John Jakes

AMERYKAŃSKIE
MARZENIA

Człowiek, który pracował razem ze mną nad California Gold był jednym z wielkich redaktorów ostatnich czasów. Chciałem podziękować mu publicznie za jego pomoc, ale nie mogłem; nie pozwalał wykorzystać swego nazwiska w taki sposób. Mówił, że cenić powinno się książkę, a nie jej redaktora.
Chociaż poczułem się zawiedziony, zastosowałem się do tego życzenia. Nie znajdziecie jego nazwiska na California Gold, chociaż książka stała się bez porównania lepsza dzięki radom i ołówkowi tego redaktora.
A teraz ze smutkiem, ale i poczuciem, że zamykam nie dokończone dzieło, mogę sfinalizować to, czego nie dopełniłem w 1989 roku. Z wdzięcznością dedykuję tę książkę pamięci zmarłego Joe Foxa.

Spis treści
CZĘŚĆ PIERWSZA:  MARZYCIELE 	,		13
1.	Aktorka   		15
2.	Tułacz  		22
3.	Paul i jego żona  		27
4.	Zmartwienia Ilsa 		34
5.	Marzenia o szybkości 		39
6.	Filmy Paula 		45
7.	General i jego dzieci  		51
8.	Carl dodaje Fritzi odwagi  		56
9.	Scena, bez której nie można się obejść		60
10.	Jazda na wschód 		65
CZĘŚĆDRUGA:   USIŁOWANIA 		71
11.	Zagubiona w Nowym Jorku  		73
12.	Fritzi i Och-och   		79
13.	Kraksa 		85
14.	Ostoja Paula    		93
15.	Trzy czarownice i cztery aktorki 		97
16.	Jak się bawią na Grosse Pointe  		107
17.	Złe wróżby  		116
18.	Zwierzenia 		124
19.	Spotkania  		127
20.	Ford T 		139
21.	Zły urok? 		145
11.	
22.	Tess 		152
23.	Jesse i Carl 		155
24.	Próba przed tragedią 		161
25.	Tragedia   		164
26.	Zdjęta z afisza 		168
27.	Paul i Harry 		172
28.	Czasy prosperity		177
29.	„Światowy król szybkości" 		182
30.	Rozpaczliwy telefon 		190
31.	Okrucieństwo 		195
32.	Rozstanie   		203
33.	Pocztówka z Indianapolis   		207
CZĘŚĆ TRZECIA:   FILMY 		211
34.	Ilsa przybywa na ratunek   		213
35.	Biograph		220
36.	Kierunek: zachód 		229
37.	Koc-kompania		235
38.	Nasza bohaterka   		243
39.	Jeżeli nawet nie w górę, to na pewno do przodu  		247
40.	Nowojorska muzyka   		251
41.	Sammy		258
42.	Oznaki sukcesu   		262
43.	Groźby   		269
44.	Atak 		273
45.	B.B. podejmuje decyzję 		279
46.	Toast na cześć wojny   		286
47.	W metrze 		291
48.I znowu na zachód 		295
CZĘŚĆ CZWARTA:  KALIFORNIA		301
49.	Witamy w Los Angeles  		303
50.	Zwrot w złym kierunku 		312
51.	Akcje Liberty idą w górę    		317
52.	Fritzi i Carl 		325
53.	Mickey Finn    		331
49.	
54.	Nie ma się z czego śmiać 		339
55.	Piekło  		346
56.	Carl kosi trawę   		350
57.	Decyzja   		354
CZĘŚĆPIĄTA:   KOSZMAR  		363
58.	Loyal   		365
59.	Latający cyrk   		375
60.	Viva Villa!   		380
61.	Edgar Anglik  		389
62.	Inceville   		395
63.	Najemnicy   		404
64.	Pechowy dzień   		411
65.	Lądowanie awaryjne  		421
66.	Fritzi i Loy  		427
67.	Tamta niedziela  		432
CZĘŚĆSZÓSTA:  POLA BITEWNE   		445
68.	W Belgii  		447
69.	Kłopoty domowe    		456
70.	Po czyjej stronie 		464
71.	„Prawda albo nic"   		467
72.	Fritzi i jej trzej mężczyźni   		476
73.	Tajemnica wychodzi na jaw    		483
74.I znowu Detroit  		487
75.	Dywan za milion dolarów 		493
76.	Koniec zabawy    		499
77.	Łódź podwodna 		508
78.	Zimowe niezadowolenie    		511
79.	Wojna powietrzna  		517
80.	Torpeda w celu    		521
81.	Marsz   		528
82.	Targany konfliktami naród   		535
83.	Kelly wydaje rozkazy 		542
84.	W białej gorączce   		548
85.	Bomby   		553
75.	
86.	Ofiary 		560
87.	W okopach 		564
88.	Chłopiec 		568
89.	Niedokończona piosenka   		570
Posłowie  		578

Ameryka zawsze była krainą marzeń. Ziemią, na której mogły realizować się aspiracje ludzi z państw, w których aż gęsto było od bogatych, ciężkich, arystokratycznych, ideologicznych przeszłości, ziemią, na której mogli oni osiągać to, co kiedyś zdawało im się nieosiągalne. Tutaj próbują oni ziścić swoje marzenia.
- Daniel Bourstin
- Eddie - powiedział papa - szczęśliwy z ciebie chłopak, że urodziłeś się wtedy, kiedy się urodziłeś. Na tapecie mamy mnóstwo nowości, a ty powinieneś mieć w nich swój udział. - To były ostatnie słowa, jakie powiedział do mnie papa... Był wtedy sierpień 1904.
- Edward V Rickenbacker

CZĘŚĆ PIERWSZA
MARZYCIELE
Pal licho domowe ognisko! Chciałbym jeździć po całym królestwie... i grać wszędzie. Nic na świecie nie może się równać z widokiem publiczności, która wstaje na wejście aktora, jedno morze pełnych zachwytu twarzy, jedno hurra braw!
- Charles Dickens, na tournee z trupą amatorską, 1848
Powiedzcie ferajnie z czterdziestej siódmej ulicy, że niedługo tam będę.
- George M. Cohan, fragment tekstu do musicalu „Little Johnny Jones", 1904

