzą za szybą ("To lepiej, panie Thompson, bo ci faceci jedzą czosnek, nie powinni, ale jednak jedzą..."). Thompson wiedział, że mimo zakazu tak się dzieje, i potakiwał. Pani Bowlby, która po raz pierwszy zawierała taką transakcję, chciała wiedzieć, kto był uprzednio właścicielem wozu. Szef garażu nie chciał jednak podać nazwiska. Nie była to sprzedaż na zlecenie --- mówił wykręcając się od odpowiedzi --- kupił wóz, gdy właściciel opuszczał kraj. To były bardzo dystyngowane osoby, z Dzielnicy Poselstw. Thompson uznał te dane za wystarczające, wiedział bowiem, że w tej dzielnicy Pekinu mieszkają jedynie Europejczycy.

Tak więc granatowy buick został kupiony. Thompson usłyszał w klubie, że dawny kierowca Wielkiego Banku Wschodniego pija benzynę, nie zaangażował go więc ponownie wraz z resztą służby, jak to było w zwyczaju, zatrudnił natomiast dla pani Bowlby kierowcę dyrektora Banku Francusko-Belgijskiego, opuszczającego już miasto. Gdy Bowlby powrócił z Hongkongu, zarówno kierowca, jak i pozostała służba otrzymali na zimę liberię koloru khaki, na lato zaś dano im liberie białe, przy czym jedne i drugie przybrane były złotymi tasiemkami przy mankietach i kapeluszach. Pani Bowlby mogła więc zacząć obowiązujące składanie wi-zyt.

W Pekinie przybysz składa wizyty pierwszy; jest to dziwny i dość krępujący zwyczaj. Wielki to wysiłek nawet dla osób psychicznie zahartowanych, a pani Bowlby nie miała zupełnie hartu, była drobną, nieśmiałą osobą. Ubierała się najczęściej na popielato i wtedy wydawało się, że szarawe są też jej oczy, włosy i cera. Nie umiała podkreślić ani swej urody, ani swych zalet. Była subtelna, delikatna, wrażliwa --- nie okazywała tego jednak; trzymała się stale na uboczu. Nie znosiła wizyt. Ale ponieważ z natury była niezmiernie obowiązkowa, odwiedzała wszystkie wskazane jej osoby, przy czym niejakiej otuchy dodawały jej dwie odziane w khaki i złoto istoty siedzące przed nią, wydzielające wprawdzie silną woń czosnku, na szczęście jednak oddzielone od niej szklaną ścianką.

Odwiedzała więc żony dyplomatów, odwiedzała wyższych urzędników różnych konce-rnów oraz dygnitarzy urzędów celnych: angielskiego, włoskiego, amerykańskiego i francuskiego. Odwiedzała dyrektorów Poczty: francuskiej, włoskiej, amerykańskiej i angielskiej. Liczba wymienianych w ten sposób kart wizytowych w Pekinie wynosiła zapewne kilka ton rocznie, i pani Bowlby również pozbywała się sporej ilości. Miała przy sobie wykaz, na któ-rym z pomocą swego boya numer jeden (jest to niemal tak samo istotna część domu bankowe-go, jak drzwi i okna) wypisała firmy, tytuły i adresy pań, które miała odwiedzać. Kierowca będący uprzednio na służbie w Banku Francusko-Belgijskim znał doskonale francuski, pani Bowlby również, żaden jednak Chińczyk nie potrafi wymówić europejskiego nazwiska, więc Europejczycy muszą uczyć się jego dziwacznej chińskiej wersji. ,,Ta-c' in-czaj t'aj-t'aj, Ta-te-kuo, fu" --- czytała pani Bowlby, gdy chciała odwiedzić żonę niemieckiego ministra. --- Oui, Madame --- mówił Szuang. "Pej t'aj-t'aj, Kung-sien-hu-t'ung" --- powtarzała, gdy planowała odwiedziny u pani Bray, żony lekarza, ale kiedy miała jechać do pani Bennett, żony kome-ndanta Gwardii Angielskiej, i pani Baines, żony kapelana, spostrzegła, że obie nazywano też Pej t'aj-t'aj, co wprowadzało zamieszanie.

To zaczęło się pod koniec pierwszego tygodnia. Być może to wczytywanie się w listę adresów i chińskie nazwiska spowodowało, że nie zauważyła tego wcześniej, ale pod koniec tygodnia mogłaby przysiąc, że słyszała obok siebie w wozie francuskie słowa. Raz, nieco później, gdy jechała ulicą Marco Polo, by zabrać męża z klubu, ktoś powiedział, jak jej się wydawało, namiętnie drżącym głosem: "C'est lui!" *. Okna były opuszczone i pani Bowlby pomyślała, że to kierowca. Ale ten głos potem też się odzywał. Czasami wydawało się jej, że było to jakby westchnienie. Nerwy --- tłumaczyła sobie pani Bowlby. Zawsze była nerwowa i wiedziała, że Pekin nie jest miejscem odpowiednim dla osób nerwowych.

Jeszcze przez kilka dni powtarzała sobie, że to "nerwy" --- póki pewnego popołudnia nie zmieniła zdania. Jechała wzdłuż Ta-cz'ang-an-cie, wielkiej arterii biegnącej ze wschodu na zachód obok Dzielnicy Poselstw. Dzwoniły tam tramwaje, biegnąc ze zgrzytem wzdłuż czerwonych murów i złotych dachów Zakazanego Miasta, a duże karawany wielbłądów dźwi-gały węgiel ze wsi, jak to się dzieje od wieków, przeciskając się wśród dodge'ów i daimlerów współczesnych Chin. Było ciepłe słoneczne popołudnie kwietniowe i główna ulica w Dzielnicy Poselstw zapełniona była jeźdźcami. Zaczynały się rozgrywki w polo, i gdy wóz zbliżał się do Ha-ta-menu, pani Bowlby ujrzała w obłoku kurzu biało-czerwone postacie. Na rogu Ha-ta-menu wóz zatrzymał się: przechodziło właśnie stado wielbłądów zmierzających do wielkiej bramy wjazdowej.

Siedziała wygodnie w tyle wozu, zadowolona z postoju, chłonąc urok tego dnia, piękno i egzotykę scenerii --- cały wdzięk pekińskiej wiosny. Miała zamiar obejrzeć później grę w polo, wspaniałe widowisko, wolała jednak, żeby

Jim nie brał udziału w tej niebezpiecznej grze. Nagle, pogrążona w myślach usłyszała wyraźny głos, który mówił: "Au revoir, mon trčs cher. Ne tombe pas, je t'en prie" **. A gdy wóz ruszył w ślad za ostatnimi wielbłądami, usłyszała głębokie westchnienie i słowa, wypowiedziane gwałtownie: "Ce polo! Quel sport affreux! Dieu, que je le déteste!" ***.

To nie był kierowca --- powiedziała do siebie pani Bowlby. Szklana przegroda była podniesiona. A poza tym ten cichy, nieco ochrypły głos, z wyraźnym i pięknym akcentem, nie dałby się porównać z gardłową francuszczyzną Szuanga. Ponadto czy kierowca mógłby się tak wyrazić? To było po prostu śmieszne. Ale tym razem to nie były nerwy --- pomyślała pani Bowlby, zastanawiając się nad tym, co o n a powiedziała. O n a. A więc to była kobieta. To ona powiedziała też nieco wcześniej: "C'est lui!"

Pani Bowlby stwierdziła, że jest zaskoczona, zdumiona, ale nie przerażona. Było to oczywiście absurdalne i wprost niemożliwe, by ten piękny głos odezwał się po francusku w jej wozie, nie było w tym jednak nic przerażającego. We właściwy sobie nieśmiały sposób pani Bowlby czuła się nawet dumna, że nie uległa panice. Podczas zakupów i składania wizyt roztrząsała to dziwne zdarzenie z wszystkich możliwych punktów widzenia na zimno i rozsądnie --- niemniej jednak fakt ten pozostawał dziwny i niezrozumiały. Siedząc znów w wozie uświadomiła sobie, że pragnęłaby jeszcze usłyszeć ten głos. Było to oczywiście śmieszne, ale naprawdę pragnęła tego. I życzeniu temu stało się zadość. Gdy po godzinie wóz skręcił w ulicę Poselstw, okazało się, że już za późno na polo; gracze opuszczali już pole, nad którym

* To on.

** Do widzenia, kochanie. Nie spadnij, proszę cię.

*** To polo! Jaki to okropny sport! Boże, Jak ja go nienawidzę.

zachodziło słońce, i wsiadali do samochodów i riksz. Gdy przejeżdżała przez bramę, głos odezwał się znowu, tuż przed nią, tak jakby osoba mówiąca wychylała się przez okno: "Le voilŕ!" --- usłyszała, a potem, prawie głośno: "Jacques!" Pani Bowlby omal nie wychyliła się przez okno, by zobaczyć, o kogo chodzi.

Ale zreflektowała się w porę i już oparta o poduszki, usłyszała koło siebie ciche: "Il ne m'a pas vue" *.

Tu już nie mogło być mowy o pomyłce. Jest jasny, słoneczny dzień; siedzi w swoim wozie, sunącym po ulicy Poselstw, mija Bank Belgijski, Poselstwo Niemieckie; przed nią szeregi riksz; oto pani de Réan wymienia z nią ukłon.

I tak jak wszystkie te rzeczy widzi jasno i wyraźnie, tak również wyraźnie słyszała kobiecy głos wołający "Jacques!". Nie wiadomo, kim jest ten Jacques, którego upadku z konia tak się lękała nieznajoma, tak bardzo nienawidząc z tego powodu gry w polo. Jakiż ona ma piękny głos! Kim jest i kto to jest ten Jacques? Nazwała go "Mon trčs cher" --- jakie to piękne. Jak pasuje i do tego dnia, i do miejsca, jak bliskie jest jej własnemu odczuciu, gdy siedząc w wozie na rogu Ha-ta-menu radowała się wiosną i również nienawidziła polo, ze względu na Jima. Chętnie nazwałaby Jima "mon trčs cher", wiedziała jednak, że to by go zdziwiło.

Co by też Jim powiedział o całej tej historii? --- pomyślała. Wiedziała jednak, że mu te-go nie powtórzy. W każdym razie nie w tej chwili. Bowlby nie był zachwycony jej wyborem samochodu: uważał, że jest za duży i za kosztowny w eksploatacji. Poza tym wiedział, jaka jest nerwowa. Gdyby sam nie usłyszał głosu, uznałby, że rzeczywiście jest z nią źle. Ponadto pani Bowlby miała niejasne uczucie, że podsłuchiwała, jakkolwiek bezwiednie. Nie miała prawa opowiadać o głosie, który mówił "Mon trčs cher" takim tonem.

Wrażenie to z dnia na dzień stawało się silniejsze. Głos, który nawiedzał teraz buicka prawie codziennie, stanowił osobliwe tajemnicze tło jej funkcji towarzyskich, wizyt i przyjęć. Głos mówił wyłącznie po francusku i zawsze do Jacquesa albo o nim --- najwidoczniej ukochanej osobie. Czasami pani Bowlby zdawała sobie sprawę, że słyszy tylko jedną stronę w dialogu, tak jakby ktoś rozmawiał przez telefon; często odgadywała, co mówi o n. Ich rozmowy były przeważnie banalne: umawiała się na lunch, na polo, na zabawy weekendowe w Paomacz'ang. To było dla pani Bowlby najdziwniejsze --- wysłuchiwanie planów dotyczących osób, które znała. "Alors dimanche prochain, chez les Milne" **. Gdy potem spotykała Milne'ów, wpatrywała się w nich, jakby spodziewała się natrafić na ślad tej obecności, bliższej jej aniżeli oni sami. Kobiecy głos wydawał jej się realniejszy od osób, o których mówił. Niezależnie jednak od tego, czy mówił o spotkaniach, o ludziach czy zdarzeniach, zawsze brzmiała w nim czułość, czasami jakby zamaskowana, innym razem szczerze i otwarcie --- zawsze wyrażał zaborcze szczęście zakochanej kobiety.

Panią Bowlby dziwiło, że wóz rejestrował jedynie głos kobiecy. Ale przecież cała sprawa tych monologów była tajemnicza. Dlaczego Bowlby nigdy nic nie słyszał? A że nie słyszał --- była tego pewna. Dobrze, że mu nic nie powiedziała wtedy. Pamiętała dzień, w któ-rym głos odezwał się po raz pierwszy, gdy byli razem w wozie. Udawali się na bal w hotelu "Pekin", było to pożegnalne przyjęcie dla jakiegoś ministra.

Kiedy na ulicy Nefrytowego Kanału przejeżdżali koło policjanta, głos odezwał się nagle, oczywiście po francusku: "A więc pożegnamy się tutaj; odeślesz wóz?" A później, gdy zbliżali się do wielkiego europejskiego gmachu, dodał: "Ale dzisiaj wieczorem zatańczymy, n'est-ce pas?" ***.

--- Boże, co za tłok! --- zawołał Bowlby. --- To będzie potworne. Nie zostaniemy długo. Pół godziny chyba wystarczy? Jak myślisz?

* Nie widział mnie.

** A więc w przyszłą niedzielę u Milne'ów.

*** Nieprawdaż?

Pani Bowlby patrzyła na niego nic nie mówiąc. Czy to możliwe? Swoim zdumieniem prawie się zdradziła.

--- Co się stało? --- spytał Bowlby. --- Dlaczego tak patrzysz?

A więc on nic nie usłyszał!

Zwróciła uwagę i na inne rzeczy. W niektórych miejscach głos słychać było wyraźniej i częściej. Natomiast niewyraźne, niezrozumiałe urywki zdań słyszała właściwie wszędzie. Ale ona wiedziała już, gdzie usłyszy go najlepiej. Blisko terenów polo, na przykład, gdzie prawie zawsze odzywał się bądź z dumą, bądź z obawą. Często tam jeździła, bo Jim grywał w polo namiętnie i doskonale, ale zawsze w czasie gry umierała ze strachu, i to uczucie łączyło ją jakby z niewidzialną towarzyszką. Coraz częściej słyszała głos na Ha-ta-menie i w hu-t'ungach na wschód od tej ulicy. Pani Bowlby lubiła wschodnią część miasta, bo leżała ona trochę na uboczu, pomiędzy hałaśliwym i zatłoczonym Ha-ta-menem, pełnym tramwajów, kurzu, samochodów i wielbłądów, a ciszą w pobliżu muru Miasta Tatarskiego, wznoszącego się ponad parterowymi domami. Mieszkało tu wielu Europejczyków i pani Bowlby cieszyła się zawsze, gdy tam właśnie udawała się z wizytą, krążąc wśród wąskich uliczek, gdzie samochód brnął przez stosy rupieci lub przebijał się przez kłęby kurzu i gdzie riksze cofały się do bram, żeby przepuścić buicka. Wiele z tych uliczek kończyło się raptownie na otwartej przestrzeni, gdzie prosiaki ryją w stosach odpadków, a mali chłopcy wałęsają się gromadnie podśpiewując nosowym głosem monotonne piosenki o dziwnym rytmie. Czasami, gdy czekała w wozie pod purpurowymi wrotami, słyszała grę niewidzialnego flecisty i delikatna słodka melodyjka wypełniała przesycone słońcem powietrze między ślepymi starymi murami. Ponad nimi widać było gdzieniegdzie kwitnące drzewa; kotlarze pracowali na stopniach marmuro-wych podestów; żebracy i psy wygrzewali się w słońcu pod białymi i purpurowymi ścianami dziedzińców świątyń. Tutaj głos brzmiał wyraźniej jeszcze niż w innych częściach miasta, słowa padały swobodnie, potoczyście. Francuskie sylaby spływały jakby z powietrza; czasami dźwięki były wysokie, lekkie, radosne, z akcentem kpinki i wesołości, albo przechodziły w szept zachwytu i szczęścia. W takich chwilach pani Bowlby siedziała cała zamieniona w słuch; pełen czaru głos przenosił ją w inny świat, oczarowaną tą pasjonującą przygodą. Jakkolwiek w swym pożyciu z mężem była szczęśliwa, to jednak nigdy nie zaznała podobnych uczuć. On nigdy tego nie pragnął, a ona nigdy nie śmiała przemawiać do niego słowami pełnymi czułości, jakimi poprzednia właścicielka buicka przemawiała do swojego Jacquesa.

Pani Bowlby znała teraz już dość dobrze całą miłosną przygodę tych dwojga. Gdy mo-gli, spotykali się publicznie, ale gdzieś tu, w Mieście Chińskim, było niewątpliwie miejsce ich tajemnych schadzek --- "notre petit asile" *. I powoli ta miłosna przystań nabierała kształtu w myślach pani Bowlby. Jutro wypiją herbatę na kamiennym stole "pod naszą wielką białą pinią". Była tam jakaś sadzawka z rybami, w kształcie koniczyny, w której zasnęła jedna złota rybka --- "pourtant en Irlande cela porte bonheur, le trčfle, n'est-ce pas?" **. Cembrowina tej maleńkiej sadzawki wykruszyła się, trzeba było ją naprawić i "Jacques" napisał coś na mokrej jeszcze zaprawie, bo głos kobiecy zabrzmiał czule pewnego dnia, szepcząc: "Maintenant il se lit lŕ pour toujours, ton amour!" ***. I w ciągu całej tej czarownej wiosny z początku towarzyszył im zapach bzu, w czasie godzin spędzanych pod pinią, potem woń akacji, tworzących jakby obramowanie sadzawki. Pani Bowlby wydawało się, że jej własne życie i życie tej nie znanej istoty są jakby związane ze sobą; jej własne bzy kwitły i pachniały na dziedzińcu za szarym gmachem banku, i pewnego dnia, gdy udawali się na śniadanie do Poselstwa Brytyjskiego, zwróciła uwagę Jima na zapach akacji, nasycający powietrze jak mocne perfumy. Ale Bowlby powiedział, otrząsając się, że nie znosi tego zapachu, i zwymyślał kierowcę po fra-

* Nasz mały azyl.

** A przecież w Irlandii koniczyna przynosi szczęście, prawda?

*** Teraz twoja miłość została tu na zawsze zapisana!

ncusku; język ten znał nawet lepiej niż żona.

Pani Bowlby zapragnęła dowiedzieć się czegoś więcej o tej parze. Chciała wiedzieć, kim byli i jak zakończyła się ta idylla. Powściągliwość nie pozwalała jej jednak na wypyty-wanie ludzi w garażu. Aż wreszcie pewnego dnia znalazła klucz do dręczącej ją tajemnicy --- zupełnie zresztą przypadkiem. Odwiedzała właśnie kogoś w Poselstwie Francuskim; gdy wychodziła, obydwaj lokaje Poselstwa stali w niebiesko-srebrnych liberiach na schodach. Służący otwierał drzwiczki samochodu. Gdy wsiadała, usłyszała rozkazujący głos: "Deux cent trente, Hua-szan-hut'ung!" * Działając pod wpływem impulsu, który zdziwił ją samą, pani Bowlby powtórzyła głośno:

--- Deux cent trente, Hua-szan-hut'ung.

Służący skłonił się i zamknął drzwiczki. Zdążyła jednak zauważyć wyraz twarzy oby-dwu lokai na schodach, gdy wydawała rozkaz.

Czyżby jej się zdawało? Chyba nie. Przysięgłaby, że coś niby cień zdziwienia i przypomnienia pojawił się na ich twarzach, kamiennych i bez wyrazu. W Pekinie służba normalnie przechodzi od pracodawcy do pracodawcy, tak jak umeblowanie mieszkań. Nie miała wątpliwości --- słyszeli ten rozkaz już przedtem.

Serce jej biło mocno, gdy wóz skręcał w ulicę Poselstw. Dokąd jechali? Nie miała pojęcia, gdzie znajduje się Hua-szan-hut'ung. Czy była o krok bliżej rozwiązania tajemnicy? Przy Ha-ta-menie buick skręcił na południe wzdłuż Stoku. Na razie wszystko było w porządku. Skręcili z Ha-ta-menu w Su-czou-hu-t'ung, po czym jechali dalej do Tung-cung-pu-hu-t'ung, aż znaleźli się w centrum wschodniej części miasta. Pani Bowlby miała przyśpieszony oddech. Są na dobrym tropie. Teraz jechali wzdłuż otwartej przestrzeni, usianej śmieciami. Przed nimi wyrósł wschodni mur miasta. Skręcili na lewo i jechali równolegle do muru, potem skręcili w prawo, znów w stronę muru. Zatrzymali się. Szuang kiwnął na sprzedawcę naleśników, który przygotowywał swój towar w bramie, i rozpoczęła się paplanina po chińsku. Dalej pojechali bardzo wolno uliczką pomiędzy wysokimi murami, dochodzącą aż do samego muru miejskiego, po czym zatrzymali się kilkaset metrów od niego przed wysokimi purpurowymi wrotami: rzędy złotych gałązek na nich, po pięć w każdym rzędzie, świadczyły, że mieszkała tu dawniej ważna osobistość chińska.

Dopiero gdy Liou otworzył drzwiczki samochodu i wyciągnął rękę w bawełnianej ręka-wiczce po bilety wizytowe, pani Bowlby zorientowała się, że nie ma pojęcia, komu składa wizytę. Nie mogła przecież odwiedzać GŁOSU! Przywołała Szuanga, kierowcę, francuski bowiem nie był mocną stroną Liou.

--- Spytaj --- powiedziała --- kto tu mieszka, spytaj o nazwisko t'aj-t'aj.

Szuang zadzwonił. Nastąpiła dłuższa cisza. Szuang zadzwonił raz jeszcze. Usłyszeli człapanie stóp, zaskrzypiały zawiasy i w otwartych drzwiach ukazała się głowa starego Chińczyka, o rzadkiej bródce, w małej czarnej czapeczce. Szuang zamienił z nim kilka słów, po czym wrócił do wozu.

--- W tym domu nikt nie mieszka --- powiedział.

--- Spytaj go, kto tu mieszkał ostatnio --- zażądała pani Bowlby.

Nastąpiła nieco dłuższa wymiana zdań, aż wreszcie Szuang podszedłszy do wozu powiedział:

--- Mieszkała tu obca t'aj-t'aj, Fa-kuo t'aj-t'aj (Francuzka), ale już wyjechała.

Tym stwierdzeniem pani Bowlby musiała się zadowolić. Zawsze to coś. Być może nawet dużo. Wóz ruszył już w stronę muru miejskiego, szukając miejsca, gdzie by można było zawrócić, gdy nagle powzięła decyzję. Powiedziała Szuangowi, żeby zaczekał, wysiadła i zaczęła się przyglądać podnóżu muru, na prawo i na lewo. Tak! Mniej więcej dwieście metrów od miejsca, gdzie stała, zaczynała się jedna z wielu ramp, które służyły w dawnych

* Ulica Hua-szan-hut'ung dwieście trzydzieści.

czasach do wjeżdżania konno lub wozem na szczyt muru miejskiego. Pośpieszyła w tamtą stronę, niespokojna, starając się iść ostrożnie wśród kamiennych brył, które pospadały z góry, i stosów śmieci; bała się, że kierowca i służący uznają jej zachowanie za dziwaczne i że nie uda się jej wejść na szczyt muru. Od czasów powstania Bokserów * chodzenie po szczycie muru Miasta Tatarskiego było zabronione, poza jednym niewielkim pasem nad Dzielnicą Poselstw, i teoretycznie rampy są u podnóża muru mocno zamknięte. Ale pani Bowlby wiedziała, że w Chinach teoria i praktyka nie zawsze idą w parze, nie traciła więc nadziei.

Miała rację. Mimo że u dołu drogę zamykała mocna drewniana bariera, to jednak o kilka stóp wyżej zrobiony był w murze mały wyłom, wystarczający, by przepuścić kozę lub szczupłą osobę. Pani Bowlby przecisnęła się przez tę szczelinę i znalazła się na wybrukowa-nej kamieniami pochyłości rampy; zaczęła iść pod górę, nieco zasapana. Szczyt muru, ciągną-cy się na lewo i prawo, wyłożony był kamiennymi płytami i dość szeroki, by mogły się zmieścić obok siebie dwie ciężarówki. Pomiędzy płytami wyrosło gęste podszycie z kolczastych krzewów, między którymi widoczna była mała ścieżka, używana zapewne przez kozy i pastu-chów.

W dole roztaczała się panorama Pekinu --- miasta, które dzięki drzewom rosnącym na każdym niemal dziedzińcu podobne było do lasu o bogatej zieleni; lasu, z którego jakby wy-rastały olbrzymie złote dachy Zakazanego Miasta, a za nim, na horyzoncie, majaczyły fiołko-woróżowe stoki Wzgórz Zachodnich.

Pani Bowlby jednak nie interesował ten niezwykły widok. Zerkając przez blanki w murze, zobaczyła, gdzie stoi buick, błyszczący i nowoczesny, zaskakująco obcy w tym zapu-szczonym i opustoszałym miejscu. Kierując się samochodem jak drogowskazem szła z biją-cym sercem po wąskiej ścieżce wśród kolczastych roślin. Dudki fruwały nad nią, ćwierkając wesoło, siadały od czasu do czasu na gałęziach i znów wznosiły się w górę, unosząc i opuszczając skrzydła. Nie zwracała na nie uwagi, nie myślała też o swych rozdartych o kolce pończochach. Teraz znajdowała się nad samochodem: tak, tutaj była aleja, którą przyjechali, a ten mur poniżej to mur tamtego domu! Widziała wyraźnie odźwiernego, wyglądającego teraz jak marionetka, wciąż stojącego w purpurowych wrotach i obserwującego z ciekawością samochód. Mur ogrodu rozciąga się u stóp muru miejskiego, tak że całość --- dom z wieloma dziedzińcami i reprezentacyjny ogród --- leżały u jej stóp wyglądając stąd jak miniaturowe budownictwo z klocków.

Pani Bowlby spoglądała na to wszystko z góry. Opanowało ją uczucie czegoś nierealne-go, silniejsze nawet niż wtedy, gdy słyszała głos. Ogromna biała pinia, której pień i gałęzie wyglądały jak bielone wśród zielonych igieł, wznosiła się w ogrodzie, a pod nią stał okrągły kamienny stół otoczony krzakami bzu. Dokładnie tak, jak opisywał to głos! Tuż obok, oddzie-lony od ogrodu z pinią murem, w którym znajdowała się furtka w kształcie wachlarza, był drugi ogród, a w nim sadzawka ze złotymi rybkami, w kształcie koniczyny, otoczona drzewami akacji. Dookoła kwiaty w wielkich porcelanowych wazach. To była sceneria sekretnej idylli pary kochanków: cicha, słoneczna, pełna słodyczy. Znajdowała się jakby pod ochroną muru Miasta Tatarskiego. Pani Bowlby, spoglądając w dół na opuszczony ogród oparta o kamienny parapet, zdała sobie sprawę, że jest wreszcie blisko sedna tajemnicy, która ją drę-czyła.

Opanowało ją dziwne pragnienie, aby przyprowadzić tutaj Jima, raz jeszcze ożywić ten zakątek. Ale ona i Jim, pomyślała z lekkim westchnieniem, byli solidnym małżeństwem i nie potrzebowali szukać tajemnych zakątków we wschodniej części miasta. Wraz z myślą o Jimie przypomniała sobie o swych codziennych obowiązkach. Musi wracać. Rzuciła raz jeszcze okiem na ogród i zaczęła szybko schodzić do samochodu.

* Powstanie Bokserów --- powstanie ludowe w północnych i północno-wschodnich Chinach, w latach 1899---1901, początkowo wymierzone przeciwko panowaniu mandżurskiej dynastii C'ing, później przeciwko cudzoziemcom.

W ciągu kilku następnych dni pani Bowlby nie przestawała myśleć o swoim odkryciu. Wszystko to --- miejsce, w którym głos podał adres, błysk przypomnienia na twarzach loka-jów w rezydencji Poselstwa Francuskiego, fakt, że odźwierny we wschodniej części miasta wymienił jako ostatniego pracodawcę Fa-kuo t'aj-t'aj --- wskazywało na to, że poprzedni właściciel buicka mieszkał właśnie w tamtym domu, tam gdzie zajechała owego pamiętnego dnia. Cała ta sprawa absorbowała ją coraz bardziej --- zabrnęła już tak daleko, że musi zgłębić tajemnicę do końca. Musi przezwyciężyć swoją nieśmiałość i zadać kilka koniecznych pytań.

W kilka dni później, w czasie jakiegoś obiadu, siedziała obok pana van Adama. Pan van Adam był niemłodym Amerykaninem, seniorem pekińskiego high-life'u, który wiedział wszystko i znał wszystkich, nawet przed powstaniem Bokserów --- był po prostu żywą kroniką towarzyską. Pani Bowlby zdecydowała się zapytać go o interesującą ją sprawę. Zabrała się do tego wprost artystycznie. Zaczęła mówić o Dzielnicy Poselstw, potem o jej francuskiej części, wreszcie wpadła w zachwyt nad ogrodem domu, który odwiedziła. A potem:

--- Kto mieszkał w tym domu przed Varnetami? --- spytała i czekała z niecierpliwością na odpowiedź.

Pan van Adam przyglądał się jej trochę zdziwiony, jak jej się zdawało, odpowiedział jednak, że był to hrabia d'Ardennes.

--- Czy był żonaty? --- padło następne pytanie.

--- O, tak, oczywiście, był żonaty --- brzmiała odpowiedź, ale zwykle tak rozmowny i skory do ploteczek pan van Adam ograniczył się do tej wiadomości.

Przezwyciężając nieśmiałość pani Bowlby spytała jeszcze, jak wyglądała i jaka była hrabina d'Ardennes.

--- Ach, uwodzicielska syrena! --- rzekł pan van Adam dodając: --- Rzadko spotyka się tak urocze kobiety.

Widać było, że nie chce zagłębiać się w ten temat, pani Bowlby zdobyła się jednak na jeszcze jedno pytanie:

--- Czy mieli samochód?

Pan van Adam niemal wytrzeszczył na nią oczy.

--- Wóz? Oczywiście, ona jeździła zawsze swoim żółtym buickiem; nazywaliśmy go "kanarek".

Rozmowa zeszła teraz na samochody, a pani Bowlby starała się w myślach ułożyć następne pytanie. Nie wiedziała doprawdy, jak je postawić. Ta ciekawość musi wydawać się dziwna --- pomyślała --- wszystko to jest trudniejsze, niż sobie wyobrażałam. Nie potrafiła znaleźć pretekstu do dalszych pytań, obawiała się, że zbytnia ciekawość ją zdradzi. Domyśla-ła się, że musiał zajść jakiś skandal, ale pani Bowlby nie należała do kobiet, które potrafią najspokojniej zapytać w trakcie proszonego obiadu: "Czy był jakiś skandal?" W czasie deseru zdobyła się na ostatnie, desperackie pytanie:

--- Kiedy Ardennowie wyjechali z Pekinu?

Pan van Adam odpowiedział dopiero po chwili:

--- O, to było chyba przed rokiem. Ona czuła się niedobrze, i rzeczywiście źle wyglądała, wróciła więc do Francji. Jego natomiast wkrótce przeniesiono do Bangkoku, ale nie wiem, czy ona pojechała tam za nim. Nie czuła się dobrze na Wschodzie.

--- Biedactwo --- szepnęła pani Bowlby ze szczerym żalem.

Serce jej przepełnione było współczuciem dla tej kobiety o pięknym głosie i pięknym nazwisku, którą zły stan zdrowia rozdzielił z jej Jacquesem. Nawet taka gorąca miłość nie pozwoliła jej odnieść zwycięstwa nad wątłym ciałem --- pomyślała pani Bowlby. Kobiety właśnie wstały od stołu, więc i ona, zbyt pochłonięta własnymi myślami, by zajmować się jeszcze panem van Adamem, podniosła się i udała w ślad za paniami.

Wkrótce pani Bowlby udała się do Pejtajhe na lato. Pekin ze stu stopniami * w cieniu

* W skali Fahrenheita.

jest w lipcu i sierpniu nie do wytrzymania, zwłaszcza dla niezbyt silnych kobiet. Na piaszczy-stych drogach tej nadmorskiej miejscowości nie wolno używać samochodów i zarówno dyplomaci, jak i misjonarze z konieczności korzystają z riksz i osłów. Tak więc granatowy buick pozostał w Pekinie wraz z Jimem, który tak często, jak mógł, zjawiał się u żony na weekendy. Pozbawiona swego wozu i w zmienionych całkowicie warunkach, pani Bowlby zaczęła rozpatrywać całą sprawę spokojnie i rozsądnie. Ale przestać o tym myśleć nie mogła. Kąpiąc się, leniuchując na gorącym złotym piasku, spacerując ścieżkami wśród zieleni bujnie rosnącej kukurydzy i kaoliangu, siedząc w przyjemnym chłodzie o zmroku, po kolacji, wciąż rozmyślała o nieznajomej, która w tak dziwny sposób dopuszczała ją do tajemnicy swego osobistego życia. Ale --- rzecz ciekawa --- nie miała już chęci zadawać nikomu żadnych pytań na ten temat. Gdy dowiedziała się, że tajemnicza istota nazywa się pani d'Ardennes, uczucie, że wkrada się w jej tajemnicę, stało się jeszcze silniejsze. Jedna tylko rzecz wydawała jej się niezrozumiała: jeśli rzeczywiście był jakiś skandal, dlaczego nie słyszała o nim, i to w Pekinie, gdzie skandali było mnóstwo i gdzie rozprawiano o nich otwarcie i z lekceważeniem. Być może myliła się sądząc, że opowiadanie pana van Adama kryło jakąś tajemnicę. Lub być może... --- ta myśl nasunęła jej się nagle, choć dość późno --- czy to nie pana van Adama syn, który był pracownikiem Urzędu Celnego i który wyjechał z Pekinu w ubiegłym roku, nazywał się Jack? Tak, właśnie! Pani Bowlby wzdrygnęła się na myśl o swych niedyskretnych pyta-niach. Trudno doprawdy było wybrać mniej odpowiedniego partnera do dyskusji nad tą spra-wą.

I jeszcze coś: tutaj, w Pejtajhe, ze zdziwieniem zdała sobie sprawę, że przeżycia pani d'Ardennes nie były dla niej szokujące. Pani Bowlby zawsze dotąd była przekonana, że jej po-gląd na małżeństwo jest tak konwencjonalny, jak przystoi to obywatelce brytyjskiej. Poprzednia właścicielka buicka miała poglądy niewątpliwie odmienne, a jednak pani Bowlby nigdy jej nie potępiała. Była nawet nieco oburzona, gdy pan van Adam nazwał ją "syreną". Syreny to przecież istoty o zimnym sercu, które wciągają mężczyzn do sieci dla własnej uciechy; głos pani d'Ardennes nie był głosem syreny. Pani Bowlby była całkowicie po jej stronie. Czyż taka miłość nie jest usprawiedliwiona, mówiła sobie, po raz pierwszy chyba nie mogąc zdobyć się na potępienie. Być może, myślała, gdyby ludzie wiedzieli tak wiele o sprawach miłości, jak wiele ona wie o miłości tych dwojga, byliby mniej surowi w swych sądach.

Pani Bowlby została dość długo w Pejtajhe, prawie do połowy września, tak długo, aż wiatr stał się chłodny, zielone ścieżki zżółkły, a kukurydzę i kaoliang ścięto. Gdy wróciła do Pekinu, od razu wpadła w wir życia towarzyskiego --- zaczęło się na nowo składanie wizyt, jak jest w zwyczaju, gdy wraca się z letniego pobytu. Znów spędzała wiele godzin w swoim buicku. Głos odzywał się jak dawniej. Ale pojawiło się w nim coś, co rzucało cień na błogość wiosennych dni, wyczuwało się w nim jakiś odcień rozpaczy; były jakieś niedomówienia, rozmowy urywały się. Nie umiała sobie wyobrazić, co się stało. Ale wrażenie to nasilało się, i pewnego dnia, gdzieś w połowie października, gdy wjeżdżała do wschodniej części miasta, głos nagle przeszedł w rozpaczliwy szloch. Bardzo to zmartwiło panią Bowlby. Było to doprawdy dziwne i straszne siedzieć tak sobie w samochodzie i słyszeć taki żałosny płacz. Chciałoby się wyciągnąć ramiona i objąć tę nieszczęśliwą istotę, pocieszyć ją w jej rozpaczy, ale w wozie obok niej nie było nikogo; na siedzeniu leżała tylko torebka, książka i notes z adresami. Poddając się jakiemuś nagłemu impulsowi przerwała składanie wizyt i kazała Szuangowi zawieźć się na Hua-szan-hut'ung. Gdy zbliżali się do celu, płacz ustał i głos przepraszał za to, że było się "un peu énervée" *.

Gdy podjechali pod dom, pani Bowlby wysiadła z wozu i znowu wspięła się na mur Miasta Tatarskiego. Kolczaste krzewy między płytami były brunatne i suche, a ptaki nie fruwały już nad nimi. Podeszła do miejsca, z którego mogła spojrzeć w dół na ogród. Bzy stały

* Trochę zdenerwowaną.

bezlistne, jak i bzy w jej ogrodzie, nie było już żadnych kwiatów, a wokół akacji kłębiły się góry liści. Tylko biała pinia stała nietknięta w tym ogólnym uwiądzie. Panią Bowlby ogarnęła głęboka melancholia; łkania w samochodzie poruszyły ją głęboko, do tego doszło jeszcze wrażenie jakże smutnego jesiennego ogrodu. Powoli zaczęła schodzić do buicka. Ogarnęło ją jakieś niejasne przeczucie zagrażającego jej niebezpieczeństwa: coś w tym ogrodzie skończyło się ostatecznie.

Gdy miała już zamiar wsiąść do wozu, ogarnęła ją nieprzeparta chęć wejścia do ogrodu i obejrzenia go z bliska. Wciąż jeszcze czuła się nieswojo i pomyślała, że zwiedzenie ogrodu poprawi jej nastrój. W torebce miała banknot pięciodolarowy. Podała go zdumionemu Szuangowi.

--- Daj to --- powiedziała --- odźwiernemu k'aj-men-ti, i powiedz mu, że chcę wejść do tego ogrodu.

Szuang skłonił się, zadzwonił, prowadził długą rozmowę. Pani Bowlby czekała drżąc z niecierpliwości, aż wreszcie banknot okazał się skutecznym argumentem i starzec, którego widziała tu przedtem, wskazał jej wejście do ogrodu.

Poszła za nim przez kilka dziedzińców. Był to stary chiński dom, troszkę tylko zmode-rnizowany; oklejone papierem okna spoglądały obojętnie na miniaturowe sadzawki i sztuczne skały na dziedzińcach. Wreszcie weszli przez okrągłą furtkę do ogrodu u stóp muru Miasta Tatarskiego i stary służący, złożywszy głęboki ukłon, stanął z boku, pozwalając jej wejść tam samej. Przed sobą, blisko, miała białą pinię; podeszła do niej i usiadła na marmurowej ławie przy okrągłym kamiennym stole, rozglądając się wokoło. Piękny był nawet w swym jesiennym uwiądzie, pełen melancholii, ale i pogody, ten ogród leżący tuż pod blankami, które rysowały się ostro na bladym jesiennym niebie. Więc to tutaj siadywała kobieta, której głos znała, ukryta przed światem i bezpieczna u boku ukochanego! Pani Bowlby rozpłakała się nagle. Okrutne jest życie --- pomyślała --- które rozłącza kochanków. Czy i ona siedzi tutaj samotnie? Ostre, niespodziewane uczucie własnego osamotnienia ogarnęło panią Bowlby. Zerwała się z ławki. To zwiedzanie było pomyłką, nie przywróciło jej spokoju: przebywając tutaj włączała się w rozpacz, w ból rozstających się kochanków. Poszła dalej, przez furtkę w kształcie wachlarza, i zatrzymała się przy sadzawce ze złotymi rybkami. Spoglądając przez łzy, zauważyła naprawioną cembrowinę, o której mówił głos i gdzie "Jacques" napisał coś na mokrej zaprawie. Podeszła do miejsca, gdzie nowa zaprawa bieliła się na tle szarej cembrowiny, szepcząc:

--- Maintenant il se lit lŕ pour toujours, ton amour!

To zdanie utkwiło jej w pamięci. Schylając się odczytała napis, wyskrobany wyraźnie scyzorykiem w mokrej zaprawie:

Douce sépulture, mon coeur dans ton coeur,

Doux paradis, mon âme dans ton âme.

I poniżej w dwóch rzędach inicjały:

A. d'A.

de

J. St. G. B. B. *

Wiersz wzruszył panią Bowlby do łez i dopiero po chwili zwróciła uwagę na inicjały. Gdy odczytała je, cofnęła się jak po ukąszeniu żmii, zamknęła oczy i stała nieruchomo. A po-tem szybkim ruchem otworzyła torebkę, wyjmując z niej swój bilet wizytowy, po czym poło-żyła go obok wyrytego napisu. Pani J. St. G. B. Bowlby --- misterne czarne litery patrzyły na nią bez litości, równie wyraźne, jak te wyryte w zaprawie. Nie mogło być mowy o pomyłce.

Nareszcie odgadła tajemnicę, ale wydawało jej się, że nie może jej pojąć.

--- Jim? --- wyszeptała, jakby zdumiona, a potem: --- Jacques?

* Słodki pogrzeb: moje serce w twoim sercu; słodki raj: moja dusza w twojej duszy.

A. d'A. od J. St. G. B. B.

Powoli, gdy tak stała bez ruchu, wszystko, co mówił glos, układało się w całość z druzgocącą jasnością. Jej uczucie, jej intuicja tam na murze miejskim były okrutnie prawdziwe. Coś skończyło się w tym ogrodzie nieodwołalnie. Stojąc przy sadzawce w kształcie koniczyny szeptała czując, jak ogarnia ją żal:

--- Pourtant cela porte bonheur, le trčfle, n'est-ce-pas?

I gdy przypomniała sobie to drugie zdanie wypowiedziane przez głos, ocknęła się z osłupienia. To nie do wytrzymania! Nie może już więcej słuchać tego głosu. Poszła z powrotem, biegnąc prawie, przez ogród z pinią i dała znak staremu odźwiernemu, by ją wyprowadził. Uczynił to, kłaniając się nisko, i przeszli razem przez dziedzińce do bramy wyjściowej. Przez otwarte złote i czerwone wrota widziała swego buicka. Stał jak zawsze, ciemny i błyszczący --- radość jej oczu. Stanęła i spojrzała dokoła --- za nią ogród, przed nią buick! Liou ujrzał ją i podbiegł, by otworzyć drzwiczki. Ale pani Bowlby nie wsiadła do wozu. Poleciła Szuangowi przywołać rikszę, a gdy ta się zatrzymała, kazała się wieźć do banku. Szuang, który jak wszyscy dobrze przyuczeni służący znał swoje obowiązki, przypomniał jej, że mieli udać się do klubu polo, by zabrać lao-je Bowlby. Ze zdziwieniem zobaczył, że jego pani zadrżała od stóp do głów.

--- Do banku! Do banku! --- powtarzała z rozpaczliwym zniecierpliwieniem.

Stary k'ai-men-ti, stojący przed purpurowymi wrotami, zapalił swoją małą czarno-srebrną fajeczkę i patrzył, jak odjeżdżają. Po zakurzonym hu-t'ungu jechała najpierw riksza, w której siedziała drobna osóbka w popielatym kostiumie, a za nią, pusty, toczył się granatowy buick.

Przełożyła Leonia Gradstein

A. E. D. SMITH

PŁASZCZ

Zdaję sobie całkowicie sprawę, że wśród kolegów w biurze mam opinię dziwaka --- ściśle mówiąc "lekko stukniętego". No cóż, wystarczy, że ktoś posiada zacięcie intelektualne, nie lubi hałasu i woli własne towarzystwo niż pustogłowych kolegów i jeszcze do tego na skutek słabego wzroku nosi grube szkła, aby umysły niższe wyrobiły sobie o nim tak błędne mniemanie; toteż zazwyczaj traktuję opinię kolegów z należytą pogardą. Ale w tej konkretnej chwili zacząłem myśleć, że może mimo wszystko jest w ich mniemaniu nieco racji. Bo chociaż nadal nie godzę się na miano "lekko stukniętego", to jednak muszę być niechybnie osłem, istnym wariatem, ponieważ w innym razie spędzałbym wakacje w przyjemny i wygodny sposób jak normalni ludzie, słuchając tych błaznów albo puszczając oczka do panien na promenadzie jakiejś nadmorskiej miejscowości wypoczynkowej w kraju, zamiast wyruszać samotnie na wyprawę rowerową do mało znanej części Francji. Przemoknięty, głodny i zagubiony, obcy w obcym kraju, pchałem w przygnębieniu ciężko obładowany rower z pękniętą dętką --- oto rezultat oślej decyzji.

Burza złapała mnie wiele mil od jakiejkolwiek miejscowości, na dzikiej drodze przez odgałęzienie Wogezów, i od prawie dwóch godzin brnąłem w strugach deszczu nie napotka-wszy żywej duszy ani nawet znaku ludzkich osiedli.

I wreszcie, minąwszy zakręt, dojrzałem wprost przed sobą kominy i szczyty sporego domostwa. Był to samotny, odludny dom, stojący w kępie drzew nieco w bok od drogi, i nawet z daleka nie wyglądał zbyt zachęcająco. Niemniej jednak na takim pustkowiu przedstawiał miły widok, toteż w nadziei na bodaj chwilowe schronienie, a być może jakże pożądaną strawę przyśpieszyłem kroku. Przeszedłszy jakieś dwieście metrów znalazłem się u bramy i tu przeżyłem żałosne rozczarowanie. Pozbawiony bowiem dachu domek stróża, rozklekotane, wiszące krzywo na zawiasach skrzydła bramy i zarośnięty podjazd w głębi świadczyły dobitnie, że dom był nie zamieszkany.

Szybko jednak pocieszyłem się, że w takich warunkach nawet opuszczony dom jest miejscem nie do pogardzenia. Znalazłszy się pod dachem mógłbym się przebrać, wyżąć prze-moczone ubranie i zreperować uszkodzony pojazd, toteż bez dalszych ceregieli skierowałem rower na od dawna zaniedbany podjazd i dopchałem do tarasu. Dom okazał się starym cha-teau, na wpół zarośniętym winem oraz innymi pnączami, które od dawna zdziczały, i sądząc po wykutym w kamieniu nad głównym wejściem herbie, musiał należeć kiedyś do kogoś znacznego. Na podwyższeniach po obu stronach drzwi z żelaznymi okuciami stały dwa zardzewiałe, krótkie działka okrętowe --- trofea zapewne z jakiejś dawno zapomnianej wojny, w której właściciel domu brał udział. Pozabijane deskami okna świadczyły, że dom stał pusty od lat.

Spróbowałem otworzyć drzwi frontowe. Ku memu zdziwieniu nie były zamknięte na klucz i pchnięte ramieniem ustąpiły z niechętnym skrzypnięciem zawiasów. Gdy wszedłem do mrocznego, rozległego hallu, natychmiast uderzył mnie w nozdrza zastarzały, niemiły za-paszek butwiejącego drewna, zapleśniałych kotar i dywanów. Przez parę chwil stałem rozglądając się niepewnie, z lekkim uczuciem tajemniczości, jakiego zwykle się doznaje wchodząc do starego, nie zamieszkanego domu. Na wprost mnie biegły w górę szerokie schody ozdobione długim witrażem, zmętniałym od kurzu i pajęczyn. Wszedłem tymi schodami na górę, pchnąłem pierwsze napotkane drzwi i stanąłem w progu przestronnego, pięknie wyposażone-go pokoju, który był widocznie najbardziej reprezentacyjnym pomieszczeniem w domu, chociaż na skutek zaniedbania i pozostawienia własnemu losowi znajdował się obecnie w opłakanym stanie. Tu i ówdzie zwisały pasy ozdobnych gzymsów, a w rogu sufitu tynk w ogóle odpadł. Zielona pleśń pokrywała osiemnastowieczne meble; firanki i draperie wisiały w strzępach, a połowę pięknego starego dywanu perskiego, mniej więcej od drzwi do kominka, pokrywał cuchnący jasnopomarańczowy grzyb.