1. Aktorka
Fritzi Crown rzuciła rower na trawę i zbiegła na skraj wody. Skakała po mokrych głazach, którymi zarzucony był brzeg, aż stanęła w miejscu, gdzie fale załamywały się i spryskiwały ją orzeźwiającym pyłem wodnym. Był początek grudnia 1906 roku. Dzień dopiero wstawał, robiło się jasno, świtał chłodny poranek. Nad horyzontem niebo było pomarańczowe jak paszcza hutniczego pieca, a wyżej metalicznie szare.
Przypomniała sobie uporczywie powracający sen, który przyśnił jej się na chwilę przed przebudzeniem: stała na scenie na Broadwayu, przetaczały się nad nią grzmiące brawa widowni. Fritzi rozrzuciła ramiona i odrzuciła głowę do tyłu niczym jakaś pogańska czcicielka świtu. Wiatr wiał znad jeziora Michigan, ze wschodu, gdzie leżało to tajemnicze i kuszące miejsce, które i na jawie zajmowało jej myśli.
Fale biły o brzeg. Wiatr śpiewał jej w uszach, powtarzał litanię, która z upływem tygodni robiła się coraz bardziej natarczywa. Czas odejść. Czas odejść!
Z zaczerwienioną twarzą, wysmagana wiatrem, ale radośnie podniecona zeszła ze skał i skierowała się w stronę roweru leżącego na trawie zwarzonej i wyrudziałej od jesiennego mrozu. Był to piękny fleet-wing z lakierowaną na karminowo ramą i lśniącymi, srebrnymi obręczami i szprychami. Takie rowery nosiły nazwę bezpiecznych, bo koła miały równej wielkości; po latach panowania modeli z jednym wielkim kołem, na jakich uczyła się jeździć, stały się teraz najmodniejsze.
Fritzi była długonogą, młodą kobietą o owalnej twarzy, miała nos, jej zdaniem, za duży, nogi, jej zdaniem, za chude oraz biust, jej zdaniem, zbyt płaski. Ubrała się ciepło. Na komplet długiej bielizny damskiej założyła kostium kąpielowy z ciężkiej alpaki - spódnicę i stanik połączony z pantalonami, jedno i drugie granatowe. Do jazdy na rowe-

rze wkładała jasnobrązowe, nieprzemakalne półbuciki z podeszwami z falistej gumy, a żeby jej było jeszcze cieplej, wciągnęła wełniane rękawiczki i sweter futbolowy swojego młodszego brata, czarny, rozpinany, z pomarańczową literą P. Podarował go jej, kiedy wyleciał z Princeton. Wełniany beret z trudem zakrywał długie, niesforne blond włosy. Wszystko razem wziąwszy był to strój, którego jej ojciec, generał Joseph Crown, piwowar-milioner, nie pochwalał - i często dawał temu wyraz.
-	No, no, papo, musisz pamiętać, że jestem dorosłą dziewczynką
i mogę sama sobie wybierać stroje - mawiała żartobliwie usiłując go
przekonać.
Tego papa również nie pochwalał.
Nad jeziorem eksplodował niezwykle efektowny wschód słońca; drzewa w pobliżu ścieżki rozjarzyły się w promieniach. Wiatr obrywał ostatnie zwiędłe liście z gałęzi i obracał nimi w fantazyjnych wirach powietrznych. Chmury liści lekkich i radosnych niczym jej nastrój unosiły się spiralą coraz wyżej i wyżej. Musiała podjąć decyzję, a wiązało się to z niejednym wielkim ryzykiem. Pierwszemu będzie trzeba stawić czoło tu, na miejscu, w Chicago, w jej własnej rodzinie.
Idąc w stronę roweru Fritzi zatrzymała się gwałtownie. W gęstych iglakach rosnących na tyłach szpaleru drzew błyszczała para oczu, niczym ślepia gryzonia. Ale nie należały one do żadnego zwierzaka, należały do mężczyzny - niechlujnego, obdartego włóczęgi, który ją podglądał. Wyszedł teraz chwiejnie z zarośli i zbliżał się do niej. Fritzi z całą ostrością uświadomiła sobie, jak wczesna jest pora i jak bardzo jest tutaj sama.
Włóczęga zatrzymał się jard przed nią. Rękawy jego płaszcza połyskiwały jak tłusta patelnia.
-	Hej, mała.
Fritzi przełknęła ślinę, zastanawiając się rozpaczliwie. Stojąc pod wiatr czuła bijący od niego obrzydliwy smród - przede wszystkim alkoholu i brudu. Mężczyzna był krzepki, bez wątpienia silniejszy od niej. Puścił do niej oko.
-	Jak się dziewucha włóczy sama o tej porze, to albo skądś uciekła, albo jest słodką dziwką. - Od chrypy i flegmy jego barytonowy głos robił się jeszcze niższy. Wyciągnął ręce, poruszył palcami z grubiańskim, obleśnym grymasem na twarzy. Paznokcie miał połamane i czarne od brudu.
-	Chodź no tu, daj nam całusa. - Opuścił lewą dłoń na spodnie. -Gdzie tylko chcesz.
-	
Nie miała przy sobie broni, którą się zazwyczaj posługiwała, chcąc opędzić się od natrętów, a mianowicie długiej szpilki do kapelusza, odwołała się więc do swego wrodzonego talentu. Odpowiedziała głośnym i niemal perfekcyjnie naśladując jego dychawiczny baryton:
- Niech cię nie zwodzą te długie włosy, chłopie. Źle trafiłeś.
Włóczędze oczy wyszły na wierzch. Zmieszał się na to męskie ryknięcie, które wydały spękane wargi Fritzi. Dziewczyna uwielbiała naśladować ludzi, niekiedy wpadała przez to w tarapaty, jeżeli nie zastanowiwszy się wybrała niewłaściwy obiekt do naśladowania, zwłaszcza któregoś z nauczycieli szkolnych. Zmieszanie włóczęgi dało tych kilka sekund, o które jej chodziło. Skoczyła po rower, sprowadziła go na ścieżkę, wzięła rozbieg i przerzuciła długą nogę przez siodełko. Ruszyła jak z procy, szybko pedałując.
Obejrzała się przez ramię i zobaczyła, że włóczęga gra jej na nosie, usłyszała, jak krzyczy za nią coś ordynarnie. Pędem wzięła zakręt, zerwała z głowy beret i rozpuściła długie blond włosy na wiatr. Roześmiała się z ulgą, pedałując jeszcze bardziej zawzięcie.
Przynajmniej dziś rano jej talent okazał się coś wart. Mógłby być wart o wiele więcej w Nowym Jorku.
Czas odejść...
Tego była pewna. Obojętne, ile z tym będzie kłopotów.
Oddalając się od brzegu jeziora Fritzi zaczęła się zastanawiać, z jakiego właściwie powodu właśnie tego ranka spłynęło na nią objawienie.
Złożyło się na to wiele mglistych, nie dających się ściśle określić spraw, choćby to, że coraz gorzej czuła się pod dachem, pod którym się wychowała, ale pod którym bez wątpienia nie było już dla niej miejsca. Oraz różne głupstwa, na przykład malutka, stojąca na ladzie z kosmetykami w Fair Store plansza reklamowa:
SKOŃCZYŁAŚ DWADZIEŚCIA PIĘĆ LAT? KREM LUXOR ZAPOBIEGA STARZENIU!
A także błahostki, z których ostatnią była uwaga, wypowiedziana, jak na ironię, w najlepszej intencji zaledwie wczoraj wieczorem przez ojca. Rodzina zasiadła do Abendbrot - w dosłownym znaczeniu wieczornego chleba, lekkiej, tradycyjnej w niemieckich domach kolacji.