Widok kominka podsunął mi myśl. Gdyby udało mi się znaleźć opał, mógłbym rozniecić ogień, przyrządzić coś gorącego do picia i porządnie wysuszyć ubranie.

Po krótkich poszukiwaniach znalazłem w różnych przybudówkach dostatecznie dużo starych kijów i niosąc ich wiązkę pod połą płaszcza wszedłem ponownie do domu i ruszyłem żwawo po schodach na górę. Aliści u progu wielkiego pokoju nie wiedzieć czemu nagle za-trzymałem się. Zupełnie jakby moje nogi ni stąd, ni zowąd wzbraniały się przed zaniesieniem mnie do wewnątrz --- jakby coś zupełnie niezależnego ode mnie skłaniało mnie usilnie do odwrotu. Położyłem wiązkę drewna u stóp i przez parę chwil stałem w niepewności w progu. Zacząłem teraz odczuwać coś, co w ledwie uchwytny sposób sugerowało niebezpieczeństwo w atmosferze tego miejsca. Wszystko na pozór wyglądało tu jak przedtem, a jednak odniosłem niemiłe wrażenie, że podczas mojej krótkiej nieobecności jakieś zło wkroczyło do tego pokoju, po czym ponownie go opuściło.

Nie jestem nerwowy ani przesądny, ale w następnej chwili podniosłem wiązkę drewna z podłogi i ruszyłem sromotnie do odwrotu. W istocie powodował mną nie tyle strach, ile jakieś ostrzegawcze uczucie niepokoju. Przyszło mi na myśl, że może poczuję się pewniej, jeżeli pozostanę bliżej drzwi frontowych i rozpalę ogień w jednym z pokoi na parterze. Gdyby --- wiem, że to idiotyzm --- ale... gdyby rzeczywiście --- hm --- miało się stać coś dziwnego i musiałbym się nagle ratować ucieczką, szybciej bym to uczynił z parteru.

To właśnie wtedy, schodząc po tych schodach po raz drugi, w padającym przez otwarte drzwi frontowe świetle zobaczyłem nagle coś, co mną zdecydowanie wstrząsnęło. Środkiem schodów, całkiem świeży w grubej warstwie pyłu, biegł szeroki, urywany ślad, zupełnie jakby ktoś przed chwilą wlókł po stopniach pusty worek lub coś w tym rodzaju.

Od stóp schodów ten sam ślad prowadził przez hall do miejsca tuż pod starym, zjedzo-nym przez mole płaszczem, który wisiał na jednym z kołków wieszaka na przeciwległej ścianie. I wtedy zobaczyłem, że podobne ślady przecinają hall w różnych kierunkach --- jedne kończą się u drzwi po obu stronach, inne wiodą obok schodów w głąb domu, a wszystkie jakby promieniują od miejsca pod wieszakiem. A najdziwniejsze, że nie było żadnych, poza moimi własnymi, śladów stóp.

Znowu owładnął mną niepokój. Dom wyglądał na nie zamieszkany, a mimo to najwyraźniej ktoś lub coś niedawno nawiedziło go. Kto lub co było tą niespokojną, badawczą istotą, która zrobiła te dziwne ślady wiodące od miejsca, gdzie wisiał stary płaszcz? Czy był to jakiś włóczęga-półgłówek? Może kobieta, której wlokące się po ziemi suknie zatarły ślady stóp?

Przyjrzałem się bliżej staremu okryciu. Był to staromodny w kroju płaszcz wojskowy, przy którym zachowało się parę zaśniedziałych srebrnych guzików, płaszcz najwyraźniej bardzo wysłużony. Obróciwszy go dwoma palcami na kołku, dostrzegłem pod lewym ramieniem okrągły otwór wielkości monety i osmalone wokół niego sukno, jakby ktoś strzelił weń z bliska z ciężkiego pistoletu. Jeśli zaś istotnie otwór pochodził od kuli, wówczas ten stary płaszcz musiał w sposób oczywisty w którymś momencie swojego istnienia okrywać człowieka martwego.

Poczułem nagłą odrazę do tego przedmiotu i z lekkim dreszczykiem wypuściłem go z palców. Może mi się tylko tak wydało, ale niespodziewanie odniosłem wrażenie, że prócz zapachu stęchlizny i butwiejącego sukna emanowało z niego jeszcze coś --- słabiutka woń rozkładającego się ciała i kości...

Woń rozkładających się zwłok --- słaba, lecz wyraźna! Czułem ją w powietrzu, a razem z nią coś mniej określonego, ale nie mniej realnego --- jakby cała atmosfera domu powoli stawała się naładowana złymi emanacjami z jakiejś czarnej, haniebnej przeszłości.

Wziąłem się w garść. Ostatecznie czego się tu bać? Nie potrzebowałem się obawiać żadnych maruderów, bo w tylnej kieszeni spodni miałem niewielki, ale sprawny pistolet, a co się tyczy duchów, jeżeli takowe istnieją, to zwykle nie "chodzą" za dnia. Dom z całą pewnością nie sprawiał miłego wrażenia i nie mogło mi zależeć na spędzeniu w nim nocy, ale było-by śmieszne, gdyby czcze urojenia wygnały mnie z powrotem na ten ohydny deszcz, zanim sporządzę sobie jakże upragniony gorący napój i naprawię rower.

Otworzyłem więc najbliższe drzwi i wszedłem do niewielkiego pokoju, który najwyraźniej pełnił niegdyś funkcję gabinetu. Kominek znajdował się naprzeciw drzwi i jego wielką, starą kratę pokrywał jeszcze popiół ostatnich spalonych tu bierwion. Wziąłem pogrzebacz --- nieporęczny, stary przyrząd z gałką jak pomarańcza --- odgarnąłem popiół i ułożyłem przy-niesione drewno w sposób zachwalany przez harcerzy. Ale drewno było mokre i kiedy zuży-łem połowę zapałek, zaledwie się żarzyło, a wiatr wpadający przez komin wypełnił pokój dy-mem. W rozpaczy ukląkłem i wsparty dłońmi o podłogę próbowałem rozniecić płomień dmu-chając w żar. I oto podczas tej przykrej operacji zaskoczył mnie odgłos jakiegoś poruszenia w hallu --- pojedyncze, miękkie "buch", jakby ktoś rzucił na ziemię swoje okrycie.

W mgnieniu oka zerwałem się na nogi nasłuchując w nerwowym napięciu. Nie usłyszałem więcej żadnego dźwięku i z pistoletem w dłoni podszedłem na palcach do drzwi. W hallu nie było nic; niczego też nie słyszałem prócz nieustannego szumu deszczu. Ale z podłogi tuż pod starym płaszczem wznosił się wirujący obłoczek kurzu, jakby przed chwilą poruszonego.

Phi! Na pewno szczur! --- powiedziałem sobie i wróciłem do swojej roboty.

Powtórzyło się energiczne dmuchanie w węgle, przegarnianie i szturchanie pogrzebaczem, palenie zapałek --- i w środku tych czynności znowu ten sam dziwny hałas: nie bardzo głośny, ale wyraźny i łatwy do rozpoznania.

Znowu wszedłem do hallu i znowu, prócz obłoczka kurzu, wznoszącego się dokładnie w tym samym miejscu co przedtem, nic nie było widać. Ale szósty zmysł coraz silniej dawał mi znać o nadciągającym niebezpieczeństwie. Odnosiłem teraz wrażenie, że już nie jestem sam w tym starym, pustym hallu --- że czyha w nim jakaś nieczysta, niewidoczna siła, pluga-wiąc nawet powietrze swoją obrzydliwością.

To nie ma sensu --- powiedziałem sobie. --- Może jestem nerwowym głupcem, ale nie zniosę tego dłużej. Zabieram swoje manele i zmykam póki czas.

Rzekłszy to wróciłem do pokoju i popatrując nerwowo na drzwi zacząłem w dosyć panicznym pośpiechu pakować plecak. I właśnie, kiedy dopinałem ostatni już pasek, doszedł mnie z hallu cichy, złośliwy chichot, a potem odgłos skradania się. Wyszarpnąłem broń z kieszeni i stojąc na środku pokoju, zwrócony twarzą do drzwi, czułem, jak mi się w żyłach ścina krew. Przez szparę między zawiasami zobaczyłem przemykający cień, potem drzwi skrzypnę-ły lekko, zaczęły wolno się otwierać i stanął w nich --- PŁASZCZ.

Stał pionowo w drzwiach --- jak mi Bóg miły --- chwiejąc się lekko niczym na niepe-wnych nogach --- z rozprostowanymi ramionami i kołnierzem, jakby okrywał jakąś niewidzialną postać --- ten sam stary, stęchły płaszcz, który widziałem na wieszaku w hallu.

Przez chwilę, która wydała mi się wiecznością, byłem jak skamieniały patrząc na Ten Stwór zawisły w progu. Jakaś straszliwa siła hipnotyczna przykuła mnie do miejsca, sparali-żowała całkowicie moje ciało i spowodowała, że pistolet wysunął mi się z pozbawionych czucia palców, a mimo to pozostawiła jasny umysł. Mój paraliżujący strach mieszał się z uczuciem śmiertelnego obrzydzenia. Wiedziałem, że znajduję się w obliczu krańcowego Zła, że sama emanacja Tego Stworu z piekła rodem zakaża że jego dotyk oznaczałby nie tylko natychmiastowe zniszczenie ciała, ale i wieczyste zatracenie duszy.

I oto Stwór zaczął wchodzić do pokoju --- jakimś nieopisanym podrygującym ruchem, z pustymi rękawami trzęsącymi się groteskowo wzdłuż boków i wlokącymi się w kurzu połami. Z wolna zbliżał się do mnie, a ja, krok za krokiem, z wybałuszonymi i przykutymi do niego w straszliwym zafascynowaniu oczyma, cofałem się przed nim. Krok za krokiem, sztywnym, nieświadomym ruchem automatu, wciąż się cofałem, póki się nie oparłem plecami o kominek i dalej już nie mogłem. A Stwór z zawziętą wrogością pełzł coraz bliżej. Puste rękawy zaczęły się unosić, rozdygotane, do mojego gardła. Chwila, a byłyby mnie dotknęły, a wtedy --- wiedziałem --- rozum by mi się pomieszał. I oto w moim rozpalonym mózgu błysnęła logiczna myśl --- coś, co kiedyś dawno gdzieś słyszałem lub czytałem... potęga... świętego znaku... przeciwko... siłom zła. Ostatnim, rozpaczliwym wysiłkiem woli wyciągnąłem trzęsący się palec i nakreśliłem nim znak krzyża... I w tej samej chwili moja druga ręka, błądząca w szale po ścianie za plecami, dotknęła czegoś chłodnego, twardego i krągłego. Była to gałka starego, ciężkiego pogrzebacza.

Dotknięcie chłodnego żelaza pozwoliło mi jak gdyby odzyskać przytomność. Błyskawicznie zamachnąłem się ciężkim pogrzebaczem i wyrżnąłem nim z całej siły w koszmarną Okropność. I oto w jednej chwili Stwór osunął się bezwładnie i stał się znowu starym płaszczem --- niczym więcej --- leżącym u mych stóp. A jednak --- przysięgam --- kiedy prze-skoczyłem jak na skrzydłach przez ten piekielny Stwór i umykałem z pokoju, widziałem kątem oka, że rusza się i przybiera kształt, jakby chciał się rzucić za mną w pogoń.

Znalazłszy się na zewnątrz przeklętego domu biegłem, jak jeszcze nikt przede mną, i nie pamiętam więcej nic, póki nie znalazłem się na wpół omdlały u drzwi niewielkiej gospody.

--- Wina, na miłość boską! --- krzyknąłem wchodząc na chwiejnych nogach do środka.

Przyniesiono wino i kiedy piłem, otoczyła mnie grupka zdziwionych ludzi.

Próbowałem im coś wytłumaczyć swoją kiepską francuszczyzną. Nadal patrzyli na mnie w zadziwieniu. Wreszcie na twarzy właściciela pojawił się wyraz zrozumienia.

--- Mon Dieu! --- wysapał. --- Monsieur był pewnie w tamtym domu! Juliette, szybko! Monsieur będzie potrzebował jeszcze jednej butelki wina.

Później udało mi się nakłonić gospodarza, aby mi co nieco opowiedział, choć wcale do tego się nie palił. Otóż w owym opuszczonym domu mieszkał kiedyś były oficer pierwszej armii napoleońskiej, człowiek na poły szalony, z domieszką krwi afrykańskiej. Sądząc z opowieści gospodarza musiał on być jednym z najgorszych ludzi, jakim Bóg zezwolił kiedykolwiek chodzić po tej ziemi.

--- Z całą pewnością, monsieur, był to człowiek zły --- zakończył gospodarz. --- Zabił swoją żonę i znęcał się nad każdym żywym stworzeniem, jakie mu wpadło w ręce... podobno nawet nad swoimi własnymi córkami. W końcu jedna z nich strzeliła mu w plecy. Stare cha-teau zażywa złej sławy. Żaden z okolicznych mieszkańców nie zbliżyłby się do niego, choćby mu ofiarowywano nawet milion franków.

Jak mówiłem na początku, wiem, że moi koledzy biurowi mają mnie za dziwaka, więc żadnemu z nich nie opowiadałem o tym wydarzeniu. Niemniej jednak jest ono zupełnie prawdziwe.

Mój nowiutki rower i ekwipunek turystyczny leżą zapewne do tej pory tam, gdzie je zostawiłem, w hallu tego nawiedzanego przez diabła chateau. Ktokolwiek zechce, może je sobie stamtąd wziąć.

Przełożył Wacław Niepokólczycki

AKUTAGAWA RYUNOSUKE

KOŃSKIE NOGI

Bohater tego opowiadania nazywa się Oshino Hanzaburo. Człowiek ten niestety nie odznaczał się niczym szczególnym. Był urzędnikiem pekińskiej filii Towarzystwa "Mitsubishi" i liczył sobie lat około trzydziestu. W miesiąc po ukończeniu szkoły handlowej Hanzaburo otrzymał posadę w Pekinie. Nie można powiedzieć, żeby jego koledzy i zwierzchnicy wyra-żali się o nim zbyt dobrze, ale też nie mówili o nim źle. Bezbarwna przeciętność cechowała jego wygląd. Należy dodać, że cechowała także jego życie rodzinne.

Przed dwoma laty Hanzaburo ożenił się z pewną panienką. Nazywała się Tsuneko. Niestety nie było to małżeństwo z miłości. Parę tę skojarzyli za pośrednictwem swata krewni Hanzaburo. Trudno było nazwać Tsuneko ładną kobietą. Nie można też było uważać jej za brzydką. Na jej pulchnych policzkach widniał zawsze delikatny uśmiech, z wyjątkiem tej no-cy, gdy w drodze z Mukdenu do Pekinu w wagonie sypialnym gryzły ją pluskwy. W służbowym mieszkaniu przy ulicy N. Tsuneko miała zawsze w zapasie dwie butelki "Piretrumu" --- środka przeciwko insektom, który produkowała firma "Komori".

Powiedziałem już, że życie rodzinne Hanzaburo płynęło bezbarwnie i pospolicie. I tak właśnie było. Hanzaburo jadał obiady razem z Tsuneko, słuchał z nią muzyki z płyt gramofo-nowych, chadzał do kina --- i to wszystko; słowem, żył tak, jak każdy urzędnik w Pekinie. Jednakże nawet przy takim trybie życia nie udało mu się uniknąć przeznaczenia. Pewnego razu po południu los jednym ciosem zburzył spokojny bieg tej przeciętnej i bezbarwnej egzystencji. Urzędnik firmy "Mitsubishi", Oshino Hanzaburo, zmarł nagle na atak apopleksji.

Tego ranka Hanzaburo siedział jak zwykle za swoim służbowym biurkiem w gmachu przy Tung-tan-p'aj-lou, pilnie pochylony nad aktami. Mówiono, że koledzy biurowi, którzy siedzieli naprzeciwko, nie zauważyli w jego zachowaniu nic szczególnego. Jednakże w pewnej chwili, kiedy odłożywszy pracę nad jedną z teczek, włożył do ust papierosa i chciał zapalić zapałkę --- nagle padł twarzą na biurko i skonał. Jego śmierć nastąpiła jakoś zbyt niespodziewanie. Ale na szczęście nie jest rzeczą przyjętą krytykować sposób, w jaki się umiera. Krytykuje się raczej to, jak kto żyje. Dzięki temu w przypadku Hanzaburo obeszło się bez zbędnej gadaniny. Natomiast zarówno zwierzchnicy, jak i koledzy biurowi złożyli wdowie Tsuneko wyrazy głębokiego współczucia.

Zgodnie z opinią profesora Yamai, dyrektora szpitala T'ung-żen, Hanzaburo zmarł na atak serca. Ale sam Hanzaburo nie uważał niestety, że to atak. Nie uważał nawet, że nie żyje. Był ogromnie zdziwiony, gdyż znalazł się nagle w jakimś biurze, gdzie nigdy dotąd nie by-wał.

W słonecznym blasku dnia wiaterek lekko kołysał firaneczkami w oknach. Zresztą za oknem nic nie było widać... Na środku pokoju, przy ogromnym biurku, dwaj Chińczycy w białych fartuchach siedzieli naprzeciwko siebie i przeglądali grube księgi buchalteryjne. Jeden nie miał więcej niż lat dwadzieścia, drugi, z długimi pożółkłymi wąsami, był o wiele starszy.

Podczas gdy Hanzaburo rozglądał się wokół, dwudziestoletni Chińczyk, nie odrywając wzroku od książki buchalteryjnej, w której coś szybko notował, nagle zwrócił się do niego:

--- You are mister Henry Ballet, ar'nt you? (Pan Henryk Ballet, czy tak?).

Zaskoczony Hanzaburo postarał się jednakże w miarę możności spokojnie odpowiedzieć czystym pekińskim dialektem.

--- Jestem Oshino Hanzaburo i pracuję jako urzędnik w japońskiej firmie "Mitsubishi" --- oświadczył.

--- Jak to! Pan jest Japończykiem? --- niemal z przerażeniem zapytał Chińczyk spojrzawszy wreszcie na przybysza. Drugi Chińczyk --- ten starszy --- który właśnie zaczął coś zapi-sywać w swojej księdze, przerwał i również ze zdziwieniem spojrzał na Hanzaburo.

--- Co tu robić? Pomyliliśmy się!

--- Nieprzyjemna sprawa! Naprawdę nieprzyjemna! Nic podobnego nie zdarzyło się nigdy od czasu rewolucji.

Stary Chińczyk był wyraźnie rozgniewany, pióro drżało mu w ręce.

--- Nie ma rady! Natychmiast odeślij go z powrotem.

--- Proszę posłuchać... e-e... panie Oshino! Niech pan chwilę zaczeka.

Młody Chińczyk otworzył inną grubą księgę buchalteryjną i zaczął czegoś w niej szukać, ale zaraz ją zamknął i jeszcze bardziej przestraszonym tonem zwrócił się do starego Chińczyka.

--- To niemożliwe... Pan Oshino Hanzaburo zmarł przed trzema dniami.

--- Przed trzema dniami?

--- Tak... I jego nogi uległy rozkładowi. Obie nogi uległy rozkładowi od stóp aż do bioder.

Hanzaburo zdumiał się znowu. Z rozmowy Chińczyków wynikało po pierwsze, że on umarł, po drugie, że to się stało przed trzema dniami, po trzecie, że jego nogi uległy rozkładowi. Co za bzdura! Proszę bardzo, oto jego nogi... Ale spojrzawszy na swoje nogi Hanzaburo krzyknął mimo woli. I nie było w tym nic dziwnego: obydwie jego nogi w nieskazitelnie odprasowanych białych spodniach i białych pantoflach trzepotały lekko, poruszane wiatrem wiejącym od okna. Hanzaburo nie wierzył własnym oczom. Dotknął więc swoich nóg --- i w rzeczy samej doznał wrażenia, że od bioder aż do stóp chwyta rękoma powietrze. Hanzaburo aż usiadł. W tej samej chwili jego nogi, a raczej jego zwiotczałe spodnie opadły na podłogą niczym baloniki, z których wypuszczono powietrze.

--- Nie szkodzi, nie szkodzi, jakoś temu zaradzimy! --- powiedział stary Chińczyk i zwrócił się do młodego urzędnika wciąż tym samym rozdrażnionym tonem:

--- To twoja wina! Słyszysz? Tyś tu zawinił! Trzeba natychmiast złożyć raport. Powiedz mi, gdzie się teraz znajduje Henry Ballet?

--- Dopiero co sprawdziłem. Pan Ballet wyjechał nagle do Hank'ou.

--- W takim razie zadepeszuj do Hank'ou. Niech ci przyślą nogi Henry Balleta.

--- Nie, to niemożliwe. Zanim z Hank'ou nadejdą te nogi, ciało pana Oshino rozłoży się całkowicie.

--- Co za nieprzyjemna historia! Naprawdę nieprzyjemna!

Stary Chińczyk westchnął. Nawet jego wąsy zdawały się teraz zwisać jeszcze niżej.

--- To twoja wina! Trzeba natychmiast złożyć raport. Niestety, z pasażerów na pewno już nie ma nikogo.

--- Odjechali zaledwie przed godziną. Tylko jeden koń pozostał, ale...

--- Skąd ten koń?

--- Z konnego rynku za bramą Te-szeng-men. Zdechł przed chwilą.

--- No to damy mu końskie nogi. Zawsze lepsze końskie niż żadne. Przynieś no tu te nogi.

Dwudziestoletni Chińczyk wstał zza biurka i lekkim krokiem wyszedł z pokoju. Hanzaburo zdumiał się po raz trzeci. Sądząc z tej rozmowy, należało przypuszczać, że chcą mu przyprawić końskie nogi. Zostać człowiekiem z końskimi nogami --- to potworne! Wciąż jeszcze siedząc na podłodze zwrócił się błagalnie do starego Chińczyka.

--- Proszę pana, niech mi pan oszczędzi końskich nóg! Nie cierpię koni. Błagam pana w imię wszystkiego, co święte --- przyprawcie mi ludzkie nogi. Choćby nawet pana Henry albo czyjeś inne --- wszystko mi jedno. Niech będą nawet trochę owłosione, zgadzam się i na to, ale proszę, żeby to były ludzkie nogi!

Stary Chińczyk ze współczuciem popatrzył na Hanzaburo i pokiwał głową.

--- Gdyby się tylko znalazły, przyprawilibyśmy je panu. Ale ludzkich nóg właśnie zabrakło, a więc... Cóż robić! Zdarzyło się nieszczęście i trzeba pogodzić się z losem! Z końskimi nogami będzie panu dobrze. Trzeba tylko od czasu do czasu zmieniać podkowy, a wtedy zdoła pan spokojnie przebywać każdą drogę, nawet w górach.

W tej chwili nie wiadomo skąd znowu zjawił się, idąc swoim lekkim krokiem, młody Chińczyk. Trzymał w rękach parę końskich nóg w taki sposób, w jaki hotelowy boy przynosi gościowi buty. Hanzaburo chciał uciekać. Ale niestety --- bez nóg nie było to rzeczą łatwą. Tymczasem młody Chińczyk zbliżył się do niego i zdjął mu białe pantofle i skarpetki.

--- Nie, nie! Nie chcę końskich nóg! I kto ma w końcu prawo przyprawiać mi nogi bez mojej zgody?!

Podczas gdy Hanzaburo krzyczał i protestował, młody Chińczyk wsunął jedną końską nogę w prawą nogawkę spodni. Końska noga niczym zębami wpiła się w prawe biodro. Wte-dy Chińczyk wstawił drugą nogę w lewą nogawkę spodni. I ta noga równie mocno wczepiła się w biodro.

--- No i wszystko w porządku!

Dwudziestoletni Chińczyk uśmiechając się z zadowoleniem otarł palce zakończone długimi paznokciami. Hanzaburo bezradnie spojrzał na swoje nogi. Spod białych spodni widać było dwie grube gniade nogi, dwa obok siebie stojące kopyta.

Hanzaburo pamiętał tylko to, co się wydarzyło w tej chwili. Dalsze wypadki zachowały się w jego pamięci już nie tak wyraziście. Zdawało mu się, że się pobił z obydwoma Chiń-czykami. Następnie jak gdyby zepchnięto go ze stromych schodów. Ale wszystko to widział jak przez mgłę. W każdym razie, kiedy po wędrówce w świecie mglistych zjaw ocknął się wreszcie, leżał w trumnie, ustawionej w jego służbowym mieszkaniu przy ulicy N. Co więcej, tuż obok trumny młody mnich odmawiał modlitwę za dusze zmarłych.

Zmartwychwstanie Hanzaburo stało się, rzecz jasna, tematem najrozmaitszych komentarzy. Gazeta "Dzünten Nippon" zamieściła jego duży portret i trzyszpaltowy artykuł. W artykule tym donoszono, że Tsuneko, mimo swej żałobnej sukni, uśmiechała się radośniej niż zwykle; że zwierzchnicy i koledzy zużytkowali sumy przeznaczone na wydatki związane z niepotrzebnymi już uroczystościami pogrzebowymi (które miały się odbyć na koszt firmy), na urządzenie bankietu ku czci zmartwychwstałego Hanzaburo. Autorytet profesora Yamai zo-stał oczywiście mocno podważony. Ale profesor, paląc papierosa i spokojnie puszczając kółe-czka dymu, zręcznie ocalił swój autorytet. Oświadczył, że są to tajniki przyrody niedostępne wiedzy medycznej. A więc, broniąc swego osobistego autorytetu, profesor Yamai podważył autorytet medycyny.

Jedynie na twarzy sprawcy tych wydarzeń, samego Hanzaburo, nawet na bankiecie urządzonym na intencję jego zmartwychwstania nie można było dostrzec żadnych objawów radości. Nic w tym dziwnego. Jego nogi od chwili jego zmartwychwstania przekształciły się w końskie --- w gniade końskie nogi z kopytami zamiast palców. Za każdym razem na widok tych nóg ogarniała go niewysłowiona rozpacz. Nie ulegało wątpliwości, że jeżeli ktokolwiek przypadkiem zauważy jego nogi, Hanzaburo tego samego dnia straci swoją posadę. Współ-pracownicy nie zechcą bez wątpienia utrzymywać z nim żadnych kontaktów. Również Tsuneko --- o, kobieto, puchu marny! --- również Tsuneko pójdzie za ich przykładem i nie zechce mieć męża z końskimi nogami. Im więcej Hanzaburo rozmyślał nad tym, tym mocniejsza budziła się w nim decyzja, aby za wszelką cenę ukryć swoje nogi. Wyrzekł się japońskiego stroju i zaczął nosić buty z cholewami. W łazience szczelnie zasłaniał okna i drzwi. Mimo wszystko nieustannie targał nim lęk. Nie działo się to bez powodu. A oto dlaczego...

Hanzaburo najbardziej wystrzegał się tego, by nie wzbudzić podejrzeń kolegów biuro-wych. Może właśnie dlatego, mimo wszystkich swoich utrapień, zachowywał się dosyć swobodnie. Ale sądząc z jego dziennika musiał ciągle zwalczać rozmaitego rodzaju niebezpieczeństwa.

"...lipca. Doprawdy, ten młody Chińczyk przyprawił mi ohydne nogi. Można je nazwać rozsadnikami pcheł. Dzisiaj w biurze nogi swędziły mnie tak, że o mało nie oszalałem. Muszę teraz przez jakiś czas poświęcić się wyłącznie temu, żeby się tych pcheł pozbyć...".

"...sierpnia. Dzisiaj poszedłem w pewnej sprawie do kierownika. Podczas naszej rozmowy kierownik nie przestawał pociągać nosem. Zdaje się, że zapach moich nóg przedostaje się nawet poprzez buty..."

"...września. Swobodnie kierować końskimi nogami jest o wiele trudniej niż jeździć konno. Dzisiaj przed przerwą obiadową wysłano mnie z biura w jakiejś pilnej sprawie, chciałem więc szybko zbiec ze schodów. W takiej chwili każdy myśli przede wszystkim o sprawie, którą ma załatwić. I ja także zapomniałem na moment o swoich końskich nogach, gdy nagle, w mgnieniu oka, moje nogi ześliznęły się naraz aż z siedmiu stopni..."

"...października. Powoli nauczyłem się kierować moimi końskimi nogami. Okazuje się, iż rzecz cała polega na tym, aby zachować równowagę bioder. Dzisiaj jednak poniosłem fiasko. Co prawda nie była to tylko moja wina. O dziewiątej rano pojechałem rikszą do biura. I oto rikszarz zamiast dwunastu fenów zażądał dwudziestu. Na dodatek chwycił mnie za ramię i nie pozwalał wejść do gmachu. Rozgniewało mnie to i z całych sił odepchnąłem go nogą. Chłop wyleciał w powietrze niczym piłka futbolowa. Było mi go oczywiście żal, ale równocześnie mimo woli parsknąłem. W każdym razie muszę o wiele ostrożniej poruszać moimi nogami..."

"...lipca. Najgorszym moim wrogiem jest --- Tsuneko. Pod pretekstem, że należy mieszkać kulturalnie, umeblowałem po europejsku nasz jedyny japoński pokój. Dzięki temu mo-gę w obecności Tsuneko nie zdejmować butów. Tsuneko, zdaje się, jest bardzo niezadowolo-na z tego, że nie ma już tatami, ale nawet w tabi nie jestem w stanie z moimi nogami chodzić po pokoju umeblowanym po japońsku..." *

"...września. Dzisiaj sprzedałem nasze dwuosobowe łóżko. Kupiłem je kiedyś na licytacji od pewnego Amerykanina. Kiedy wracałem z tej licytacji, szedłem aleją śródmieścia. Wspaniale kwitły drzewa. Pięknie połyskiwała woda w Kanale Cesarskim. Ale... nie czas teraz na wspomnienia. Wczoraj w nocy znowu lekko kopnąłem Tsuneko w bok..."

"...listopada. Dzisiaj sam zaniosłem do pralni swoją brudną bieliznę: do kalesonów i skarpet przylepiają się zawsze końskie włosy..."

"...grudnia. Moje skarpety drą się przeraźliwie szybko. A kupować nowe bez wiedzy

* Tatami --- maty; tabi --- skarpety.

Tsuneko, to naprawdę zadanie wcale niełatwe..."

"...grudnia. Nawet na noc nie zdejmuję ani skarpet, ani kalesonów. Trudno też ukrywać przed Tsuneko moje kopyta. Wczoraj kładąc się spać Tsuneko powiedziała: «Jakiś ty zma-rzlak! Co to? Nawet w łóżku otulasz się w futro?» Kto wie, czy nie zbliża się chwila, kiedy moje końskie nogi przestaną być tajemnicą...?"

Prócz wyżej wymienionych na Hanzaburo czyhały jeszcze inne niebezpieczeństwa. Wyliczać je tu wszystkie byłoby rzeczą zbyt nużącą. Ale najbardziej zdumiała mnie w jego dzienniku następująca notatka:

"...grudnia. Dzisiaj podczas przerwy obiadowej poszedłem do księgarenki znajdującej się koło świątyni Wo-fo-sy. Przed wejściem do sklepu stał pojazd zaprzężony w jednego konia. Nie był to zresztą europejski pojazd, ale chińska bryczuszka z podniesioną granatową budą. Na koźle drzemał woźnica. Nie zwróciłem na to żadnej uwagi i chciałem wejść do skle-pu. W tej właśnie chwili woźnica trzasnął batem i zawołał: »Cu! Cu!« »Cu« --- jest to słowo, którego Chińczycy używają, kiedy chcą zatrzymać konia. Woźnica nie zdążył jeszcze skończyć, kiedy klacz zaczęła się cofać. I oto w tej samej chwili --- czyż to nie okropne? --- ja także, stojąc wciąż jeszcze zwrócony twarzą w stronę sklepu, zacząłem krok za krokiem cofać się po chodniku. Co czułem w tym momencie --- jaki strach, jakie zdumienie --- tego żadne pióro nie opisze! Na próżno usiłowałem zrobić choćby krok naprzód --- pod wpływem straszliwej, nieprzezwyciężonej siły cofałem się nadal. A przecież miałem jeszcze szczęście, że woźnica powiedział «Cu». Jak tylko pojazd się zatrzymał, ja także przestałem się cofać. Ale to jeszcze nie koniec tych dziwnych wydarzeń. Westchnąwszy z ulgą, mimo woli spojrzałem na bryczkę. I oto szara kobyłka, zaprzężona do tej bryczki, zarżała jakoś niewyraźnie. Niewyraźnie? Nie, to nie było wcale niewyraźne! W tym przenikliwym rżeniu dosłyszałem dźwięki przypominające śmiech. I rżała nie tylko ta kobyłka --- ja sam doznałem wrażenia, że mi w gardle nabrzmiewa coś w rodzaju końskiego rżenia. Jakież to byłoby okropne, gdybym za-rżał! Zatkałem sobie uszy rękami i zacząłem uciekać co sił w nogach..."

Pewnego dnia w końcu marca Hanzaburo nagle zauważył, że jego nogi podskakują zupełnie niezależnie od jego woli. Ale los przygotowywał mu jeszcze jeden ostateczny cios. Co było powodem, że jego końskie nogi ogarnął nagle taki niepokój? Żeby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba by zajrzeć do dziennika Hanzaburo. Ale niestety jego dziennik urywa się właśnie w przeddzień nowego nieszczęścia, które nań spadło. Jedynie na podstawie wcze-śniejszych i późniejszych okoliczności można wysnuć pewne ogólne wnioski. Po przeczyta-niu "Notatek o koniach", "Zbioru wiadomości o bykach, koniach i wielbłądach z okresu Genkyo" oraz innych prac przyszedłem do wniosku, że nogi Hanzaburo ogarnął niepokój z następujących powodów, które wyłuszczę.

Była to pora żółtego pyłu. "Żółty pył" --- to drobny piasek, który wiosenny wiatr przynosi z Mongolii do Pekinu. Według informacji gazety "Dzünten Nippon" tego roku na-wiało żółtego piasku w takiej obfitości, jakiej nie pamiętano od dziesiątków lat. "W odległości pięciu kroków od bramy Te-szeng-men nie było widać baszty w jej górnej części" --- mawiano wówczas, co rzeczywiście świadczyło o tym, że pyłu było niezwykle dużo. A tymczasem końskie nogi Hanzaburo należały do zdechłego konia z końskiego rynku za bramą Te-szeng-men. Ten zdechły koń był niewątpliwie mongolskim kłusakiem z Kun Lung, skąd przez Kałgan przywieziono go do Pekinu. Czy można więc się dziwić, że czując powiew mongolskiego wiatru końskie nogi Hanzaburo zaczęły nagle skakać i podskakiwać? Poza tym był to okres rui, kiedy konie nie zamknięte w stajniach pędzą po polach jak oszalałe... Biorąc to wszystko pod uwagę, trzeba stwierdzić jedno: fakt, że końskie nogi Hanzaburo nie mogły zachowywać się spokojnie, godny jest jak największego współczucia.

Nie wiadomo, czy to wyjaśnienie jest słuszne czy też nie, ale --- jak opowiadano --- Hanzaburo w owym czasie nawet w biurze ciągle podskakiwał, co przypominało jakieś taneczne ruchy. Opowiadano też, że w drodze do domu, mijając zaledwie trzy ulice, zdołał wy-wrócić aż siedem riksz. Kiedy wreszcie znalazł się w domu i --- według relacji Tsuneko --- wszedł do pokoju chwiejąc się i ziejąc jak pies w czasie upału, padł na krzesło i rozkazał oszołomionej żonie natychmiast przynieść sznury. Na jego widok Tsuneko od razu zrozumiała, że stało się coś strasznego. Był niezwykle blady i przez cały czas w ogromnym podnie-ceniu przebierał nogami w wysokich butach, jakby nie mogąc opanować swoich ruchów. Tsuneko, która w tej chwili zapomniała nawet o swoim zwyczaju uśmiechania się, zapytała, po co mu sznury. Ale mąż z wyrazem cierpienia na pobladłej twarzy ocierał pot z czoła i wciąż powtarzał:

--- Prędzej, prędzej! Inaczej stanie się coś okropnego!

Tsuneko chcąc nie chcąc dała mężowi pęk sznurów przeznaczonych do pakowania koszy. Hanzaburo zaczął obwiązywać tymi sznurami swoje nogi w wysokich butach. Patrząc na to Tsuneko pomyślała, że jej mąż oszalał. Nie spuszczając z niego oczu drżącym głosem zaproponowała, żeby wezwać profesora Yamai. Ale Hanzaburo, starannie obwiązując nogi sznurami, nie chciał o tym nawet słyszeć.

--- Ten szarlatan na niczym się nie zna. To zbój! Łotr! Lepiej trzymaj mnie mocno.

Objęła go i teraz już spokojnie siedzieli na kanapie. Żółty pył, który zasnuwał cały Pekin, gęstniał coraz bardziej. Nawet zachodzące za oknem słońce wydawało się mglistą, po-zbawioną blasku czerwoną kulą. I nogi Hanzaburo nie mogły, rzecz jasna, zachować spokoju. Spętane sznurami, poruszały się bez przerwy, jakby naciskając na jakieś niewidoczne pedały. Tsuneko, pełna współczucia dla męża, starając się podtrzymać go na duchu, coś ciągle do nie-go mówiła.

--- Dlaczego... dlaczego tak drżysz?

--- To nic! To nic!

--- Jesteś cały mokry! Tego lata pojedziemy do Japonii. Tak dawno nie byliśmy w domu!

--- Na pewno pojedziemy! Pojedziemy i już tam zostaniemy.

Minęło pięć minut, dziesięć minut, dwadzieścia minut... Czas cicho i powoli przepływał nad nimi. Tsuneko opowiadała później reporterowi "Dzünten Nippon", że podczas tych chwil czuła się niczym więzień zakuty w łańcuchy. Ale w pół godziny potem nastąpił wreszcie moment, kiedy te łańcuchy pękły. Co prawda pękło nie to, co Tsuneko nazywała swoimi łańcuchami. Pękły ludzkie więzy łączące Hanzaburo z jego domem. Nagły poryw wiatru z łoskotem otworzył na oścież okno, przez które sączył się do pokoju mglisty czerwony blask. I w tej samej chwili Hanzaburo coś głośno krzyknął i podskoczył na trzy shaku w górę. Tsuneko ujrzała, jak pękły sznury, jakby je ktoś przeciął nożem. A Hanzaburo... Ale to już nie jest relacja Tsuneko. Na widok tego, co się dzieje z jej mężem, zemdlona upadła na kanapę. Chiński boy z mieszkania służbowego tak opowiedział o tym temu samemu dziennikarzowi: Hanzaburo, jakby uciekając przed prześladowaniem, wypadł z sieni, przez chwilę zatrzymał się u wejścia, następnie, drżąc całym ciałem, wydał przenikliwy jęk przypominający rżenie i pomknął przed siebie ulicami zasłanymi żółtym pyłem...

Co się później działo z Hanzaburo? Jest to dotychczas osnute tajemnicą. Zresztą reporter "Dzünten Nippon" donosi, że tego dnia, około godziny ósmej wieczór, przy bladym świetle księżyca zasnutego żółtym pyłem, po torach linii kolejowej łączącej Pekin z Pataling, gdzie podziwiać można Wielki Mur, biegł jakiś człowiek z odkrytą głową. Ale wiadomość ta nie jest zupełnie pewna, gdyż inny reporter tej samej gazety donosi, że owego dnia, również około godziny ósmej wieczorem, podczas deszczu, kiedy żółty pył nie unosił się już w powietrzu, jakiś człowiek z odkrytą głową biegł do Szysanling, drogą, wzdłuż której stoją wyku-te w kamieniu postacie ludzi i koni. Z tych względów nie można z całą pewnością stwierdzić, gdzie się podział Hanzaburo, kiedy wybiegł z sieni domu przy ulicy N.

Ucieczka Hanzaburo, tak jak i jego zmartwychwstanie, stała się, rzecz jasna, przedmiotem najrozmaitszych komentarzy. Ale Tsuneko --- zarówno dyrektorowi firmy, kolegom biurowym, profesorowi Yamai, jak i redaktorowi "Dzünten Nippon" --- wyjaśniała ucieczkę męża atakiem szału. Istotnie, łatwiej było wyjaśnić ten fakt szaleństwem aniżeli posiadaniem końskich nóg. Unikać rzeczy trudnych, a szukać łatwych wyjaśnień --- taka jest zwykła kolej rzeczy na tym świecie. Przedstawiciel takiego właśnie poglądu, reporter "Dzünten Nippon", pan Mudaguchi, następnego dnia po ucieczce Hanzaburo zamieścił w gazecie artykuł, płód swego błyskotliwego pióra, który poniżej przytaczamy:

"Pan Oshino Hanzaburo, urzędnik firmy «Mitsubishi», wczoraj wieczorem o godzinie piątej minut piętnaście doznał nagle ataku szału i nie słuchając perswazji małżonki swej Tsuneko uciekł nie wiadomo dokąd. Według opinii dyrektora szpitala T'ung-żen, profesora Yamai, pan Oshino miał zeszłego lata atak apopleksji i przez trzy doby nie odzyskiwał przytomności. Od tego czasu w jego zachowaniu dały się zaobserwować pewne dziwactwa. Sądząc z dziennika pana Oshino, odnalezionego przez panią Tsuneko, pan Oshino cierpiał na dziwną obsesję. Jednakże my, ze swej strony, chcielibyśmy zapytać, jak należy nazwać chorobę pana Oshino? Gdzie się podziało poczucie odpowiedzialności męża pani Tsuneko, pana Oshino? Potęga naszego państwa, którego nigdy nie splamiło wtargnięcie wroga zewnętrznego, opiera się na podstawowej komórce --- rodzinie. A skoro rodzina stanowi podwalinę naszego społeczeństwa, nie ma powodu powtarzać, jak wielka odpowiedzialność spoczywa na człowieku, który jest głową tej rodziny. Czy więc głowa rodziny ma prawo samowolnie postradać zmysły? Na takie pytanie odpowiadamy stanowczo: nie! Dajmy na to, że każdemu mężowi wolno będzie, gdy zechce, postradać zmysły. Wówczas mężowie ci, całkowicie zaniedbując swoje obowiązki wobec rodziny, znajdą szczęście albo w śpiewaniu pieśni i wędrówce po szerokich gościńcach, albo we włóczędze po górach i lasach, albo też w bezpłatnym wyżywieniu i dachu nad głową w szpitalu dla umysłowo chorych. Ale w takim wypadku istniejąca od dwóch tysięcy lat zasada, która stanowi naszą dumę w obliczu całego świata, a która głosi, że podwaliną społeczeństwa jest rodzina, załamie się nieuchronnie. Mędrzec uczy nas: należy nienawidzić przestępstwa, ale nie należy nienawidzić przestępcy. Nie zamierzamy surowo osądzać pana Oshino. Ale musimy bić na trwogę i surowo osądzać przestępstwo pole-gające na tym, że człowiek pozwala sobie postradać zmysły. Chodzi nam nie tylko o przestępstwo pana Oshino. Jest naszym obowiązkiem, jeśli tego nie czyni samo niebo, surowo osądzić niedopatrzenia wszystkich poprzednich rządów, które nie uważały za konieczne wy-dać dekretu, że choroba umysłowa jest zakazana!

Z rozmowy z panią Tsuneko wiadomo nam, że co najmniej jeszcze przez rok będzie ona zajmować mieszkanie służbowe przy ulicy N. i będzie tam oczekiwać powrotu pana Oshino. Wyrażamy też tutaj nasze głębokie współczucie wiernej małżonce oraz nadzieję, że tak światła instytucja jak firma «Mitsubishi» otoczy odpowiednią opieką panią Tsuneko".

Minęło pół roku i Tsuneko znów doznała wstrząsu, który zburzył jej poprzednie mylne przypuszczenia. Był właśnie październikowy wieczór. Zapadał mrok. Z pekińskich wierzb opadały już pożółkłe liście. Tsuneko siedziała w swoim mieszkaniu na kanapie pogrążona we wspomnieniach. Jej wargi nie uśmiechały się już jak dawniej. Jej policzki utraciły swą dawną pulchność. Myślała o swoim mężu, który uciekł; o sprzedaży dwuosobowego łóżka; wreszcie o pluskwach. I nagle ktoś nieśmiało zadzwonił do drzwi. Tsuneko nie zwróciła na to uwagi, gdyż zazwyczaj drzwi otwierał boy. Ale boya, jak widać, nie było w domu i dzwonek zadźwięczał po raz drugi. Tsuneko wreszcie wstała i poszła otworzyć.

Na progu, zasłanym opadłym listowiem, stał w półmroku człowiek bez kapelusza. Bez kapelusza... Nie, nie tylko bez kapelusza! Jego zakurzone odzienie było całe w strzępach. Na ten widok Tsuneko ogarnął strach.

--- Czego pan sobie życzy?

Człowiek nie odpowiedział. Stał z nisko opuszczoną, dawno nie strzyżoną głową. Wpatrując się w niego Tsuneko powtórzyła lękliwie:

--- Czego... czego pan sobie życzy?

Wreszcie człowiek podniósł głowę.

--- Tsuneko...

Tylko to jedno słowo. Ale słowo, które niczym blask księżyca nagle oświetliło całą jego postać i ukazało twarz Hanzaburo. Wstrzymując oddech i nie mogąc wydobyć z siebie słowa, Tsuneko nie spuszczała z niego wzroku. Hanzaburo schudł tak, że trudno go było poznać. Urosła mu broda. Ale oczy, patrzące na Tsuneko, to były bez wątpienia jego oczy, te same, na które czekała od tak dawna, oczy jej męża.

--- To ty?!

Tsuneko krzyknęła i chciała się rzucić w objęcia Hanzaburo. Ale zaledwie zrobiła jeden krok, odskoczyła, jakby stąpnęła na rozpalone żelazo. Spod podartych na strzępy spodni jej męża widniały włochate końskie nogi --- nawet w mroku wyraźnie widoczne gniade końskie nogi!

--- To ty?!

Tsuneko poczuła do tych końskich nóg obrzydzenie nie do przezwyciężenia. Ale poczuła także i to, że widzi swojego męża po raz ostatni, że nie ujrzy go już nigdy więcej. Przybysz spoglądał na nią ze smutkiem. Tsuneko znowu chciała go objąć, ale powstrzymało ją znowu to samo uczucie obrzydzenia.

--- To ty?!

Kiedy tak krzyknęła po raz trzeci, Hanzaburo odwrócił się gwałtownie i zaczął powoli schodzić ze schodów. Tsuneko zdobyła się na odwagę i zrozpaczona chciała biec za nim. Ale nie zdążyła nawet zrobić kroku, jak do jej uszu dotarł stukot kopyt. Blada, zrozumiawszy, że nie zdoła zatrzymać męża, patrzyła przed siebie bez ruchu. Potem osunęła się zemdlona na próg zasłany opadłym listowiem.