Ilsa, matka Fritzi, wspomniała, że wciąż jeszcze zbiera pochwały za wspaniałe przyjęcie jubileuszowe, które Crownowie rokrocznie wydawali dla przyjaciół, znajomych po fachu Joego Crowna i innych osób poznanych przez lata spędzone w niemiecko-amerykańskiej społeczności w Chicago. Przyjęcie odbyło się z początkiem października, na cześć ich trzydziestej siódmej rocznicy ślubu.
Generał przyznał, że rzeczywiście było to wspaniałe przyjęcie, najlepsze ze wszystkich. Potem zwrócił się do córki z zamyślonym wyrazem twarzy:
-	Fritzi, moja droga, jeszcze miesiąc i będziemy obchodzili twoje
urodziny. Musimy wszystko zaplanować. Na co byś miała największą
ochotę?
Fritzi siedziała po prawicy ojca, przy dłuższym boku stołu. Jej starszy brat Joey - Joe Crown junior - siedzący naprzeciw niej, osunął się nisko na krześle i zapadł w typowe dla niego, nieco ponure milczenie. Biedny Joey był stałym stołownikiem w tym domu. W 1901 roku przy-kuśtykał tu z Zachodniego Wybrzeża, okaleczony na całe życie w czasie burdy związanej z działalnością związków zawodowych. Między nim a ojcem panowało napięte zawieszenie broni; Joey pracował w Brauerei Crown, wykonując najpodlejszą pracę. Do pracy jeździli osobno, generał swoim kosztownym cadillakiem - był zapalonym auto-mobilistą - a Joey tramwajem.
Fritzi pomyślała, że mogłaby poprosić o lekcje prowadzenia samochodu, ale potem się rozmyśliła. Generał przekonany był, że kobieta za kierownicą auta zasiadać nie powinna. Powiedziała:
-	Nie mam pojęcia, papo. Spróbuję coś wymyślić.
-	Bardzo cię proszę. Ile to kończysz lat? - Były to pytania bez podtekstów. Jej elegancki, srebrnowłosy ojciec zaczął sześćdziesiąty czwarty rok życia i zdarzało mu się o czymś zapomnieć. Nigdy nie pozbył się akcentu, który jako młodziutki imigrant, Josef Kroner, przywiózł ze sobą z Aalen, małego miasteczka w Wirtembergii, przez całe pokolenia domu rodzinnego Kronerów.
-	Dwadzieścia sześć. - Nie wiadomo czemu zabrzmiało to jak wyrok.
Fritzi, której tak obcesowo przypomniano, ile ma lat, spędziła niespokojną noc we własnym pokoju zajmowanym, odkąd wróciła do Chicago niemal rok temu.
W 1905 roku, podczas fali upałów, jakie wystąpiły pod koniec lata, generał zasłabł; dopiero później postawiono diagnozę, że był to lekki atak serca. Stracił przytomność na podium, z którego spokojnie i roz-

sądnie bronił piwowarów, usiłując przekonać swoich słuchaczy, że piwowarzy to nie gorzelnicy, produkujący alkohol wysokoprocentowy. Jego słuchacze nie przyjmowali tego do wiadomości, ponieważ należeli do towarzystwa antyalkoholowego.
Ilsa Crown uprzedzała męża, że nie postępuje mądrze godząc się na ten występ. Żaden z jego kolegów kierujących browarami w Chicago nie ośmielił się przemawiać do motłochu, który pijał tylko zimną wodę. Generał upierał się, że w '98 roku, podczas wojny domowej na Kubie stawiał czoło gorszym przeciwnościom (jak to później Ilsa opowiadała Fritzi). Poza tym miał nadzieję, że jego przemówienie przyniesie dobre efekty.
W dwadzieścia minut po rozpoczęciu przemówienia chwycił za pulpit, kolana się pod nim ugięły i upadł na bok.
Telegram Ilsy zastał Fritzi na Florydzie, w tej mekce kultury, Pałatce. Występowała tam razem z Mortmain Royal Shakespeare Com-bination, trupą nie najwyższych lotów, w której zaczęła terminować w 1901 roku. Trupa Mortmain Combination sprowadziła Barda i innych klasycznych dramatopisarzy na pogranicze Południa i w jego bawełniane rejony; zbiorowisko artystów-nieudaczników Iana Mortma-ina nazywało je „nafcianym kręgiem", ponieważ wyglądało na to, że właściciele teatrów na Południu albo nie słyszeli o elektrycznych reflektorach, albo zbyt się cenili, by rzucać perły techniki przed wieprze na widowni.
W kilka chwil po przeczytaniu telegramu Fritzi zwolniła się z pracy u Iana. Tego samego wieczora złapała pociąg do Chicago, żeby pomóc w opiece nad ojcem. Generał nigdy nie miał łagodnego charakteru i wiedziała, że z pewnością nie będzie idealnym pacjentem dla matki. Leżąc w łóżku z pewnością wystawi Ilsę na ciężką próbę; jej też brak było energii i cierpliwości z lat młodzieńczych.
Chociaż Ilsa nie prosiła córki, by wróciła do domu, Fritzi przekonana była, że może pomóc i uważała to za swój obowiązek. Poza tym po czterech latach podróżowania nocnymi pociągami, mieszkania w zapluskwionych hotelach, po zjedzeniu całych galonów tłustego, białego sosu spod kurczaka i paru ton sucharków twardych jak podeszwa, po wielokrotnych odwiedzinach w posępnych miasteczkach z młynami, bawełną i tytoniem oraz nieodłączną enklawą chałup murzyńskich, po rozlazłych próbach ze skacowanymi partnerami, po lichych przedstawieniach, w czasie których dekoracje bezustannie groziły upadkiem, nie wspominając już o widzach, którzy nie potrafiliby odróżnić wspaniałej gry od pokrzykiwania na wieprze - po tym wszystkim Fritzi

uznała, że umie już wszystko, czego mogła ją przez te cztery lata nauczyć trupa lana.
Zdaniem Ilsa oraz lekarza generał podniósł się z łóżka dużo za wcześnie. Znowu zaczął codziennie o szóstej rano sam dojeżdżać samochodem do browaru i pracować tam po dziesięć czy dwanaście godzin. Fritzi planowała, że zatrzyma się u rodziców na krótko, a jej ojciec nigdy nie powoływał się na swoją chorobę, żeby skłonić ją do przedłużenia wizyty. Jakoś tak się po prostu złożyło.
Żeby wypełnić sobie czas, zajmowała się, czym tylko mogła. Sumiennie odrabiała codzienną porcję ćwiczeń ruchowych - poranny zestaw w swoim pokoju, potem tenis, jazda na rowerze i pływanie, kiedy tylko pozwalała na to pogoda. Przyłączyła się do amatorskiej grupy dramatycznej, grała wszystko, od heroiny w melodramacie Clyde'a Fit-cha do pani Alving w wystawionych prywatnie Upiorach - prywatnie, ponieważ sztuka pana Ibsena wciąż jeszcze zbyt była kontrowersyjna, by można ją wystawić publicznie.
Kiedy nie była na próbach, malowała dekoracje, szyła kostiumy, rozprowadzała ulotki o spektaklu. Szybko zdała sobie jednak sprawę, że jej ambicje są dużo większe niż kolegów-aktorów, którym właściwie wystarczały pochwały cioci Bea lub kuzyna Elwooda i było im na dobrą sprawę obojętne, czy są one zasłużone, czy nie. Kilku żonatych aktorów rozglądało się ukradkiem za jakimś romansem; Fritzi zniechęciła jednego z takich donżuanów swoją wierną szpilką do kapeluszy.
Wiatr uderzał ją po twarzy i gwizdał w uszach, kiedy pedałowała do śródmieścia, gdzie senni obywatele wlekli się do roboty i nawet konie pociągowe wydawały się poruszać z poranną ospałością. Pomruk wiatru nie był w stanie zagłuszyć odrobinę urągliwego, wewnętrznego głosu.
Lepiej już ruszaj w drogę, dziewczyno.
Ten głos należał do wyimaginowanej towarzyszki Fritzi, która nie opuszczała jej od lat. Była nią wspaniała i królewska EUcn Terry, bogini międzynarodowej sceny. Fritzi widziała pannę Terry w roli Ofelii razem z Hamletem w wykonaniu Hcnry'ego Irvinga, kiedy para ta w latach dziewięćdziesiątych odbywała tournee po Ameryce. Właśnie tę wielką damę przedstawiała kolorowana litografia, która wisiała na ścianie nad łóżkiem Fritzi. Była to reprodukcja słynnego portretu pędzla Johna Singera Sargenta, przedstawiająca Terry jako Lady Makbet. Fritzi nie mogła oczu oderwać od tego obrazu, kiedy wystawiono go na Columbian Exhibition w 1892 roku. A jednak to nie Ellen Terry sprawiła, że Fritzi pomyślała o karierze aktorki; winę ponosiło czaro-