Od czasu tego wydarzenia Tsuneko zaczęła wierzyć w to, co przeczytała w dzienniku swego męża. Ale koledzy biurowi, profesor Yamai, redaktor Mudaguchi oraz wszyscy inni wciąż jeszcze nie wierzą, że pan Hanzaburo miał końskie nogi. Co więcej, nawet fakt, że Tsuneko widziała te końskie nogi, uważają za halucynację. W czasie mojego pobytu w Pekinie rozmawiałem kilkakrotnie z profesorem Yamai i redaktorem Mudaguchi, na próżno usiłowałem wyprowadzić ich z błędu. Za każdym razem tylko sam narażałem się na kpiny. Później --- nie, to było zupełnie niedawno --- pisarz Okada Sanzaburo, dowiedziawszy się, jak widać, od kogoś o tej historii, napisał do mnie, że trudno w to uwierzyć, aby człowiek mógł mieć końskie nogi. Pan Okada dodał jeszcze, że jeżeli się nawet uzna, że coś podobnego mogło być prawdą, "temu człowiekowi najpewniej zostały przyprawione przednie końskie nogi. I jeśli był to kłusak posiadający wyższą szkołę jazdy, jak na przykład galopowanie na sposób hiszpański, jest rzeczą możliwą, że potrafił dokonywać i takich sztuk, jak wierzganie przednimi nogami. Ale czy koń mógł nauczyć się tego sam, bez takiego jeźdźca jak porucznik Yuasa --- co do tego mam poważne wątpliwości!" Ja także nie mogę, oczywiście, nie żywić w tej sprawie pewnych wątpliwości. Ale czy wolno tylko na tej podstawie nie wierzyć dziennikowi Hanzaburo oraz opowiadaniu Tsuneko? Czy to nie będzie zbyt pochopne? Udało mi się bowiem ustalić, że w gazecie "Dzünten Nippon", w której donoszono o zmartwychwstaniu Hanzaburo, na tej samej stronicy, w następnej szpalcie, znalazła się notatka tej treści: "Przewodniczący towarzystwa antyalkoholowego «Mej-hua», pan Henry Ballet, zmarł nagle w pociągu, w drodze do Hank'ou. Ponieważ zmarły trzymał w rękach butelkę, powstało podejrzenie, że to samobójstwo, ale po dokonaniu analizy płynu znajdującego się na dnie butelki, stwierdzono, że był to wyłącznie alkohol".

Przełożyli z rosyjskiego Gabriela Pauszer-Klonowska i Stefan Klonowski

RICHARD HUGHES

DUCH

Zabił mnie całkiem łatwo. Po prostu uderzył moją głową o bruk. Bang! Boże, jaka by-łam głupia! Z tym pierwszym uderzeniom przeszła mi cała nienawiść: co za idiotka ze mnie, żeby urządzać aż taką scenę, dlatego że go przyłapałam z inną kobietą. A teraz... co on ze mną robi... bang! To było drugie uderzenie i... ciemność.

Moja młoda, świeża dusza musiała połyskiwać nieco w świetle księżyca, bo zobaczyłam, jak podnosi utkwione w jeden punkt spojrzenie od mego ciała w górę. To mi podsunęło myśl: będę go straszyć. Przez całe życie bałam się duchów; teraz, kiedy sama już jestem duchem, trochę sobie odbiję. On się nigdy nie bał, mówił, że nie ma duchów. Nie ma? No, to się przekona. John się podniósł, ciągle jeszcze wpatrzony przed siebie; widziałam go wyraźnie; z wolna ogarnęła mnie znów nienawiść. Zbliżyłam gwałtownie twarz do jego twarzy, ale jakby tego nie spostrzegł, tylko wciąż wytrzeszczał oczy. Potem ruszył naprzód, jak gdyby chciał przejść przeze mnie na wylot, i przestraszyłam się. To bez sensu, żebym ja --- duch --- bała się jego materialnego ciała, ale cóż robić! tak to właśnie bywa ze strachem, że się nie spodziewamy, zawsze tak jest; więc najpierw odstąpiłam w tył, a potem w bok, żeby mógł przejść. I już prawie zginął mi w cieniach ulicy, kiedy otrząsnęłam się i ruszyłam za nim.

Jednak chyba nie mógłby mi się wymknąć: jeszcze było coś takiego pomiędzy nami, co mnie pociągało ku niemu; można by powiedzieć, że chcąc nie chcąc poszłam za nim wzdłuż High Street i potem Lily Lane.

Ta uliczka była już całkiem zagubiona w cieniach, ale mimo to widziałam go wyraźnie jak w biały dzień. Wreszcie zebrałam się na odwagę. Przyśpieszyłam i wyprzedziłam go, a następnie odwróciłam się, machając rozłożonymi rękoma i pojękując, jak te duchy, o których czytałam. Zaczął się uśmiechać, jakby z odrobiną zadowolenia, ale wciąż mi się zdawało, że mnie właściwie nie widzi. Czy możliwe, aby jego uparta niewiara w duchy uczyniła go naprawdę niezdolnym do ujrzenia mnie?

--- Uu! --- zaskowyczałam przez zęby. --- Uu! Morderca! Morderca!

Na piętrze otwarło się okno.

--- Kto to? ---- zawołała kobieta. --- Co się stało?

Więc przynajmniej inni słyszeli mnie. Ale ja umilkłam: nie chciałam go wydać. Jeszcze nie teraz. A on szedł prosto i uśmiechał się do siebie. Nigdy nie miał sumienia, rzekłam sobie w duchu; proszę, oto idzie, mając już na myśli nowe morderstwo, i uśmiecha się jakby nigdy nic. Ale jednak było po nim znać jakieś napięcie.

Dziwnie się czułam, tak raptownie zmieniona w ducha. Jeszcze dziesięć minut temu byłam żywą kobietą... a teraz niosę się w powietrzu, między łopatkami czując wyraźny i wilgotny napór wiatru. Ha ha! wydałam autentyczny wrzask i zaniosłam się przeraźliwym śmiechem, takie to było zabawne... to już John na pewno musiał usłyszeć! Nie, po prostu skręcił w Pole Street.

Wzdłuż całej ulicy sypały się liście z platanów i nagle przyszło mi do głowy, co teraz zrobię. Poderwałam te martwe liście na kant, jakby wiatr je postawił. Leciały za nim przez całą długość Pole Street, szeleszcząc pa jezdni piątką swych, uschłych palców. Ale John tylko je roztrącił stopami i poszedł dalej, a ja za nim. Bo jak już powiedziałam, była pomiędzy nami ciągle jakaś więź.

Tylko raz się odwrócił i jak gdyby mnie spostrzegł, rozpoznał; ale w wyrazie jego twa-rzy nie było lęku, tylko triumf. Cieszysz się, że mnie zabiłeś, pomyślałam, ale ja cię urządzę tak, że pożałujesz!

I nagle opuściła mnie wściekłość. Ładna ze mnie chrześcijanka, piętnaście minut po śmierci i wciąż myśli o zemście, zamiast przygotować się na spotkanie z Panem. Jakby jakiś głos się we mnie odezwał:

--- Zostaw go, Millie, zostaw go, zanim będzie za późno!

Za późno? Przecież będę mogła opuścić go w każdej chwili, jak tylko zechcę, prawda? Duchy straszą, kiedy im się podoba... Jeszcze tylko raz go spróbuję przerazić, potem już dam temu spokój i zacznę myśleć o niebie.

Stanął i odwrócił się do mnie, twarzą w twarz.

Wskazałam nań oburącz.

--- John! --- krzyknęłam. --- John! Dobrze ci tak stać, uśmiechać się i wytrzeszczać rybie oczy! Myślisz, że wygrałeś? Nic podobnego. Ja ci pokażę. Ja cię wykończę! Ja cię...

Zatrzymałam się i wybuchnęłam śmiechem. Okna się otwierały.

--- Kto to? Co za hałas?

I tak dalej. Wszyscy mnie usłyszeli. Ale on się tylko odwrócił i znów ruszył przed siebie.

--- Millie, zostaw go, zanim będzie za późno --- odezwał się głos.

Więc o to chodzi: żebym zostawiła Johna, zanim wyda się jego zbrodnia i dusza moja splami się zemstą. Dobrze! dam mu spokój. Pójdę prosto do nieba, zanim mi się coś takiego przytrafi. Wyciągnęłam ramiona w górę i próbowałam wzlecieć, ale jakaś moc porwała mnie, jak potężny podmuch, i poniosła w ślad za nim ulicą. Jeszcze odzywało się we mnie coś wiążącego nas dwoje.

Dziwne, że tym wszystkim ludziom wydaję się tak rzeczywista, żywa. Tylko on --- mający, zdawałoby się, najwięcej powodów, żeby się mnie bać --- on jak gdyby mnie wcale nie spostrzegł. I dokąd zmierza tą długą wyludnioną Pole Street? Skręcił w Rope Street. Zobaczyłam niebieskie światło: posterunek policji.

O Boże, pomyślałam, więc jednak zrobiłam to! Boże! On się odda w ich ręce!

--- Doprowadziłaś go do tego --- powiedział głos. --- Ty idiotko, myślałaś, że on cię nie widzi? Czego się spodziewałaś, że zacznie wrzeszczeć i bełkotać ze strachu? Myślałaś, że twój John jest aż takim tchórzem? Teraz będziesz miała jego śmierć na sumieniu.

--- Nie, ja tego nie zrobiłam, nie! --- krzyknęłam. --- Przecież ja bym go nigdy nie chciała skrzywdzić, nie, za nic! To nie było naprawdę! Ja bym go nie skrzywdziła, nigdy. Och, John, nie patrz tak na mnie! Jeszcze nie jest za późno!

A tymczasem on stał w drzwiach i spoglądał na mnie, kiedy policjanci wyszli i otoczyli go. Teraz nie mógł się już wymknąć.

--- Och, John --- wyszlochałam --- przebacz mi! Nie chciałam tego zrobić! To tylko zazdrość, John, to po prostu zazdrość... bo ja cię tak kochałam.

Ale policjanci nie patrzyli na niego.

--- To ona --- powiedział jeden zachrypłym głosem. --- Załatwiła go młotkiem, to ona... rozwaliła mu czaszkę. Boże, ależ ona upiornie wygląda, co? Jakby zobaczyła ducha.

--- Popatrz na jej głowę! Biedna dziewczyna. Wygląda, jakby się potem chciała zabić tym samym młotkiem.

Wystąpił sierżant.

--- Cokolwiek pani powie, może być użyte jako dowód świadczący na pani niekorzyść.

--- John! --- krzyknęłam cicho i wyciągnęłam do niego ręce, bo wreszcie twarz mu zmiękła.

--- Matko Boska! --- rzekł jeden z policjantów i przeżegnał się. --- Ona go widzi!

--- Nie powieszą jej --- szepnął drugi. --- Nie widzicie, w jakim stanie się ta biedaczka znajduje?

Przełożył Robert Stiller

ANDRÉ PIEYRE DE MANDIARGUES

PASAŻ POMMERAYE

Wolny balon bujał nad Nantes tego pięknego dnia 14 lipca, jako dar pojednania rzucony wiatrom i falom z okazji Święta Narodowego, unosząc osiemdziesięcioletniego aeronautę, którego smutną i łagodną twarz, jasne oczy i białe włosy zamieściły wszystkie wieczorne gazety. Jest coś wzruszającego w tych dwóch słowach "wolny balon", echo tej młodzieńczej i powszechnej żądzy władzy, która pobudzała do działania ludzi dziewiętnastego wieku. Pomyślałem o nantejczyku Juliuszu Verne i o niezapomnianych grawiurach zdobiących tomy, które czytywaliśmy w dzieciństwie, o wysokich starcach, chudych i brodatych, z ładownicami za pasem, uzbrojonych w ciężkie rewolwery Colta i wielostrzałowe karabiny, z palącym spojrzeniem pod przepastnym rondem pilśniowego kapelusza, daszkiem okrągłej czapki, otokiem włochatego biretu, zawsze jednakich --- czy wybierali się na równik, do bieguna czy do śro-dka Ziemi.

--- Horyzont --- powiedziałem głośno i ujrzałem zorzę polarną na ciemnym niebie Ziemi Ognistej, skraj horyzontu jak linię czerwieniejącą i noc, co zapadała nad miastem.

Powoli szedłem ulicą Crébillon, zdziwiony, że o tej porze, gdy zwykle bywa zatłoczona spacerowiczami i elegantkami Nantes, jest prawie bezludna. Ta pustka sprawiła, że zauważyłem to, co dotychczas uchodziło mojej uwagi: na lewo i nieco cofnięty od ulicy Crébillon znajdował się mały placyk, gdzie było wejście do pasażu, nad którym złote litery na czarnym tle głosiły: "Zwiedzajcie Pasaż Pommeraye", a blaszana tabliczka wystająca na zewnątrz zawierała dodatkowe objaśnienie: "Turyści, nie zwiedzajcie Nantes, dopóki nie obejrzycie wystawy Paryskiego Hidalga, na prawo nad schodami, nad galerią rzeźb".

Jak tu nie usłuchać tego tajemniczego nakazu, który czerwona dłoń z podniesionym kciukiem, osamotniona w cieniu sklepienia, czyniła bardziej jeszcze kategorycznym? Dłoń była szyldem rękawicznika, którego sklepik nazywał się dość osobliwie: "Pod Studnią", widocznie przez skojarzenie z wodną atmosferą, właściwą wszystkim oszklonym galeriom, lub też z powodu szczególnej budowy Pasażu Pommeraye, obejmującego dwa piętra połączone otchłannymi i bardzo stromymi schodami.

Kiedy się tu wchodzi z zewnątrz, ze światła, trzeba nieco czasu, żeby oczy przyzwy-czaiły się do zupełnych niemal ciemności panujących w tym zamkniętym miejscu. Potem można zauważyć, że górna część pasażu jest ozdobiona niebrzydkimi stiukami w guście schy-łku epoki Ludwika Filipa i że popiersia, które pleśń pokryła zielonkawą patyną, odcinają się od tła wypełnionego półrozetami, że wszystko to jest w ruinie, miejscami pokruszone, i że te szczątki zarastają jakimiś ząbkowanymi glonami albo paprocią, albo mchem (czy ja wiem zresztą?) i są pokryte niebieskim pyłem delikatnym jak puch. Miękkie zarysy arkad, ta bagni-sta roślinność, wilgoć, barwy opalizujące i topazowe czyniły Pasaż Pommeraye krajobrazem z "Dwudziestu mil podmorskiej żeglugi", gdzie nurkowie prowadzeni przez kapitana Nemo polują na żółwie i rekiny wśród kolumnad zagubionej Atlantydy.

Zatrzymałem się przy wejściu, przed witryną agencji prasowej i reklamowej, obejrzałem tam fotografię przebranego Cygańczuka w czepku andaluzyjskim, uśmiechniętego, z różą w ustach, z wysoką fryzurą i w mantyli z czarnej koronki. Napis pod spodem głosił: "Rosalio? Dwa recitale taneczne". Na pewno już w tej chwili mi się zdawało, że widzę w witrynie za sobą ciemne odbicie jakiejś sylwetki, coś ulotnego i mgliście groźnego, jak powolne zbliżanie się wielkiej czarnej ryby, którą z ledwością można dostrzec za szybą akwarium; tak ukazywał się wielki sum w jeziorze Morat, napawający mnie lękiem w dziecięcych snach. Nie wiadomo skąd, przeszło mi zimno po plecach, przytłoczył mnie ciężar tak straszny, jak cały ciężar czasu, który przygniata mnie zawsze, gdy sen się kończy. I wszystko to znikło prawie natychmiast, niby zły sen, niepokój rozwiał się bez śladu, nawet się nie odwróciłem, takie to było nierzeczywiste, lecz poszedłem dalej, w głąb westybulu, mijając sklep z artykułami dla pala-czy nazwany "Dla Paszy", gdzie wystawiano majestatyczne piankowe fajki z lwią głową.

Zobaczyłem wtedy tę zagadkową galerię rzeźb, która przypominała mroczny cmentarz, zamieszkany przez nieruchome białe posągi. Duży prostokątny balkon pod oszklonym dachem, skąd o tej późnej porze skośnie padało światło dzienne, biegł w górze nad stromymi i bardzo szerokimi schodami, zstępującymi w mroczniejszą głąb niższego piętra. Posągi zaś były to ponure młodzieńcze figury obu płci. Rozstawione w małych odstępach, zdobiły balustradę odwrócone plecami do wystaw sklepików.

Progu schodów strzegło nagie dziecko, utrzymujące na swym podbródku w równowa-dze świecznik, w postawie, którą nadęcie policzków i głupio bierny wyraz twarzy czyniły dość wyraźnie sprośną. Trzy rzędy alegorii wieńczyły dwie długie balustrady i krótszą, w głębi galerii, gdzie można było dostrzec jeszcze jedno dziecko-postument, odpowiednik pierwszego.

Przypominało to zgadywankę: siedząca obok kotwicy na zwoju lin Nawigacja pozbawionymi źrenic oczyma, których spojrzenie gubiło się w nieskończoności, ogarniała dal. Ro-lnictwo odpoczywało na wiązce zboża, Handel na stercie worków i skrzyń, młoda dziewczyna, przyciężka, smutnie zamyślona, oparta łokciami o połamany tors Afrodyty, mogła równie dobrze uosabiać ogólnie Sztuki Piękne, jak i poszczególne dyscypliny, Rzeźbę lub Archeolo-gię; ale młody chłopak wywijający młotem kowalskim był na pewno Przemysłem, a dziewica z długimi warkoczami i z muszlą w zagłębieniu dłoni, która zdawała się porzucona przez jakiegoś płochego boga między globusem i prasą drukarską, była prawdopodobnie Nauką. Inne, swobodniejsze w doborze atrybutów, nie pozwalały odgadnąć swojej tożsamości. Figury podobne powtarzały się, przy czym nie sposób było zrozumieć, dlaczego powtarzają się tylko niektóre, nie zaś wszystkie.

Nędzne istoty, nieco mniejsze niż ludzie, blade, pozbawione uśmiechu, pomalowane brudną, żółtokremową farbą wpadającą w zieleń --- biła od was rozpacz równie wielka, jak od seraju starych dzieci, dzieci chorych, dzieci biednych i cierpiących; lecz jednocześnie dzięki tej osobliwej atmosferze tchnącej melancholią, rezygnacją i żalem, w której byłyście skąpane --- niby stadko posępnych ślicznotek, rzuconych w przebraniach w mgłę wschodniej łaźni, na orgię w ostatni dzień Ramadanu --- nie przestawałyście niepokoić pod zasłonami wpół zakry-wającymi waszą wątłą nagość. Tu i ówdzie, na policzku, na piersi, na nodze, przyciągała spojrzenie plama wilgoci, jak podejrzane uszkodzenie ciała, będące oznaką drążącej choroby.

Długo błądziłem między smutnymi postaciami tego spowitego oparem dziwacznego pochodu karnawałowego, pozwalając, żeby przypadek kierował moimi krokami. Bezustannie brzęczało mi w głowie kilka słów: "Ciężar przeznaczenia..." --- początek zdania, jakaś mgli-sta figura retoryczna czy co? Ale cóż miałoby do roboty przeznaczenie --- ten sfinks na ogromnej i zimnej pustyni bytu --- w galerii posągów Pasażu Pommeraye, gdzie się właśnie znajdowałem przed "Nowoczesnym gabinetem dentystycznym paryskiego Hidalga"?

Był to sklepik równie niedorzeczny, jak dziwaczny. Z mnóstwa plakatów w ciepłych kolorach --- żółtych, czerwonych, pomarańczowych --- biła w oczy dźwięczna nazwa, która zdała się urągać geografii: "paryski Hidalgo", a potem jeszcze: "Tutaj paryski Hidalgo" --- literami ustawionymi pionowo jedna nad drugą, jak na afiszach chińskich.

Wystawa była cudacznym bazarem, gdzie artykuły perfumeryjne i narzędzia do chiru-rgii dentystycznej mieszały się z najróżnorodniejszymi przedmiotami, jakie kiedykolwiek zebrano w służbie reklamy. Mała oszklona szafka zawierała poukładane w doskonałym porządku na błyszczącym pikowanym różowym jedwabiu woskowe modele zębów ludzkich zniszczonych przez wszystkie możliwe choroby. Spostrzegłem również z zachwytem, który łatwo sobie wyobrazić, pomysłową reklamę "Szamponu antyseptycznego Hidalgo special --- na bazie organicznych komórek włoskowatych", przedstawiającą ku uwadze łysych "kilka wypadków łysiny plackowatej sfotografowanej u naszych klientów".

Jakby tego było mało, przy balustradzie galerii umieszczono cztery oddzielne witryny z całą masą innych rzeczy, których jeszcze mniej należałoby się spodziewać w gabinecie dentystycznym, choćby nawet najbardziej nowoczesnym. Zatrzymałem się przy nich i nigdy w życiu nie obejrzałem bogatszej kolekcji buteleczek do pobierania plwociny, sztucznego kału, petard i detonatorów, rzuconych na kupę razem z wszelkimi przyborami, jakie tylko sobie można wyobrazić, do nabierania i zgrywy. Zadziwiające cudeńka; sama ich nomenklatura była jarmarczną błyskotką nabijaną zbyt sugestywnymi obrazami, aby można się było oprzeć chęci zagubienia się w nich, leniwego powałęsania wśród tej bezładnej ciżby wrzaskliwych, rozpustnych słów: maszyna piekielna zmuszająca do kichania, diabelska dźwignia do talerzy, miarka miłosna, fluid szatana, mydło zabójcy, kapelusz-wąż, myszka samowchodząca, pod-kładka przeciwkolkowa, słodycze lecznicze, fałszywe karty, cygara i dzbanuszki do spełnia-nia życzeń małżeńskich, paczki papierosów-polewaczek, tajemnicze obrazki, latające cygaro, drut bez końca, kauczukowa forma do andrutów, bomby z niespodzianką, burza z piorunami i błyskawicami, niewidzialne rajstopy, diabelskie gwoździe, korkociąg-żartowniś, korek tryska-jący wodą, musztarda amora, komiczne etykiety, gwiazdy pokoju, bokozrywne karty wizytowe, kino kieszonkowe, termometr zakochanych, obrotowe polano, głośny detonator, klucz szczęścia, pierścionek elektryczny, blok śnieżny, dynamometr-naparstek, kłopotliwa pomada, i meczenie cielęcia, i zabawki z kory dobowej, i przepustka mężatki, i senegalski boa.

Kim są ci straszliwi oddający salwy Kozacy, co stanowią honorową straż przednią roztańczonej trupy fantastycznych cukrowych figurek: figurki Kupidyna, figurki Don Juana, figurki diablego oka, figurki pływającej muchy, figurki karalucha, figurki ośmiornicy, figurki węża morskiego, figurki szczęśliwego rybaka, figurki żabki i figurki rzekotki, figurek modeli, wśród nich "bardzo ładna kolekcja nagich modelek", figurki lodowej, figurki kamiennej, figurki pieprznej, figurki kolubryny, figurki złotej rybki, figurki korka, figurki angory, figurki pływaka, figurki żółwia, figurki słonia, figurki fotografa, figurki słowika, figurki torpedy i figurki diabła? Upajający wykaz, tak obszerny, tak obfity, że wreszcie zdawało mi się, iż wszystkie te przezroczyste graniastosłupki w swoich przejrzystych koszulkach z papieru two-rzą prawdziwą apologię miłości i oderwałem się od nich z najwyższym trudem, by zwrócić uwagę na kilka odkryć tak wyrafinowanych, jak puder haremowy, proszek przywabiający psy i proszek wywołujący miauczenie dla kotów.

Straciłem rachubę czasu, który upłynął, od kiedy wszedłem do Pasażu Pommeraye, od kiedy wąs, spotykany zazwyczaj wokół wielkiej paszczy suma, przyćmił uśmiech Rosalia, od kiedy zagubiłem się w pochodzie małych chorowitych alegorii, od kiedy ukazał mi się gabinet dentystyczny paryskiego Hidalga, gdzie nie zdziwiłaby mnie nawet operacja dokonana przez geniusza dziwaczności we własnej osobie. Doskonale pamiętałem kolejność tych spotkań, lecz poczucie czasu nie łączyło się z nimi hardziej niż w halucynacji, w której przechadzałem się po świście równie jak ten niedorzecznym i w którym niedorzeczność byłaby równie naturalna jak w tym pasażu; bo nic już nie mogło zadziwić mojego rozumu, jeżeli to rozum kierował jeszcze moją istotą.