dziejskie przedstawienie Snu nocy letniej, na którym w wieku siedmiu lat była z mamą i papą. Dziewczynka wyszła z porannego spektaklu w jasne światło dnia czując, że ma już raz na zawsze wytyczoną drogę. Panna Terry stała się później tylko jej ulubioną gwiazdą, najwyższym symbolem jej ambicji.
To że prowadziła milczące dialogi z nieistniejącą osobą wcale nie wydawało jej się dziwaczne, chociaż nie miała zwyczaju komukolwiek o tym opowiadać. Uważała te rozmowy za naturalny element swego wymyślonego życia, a wyobraźnię miała bardzo żywą. Zwykle El len Terry robiła uwagi na temat niedociągnięć Fritzi, występowała jako swoiste uosobienie sumienia.
Pamiętaj, ile lat skończysz w przyszłym miesiącu.
Zirytowała się; nie trzeba było jej przypominać, że od stycznia już tylko cztery mizerne lata będą ją dzieliły od trzydziestki, tego progu „staropanieństwa", którego porządna, młoda kobieta ze wszystkich sił powinna unikać.
Oczywiście porządne, młode kobiety nie wsiadały przed świtem na rower i nie gnały na złamanie karku, by powitać wschód słońca. Fritzi dawno już zdała sobie sprawę, że nigdy nie będzie z niej porządna, młoda kobieta, ani pod względem fizycznym, ani pod względem charakteru. Na przykład swój flectwing nazywała zawsze rowerem, a nigdy - uchowaj Boże - welocypedem. Nawet gdyby bardzo pragnęła stać się „porządną kobietą" (nigdy!) i chociaż tak bardzo pragnęli tego jej ojciec i matka - przypadło jej w udziale bycie kimś zupełnie innym. Sobą.
A jak miała to zdefiniować? O ile wiedziała, pasowała tylko do jednej przegródki - „aktorka".
Zimne, żółte, poranne światło padało na pełne krzątaniny handlowe centrum miasta; Fritzi kierowała się na południe wzdłuż Michigan Boulevard. Promienie słońca padały na druty telegraficzne i telefoniczne, na konie wierzchowe i pociągowe, od czasu do czasu na jakiś pomrukujący elektryczny albo zasapany parowy automobil. Padały na gęstniejące tłumy ludzi, którzy spieszyli po chodnikach albo przemykali przez zabrudzone odchodami końskimi jezdnie. Fritzi kluczyła między pojazdami, pedałując ostro i często skręcając, by uniknąć zderzenia.
W pobliżu skrzyżowania przewrócił się wóz mleczarski, rozsypały się metalowe bańki, rozlała rzeka mleka i zablokowany został cały bulwar Michigan. Fritzi pospiesznie przejechała przez krawężnik na rogu, pomknęła na zachód po Jackson, minęła dwie przecznice i dojechała

do State, gdzie znowu skręciła na południc. Słońce już było wyżej, chlapnęło światłem na witrynę dawnego sklepu w pobliżu Van Buren; został on przerobiony na pięciocentowy kinematograf, w którym pokazywano poruszające się obrazki. Miejsce to otrzymało egzotyczną nazwę Bijou Dream. Okna wystawowe zasłonięte były ciężkimi kotarami, które - jak plotkowano - ukrywać miały występne uczynki klienteli tego lokalu. Niegustowne, prostackie szyldy wystawione na chodniku błagały o widzów.
CODZIENNIE NOWY PROGRAM!
ZDROWA ROZRYWKA DLA PANÓW,
DAM I DZIECI!
Fritzi pogardliwie prychnęła. Jeden z chłopców z ich grupy teatralnej pracował tutaj kręcąc korbą projektora i czasami rozdawał kolegom-aktorom darmowe bilety. Fritzi zawsze wyrzucała swój do nabliższego kosza na śmieci, ponieważ żaden szanujący się człowiek nie pozwoliłby, by noga jego stanęła w takim podłym miejscu. A już na pewno wolałaby umrzeć, niż wystąpić w jednej z tych prymitywnych historyjek obrazkowych. W końcu by\a prawdziwą aktorką z zawodowego teatru.
A w każdym razie będzie, jeżeli tylko zdobędzie się na odwagę, żeby opuścić to miasto i podążyć za swoim marzeniem do Nowego Jorku.
2. Tułacz
Mniej więcej o tej samej porze, o setki mil na wschód, w Riverda-le, osiedlu na północnym skraju Nowego Jorku, Carl Crown stukał do drzwi w poszukiwaniu pracy i jedzenia.
Młodszy brat Fritzi skończył w grudniu dwadzieścia cztery lata. Włóczył się bez celu przez cały czas, od kiedy wyrzucono go z Princeton pod koniec pierwszego roku studiów. „Byk" Crown był gwiazdą futbolu na boisku Princeton, ale nieudacznikiem na sali wykładowej. Nie brak mu było inteligencji, jedynie pilności i zainteresowania.
Tym razem Carl był ogolony i ostrzyżony. W Poughkeepsie pozamiatał u fryzjera w zamian za jego usługi. Dziwacznie dobrane ubranie

było w miarę czyste - spłowiałe dżinsowe spodnie, niebieska flanelowa koszula robocza, kraciasta zimowa kurtka ze sztruksowym kołnierzem i myśliwskie buty z wysoką cholewką, sznurowane po bokach. Robił co mógł, żeby wyglądać schludnie, przede wszystkim dlatego, że tak go wychowano, a poza tym sprawiał wtedy lepsze wrażenie stojąc u drzwi obcych ludzi. Większość włóczęgów wyglądała tak, jakby się przeczoł-gali przez zachwaszczony żywopłot, a chwasty zabrali ze sobą.
Przez cale rano zatrzaskiwano mu drzwi przed nosem. Popołudnie nie przyniosło zmian. Kiedy zimowe słońce opadało za poszarpanymi skałami nad wielką rzeką, poczuł się zniechęcony i wygłodzony. Zastukał do drzwi kuchennych schludnego domku otoczonego płotem z białych sztachet; niewielki ogródek o tej porze roku leżał odłogiem.
Drzwi otworzyła jakaś trzydziestoparoletnia kobieta, nieładna i blada. Cofnęła się przezornie o krok.
-Tak?
Carl usiłował nie patrzeć na dwa złociste placki, stygnące na kuchennym stole.
-	Czy znalazłaby pani cokolwiek do zrobienia dla mnie? Mam na
imię Carl. Jestem tu tylko chwilowo. Mam zręczne ręce.
Pokazał jej dłonie, były czyste, paznokcie opiłowywał na krótko pilniczkicm, który chował się do składanego noża. Jak na kogoś tak krępego, miał dłonie zdumiewająco smukłe i delikatne.
Kobieta w gasnącym świetle dnia zmierzyła go spojrzeniem.
-	Moja córeczka, Hettie, w zeszłą sobotę rozbiła swój rower. Jeżeli
uda wam się go naprawić, zapłacę wam trzydzieści centów. Jestem
wdową, nic mam żadnych zdolności mechanicznych.
Z drugiego pokoju rozległ się głos dziewczynki:
-	Mamo? Potrzebuję na nocnik.
-	Hettie - powiedziała kobieta. - Złamała nogę w kostce. Narzędzia są w szopie.
-	Tak, proszę pani, od razu się za to wezmę, dopóki mam światło. - Carl obdarzył ją jednym ze swoich ciepłych uśmiechów, tak dla niego naturalnych. Był przystojny w nienarzucający się sposób. Miał krótkie nogi po ojcu i długi tułów po matce, ale w sumie bardziej przypominał Ilsę niż generała. Jego włosy były gęste jak u Ilsa, zanim posiwiała, zaś brązowe oczy lśniły mu tak samo, jak jego siostrze.
Pozbywszy się podejrzeń, kobieta o pobrużdżonej twarzy uśmiechnęła się w odpowiedzi.
-	Zastukajcie, jak skończycie. - Zamknęła drzwi, kiedy jej córka
znowu zaczęła marudzić.

Carl przeszedł przez podwórze. Domek stał na niewielkim wzniesieniu, z którego ponad dachami domów rozciągał się wspaniały widok na szarzejącą dolinę. Niebo było czyste i pełne nieskazitelnych kolorów - ciemny błękit przechodził w lilaróż, a potem nad urwiskiem w żywą czerwień. Powietrze było zimne i rześkie.
Znalazł w szopie uszkodzony dwukołowy rowerek. Był to czarny Wright Safety Cycle, produkowany w Dayton przez braci, którzy zaczęli od rowerów, a teraz zajmowali się aeronautyką. Wrightowłe cieszyli się już światową sławą i powodzeniem, przecież mieli na swoim koncie loty w Kitty Hawk i innych miejscowościach; nie musieli teraz produkować ani naprawiać rowerów. Aeroplany i wszystkie mechaniczne cuda tego wieku fascynowały Carla, tyle że nie miał ani okazji, ani potrzebnych środków, by się czegoś o nich dowiedzieć.
Przykucnął trzymając ręką trójkątną ramę roweru. Przez minutę przyglądał mu się, potem przeszukał szopę i znalazł półkę ze starymi narzędziami. Odsunął na bok stos brzeszczotów do piły i pilników, wziął klucz i kombinerki aż brązowe od rdzy. Kombinerki wyślizgnęły mu się z rąk. Kiedy zrobił krok w bok, żeby je złapać, uderzył ramieniem w inną półkę; półka przechyliła się na wspornikach i na klepisko spadło z pół tuzina pustych słoików po owocach. Dwa z nich rozbity się.
Rozejrzał się za miotłą. Nie mógł jej znaleźć. Pozbierał największe kawałki szkła i po chwili zastanowienia wrzucił je do pustej beczułki po gwoździach. Zły był na siebie, bo zawsze miał kłopoty z niezręcznością zrodzoną z ogromnej siły, wielkiej energii i chęci, żeby wszystko robić szybko. Przez cale jego dzieciństwo i okres dojrzewania matka drżała o swoje wspaniałe meble i zastawę. Niczego nie niszczył naumyślnie, to po prostu działo się samo. Zdarzało się, że w rezultacie powstawał bałagan, z którym nie umiał się uporać. Tym razem nie było tak źle, starczyło kilka minut, żeby powkładać większe kawałki szkła do beczułki, a mniejsze zetrzeć pod obcasem na lśniący pył.
Gdzieś daleko zaszczeka! pies. Z któregoś domu dochodziła melodia „My Gal Sal". Na chwilę ogarnęło Carla wrażenie, że jest samotny i zagubiony, że tuła się przez życie bez żadnego planu, bez celu, zazwyczaj nie mając nawet dwóch pięciocentówek przy duszy. Usiłował o tym zapomnieć, kiedy wziął się do roboty.
Wymontował przednie koło i załatał sflaczałą przednią oponę balonową, która podczas wypadku pękła. Gołymi rękami wyprostował zgięty widelec. Skończył robotę w dwadzieścia minut. Nie chciał, żeby wdowa wiedziała, jakie to było proste, więc otarł zatłuszczone palce