Kiedy podniosłem głowę, wcale się nie zdziwiłem, że już nie jestem sam. Koło mnie stała kobieta, chociaż żaden znak, choćby najmniejszy, nie zapowiedział ani jej nadejścia, ani obecności. Przyglądała mi się w milczeniu; na pewno nigdy jej nie widziałem, a jednak zdawało mi się, że ją poznaję, jakbym ją znał zawsze. Z początku widziałem tylko gęste i długie falujące włosy tej kobiety, tak czarne i tak matowe, że tworzyły jakby pióropusz z sadzy unoszący się nad kredową kopułą w wątłym powiewie nocy księżycowej; potem ukazało mi się oblicze w całej dziwnej piękności swojej doskonałej architektury, a był to typ urody bez wątpienia dobrze mi znany.

Gdzie też mogłem widzieć tę twarz, nieco tylko zbyt wydłużoną, delikatnie obleczoną ciałem o bieli pozbawionej różowych tonów, z cieniami od szarości od zieleni; harmonijny kontur tych skroni wyrzezanych jak drzewce liry, te policzki zaokrąglone leciutko jak płatki tulipanu, ten podbródek o owalu nieco bardziej niż przeciętnie wydłużonym, tę subtelną linię orlego nosa, nieco zakrzywionego ku nozdrzom wyrzeźbionym z rozmachem z tkanki jednakże tak delikatnej, iż przywodziła na myśl drżącą kość słoniową; a przede wszystkim wspaniały rysunek tych ust: nabrzmiałych, pogardliwych, rozchylonych, rozkosznych, i tych wąskich i wydatnych warg otaczających podwójną barierę zębów, których widok ranił mnie niczym obraźliwe słowa? Dlaczego z lekka wschodni charakter tego zachwycającego oblicza przemawiał do mnie czymś jeszcze, i co właściwie mi mówił?

Starałem się zbadać, co wiązało mnie tajemnie z tym zjawiskiem, dotrzeć głębiej, zgadnąć, skąd mogło pochodzić to niezachwiane wrażenie "już widzianego", więcej: "wreszcie odnalezionego", którego doznałem od pierwszego wejrzenia. Szukałem we wspomnieniach, wiedząc z góry, że nie znajdę, i rzeczywiście nic nie znajdowałem poza mglistym podobieństwem do twarzy niektórych posągów z Cypru, do oblicza z Chusty Świętej Weroniki znajdującej się w Turynie, a także Judyty i kilku aniołów Botticelliego. A jednak dobrze wiedziałem, iż moje wzruszenie pochodzi skądinąd, z innych czasów, z innego środowiska; z okolic i okoliczności teraz zapomnianych, ale mających dla mnie niegdyś o wiele większe znaczenie. Czułem, że zaraz je sobie przypomnę. Zdawało mi się zarazem, że bliskość tego, czego tak pożądam, jest groźna i że jestem na skraju przepaści.

Oparta plecami o balustradę kobieta stała nieruchomo, zastygła w pozie ofiarnicy lub raczej w niemej prośbie. Jej oczy zawisły na moich spojrzeniem, którego zagadkowość, wzmożona jeszcze mruganiem, mieszała mnie i przenikała z nieustępliwą natarczywością. Wyczytałem w nich gorącą i niespokojną kobiecość, nieśmiałe naleganie, bierność, a także smutek i rezygnację, wszystkie subtelności, które razem tworzyły wyraz, jaki można spotkać w oczach niektórych zwierząt trawożernych, zwłaszcza jeleniowatych, a także egzotycznego bydła.

Czego właściwie oczekiwałem i czy w ogóle oczekiwałem czegoś konkretnego? Odtąd godziny mogły szybko mijać, a my moglibyśmy coraz bardziej się pogrążać we wzajemnej kontemplacji, aż byśmy odrętwieli, zmienili się w mumie, które znaleziono by po latach upo-dobnione do popękanych posągów z galerii i zapleśniałych modeli z gabinetu dentystycznego. Nagle spostrzegłem, że te wyniosłe usta przede mną poruszają się. Te piękne wydęte wargi rozchyliły się z wahaniem i jakby w obłędzie pozwoliły ulecieć jednemu słowu, które echo powtarzało długo w pustce wyludnionej galerii: "Echidna" *. Wtedy jedyny raz usłyszałem ten głos z ochrypłym północnym akcentem, nieco śpiewny, wydobywający się z wysiłkiem ze ściśniętego gardła.

--- Echidna!

W tym okrzyku - głębokie "i", ostatnia sylaba zawieszona w powietrzu, "ch" gardłowe jak "k" poczułem tę smętną rozkosz, jaką znajdują ludzie Północy wymawiając głoski "o" lub "a" w imionach łacińskich, włoskich czy greckich: Zona, Pantea, Klaudio, Hermia, Honorio, Kasandra, Apolonia... są nimi tak zachwyceni, bo zdaje im się, że zawierają one w sobie całą poezję białych miast nad niebieskim morzem, zielonych roślin wokół złoconych kolumn, ruin wśród listowia, cmentarzy i krajobrazu śródziemnomorskiego; poznałem, mówię, całą tę melancholię Południa, jakiej doznają Anglicy lub Niemcy, te nieokreślone pragnienia budzące się w piękne letnie noce pod ciepłym tchnieniem południowego wiatru i to uczucie pustki i marności istnienia pod wreszcie bezchmurnym niebem. A jednak uporczywe spojrzenie, które zatonęło w moich oczach, sprawiło, że pojąłem, iż nie jest to jakaś przypadkowo wypowie-dziana nazwa botaniczna ani zoologiczna, jakaś nazwa pnącza lub drapieżnego owada ani wspomnienie z lektury, ani reminiscencja mitologiczna lub po prostu westchnienie pełne

* Echidna --- bajeczny potwór żywiący się ludzkim mięsem, pół kobieta, pół wąż; wg najbardziej rozpowszechnionych mitów, córka Chrysaora i Kallirhoe. Poślubiła Tyfona i urodziła Cerbera, hydrę lerneńską Chimerę, Sfinksa, lwa nemezyjskiego etc. Jej imieniem nazywano dawniej konstelację gwiezdną, obecnie zwaną Wężem Wodnym lub rzadziej Hydrą.

tęsknoty, lecz że powinienem znaleźć w tym słowie coś, co odnosi się specjalnie do mnie. I wahałem się, czy należy to wziąć za wołanie o pomoc, wezwanie, ostrzeżenie czy groźbę.

Potem powieki fascynującej istoty poruszyły się, jakby z trudem powstrzymywała wzruszenie, i przeszedł ją dreszcz, a ja omal nie rzuciłem się ku niej, ale po chwili, przyjrzawszy mi się jeszcze, odwróciła się ode mnie i jęła iść kołysząc się trochę, bo jej bose nogi tkwiły w bardzo wysokich sandałach na gumowej podeszwie. Zobaczyłem, że zbliża się do wielkich schodów, i podążyłem za nią, jeżeli nie wbrew woli, to w każdym razie bynajmniej na to nie zdecydowany: zdawało mi się, że o ile wola moja została unicestwiona, o tyle mój zmysł obserwacji się wyczulił. Postępowałem parę kroków za nią, razem zeszliśmy ze schodów, przeszliśmy koło bocznego wyjścia z galerii Régnera, przemierzyliśmy dolną galerię Pasażu Pommeraye. Nic z nużących dekoracji, które mijaliśmy, nie uszło mojej uwagi. Spo-strzegałem i zapamiętywałem z rodzajem gorączkowej chłonności, równie bolesnej jak napięcie wzroku często towarzyszące newralgiom twarzy, wszystkie przedmioty, wszystkie afisze, wszystkie napisy we wszystkich sklepikach. Całe księgarnie wdzierały się siłą do mojej gło-wy wraz z tytułami dziesiątków dzieł: kurs tańca i manier "Panny Robin, dyplomowanej pro-fesorki" i portrety jej najładniejszych uczennic. Gdzie indziej "meble artystyczne", obfitość "terakoty najwyższej jakości" przedstawiającej utrapienia uciekających nimf, gruchające gołąbki i biednego, chudego lwa. Dalej był sklep bandażysty, jaki znajduje się w prawie każdym pasażu; przytłoczył mnie on gorsetami ortopedycznymi, pasami leczniczymi, pasami przeciw rupturze, plastrami Galiena, jastrzębiami trójgłowymi (na rany w nosie), odciągaczami mleka (dla karmiących matek), bandażami chirurgicznymi (na rękę), łubkami, poduszeczkami, pod-paskami mosznowymi, pończochami przeciw żylakom. Wreszcie, tuż przed wyjściem na ulicę Grabarską, zobaczyłem wystawę rusznikarza, którego nazwisko musiałem przeczytać na szybie nad krótkimi automatycznymi pistoletami, nad lśniącymi i natłuszczonymi strzelbami. Rusznikarz, ostatni pęcherzyk ulatniający się z Pasażu Pommeraye, nazywał się Brichet.

Wówczas, wracając do własnej osoby, uczułem strach na myśl o tym, jakiej wagi nabrały odtąd wszystkie, choćby najmniejsze szczególiki tej cudacznej dioramy, szczególiki fantastycznie wyolbrzymione dzięki mojej chorobliwej uwadze --- jakbym miał już nigdy nic wię-cej nie zobaczyć, jakbym był skazańcem rozglądającym się dokoła z wysokości szafotu, na który go zawiodły jego ostatnie kroki.

Na zewnątrz pasażu powietrze było łagodne i ciepłe. Różowe chmurki dryfowały powo-li nad placem Giełdy, starzec i kilka starych kobiet spali na ławkach ogrodu publicznego, wąskiego i brudnego od pyłu sąsiedniej linii kolejowej, koty igrały w coraz węższych pla-mach słońca, bo coraz bardziej rozrastał się cień, jak okiem sięgnąć nadchodził wieczór, piękny wieczór po pięknym dniu 14 lipca.

Powietrze było tak łagodne, że przez minutę bliski byłem otrząśnięcia się z czaru rzuco-nego na mnie przez czarną czarownicę niby sieć z ciemnego jedwabiu, w której mnie za sobą wlokła. Krótka chwila, kiedy nie czułem nic więcej, tylko miłe ciepło kontrastujące z wilgo-tnością galerii i wielką czułość dla tych starych ludzi, a również dla tych kotów w słońcu, jeszcze większe znużenie i zupełny brak pragnień. Być może w ciągu tej krótkiej chwili mo-głem się był naprawdę ocalić, bo przestałem iść i zdziwiłem się, że jestem wolny i obojętny w świecie równie banalnym jak zwykle, ale kobieta odwróciła głowę i nie potrzebowała nawet postąpić kroku w moim kierunku, a znów stałem się niewolnikiem jej błagających oczu, jej szarych źrenic z żółtymi cętkami.

Znowu ruszyliśmy ulicą Grabarską. Dziwaczny w samym środku miasta, ciężko przejechał wzdłuż ulicy pociąg, za kratą, wzdłuż której szliśmy, ona i ja. Był to powolny pociąg bydlęcy i tuż koło naszych głów rozlegał się ryk wołów wiezionych do rzeźni, okropny, gdy się go słyszy poprzez zgrzyt kół o szyny, po ciszy pasażu i sennego miasta.

Nieznajoma przeszła przez ulicę i szła teraz chodnikiem biegnącym wzdłuż starych do-mów, po czym skierowała się w uliczkę na prawo, nieco za ulicą Nową Kapucyńską. Widziałem przed sobą włosy wzdęte wiatrem morskim i drżące jak czarny ptak, który się puszy przed lotem, jak wytrysk atramentu mątwy, w którym chce się ona schować. Po chwili nic więcej nie widziałem, tylko tę nieprzejrzystą plamę włosów tańczących nad szarymi i nędzny-mi murami, które otwierały się i zamykały wokół nas bez przerwy, w miarę jak się posuwali-śmy.

W głębi zaułka, zakręcającego półkolem w stronę ulicy Grabarskiej, znajdował się dom, który wydawał się wysoki, bo był tak wąski, że miał tylko po jednym oknie na każdym piętrze, nad drzwiami, które też były odpowiednio wąskie i obramowane dwiema kamiennymi harpiami. Tam właśnie zatrzymała się dziwna istota, za którą musiałem iść, dokładnie między dwiema harpiami o obwisłych kobiecych piersiach opadających na sępie szpony.

W tym pustym zakątku nie było żywej duszy poza tą kobietą i mną, i jeszcze bardzo małym żółtym kotkiem przycupniętym na ziemi obok doniczki z od dawna uschniętą bazylią. Zbliżyłem się do kobiety, lecz ona się odwróciła. Usłyszałem, że mówię: --- Kto to? --- nie poznając dobrze swojego głosu i nawet nie wiedząc, co chciałem powiedzieć, jak wyrwany ze snu.

Byłbym prawdopodobnie dotknął sukni kobiety, ujął jej rękę, musnął włosy, wziąłbym ją w ramiona i odkrył najpiękniejszą tajemnicę Nantes, lecz ona szybko się obróciła, tak że jej twarz znalazła się na chwilę tuż przy mojej, a wówczas cofnąłem się przed wyrazem przymu-su, strachu i chyba przerażenia, który się na niej malował. Jednocześnie jej ramiona ode-pchnęły mnie daleko. Drzwi otwarły się z krótkim zgrzytem zamka i kobieta wpadła na kręco-ne schody, a ja, najszybciej jak mogłem, skoczyłem za nią. Jej włosy, już nastroszone przy naszym pierwszym zetknięciu, teraz, gdy wykonała ruch, którym chciała mnie odegnać, zupełnie się rozwiały i zasłoniły małe, wąskie okienko na klatce schodowej, tak że zrobiło się ciemno, ale roztaczała ciepły zwierzęcy zapach, mogłem więc dalej iść jej śladem. Moje oczy zachowały jeszcze niesłychanie żywy obraz tej kobiety, takiej, jak ją zaskoczyłem, z tym wstydem czy wstrętem, które zdawało mi się, że wyczytałem w jej twarzy, z dziwnym gryma-sem, co zniekształcił jej usta mniszki pogrążonej w ekstazie.

Dopadłem jej na ostatnim piętrze, na pozór uległej, bo gdy chwyciłem ją za przegub, nie zaprotestowała ani nie stawiała najmniejszego oporu. Wszedłem z nią do pokoju, którego rozmiary byłyby cudem, gdyby belki na suficie nie wskazywały, że po prostu rozłożył się on na sąsiednich domach. Trzy wielkie dwuskrzydłowe okna otwarte były na port Nantes, docho-dziła ósma wieczorem, słońce zachodziło za pomostem przeładunkowym, pociąg bydlęcy zniknął na przedmieściu i wróciła cisza. Czarna kobieta zamknęła za mną drzwi na klucz, potem zaszyła się w kącie pokoju i zaczęła niemal bezgłośnie płakać. Połykane łkania wstrzą-sały jej szczupłymi plecami, a ona przyglądała mi się z wyrazem jakby skruchy i niezrozu-miałej litości. Ale dlaczego stawała się jakby coraz dalsza ode mnie, dlaczego jej obraz mi się zacierał, dlaczego nagle stało się dla mnie jasne, że jej rola wobec mnie została spełniona i nic mnie z nią więcej nie łączy? Powoli odzyskiwałem zmysły, jak po przepiciu lub długim omdleniu, i zająłem się dokładnym zbadaniem tego, co mnie otaczało w tym przestronnym podniebnym lokalu, dokąd zabłądziłem w trakcie polowania, w którym nie wiedziałem już, czy byłem zwierzyną czy naganiaczem.

Długi prostokątny stół wypełniał całą przestrzeń między skrajnymi oknami. Na nim zobaczyłem bieliznę powalaną brunatnymi plamami, szydła, igły, szczypce, kolekcję nożyków o dziwacznych kształtach pomieszaną z innymi przyrządami z błyszczącej stali, których zupełnie nie znałem. Pod stołem leżała wielka pikowana poduszka, cała czerwona. Z tej poduszki przyglądało mi się ze smutkiem jakieś dziwaczne zwierzę, które było pół wieprzem i pół kotem lub --- dokładniej --- wydało mi się wieprzem pokrytym różowym futerkiem perskiego kota, pozbawionym ogona, z wielką kocią głową, pięknymi wąsami, pięknymi uszami drapie-żcy, lecz nogami wieprzka i małymi ślepkami właściwymi obu tym zwierzętom. Smutek tych żółtozłotych ślepków był rozdzierający. Zmuszał do zastanowienia nad szczególnym przygnę-bieniem, co czai się zawsze w oczach potworów. Przypomniałem sobie bardzo starego barana o sześciu nogach, pokazywanego na jarmarku w Trône, który był istnym obrazem odwiecznej rozpaczy.

Wtedy dopiero pokazała się inna istota. Odsunęła firanki alkowy, gdzie pozostawała do tej pory, i sycząca, wyniosła, ozłocona ostatnimi promieniami słońca, wyciągnęła ku mnie piękne ramię pokryte gładką łuską, czarna kobieta zaś zakryła rękami przerażone oczy. Na dworze para wielkich białych albatrosów wlokła się z bezlitosną ociężałością po liliowym niebie. A we mnie nie było ani nadziei, ani strachu, ani wątpliwości, tylko wielka słabość i poczucie nieskończonego spokoju. "Nadeszła moja godzina" --- te uroczyste słowa, które powtarzałem sobie po cichu nabrały wreszcie właściwego znaczenia, jakiego nabiorą kiedyś dla każdego, kto to przeczyta. Gotów na wszystko, co miało bezzwłocznie nastąpić, z uległością podszedłem do tej, której więźniem uczyniło mnie jej purpurowe promieniowanie, a ona lakierowanym paznokciem wskazała mi uroczyście surowy stół i przeraźliwe żelastwo przygotowane dla mnie.

Ten manuskrypt słynnego człowieka-kajmana, znaleziony w jego rzeczach wkrótce po jego śmierci, został nam udostępniony przez byłego kapitana żeglugi wielkiej, obwożącego po miastach Bretanii menażerię dziwolągów. Szarlatan ów, gdyśmy go poznali, upijał się okro-pnie, by się pocieszyć po stracie tej największej atrakcji swego teatru. Jak nam wyznał w opo-wiadaniu zbyt fantastycznym, żebyśmy mogli bez zastrzeżeń przyjąć je do wiadomości, znalazł człowieka-kajmana nazajutrz po Święcie Narodowym, wczesnym rankiem po burzliwej hula-szczej nocy, na stopniach schodów prowadzących do zakazanej dzielnicy Nantes. Zawinięty w skrawek szkarłatnej kapy, rzucony do rynsztoka ze ściekami płynącymi z lupanarów, zraniony potwór kwilił, tak że zrazu można go było wziąć za porzucone dziecko; pielęgnowany, prędko się jednak wylizał i czul się dobrze przez wiele lat, jakkolwiek nie posługiwał się mową i wiódł życie raczej zwierzęce niż ludzkie.

Tyle osób miało możność obejrzeć człowieka-kajmana, że nic podejmujemy się jeszcze raz opisać jego zniekształcenia. Dodamy tylko, że jego dozorca nie czytał rękopisu, który nam powierzył, ledwie bowiem umiał czytać, zapewniał nas jednak na honor starego marynarza, że wielekroć widział, jak ów dziwoląg, siedząc w swojej skrzyni, czerni arkusze pakowego papieru, zaciskając swoją biedną błoniastą rączynę na wiecznym piórze --- reklamie zakładu pogrzebowego.

Przełożyła Zofia Woźnicka

ANATOL E. BACONSKY

CZARNY NIMB

1

Droga wijąca się nad brzegiem morza była starym, rozmytym gościńcem, zarośniętym miejscami ostem i szorstką stepową trawą i rzadko zapuszczał się tutaj jakiś wędrowiec.

Przed wielu, wielu laty widywało się tu wspaniałych jeźdźców z kraju ciągnącego się na północnym wschodzie za lasami, ledwo majaczącymi we mgle widnokręgu; galopowali w niewielkich grupkach, podnosząc drzemiący na drodze kurz, i nikli tam, gdzie gościniec skrę-ca ku błękitnej smudze borów. W brunatnych, obcisłych szatach, konno, na siwkach o buj-nych grzywach, ci obcy, posępni ludzie budzili podziw przemieszany z niepokojem, który rozwiewał się jak chmury pyłu unoszone wiatrem ku huczącemu morzu.

Z dawien dawna oni byli duszą i ozdobą pustkowia, pod którego gwiazdami omdlewały ptaki i oszalałe zwierzęta, noce zaś i dni przepływały nie zapisywane i nie liczone przez niko-go. Tajemniczy myśliwi, mnisi czy rozbójnicy w kolczugach skrytych pod opończą, zbrojni w ciężkie miecze i zielone włócznie, zjawiali się konno i nikli bez powodu, jak gdyby prawo, któremu podlegali, miało na zawsze pozostać zagadką dla profanów.

Z czasem obrali inną drogę. Od wielu lat żaden z nich nie ukazał się już w uśpionej, zagasłej dali. Gościniec opustoszał. Nikt nie zakłóca samotności. Gnuśnieję więc tutaj od jesieni wyzłoconych jałowym słońcem aż po dokuczliwe wiosny, budzące zwodnicze dreszcze na myśl o tym, co nie może przynieść szczęścia. Czas objawia tu jedynie przejrzyste oblicze nudy. Żadna klepsydra nie trudzi się odmierzaniem chwil. Ptak jest tu niczym innym niż strzałą mknącą w pustkę. Nawet wilki w środku zimy wyją do księżyca jak wicher i podobne są do boi zapomnianych na brzegu.

Nie sądzę, żebyście mieli zostać tutaj dłużej, chociaż mój fach nakazuje mi powstrzymać się od udzielania rad i żądania wyjaśnień. Może nawet nie przybyliście z zamiarem dłuższego pobytu na tym wybrzeżu. Nie pytałem was o nic. Nie pytam nawet, w jakim celu zatrzymaliście się u mnie. Wiem od dawna, że ludzie, którzy czasem tutaj popasają, nie lubią pytań.

2

Tako oto mówił do nas oberżysta stawiając na stole ubogą strawę, złożoną z dziwnych morskich żyjątek, przyprawionych gorzkimi ziołami. Oberża była stara i opuszczona. Wielka, szara rudera z trzcinowym dachem, na którym rosły niepozorne kwiatki zasiane przez wiatr, wynurzała się z przeszłości, a raczej ześliznąwszy się z łożyska czasu zawisła w próżni. Siedzieliśmy na dole w obszernej izbie, gdzie było wiele stołów, szynkwas i kilkoro drzwi prowadzących nie wiadomo dokąd, a na górze, wzdłuż krętego krużganku, mieściły się liczne pokoiki gościnne, podobne do opustoszałych klatek.

Na dachu sterczał wysoki, gibki pręt metalowy, kołyszący się pod tchnieniem morskiego wiatru. Mógł on służyć za piorunochron lub antenę, lecz wydawał się równie tutaj niepotrzebny jak sama oberża zagubiona w tej sennej głuszy, na skraju gościńca bielejącego mię-dzy dwiema nie zbadanymi pustyniami.

Byliśmy zresztą jedynymi gośćmi w tym zajeździe. W porze obiadu i wieczerzy tylko nasz stół ożywał; inne wyglądały jak umarłe, okryte kurzem i siecią pająków, które nie przestawały tkać śmiertelnych całunów. Wszakże nocą, jeśli nie spaliśmy zbyt twardo, słyszeliśmy od dnia przybycia przeciągły skrzyp dębowych schodów i stąpanie ludzi, którzy musieli być krzepcy i zwinni.

Oberżysta mówił nam, że to on chodzi nocą, przywykł bowiem do czuwania, chociaż wie, iż nie jest ono potrzebne tam, gdzie nigdy nikt nie przebywa. I uwierzyliśmy jego sło-wom albo też nie przykładaliśmy większego znaczenia do nocnych odgłosów, ponieważ myśli nasze podążały w innym kierunku. Ścigaliśmy chimerę, zwodniczy sen zjawiający się na styku snu i wyobraźni, który po złocistym moście o krętych poręczach wiódł nas w otchłań minionych stuleci.

Przybyliśmy tutaj z przyjacielem, żeby odnaleźć miejsce, gdzie dawno, dawno temu stał wielki ołtarz Zamolxisa, zanim jeszcze Grecy wznieśli tam warownię na krańcach sławnego państwa Getów, nad ciemnymi wodami Morza Czarnego; na tym wielkim ołtarzu, jak mówią podania przekazywane tajemnie z pokolenia w pokolenie, spalono wraz z korabiem pierwszych Hellenów, którzy ośmielili się wtargnąć na wybrzeże, należące do bezimiennych wojowników. Zaprzedaliśmy całe noce widmu i nic już nas nie mogło zdziwić w podległej jemu krainie.