w szmatę, podszedł do płotu i zapatrzył się na przepastne niebo na zachodzie. Widok ten przywołał wspomnienia lat spędzonych w New Jersey i zakończonej katastrofą kariery naukowej.
Wciąż jeszcze żywo pamiętał ten dzień, kiedy to się stało. W piątek, w maju 1904 roku, do Princeton przyjechał ojciec Carla wezwany listem od rektora uniwersytetu. Generał wysiadł z lokalnego pociągu z Nowego Jorku o drugiej nad ranem, brudny, zmęczony i poirytowany.
-	Nie podoba mi się to, że odrywa się mnie od interesów z powo
du twoich niedociągnięć w nauce - powiedział, kiedy Carl prowadził
go do Nassau Inn na resztę nocy.
Rano następnego dnia generał ogolił się, natalkował sobie policzki i kiedy tak odświeżony wchodził o dziewiątej do gabinetu rektora, był już spokojniejszy. Doktor Woodrow Wilson, prawnik i syn prezbi-teriańskiego duchownego, był mężczyzną sztywnym i surowym, a jego uśmiech zawsze miał w sobie coś wymuszonego. Pince-nez tylko potęgowało to wrażenie srogości. Generał zajął krzesło dla gości, Carl stał za nim i modlił się, żeby wszystko skończyło się tak, jak miał nadzieję, że się skończy.
Doktor Wilson zreferował osiągnięcia Carla na uniwersytecie: uczęszczał na uczelnię od czterech lat, a wciąż jeszcze miał status studenta pierwszorocznego. Wilson tylko przelotnie wspomniał o osiągnięciach gwiazdora jedenastki Princeton. Konkluzja rektora była sucha i wyprana ze współczucia:
-	Fakty to fakty, panie generale. Obawiam się, że nic mamy inne
go wyjścia, jak tylko zawiesić Carla aż do chwili, kiedy swoją wyrów
nawczą pracą gdzie indziej zasłuży sobie na ponowne przyjęcie na na
szą uczelnię.
Carl miał ochotę skakać i krzyczeć „hura". Uwielbiał panującą na uczelni atmosferę towarzyską, twarde zderzenia przy futbolu, dreszcz wzruszenia, kiedy Princeton zdobyło pewnego pogodnego, jesiennego popołudnia bramkę. Ale w najmniejszym stopniu nie interesowała go praca naukowa.
Generał oparł obydwie dłonie na srebrnej gałce swojej laski.
-	Chciałbym podkreślić, że wspierałem szkołę pokaźnymi sumami, panie rektorze.
-	Jestem tego oczywiście świadom, generale. Princeton jest panu wdzięczny. Ale nie możemy pozwolić sobie, by naszą reputację zaszar-gał nawet cień podejrzenia, iż obdarzamy kogoś szczególnymi względami. Niedostateczne oceny to niedostateczne oceny. - Zdjął okulary. -Przykro mi.
-	
Później, na dworcu, kiedy lokalny do Nowego Jorku podzwaniając i sapiąc wtaczał się na stację, generał odezwał się:
-	Wielu ojców wydziedziczyłoby syna, który tak lekkomyślnie się
zachował. Zrobiłem to w przypadku twojego brata Joe i żałowałem
tego później. Nie będę powtarzał własnego błędu. Ale nie będę rów
nież utrzymywał syna, który nie odpłacił mi się za moją inwestycję
w jego edukację. Możesz dostać posadę w browarze i od tej chwili za
rabiać na swoje utrzymanie.
Carl musiał zebrać całą odwagę, by powiedzieć:
-	Przepraszam cię, ojcze. Ale nie chcę przez resztę życia pracować
w browarze.
Zauważył, że słowa te sprawiły ojcu przykrość; w głosie generała słychać było z trudem hamowany gniew.
-	A więc gdzie, jeżeli wolno zapytać?
-	Nie wiem.
-	No cóż, dopóki się nie zdecydujesz, jesteś na swoim. Tylko żebyś nie prosił mnie o pomoc. Zrozumiano?
-	Tak, ojcze.
-	Jesteś dorosłym mężczyzną, Carl. Dojrzałym pod względem fizycznym, chociaż pod względem charakteru jeszcze nie. - Ta uwaga mocno mu dopiekła. - Uważaj na siebie. Unikaj złego towarzystwa. Może ten nastrój minie ci za parę tygodni. Jeżeli tak, to znajdzie się dla ciebie miejsce w domu. Bardzo wiele znaczysz dla matki i dla mnie, pamiętaj o tym zawsze.
Ojciec objął syna, potem wsiadł do wagonu, pociąg ruszył...
Carl otrząsnął się z zadumy. Wciąż jeszcze wierzył we wszystkie możliwości, jakie niósł ze sobą ten nowy wiek i cudowne, nowe maszyny. Ale gdzie było jego miejsce w tym wielkim krajobrazie przygody i szansy? Nie znalazł go dotychczas - może go nigdy nie znajdzie.
Jego kuzyn Paul przez całe lata stał przed taką samą ponurą perspektywą; wyznał to kiedyś podczas długiej rozmowy z Carlem. Wreszcie znalazł swoje miejsce, za kamerą.
-	Znajdziesz je i ty, chyba że za szybko się poddasz. Ale ty się nie
poddasz, Carl. Nie jesteś taki.
Zastukał do drzwi kuchennych, by powiedzieć wdowie, że skończył robotę. Zapłaciła mu, potem nakarmiła go i wręczyła mu dwa koce. - Możecie się przespać w szopie, jeśli chcecie. Powinnam wam po-