3

Zaraz po przyjeździe, jak tylko rozgościliśmy się w opuszczonej oberży, która wydała nam się upiorem innego, pradawnego zajazdu, rozmytego przez deszcze i upływ posępnych lat, podjęliśmy poszukiwania. Dzień w dzień włóczyliśmy się po wybrzeżu, badaliśmy morskie piaski i dzikie stepy, rozwalaliśmy kilofem kurhany i pagórki, zawsze samotni, otoczeni nieufnym milczeniem pustkowia. Nad nami krążyły niebieskie orły, u stóp szeleściły osty, wbijające w nas badawczy wzrok i odkryte czaszki szczerzyły zęby w blasku słońca.

Wracaliśmy o zmierzchu zmęczeni i spokojnie jedliśmy wieczerzę zawsze przy tym samym stole, podczas gdy oberżysta ze zmierzwioną rudą brodą siedział zamyślony za kontuarem, wpatrując się przed siebie, jakby ktoś z daleka mówił doń posługując się alfabetem nie-widzialnych znaków. Był to człowiek w nieokreślonym wieku, niewiadomego pochodzenia, nie objawiający uczuć miłości ani nienawiści. Na ścianie za nim drgał ledwo dostrzegalny cień unoszący się nad jego głową jak ciemny nimb, który wraz z nim przesuwał się przy każdym jego ruchu.

Później znów nastawała noc pełna wspaniałych zwidów; odurzeni morzem i pustko-wiem, widzieliśmy w ciężkim śnie majaki zamierzchłych czasów.

Niekiedy przyjaciel mój gadał przez sen, mówił niezrozumiałe słowa, w jakimś języku, którego nie zdołałem się nauczyć. Był archeologiem, pasjonowały go kamienie, starte na proch dusze, niewyraźne napisy, których przeznaczeniem było wiecznie budzić tęsknoty i do-mysły. W oczach jego błyskały dawno zagasłe płomienie i lśniły ostrza umarłych tysiącleci, które mnie tak oczarowały, że włóczyłem się za nim jak lunatyk.

I oto pewnego dnia na płaskowzgórzu kilof uderzył o głaz. Zabraliśmy się gorączkowo do roboty i przed wieczorem zdołaliśmy odsłonić kawał ściany, zbudowanej z olbrzymich głazów. Ściana tonęła w falach piaszczystej ziemi, naniesionej tu przez morze. Spała pod kolejno złożonymi warstwami; szczątki spoczywały w odrętwieniu, jak wspaniałe kości w grobie, spowite niewidzialnym całunem, poślubione ciszy, jaka zapada po zatrzaśnięciu zamków, które mają zardzewieć nigdy nie otwarte.

Rozległ się jakby syk węża, lecz nie mogłem ustalić, skąd dochodził --- i na odkrytych kamieniach zawirował delikatny popiół, który uniósł się i rozwiał w przestworzach. Niesamowity zapach spalonych ziół przyprawił nas o lekki zawrót głowy, zmuszając do zaprzestania wykopów. Dopiero wtedy spostrzegliśmy nad morzem zachód słońca i przez chwilę śledzili-śmy, jak kręgi rozżarzonego żelaza spadały w toń czerniejąc w zetknięciu z falami.

Spojrzeliśmy na drogę do oberży. W mroku przedwieczornym ukazał nam się człowiek małego wzrostu, niemal Pigmej, idący o kilkadziesiąt kroków przed nami. Nie mogliśmy zrozumieć, skąd się tutaj wziął, lecz mimo usilnych starań nie udało nam się go dogonić. Ściemniło się na dobre, nim doszliśmy do domu. Nie widziałem, czy wstąpił do oberży, czy też ruszył dalej. Oberżysta zbył nasze pytania wzruszeniem ramion, upewniając nas, że nigdy w tych stronach nie widział takiego wędrowca.

4

Spędziłem tę noc na poły śpiąc, na poły czuwając. Zasypiałem na krótko i znów się budziłem, mimo że panowała zupełna cisza. Nie słychać było ani odgłosu kroków, ani skrzypienia schodów. Obudziwszy się w ciemnościach zapaliłem małą latarkę i obrzuciłem wzrokiem pokój: ujrzałem dwa cienie, które pojawiały się i nikły za sprawą światła. Jeden z nich, w kształcie skrzyżowanych włóczni, majaczył na wprost okna, drugi zaś, padający na poduszkę mego przyjaciela, miał kształt kolisty i rysował się jak ciemny nimb nad jego głową.

Zgasiłem raptownie latarkę i podbiegłem do okna wychodzącego na gościniec. Księżyc zachodził, noc bielała przeraźliwie, jak rozrzucone na polach końskie kości. Nie widać było żywego ducha na starym gościńcu porośniętym trawą i ostami. A mimo to z oddali dochodził tętent, jakby poczet jeźdźców gonił kilkunastu innych. Rozpętał się nagle porywisty wicher, zachwiał księżycem i ostatnimi z gwiazd, zakołysał czarnym, martwym polem i oberżą, przywołał znad morza przeciągłe wycie. Bolały mnie powieki, wargi miałem jak z ołowiu, wichura biła we mnie jak w zatopiony przed wiekami statek. Z wolna zapominałem o wszystkim, coraz bardziej mgliste wspomnienia kłębiły się płonąc na pradawnym ołtarzu Zamolxisa, którego czcili wojownicy mający na sztandarze czaszkę wilczą.

Zamknąłem okno i położyłem się znowu. Na twarzy mego przyjaciela pogrążonego w głębokim śnie błądziły dziwne uśmiechy, aż wreszcie rysy jego zastygły jak powierzchnia zamarzniętego jeziora, w którym zdawała się tonąć jego dusza. Obraz ten miałem przed oczy-ma, dopóki nie zatopiła mnie fala snu. Lecz i we śnie odczuwałem niewytłumaczony smutek, kołysało mnie tajemne strapienie, chociaż nie wiedziałem, że wkrótce będzie mi dane rzeczywiście opłakiwać przyjaciela.

5

Zbudziliśmy się o świcie. Na szarym gościńcu pył czerwieniał we wschodzącym słońcu, kiedy szybkie kroki niosły nas ku głazom odkrytym poprzedniego dnia. Szliśmy w milczeniu i sądziłem, że każdemu z nas majaczą się kamienie, które mieliśmy obejrzeć w świetle dzien-nym. Wierzyłem, że obaj myślimy o tym samym, lecz to, co nastąpiło, a czego nie mogłem przewidzieć, rozbiło w proch moją wiarę i nadzieję.

Dotarliśmy na miejsce zbadane w przeddzień. Ściana zniknęła. Została znowu zasypa-na, i to tak dokładnie, iż prawie nie wierzyłem, abyśmy mogli ponownie ją odkopać. Płasko-wzgórze, na skraju którego odkrywaliśmy w gorączce owe głazy, przybrało zwykły wygląd: rosły na nim te same osty, te same szorstkie trawy. Przyjaciel mój nie zważał jednak na moje osłupienie, wydawał się całkiem spokojny, jakby nic go tu nie zaskoczyło. Obszedł dokoła pagórek, przystając niekiedy, przyglądając mu się i nasłuchując, ale nie zwracał przy tym na mnie uwagi.

Słońce podniosło się na białe sklepienie. Od morza dolatywał przeciągły, metaliczny łoskot. Myśli zaczęły mi się plątać i ani się spostrzegłem, kiedy przyjaciel mój zniknął. Daremnie biegałem w różne strony, przyzywając go i próbując odnaleźć. Doleciał do mych uszu trzask zamykanych ciężkich drzwi, lecz nie mogłem się zorientować, gdzie one się znajdowały. Po długich poszukiwaniach odkryłem je na skraju niewielkiego wzniesienia, w gąszczu krzaków, i stukałem z całej siły w stare deski wzmocnione zardzewiałą sztabą. Echo uderzeń rozlegało się gdzieś w głębi, drzwi wszakże pozostały zamknięte. Po chwili znów poczułem oszałamiający, mdły zapach spalonych ziół, który zmusił mnie do odwrotu.

Pozostałem na wybrzeżu do późna, w nadziei, że wreszcie zjawi się mój przyjaciel. Wieczorem wróciłem przygnębiony do oberży, zawładnęła mną nuda i pustka.

Oberżysta nie wydał mi się bynajmniej zdziwiony widząc mnie samego. Na pytanie, czy nie spotkał przypadkiem mego przyjaciela, odparł, iż przed chwilą udał się do naszego poko-ju. Nie wiem czemu zawahałem się i nie wbiegłem od razu na schody, skoro wreszcie go odnalazłem. Może czułem się skrępowany obojętnością, jaką mi tego dnia okazywał.

Po niejakim czasie ruszyłem na górę. Otworzyłem drzwi, wszedłem do pokoju. Światła były zgaszone. Promień latarki sam skierował się ku łóżku, na którym ktoś spał. Na białej poduszce widniał cień wokół głowy do połowy przykrytej kocem. Zadrżałem na widok tego czarnego nimbu. Ale bardziej jeszcze przeraził mnie sam śpiący, w którym, przyjrzawszy się lepiej, poznałem małego człowieczka, Pigmeja, spotkanego przez nas poprzedniego wieczora.

Ledwo ochłonąłem ze zdumienia, zbiegłem ze schodów, aby porachować się z oberży-stą za ten bezczelny kawał, lecz nie zastałem go na dole za kontuarem. Wołałem go na podwórzu, przetrząsnąłem wszystkie zakamarki na parterze, szukałem go wszędzie --- nadaremnie. Oberża wydawała się opuszczona, wydawała się jeszcze większa, jeszcze bardziej zruj-nowana, przypominała straszaka na duchy, ustawionego na skrzyżowaniu powracających czasów, których nie łagodzi żaden zmierzch. Był to jakby kościotrup innej oberży, istniejącej przed wiekami, odgrzebany przez falangę eoli i postawiony tutaj na spotkanie szalonych, uciekających pielgrzymów.

Nie czekałem, aż się rozwidni. Nie miałem na co czekać. Ruszyłem w powrotną drogę tym samym opustoszałym gościńcem, którym przyszedłem tutaj w towarzystwie przyjaciela; sądzone mu było widocznie stać się niewidzialną ofiarą na wielkim, zatopionym ołtarzu. Ostatnie spojrzenie rzuciłem na to miejsce nad brzegiem, gdzie trafiliśmy na resztki muru, zbudowanego z olbrzymich kamiennych płyt. W ciemnościach dostrzegłem, że po stepie mkną płonące pochodnie, i usłyszałem oddalający się tętent. Przypomniałem sobie usłyszaną pierwszego wieczora opowieść o jeźdźcach z krainy leżącej za siedmioma lasami, ale szedłem dalej przed siebie.

6

Od tej pory upłynęło wiele lat. I życie moje upłynęło na zmaganiu się z nimi, tak że niemal zapomniałem o epizodzie, przeżytym niegdyś na bezludnym, zdradzieckim wybrzeżu. Przez pewien czas prześladowały mnie lustra i stojące wody, w których próbowałem ujrzeć kolisty cień nad swoją głową, aż wreszcie zrozumiałem, że czarny nimb nosi się bezwiednie i nigdy się go nad sobą nie dostrzega.

Pamięci człowieka, który był moim przyjacielem, poświęciłem milczące godziny, rozproszone w tym życiu na podobieństwo nasion roznoszonych przez wiatr. Aż pewnego dnia uległem przemożnej tęsknocie i postanowiłem znowu odwiedzić tamte strony.

Odnalazłem oberżę i starą, porzuconą drogę, okrytą pyłem bielszym niż kości starte przez czas. Nic się tu nie zmieniło i gdy tylko siadłem przy stole --- może nawet tym samym, przy którym siedzieliśmy niegdyś --- podszedł oberżysta i podając mi jedzenie opowiadał o bezludziu, w jakim stoi zajazd, o gościńcu opustoszałym, po którym niegdyś cwałowali wspa-niali jeźdźcy z północy.

--- Od wielu lat żaden z nich nie ukazał się już w uśpionej zagasłej dali. Nikt nie zakłóca samotności. Gnuśnieję więc tutaj od jesieni wyzłoconych jałowym słońcem aż po dokuczliwe wiosny, budzące zwodnicze dreszcze na myśl o tym, co nie może przynieść szczęścia. Czas objawia tu jedynie przejrzyste oblicze nudy...

Poznałem jego głos, rudą, zmierzwioną brodę, twarz człowieka w nieokreślonym wieku, nieokreślonego pochodzenia. Poznałem nawet słowa, lecz nie słuchałem ich dłużej. Utkwiłem wzrok w nim samym, gdyż oberżysta był nie kim innym, jak tylko moim przyjacielem, który patrzył na mnie tak, jakby mnie widział po raz pierwszy.

Przełożyła Danuta Bieńkowska

GONZALO SUAREZ

TRZYNAŚCIE RAZY TRZYNAŚCIE

Profesor wezwał detektywa prywatnego i wręczył mu listę trzynastu nazwisk. Powiedział mu, że chciałby odnaleźć którąś z tych trzynastu osób. Detektyw spytał profesora, czy te trzynaście osób mieszka w mieście, profesor odpowiedział, że nie wie. Podczas gdy rozmawiali, przez pokój przebiegła mysz. Profesor, z zadowoleniem stwierdziwszy, że detektyw zauważył obecność małego gryzonia, wytłumaczył mu:

--- Przychodzi zjadać resztki jedzenia kanarków.

Trzy spośród trzynastu nazwisk figurowały w miejskiej książce telefonicznej, jak mógł stwierdzić detektyw. Pomyślał więc, że jego zadanie będzie łatwe. Najpierw poszedł odwiedzić pana Emilio Zanet, który mieszkał na jednej z ulic centralnych. Odkrył, nie bez zdumienia, że pan Zanet umarł tydzień temu, jako ofiara wypadku samochodowego. Jego frustracja zamieniła się w zainteresowanie, kiedy wdowa po panu Enrique Viela (piąte nazwisko na liście) poinformowała go, że jej mąż zginął przed czterema dniami... w wypadku samochodo-wym.

--- Czy został potrącony przez samochód?

--- Nie, wpadł do morza z wozem, który on sam prowadził.

Trzecie nazwisko na liście także należało do osoby zmarłej bardzo niedawno w wypadku. Tym razem jednak chodziło o robotnika, który spadł z rusztowania.

Wtedy detektyw postanowił zmienić metodę i odwołał się do archiwum kronik wypadków. Potem przyszedł znowu do domu profesora.

--- Spełniłem polecenie, które mi pan powierzył --- oświadczył. --- Ale zanim zakomu-nikuję panu rezultat, chciałbym zadać pewne pytanie: czy znał pan te trzynaście osób na liście?

--- Ani jednej --- odpowiedział profesor.

--- A więc odnalazłem je wszystkie. Mieszkają w różnych miejscowościach, ale wszystkie mają jedną cechę wspólną. Wszystkie już nie żyją.

Profesor przyjął tę wiadomość ze zgrozą.

--- Wszystkie zmarły w ostatnich czasach, na skutek wypadku.

--- Jest na pewno taki film, bardzo źle zrealizowany... --- powiedział profesor.

--- Jak? Co pan mówi?

--- Film. Hustona.

--- Nigdy nie chodzę do kina --- oświadczył detektyw.

Profesor otworzył szufladę i wyjął z niej, jeden po drugim, trzynaście listów. Ułożył je na biurku. Wszystkie trzynaście były napisane na maszynie. I to na tej samej maszynie sądząc po pewnych osobliwościach czcionki. Tekst wszystkich był jednakowy, ale w podpisie pod każdym z trzynastu tekstów ukazywało się inne nazwisko. Także wypisane na maszynie.

--- Kiedy otrzymał pan te listy? --- spytał detektyw.

--- Przed trzema dniami. Równocześnie.

Tekst trzynastu listów brzmiał następująco: "Panie profesorze, uważam za konieczne ostrzec, że zagraża panu takie samo niebezpieczeństwo, jak mnie".

--- Teraz trzeba stwierdzić --- powiedział profesor --- co mają z sobą wspólnego te osoby, poza faktem, nieco symptomatycznym, że zginęły w wypadku. Interesuje mnie także rodzaj tych wypadków.

Po trzynastu dniach detektyw zebrał wszystkie dane dotyczące osób na liście.

Cecilia Borret. Dwadzieścia trzy lata. Stała na balkonie z dzieckiem na ręku. W pewnej chwili nieuwagi czy roztargnienia dziecko spadło na dół. Natychmiast sama skoczyła na ulicę. Dwóch przechodniów było świadkami wypadku i nic nie wskazuje na to, że chodzi o samobójstwo.

--- Dobrze. Ricardo G. Rivas.

--- Przyczyny jego zgonu budzą więcej podejrzeń. Został potrącony przez samochód, który uciekł, i nie zdołano go rozpoznać.

--- Zawód?

--- Urzędnik bankowy. Jego śmierć jest bardzo podobna do śmierci pana Zaneta. Ale w tym przypadku winnego zatrzymano. Szofer taksówki. Jeszcze jedną nie wyjaśnioną śmiercią jest sprawa pani Margarity Horo: spadła jej na głowę dachówka, powodując zgon na miejscu. Enrique Viela nie został odnaleziony. Wóz wydobyto z morza zupełnie zdruzgotany. Sonia Bordere miała trzynaście lat. Zatruła się gazem. Alberto Prado spadł z rusztowania, na którym pracował. Trzynastu kolegów widziało, jak spadał. Przypuszcza się, że cierpiał na zawroty głowy.

--- Chwileczkę! Sonia Bordere miała trzynaście lat, a Alberto Prado spadł w obecności trzynastu świadków. Czy to nie dziwny zbieg okoliczności, ta obsesyjnie powtarzająca się liczba trzynaście? --- spytał profesor.

--- Pan jest przesądny?

--- Nie, nie. Przeciwnie, chętnie biorę pokój numer trzynaście w hotelach. Nie tylko to, proszę spojrzeć.

Profesor otworzył rozsuwane drzwi w głębi pokoju i detektyw zobaczył ogromną klatkę umieszczoną na stole do ping-ponga.

--- Mam trzynaście ptaków --- rzekł profesor. --- Każdemu z nich nadałem imię i podwójne nazwisko. Widzi pan tego z zielonymi odbłyskami na skrzydłach? Nazywa się Ernesto. Ernesto Pérez Lopa.

--- Ciekawe jak na ptaka --- zauważył detektyw.

--- Proszę wybaczyć, że przerwałem, i wracajmy do naszej sprawy --- powiedział profesor zamykając z hałasem zasuwane drzwi.

--- A więc, panie profesorze, tu pan ma wyniki mojej ankiety. Dla uspokojenia powiem panu, że nie udało mi się ustalić żadnych powiązań między zmarłymi osobami, i mogę z całą pewnością zagwarantować panu, że w większości osoby te padły ofiarą autentycznych wypadków. Na przykład Jaime Garcia Rivas. Zginął przeszyty kulami policji, kiedy zamierzał uciec. Musimy wykluczyć hipotezę morderstwa, chyba że...

--- Przeszyty kulami? Ile kul?

--- Trzynaście? Cóż za wyobraźnia, profesorze. Rozmyślałem wiele o tym przypadku i doszedłem do wniosku, że nie chodzi tu o pogróżkę na serio, raczej o żart. Nie ulega wątpliwości, że te listy zostały napisane w kilka dni po tamtych wypadkach i że wypadki nie zostały spowodowane ani przez tę wspólną przyczynę, ani przez jedną i tę samą osobę...

--- Może istnieć trzynastu morderców --- zauważył profesor i uśmiechnął się.

--- Organizacja? To by było zbyt powieściowe. Z większym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że ktoś pozwolił sobie wobec pana na żart w bardzo złym guście. Ktoś, kto był zainteresowany w tym, żeby pana zaniepokoić. Ktoś, kto sobie zadał trud zebrania w gazetach nazwisk, które się pojawiły w rubryce wypadków. Pan lepiej niż ktokolwiek, profesorze, powinien wiedzieć, kim jest ta osoba.

--- Wiem to! Wiem, że mnie nienawidzą. To oni. A pogróżka jest poważniejsza i bardziej niebezpieczna, niż pan przypuszcza --- rzekł profesor.

--- Oni?

--- Tak. Jest ich trzynaścioro. Czyhają. Czekają na dzień wyzwolenia.

--- Pan mówi o...? --- wyjąkał detektyw otwierając szeroko oczy z niedowierzaniem.

--- O nich. Nie mam żadnych wątpliwości. Któż, jeśli nie oni. Od dawna obserwuję nienawiść w ich oczach. Wiecznie podnieceni, umyślnie wywołują wszelkiego rodzaju hałasy tylko po to, żeby mnie udręczyć, żeby się zemścić. Za to, że ich trzymam w zamknięciu.

Otworzył zasuwane drzwi.

--- Patrz pan na nich!

Detektyw poczuł się nieswojo. Stwierdził, że profesor z autentyczną nienawiścią spogląda na swoje trzynaście ptaków. Natychmiast zrozumiał, że profesor, cierpiąc na niedorze-czną manię prześladowczą, napisał te listy z pogróżkami sam do siebie. Zrozumiał, że ma do czynienia z chorym umysłowo, i chciał jak najprędzej skończyć z tą historią.

--- Jest tylko jeden sposób, żeby uniknąć niebezpieczeństwa --- rzekł profesor.

Przerwał i dodał po chwili:

--- Zlikwidować ich.

Zamknął zasuwane drzwi.

--- Jednego po drugim.

Zaczął się przechadzać po pokoju.

--- Jak pan uważa? --- zapytał detektywa. Ten uznał, że najlepiej będzie iść po myśli klienta, a poza tym nie lubił ptaków.

--- Niech je pan zlikwiduje --- powiedział.

Znalazłszy się na ulicy, odetchnął z ulgą. Teraz dopiero zdał sobie sprawę, jak dalece duszne i zatęchłe powietrze było w domu profesora. Prawdziwa wylęgarnia manii i obsesji. Dom wariatów specjalnie zrobiony na miarę swego jedynego mieszkańca.

Nie wiedział, jak zacząć, i zdecydował się w końcu zastosować porządek alfabetyczny. Wsadził rękę do klatki, wydostał najpierw Rodriga Arroyo Arroyo. Był żółty. Oczy, jak głó-wka szpilki, patrzyły na niego urągliwie. Uchwycił kruchą szyjkę między palec wskazujący i kciuk i potrząsnął ptakiem, jak się strząsa termometr.

Zrobił to pierwszego dnia i uczuł się bardzo zadowolony. Nazajutrz zadzwonił do detektywa i powiedział:

--- Jeszcze nie zacząłem. Właściwie nie wiem, jakiej metody użyć. Brak mi odwagi. Ostatecznie, wydają mi się tak... bezbronni.

Detektyw był w złym humorze, bo telefon obudził go o szóstej rano i musiał wyskoczyć z łóżka, żeby go odebrać.

--- Przeklęte ptaki! Niech je pan udusi.

--- To właśnie zrobiłem wczoraj z Rodrigiem Arroyo Arroyo. Cieszy mnie, że się zgadzamy na tym punkcie. Zawsze myślałem, że to jedyny sposób. Niech pan weźmie pod uwagę, że ich jest trzynaście.

Zamiast odpowiedzi detektyw powiesił słuchawkę i wrócił do łóżka.

--- Oszalał! Zupełny wariat --- mruknął.

Tego dnia wypadała kolej na Rafaela Bardón Piragua. Profesor pogłaskał go po łebku przed uduszeniem. Był to bardzo potulny ptaszek.

Zatelefonował do detektywa.

--- Rafael Bardón Piragua nie żyje --- oznajmił z dumą.

--- Prosiłbym, żeby pan nie telefonował, dopóki nie skończy pan ze wszystkimi --- odpowiedział szorstko detektyw.

Profesor wyraził zgodę. I trzeciego dnia zadusił Anacleta Fernando Rios. Przyszło mu to bez trudu, bo to był ptak najbardziej antypatyczny i hałaśliwy.

Czwartego dnia zginął Luis Garcia Fuente. Piątego --- Manuel Garcia Cascada. Szóste-go --- Felipe Hernandez Remolino. Siódmego --- José Huete Remo.

Profesor znów zadzwonił do detektywa.

--- Czasem zastanawiam się --- rzekł --- czy oni rzeczywiście są winni.

--- Oczywiście, że są --- odpowiedział detektyw zapinając kurtkę piżamy.

--- Cieszy mnie, że pan się ze mną zgadza --- powiedział profesor w euforii. --- Nie miałem co do tego wątpliwości, ale chciałem znać pańskie zdanie. Wiem, że to oni są winni. Wyczytałem to w ich oczach.

Ale tamten już powiesił słuchawkę.

Numer ósmy, José Huete Remo, przed śmiercią pofruwał po pokoju. Numer dziewiąty, José Lopez Salpica, nie stawiał oporu. Numer dziesiąty, Heriberto Martinez Manantia, umarł przypadkowo: profesor usiadł na nim.

--- A ty, Pascual? Masz jakąś nadzieję?

Pascual Osuna Corriente, numer jedenasty, przeszedł do lepszego życia.

Tego dnia, jak zwykle, profesor przyszedł punktualnie na wykłady do szkoły. Wchodząc do klasy na próżno usiłował uciszyć swych wychowanków. Uczniowie byli bardzo podnieceni i biegali od ławki do ławki.

--- Co się dzieje? --- spytał profesor.

Rafael Bardón Piragua poinformował go:

--- W kałamarzu Ernesta Perez Lopa jest martwy ptak.

--- Może wleciał przez okno --- powiedział profesor.

Wszyscy chcieli dotknąć ptaka, więc profesor wziął go i położył na katedrze.

--- Widzieliście film Hitchcocka? --- spytał profesor.

--- Niedozwolony dla młodzieży --- powiedział Manuel Garcia Cascada.

--- Wyobraźcie sobie, że ptaki łączą się w gromadę, żeby was zabić. Co byście zrobili?

--- Bronilibyśmy się --- powiedział Jose Huete Remo.

--- Ale jak byście się bronili?

--- Każdy z nas wziąłby strzelbę na śrut i strzelalibyśmy do ptaków --- poradził Anacleto Fernando Rios.

--- A gdyby ich było trzynaście? --- spytał profesor, badając przenikliwym wzrokiem twarze swych trzynastu uczniów.

--- Zabilibyśmy wszystkie trzynaście --- odpowiedzieli jednocześnie.

Profesor wstał, zwrócił się w stronę tablicy i powiedział:

--- Wyobraźcie sobie, że jesteście ptakami i że macie napaść na... na... na przykład na pana Hitchcocka.

Uczniowie roześmieli się.

--- Wyobraźcie sobie --- ciągnął profesor --- że pan Hitchcock odgaduje wasze zamiary i przygotowuje się do obrony. Co zrobi pan Hitchcock, żeby się obronić?

--- Zabije nas, oczywiście --- odpowiedział Manuel Garcia Cascada.

--- A co wy zrobilibyście, żeby się obronić przed panem Hitchcockiem? --- pytał dalej profesor.

--- Zabilibyśmy najpierw jego --- odpowiedzieli radośnie.

--- Znakomicie! --- wykrzyknął profesor. --- Napiszcie ćwiczenie stylistyczne o tym, jak każdy z was zabiłby pana Hitchcocka, gdybyście byli ptakami zamiast chłopcami. Napiszcie mi to na jutro. I zróbcie tak, żeby żadne ćwiczenie nie było dłuższe niż cztery wiersze napisane na maszynie.

Następnego dnia profesor zadusił dwunastego ptaka: Juan Palacios Lubina.

Uczniowie przynieśli mu wypracowania. Profesor je policzył przed włożeniem do teczki.

--- Brak jednego --- powiedział.

Przeliczył drugi raz.

--- Jest tylko dwanaście --- rzekł. --- Który z was nie napisał wypracowania?

Ernesto Pérez Lopa podniósł dwa palce.

--- Ja, panie profesorze.

--- Dlaczego?

--- Bo nie jestem ptakiem, a gdybym nim był, to też nie zabiłbym pana Hitchcocka. Nie chcę, żeby ktoś przeze mnie umierał.

I chłopiec zaczął płakać.

--- Ernesto Pérez Lopa --- rzekł profesor --- daje piękny przykład dobrego serca i należałoby wynagrodzić jego piękne uczucia, ale nie daje dobrego przykładu klasie, bo nie odrobił tego, co było zadane. Dlatego też Pérez Lopa zostanie ze mną po lekcji tak długo, póki nie zrobi zadania.

Kiedy zostali sami, profesor rzekł:

--- Widzę, Ernesto, że załamujesz się, i choć rozumiem twój stan ducha, pozwolę sobie zalecić ci raz jeszcze, żebyś starał się opanować. Już cię uprzedzałem, że nie powinieneś opowiadać nikomu o przyjaźni, jaka nas łączy. To są sprawy męskie, których kobiety, na przykład, nie rozumieją. I nie zrozumieją twoi towarzysze. Przeciwnie, cokolwiek powiesz, ścią-gniesz na siebie nowe nieszczęścia.

--- Nieszczęścia --- rzekł Ernesto Perez Lopa --- nie mogą już być większe.

--- Tak ci się tylko zdaje --- odparł profesor --- bo kochałeś ją, a ja cię rozumiem. Nigdy nie sprzeciwiałem się temu, byś ją kochał, przypomnij sobie. Chciałem tylko uniknąć, żebyś o tym mówił, bo się bałem konsekwencji. I nie dla siebie, możesz mi wierzyć, tylko dla ciebie, jak się zresztą przekonałeś. A teraz, powiedz mi, gdybyś był ptakiem...

--- Nie mogę spać, nie mogę jeść, ani na chwilę nie mogę przestać o niej myśleć.

--- Mówisz takie same głupstwa jak dorośli, Ernesto. Uspokój się. Usiądź i spróbuj skupić uwagę na ćwiczeniu, które musisz napisać.

--- Widzę ją martwą --- mówił dalej Ernesto. --- Umarłą z mojej winy. To ja ją zabiłem.

Profesor chwycił go za ramiona i rzekł w uniesieniu.

--- Najważniejsze jest to, że nikt nie zna przyczyny samobójstwa! Myślą nawet, że chodzi o wypadek. Jestem tego pewien, bo zarządziłem śledztwo. Myślą, że Sonia przez nie-uwagę zostawiła gaz otwarty. Rozumiesz? Nie ma żadnego listu, żadnego świadectwa. Niko-mu nie mówiłem o tym, co ty jej powiedziałeś. Nikt prócz ciebie i mnie tego nie wie. I trzeba, żeby nikt się nigdy nie dowiedział.

Potem dodał spokojniej:

--- Ty straciłeś coś, co kochałeś, ale masz dopiero trzynaście lat i możesz to jeszcze odnaleźć. Za to ja... Wiesz, co zrobiłem? Moje ptaki. Tak jak ci obiecałem. Dzisiaj miałeś dowód. Nigdy już nie wychowam trzynastu kanarków, takich jak te.

--- Nie było potrzebne, żeby je pan zabijał.

--- Było. Musiałem solidaryzować się z twoim cierpieniem. A moja miłość dla nich pomogła mi ich pozabijać jednego po drugim, z nienawiścią. Tej nocy zabiję ostatniego i klatka zostanie pusta.

--- Jak ja --- powiedział Ernesto.

O szóstej rano profesor zatelefonował do detektywa:

--- Dzwonię, tak jak pan sobie życzył. Dzisiaj zadusiłem numer trzynasty, Ernesta Perez Lopa.

--- Bardzo się cieszę --- odpowiedział detektyw. --- Może teraz nareszcie będę mógł spać spokojnie...

--- Chciałbym tylko zasięgnąć ostatniej porady. Znalazłem autora trzynastu anonimów. To mój uczeń, trzynastoletni chłopak. Zażądałem od trzynastu chłopców z mojej klasy, żeby napisali wypracowanie na maszynie w celu porównania czcionek. I nie mam żadnych wątpliwości. Odkryłem chłopca, który mi wysłał listy z pogróżkami.

--- Już panu mówiłem --- oświadczył detektyw --- że tu chodzi o żart. Nie można było tego inaczej tłumaczyć.

--- Ale w tym rzecz --- mówił dalej profesor --- że boję się, czy nie postąpiłem zbyt surowo.

--- Niech się pan nie przejmuje! Zabijać ptaki to nie zbrodnia.

--- Nie mówię panu o ptakach, tylko o chłopcu. Zatelefonowano do mnie ze szkoły z zawiadomieniem, że chłopak nie wrócił do domu. Wszyscy są bardzo przerażeni. A najgorsze, że przeczuwając, że został odkryty, wspomniał o samobójstwie. Wie pan, jacy są młodzi chłopcy! A to był uczeń niezwykle wrażliwy. Z pewnością nienawidził mnie tak, jak wszyscy. Ale był bardzo wrażliwy.

--- Chyba zawiadomiono policję --- wyraził przypuszczenie detektyw.

--- Tak, niewątpliwie. Rozumiem, że pan nie może nic zrobić, żeby go odnaleźć. Ale niech pan zrozumie, czuję się w pewnym stopniu odpowiedzialny, zgroza mnie przejmuje na myśl, że mogłoby się stać coś nieodwracalnego. Ostatecznie, jak pan słusznie przypuścił, to był żart. Mimo to chciałbym, żeby pan sam rzucił okiem na ćwiczenia i sprawdził, czy się nie mylę.

--- Jak to? Mam do pana iść o tej porze?

--- Bardzo bym prosił. Zabiłem trzynaście niewinnych ptaków --- powiedział profesor wstrzymując śmiech. --- Ale teraz chodzi o chłopca, a chłopiec to nie ptak, jak mi się zdaje...

To powiedziawszy otworzył okno i pozwolił, by Ernesto Pérez Lopa, ptak numer trzynaście, którego trzymał w ręku, wyfrunął na wolność.

Detektyw przybył do domu profesora, kiedy światło nowego dnia zachowało jeszcze bladość księżycową.

--- Proszę mi pokazać te ćwiczenia --- powiedział po przywitaniu.

Profesor otworzył teczkę i położył na biurku trzynaście kartek papieru.

--- Pomieszałem je, żeby nic panu nie sugerować. W ten sposób wybierze pan tę, która, jak się panu zdaje, została napisana na tej samej maszynie, co anonimy.

Detektyw był oburzony.

--- Pan sobie drwi ze mnie! --- wykrzyknął.

--- Zapomniałem pana uprzedzić --- powiedział --- o dziwnym charakterze tych ćwi-czeń.

--- Ćwiczeń? Te kartki zostały wszystkie napisane na tej samej maszynie i powtarzają ten sam tekst...

--- Niemożliwe --- rzekł profesor. --- Musi być jakiś błąd w interpretacji, niemożliwe!

I przeczytał:

"Jeśli któryś z nas trzynastu ocalał, wystarczy mu tylko zaśpiewać jeszcze raz ze swej klatki, żeby skończyć z panem".

Ledwie przeczytał ten tekst, za rozsuwanymi drzwiami zaczął śpiewać kanarek.

--- Niemożliwe! --- mruknął profesor. I nie mogąc się pohamować poszedł w kierunku drzwi i otworzył je.

Detektyw stał jak sparaliżowany.

--- Mój najlepszy ptak wrócił --- powiedział profesor.

Nagi trup Ernesta Pérez Lopa, ucznia numer trzynaście, leżał skurczony w swojej kla-tce.

Przełożyła Kalina Wojciechowska

O AUTORACH

Edgar Allan Poe (1809---1849) --- klasyk literatury amerykańskiej, poeta, nowelista i eseista, autor wierszy "Kruk" i "Annabel Lee", opowiadań "Zagłada domu Usherów", "Zabójstwo przy rue Morgue", "Skradziony list", "Studnia i wahadło". Prezentowany tu "Przedwczesny pogrzeb" był po raz pierwszy drukowany w prasie w r. 1844.

Charles Dickens (1812---1870) --- klasyk literatury angielskiej, powieściopisarz i nowelista, autor "Klubu Pickwicka", "Oliwera Twista", "Dawida Copperfielda", "Wielkich nadziei", "Małej Dorrit". Prezentowana tu "Opowieść niesamowita" to część jednej z tzw. "Opowieści wigilijnych" pt. "Mrs. Lirriper's Legacy" (1864).

Władimir Fiodorowicz Odojewski (1804---1869) --- pisarz, filozof i muzykolog rosyjski, autor opowieści filozoficznych i społeczno-obyczajowych, często z elementami fantastyki i akcentami saty-rycznymi. Po polsku ukazało się tłumaczenie jego noweli pt. "Miasteczko w tabakierce". Prezentowa-na tu "Bajka o martwym zewłoku..." pochodzi z tomu "Piostryje skazki s krasnym słowcom" (1833).

Mór Jókai (1825---1904) --- klasyk literatury węgierskiej, autor powieści i opowiadań history-cznych oraz społeczno-obyczajowych, najczęściej osnutych wokół walk wolnościowych Węgrów. W Polsce znany z tłumaczenia powieści "Biedni bogacze", "Poruszymy z posad ziemię", "Złoty czło-wiek". Prezentowany tu "Rybak widmo" ukazał się po raz pierwszy w r. 1891.

Oscar Wilde (1856---1900) --- klasyk literatury angielskiej, poeta, prozaik i dramaturg, autor "Portretu Doriana Graya", "Wachlarza lady Windermere" i dowcipnych paradoksów. Prezentowany tu "Duch Canterville'ów" ukazał się w r. 1891 w tomie "Zbrodnia lorda Artura Saville".

Bram Stoker (1847---1912) --- prozaik angielski, autor powieści i opowiadań grozy, pamiętany głównie jako twórca "Draculi", poczytnej niegdyś historii o wampirach.

F. Anstey to pseudonim angielskiego prozaika i dramaturga Thomasa Ansteya Guthriego (1856---1934), długoletniego współpracownika tygodnika "Punch", wsławionego głównie opowiada-niami fantastycznymi, często o akcentach humorystycznych. Prezentowana tu "Mewa" pochodzi z tomu "Salted Almonds" (1906).

Anatole Le Braz (1859---1926) --- francuski folklorysta i historyk literatury, wsławiony głównie jako zbieracz bretońskich legend i pieśni ludowych, które przekładał z języka bretońskiego na literacką francuszczyznę. Oba prezentowane opowiadania pochodzą z tomu "Les legendes de la mort en Basse---Bretagne" (1893).

Arthur T. Quiller-Couch (1863---1944) --- angielski prozaik, poeta, krytyk i historyk literatury, znany głównie jako autor powieści sensacyjno-przygodowych w tradycji Roberta Louisa Stevensona (m. in. uzupełnił jego nie dokończoną powieść "St. Ives"). Prezentowane tu "Ręce" pochodzą ze zbioru "Old Fires and Profitable Ghosts" (1900).

Jerome K(lapka) Jerome (1859---1927) --- powieściopisarz i dramaturg angielski, pamiętany głównie jako autor tłumaczonej również na polski powieści humorystycznej "Trzech panów w łódce, nie licząc psa".

Rudyard Kipling (1865---1936) --- klasyk literatury angielskiej, nowelista, powieściopisarz i poeta, autor "Ksiąg dżungli" i "Kima". Prezentowana tu "Moja własna prawdziwa historia o duchach" pochodzi z tomu "Wee Willie Winicie and Other Child Stories" (1888).

E(dward) F(rederic) Benson (1867---1940) --- powieściopisarz, nowelista i biograf angielski, pamiętany dziś głównie jako autor tomu opowiadać grozy "The Room in the Tower" (1912), z którego pochodzą obydwa prezentowane tu opowiadania.

H(erbert) G(eorge) Wells (1866---1946) --- angielski powieściopisarz, nowelista, publicysta, myśliciel i społecznik, niesłychanie wpływowy i poczytny w okresie dwudziestolecia międzywojenne-go. Z jego ogromnego dorobku publicystycznego i beletrystycznego czytane są dzisiaj tylko niektóre powieści społeczno-obyczajowe ("Kipps", "Tono Bungay") i fantastyczno-naukowe, zaliczane do klasyki gatunku ("Wehikuł czasu", "Niewidzialny człowiek", "Wojna światów"). Prezentowany tu "Niedoświadczony duch" pochodzi z tomu "Twelve Stories and a Dream" (1903).

W(illiam) Somerset Maugham (1874---1965) --- wybitny powieściopisarz i nowelista angielski, znany w Polsce z tłumaczeń powieści "W niewoli uczuć", "Księżyc i miedziak", "Skrawek ziemi", "Teatr"; oraz zbiorów nowel "Honolulu", "Przed wizytą". Prezentowany tu "Taj-pan" pochodzi ze zbioru "On i Chinese Screen" (1922).

Ladislav Klíma (1878---1928) --- wybitny filozof i pisarz czeski, autor wielu rozpraw i kilku utworów beletrystycznych. Prezentowana tu "Śmierć hrabiego Cortini" pochodzi z pośmiertnego tomu opowiadań "Slavna Nemezis" (1932).

Leo Perutz (1884---1957) --- wybitny austriacki autor powieści historycznych, znany w Polsce z wielu tłumaczeń przed wojną oraz z powojennego wydania "Judasza Leonarda" i "Rajtara szwedzkie-go króla". Prezentowane tu opowiadanie "Księżyc się śmieje" pochodzi z tomu "Herr, erbarme Dich meiner" (1930).

Henry S(t Clair) Whitehead (1882---1932) --- amerykański pastor Kościoła episkopalnego, autor książek religijnych oraz dwu tomów opowiadań niesamowitych, do których materiały zbierał podczas swego pobytu w Indiach Zachodnich, gdzie przeważnie umieszcza ich akcję. Prezentowane tu "Wargi" ukazały się po raz pierwszy w 1929 r.

Jean Ray (1887---1964) --- pisarz belgijski tworzący po francusku, dziennikarz, marynarz i poszukiwacz przygód, znany głównie z opowieści fantastycznych i niesamowitych. Oba prezentowane tu opowiadania pochodzą z cyklu "Le livre des fantômes", otwierającego jego czterotomowe pisma zebrane (1963---65).

Ann Bridge to pseudonim Mary Dolling O'Malley (1891---1974), żony dyplomaty brytyjskiego, która akcję swoich licznych poczytnych powieści i opowiadań umieszczała chętnie na egzotycznym tle krajów znanych jej z podróży dyplomatycznych. Prezentowany tu "Granatowy buick" pochodzi z tomu "The Song in the House" (1936).

1. E. D. Smith --- nie zidentyfikowany pisarz anglosaski (być może jest to pseudonim).

Akutagawa Ryunosuke (1892---1927) --- wybitny powieściopisarz i nowelista japoński, autor noweli "Rashomon", według której Kurosawa nakręcił sławny film. Materiał do swych nowel czerpał przeważnie ze zbiorów dawnych opowieści, często ludowych, i to nie tylko japońskich, lecz również indyjskich czy --- jak w przypadku prezentowanych tu "Końskich nóg" --- chińskich.

Richard Hughes (1900---1976) --- wybitny powieściopisarz, nowelista i poeta angielski, znany w Polsce z tłumaczonych powieści "Orkan na Jamajce" i "Huragan". Prezentowany tu "Duch" pochodzi ze zbioru "A Moment of Time" (1926).

André Pieyre de Mandiargues (ur. 1909) --- poeta, powieściopisarz i nowelista francuski, nawiązujący w swojej twórczości do doświadczeń surrealizmu. Prezentowany tu "Pasaż Pommeraye" pochodzi z tomu "Le Musée Noir" (1963).

Anatol E. Baconsky (1925---1977) --- pisarz rumuński, prozaik, poeta, eseista, tłumacz. Prezentowany tu "Czarny nimb" pochodzi ze zbioru opowiadań "Echinoxul Nebunilor" ("Równonoc szaleńców", 1967).

Gonzalo Suárez (ur. 1934) --- powieściopisarz i nowelista hiszpański, znany w Polsce z tłumaczenia powieści "Zamek Fortynbrasa" i "Rocabruno i Ditirambo". Prezentowane tu "Trzynaście razy trzynaście" to tytułowe opowiadanie zbioru "Trece veces trece" (1964).

SPIS TREŚCI

Edgar Allan Poe Przedwczesny pogrzeb (The Premature Burial)

--- przełożyła Aldona Szpakowska 002

Charles Dickens Opowieść niesamowita (Mrs. Lirriper's Legacy:

Another Past Lodger Relates His Own Ghost Story) --- przełożyła

Anna Przedpełska-Trzeciakowska 005

Władimir Odojewski Bajka o martwym zewłoku nie wiadomo

do kogo przynależnym (Skazka o miortwom tiele, nieizwiestno
komu prinadleżaszczim) --- przełożył Seweryn Pollak 013

Mór Jókai Rybak widmo (A rčmhalász) --- przełożyła Camilla Mondral 019

Oscar Wilde Duch Canterville'ów (The Canterville Ghost)

--- przełożył Andrzej Nowicki 021

Bram Stoker Indianka (The Squaw) --- przełożyła Ludwika Woźnicka 038

F. Anstey Mewa (The Gull) --- przełożyła Amelia Kurlandzka 045

F. Anstey Caveat emptor! (Caveat emptor!) --- przełożyła

Maria Skibniewska 057

Anatole Le Braz Widzenie Piotra Le Rôn (La vision du Pierre Le Rôn)

--- przełożyła Nina Gubrynowicz 060

Anatole Le Braz Opowieść o kowalu (L'histoire d'un forgeron)

--- przełożyła Janina Karczmarewicz---Fedoska 063

A. T. Quiller-Couch Ręce (A Pair of Hands) --- przełożyła

Stefania Wortman 064

Jerome K. Jerome Nawiedzony młyn, czyli zrujnowany dom

(The Haunted Mill) --- przełożyła Mira Michałowska 072

Rudyard Kipling Moja własna prawdziwa historia o duchach

(My Own True Ghost Story) --- przełożył Bronisław Zieliński 074

E. F. Benson Spowiedź Charlesa Linkwortha

(The Confession of Charles Linkworth) --- przełożyła Ewa Krasińska 078

E. F. Benson Pokój na wieży (The Room in the Tower)

--- przełożyła Krystyna Śląska 087

H. G. Wells Niedoświadczony duch (The Inexperienced Ghost)

--- przełożyła Krystyna Tarnowska 094

W. Somerset Maugham (Taj-pan) (Taj-pan) --- przełożyła

Krystyna Jurasz-Dąmbska 102

Ladislav Klima Śmierć hrabiego Cortini --- przełożył

Andrzej Piotrowski 106

Leo Perutz Księżyc się śmieje (Der Mond lacht)

--- przełożyła Maria Gero 109

Henry S. Whitehead Wargi (The Lips) --- przełożyła Joanna Gorczycka 114

Jean Ray Kuzyn Passeroux (Le cousin Passeroux)

--- przełożył Jerzy Lisowski 121

Jean Ray Dom na sprzedaż (Maison ŕ vendre)

--- przełożyła Hanna Olędzka 129

Ann Bridge Granatowy buick (The Buick Saloon) ---

przełożyła Leonia Gradstein 135

A. E. D. Smith Płaszcz (The Coat) --- przełożył Wacław Niepokólczycki 145

Akutagawa Ryunosuke Końskie nogi --- przełożyli

Gabriela Pauszer-Klonowska i Stefan Klonowski 149

Richard Hughes Duch (The Ghost) --- przełożył Robert Stiller 157

André Pieyre de Mandiargues Pasaż Pommeraye

(Le passage Pommeraye) --- przełożyła Zofia Woźnicka 159

Anatol E. Baconsky Czarny nimb (Farul)

--- przełożyła Danuta Bieńkowska 165

Gonzalo Suárez Trzynaście razy trzynaście (Trece veces trece)

--- przełożyła Kalina Wojciechowska 170

O Autorach 176