wiedzieć, że szeryf i jego ludzie surowo traktują włóczęgów. Radziłabym, żebyście rano ruszyli w dalszą drogę.
- Pewno - powiedział Carl, uśmiechając się ironicznie. - Przyzwyczajony jestem do tego.
3. Paul i jego żona
Następnego dnia, po drugiej stronie Atlantyku, w rojnym i gwarnym Londynie, kuzyn Carla i Fritzi, Paul, przechadzał się niespokojnie nad rzeką po północnej stronie Derby Gate, w miejscu, gdzie przecinała się ona z Victoria Embankment. Był piątek; nie planowano na ten dzień posiedzenia parlamentu. Większość posłów będzie można zastać w ich gabinetach w budynku po drugiej stronie drogi.
-	Widzisz je? - zapytał Paul swojego przyjaciela Michaela, reportera „London Light".
-	Jeszcze nic - zawołał Michael z rogu. Patrzył w kierunku południowym, w stronę wejścia do metra przy Bridge Road, które za tło miało Big Ben i gotycki splendor Pałacu Westminstcrskiego.
Paul Crown miał dwadzieścia dziewięć lat. Był zawodowym kamerzystą, który filmował „aktualności" - dramatyczne wydarzenia i niezwykłe widoki na całej kuli ziemskiej. Nauczył się swojego fachu w Chicago, pracując dla genialnego samouka, pułkownika R. Sidneya Shadowa. Przed śmiercią pułkownik sprzedał aktywa American Luxo-graph Company brytyjskiemu magnatowi prasowemu, który zachował nazwę kompanii i zatrzymał jej czołowego operatora filmowego; Paul przeniósł się z rodziną do Londynu trzy lata temu.
Kamera Paula stała na krawężniku, otoczona przez grupę reporterów i fotografów. Znajdowały się tam jeszcze trzy inne podobne kamery, należące do jego rywali. Marsz WSPU (Społeczno-Politycznej Unii Kobiet) planowano już od jakiegoś czasu, chociaż nie rozgłaszano tego. W jakiś sposób dowiedziały się jednak o nim i władze, i prasa.
Pracownik Pathe odezwał się:
-	Hej, Dutch, a co będzie, jeżeli ci wtrącą twoją panią do mara-ra? - W Ameryce wszyscy Niemcy nazywani byli „Dutch". To przezwisko przylgnęło do nich.
-	No to pewnie będę sam musiał przez jakiś czas karmić dzieciaki - odpowiedział Paul z wymuszonym uśmiechem. Martwił się, że Ju-
-	
lic bierze udział w tych marszach, ale miał na tyle rozumu, żeby nie prosić jej o pozostanie w domu. Żona Paula była zagorzałą zwolenniczką „nowych kobiet". Może była to reakcja na lata, które jako młoda dziewczyna spędziła w Chicago ze swoją nerwowo chorą matką; matka tłumiła każdy jej prowadzący do niezależności odruch i zmusiła ją do krótkotrwałego małżeństwa bez miłości.
Michael pospiesznie wrócił ze swojego posterunku.
-	Właśnie wyszły z metra. Och, cóż za straszliwe zagrożenie dla
społeczeństwa - powiedział z typowym dla siebie sarkazmem.
Paul biegiem udał się na róg, nie zważając na nieznośny ból w krzyżu. Przed kilkoma tygodniami w czasie pobytu w Maroku podniósł w niewłaściwy sposób skrzynię i coś sobie nadwerężył. Chociaż budził się nocami z bólu, nigdy się nie skarżył.
Zobaczył kobiety, maszerowały środkiem drogi w dwóch szeregach, a było ich dwanaście a może piętnaście. Szły jak żołnierze, tylko że były ubrane w długie spódnice i kapelusze z piórami. Każda kobieta niosła w ręku zwinięty kawałek papieru. Jakiś mężczyzna jadący dwukołowym powozikiem musiał się zatrzymać, okazał niezadowolenie bijąc batem konia. Paul wypatrzył swoją śliczną żonę w drugim rzędzie, jej twarz pod rondem kapelusza przypominała porcelanową miniaturę. Julie i pozostałe panie należały do Społeczno-Politycznej Unii Kobiet pani Emmeline Pankhurst. Ich wojownicza przywódczyni, dama w średnim wieku, maszerowała w pierwszym rzędzie, po obu stronach mając swoje córki, Sylvie i Christabel. Ta córka wolnomyśliciela-przemysłow-ca z Manchesteru była wdową po adwokacie o jeszcze bardziej liberalnych poglądach.
Blokujące ruch demonstrantki uśmiechały się do siebie, gawędziły. Chociaż dzień był przykry, a niebo całe w sadzach, wyglądały tak, jakby wybrały się na majówkę.
Paul potrząsając głową wrócił do Michaela.
-	Takie odnoszę wrażenie, jakby się tych cholernych demonstracji robiło coraz to więcej. Krótszy dzień pracy, abstynencja, rozbrojenie, głosowania - każdy by czegoś chciał. Świat robi się coraz bardziej zwariowany.
-	Przemawia przez ciebie twój zawód. Żyjesz zakłóceniami spokoju i klęskami. Niewiele więcej oglądasz. - Była to prawda; wcześniej tegoż roku Paul na złamanie karku jechał z Manili do San Francisco, nawiedzonego katastrofalnym trzęsieniem ziemi i pożarem. Jego filmy wywoływały sensację i wyciskały obfite łzy wszędzie, gdzie tylko je pokazywano.
-	
-	Do tego, te drobne incydenty to nic w porównaniu z tym, co nas
czeka - stwierdził Michael.
Michael Radcliffe był wysokim, chudym i bladym mężczyzną, starszym od Paula o dziesięć lat. Pracował w „London Light", gazecie, która była własnością jego teścia, Lorda Yorke; u tegoż lorda pracował również Paul. Michael urodził się jako Mikhail Rhukov, przez całe lata egzystował jako przymierający głodem, nie liczący się wolny strzelec i kilka razy w tajemniczy i niespodziewany sposób pojawił się w życiu Paula. Miał romans z Cecily Hartstein, córką prasowego magnata, po czym niesłychanie się zmienił: obciął włosy, zanglicyzował nazwisko, złagodził swój nihilizm i ożenił się z Cecily, która kochała go nie zważając na ogromne wady jego charakteru.
Obaj ci mężczyźni zdecydowanie się różnili: Michael był elegancki, od lśniących nosków butów po melonik, a ubrania Paula robiły wrażenie, jakby je kupił na kościelnej wyprzedaży. Buty miał zniszczone, sztruksowe spodnie pomięte. Na rękawie jednorzędowej marynarki koloru khaki widać było czarną plamę. Kraciasta czapka golfowa, jeździła z nim po całym świecie i było to po niej widać. Niewielu ludzi zorientowałoby się, że jest tym, kim był - gwiazdą w swoim zawodzie.
-	Nigdy nie przestajesz bić w wojenne bębny - powiedział z westchnieniem. Michael wzruszył ramionami i rzucił na wpół wypalone cygaro na ulicę.
-	Opisuję tylko to, co nieuniknione, stary. - Paul przypomniał sobie, jak w ] 898 roku jego przyjaciel po pijanemu wykrzykiwał w jakimś barze na Kubie: - I widziałem jak budowali wielkie statki. I widziałem armaty z gwintowaną lufą. Armagedon za naszego życia... - Zaczął walić pięścią w stół, cytując Apokalipsę. - „I zajaśniały błyskawice, i zahuczały gromy... i miasta pogan runęły..." - Michael drwił sobie z marzeń Paula o pełnym zadowolenia życiu i pokoju na świecie. Mówił, że zmienią się one w koszmar szybciej, niż ktokolwiek sobie wyobraża.
Paul wepchnął nie zapalone cygaro do kieszeni i sprawdził, czy statyw się nie chwieje. Popatrzył ponad kamerą w kierunku ministerstwa. Drzwi strzegło ze dwunastu policjantów z komisariatu przy Richmond Terrace; w swoich wysokich czapach i z pałkami w rękach wyglądali jak uosobienie władzy. Niektóre z kobiet pani Pankhurst - Daily Mail nazywał je sufrażystkami - miały już za sobą aresztowania, odsiedzenie krótkich wyroków w więzieniu Holloway za to, że usiłowały zadawać pytania mężczyznom przemawiającym na zebraniach partii liberalnej, między innymi lansującemu swoją osobę Winstonowi Churchil-

łowi. Kobietom nie było wolno wypowiadać się ani odgrywać żadnej roli w polityce. Pani Pankhurst ślubowała, że to zmieni.
Demonstrantki wyszły zza rogu Derby Gate. Paul zaczął kręcić korbą kamery w rutynowym, miarowym rytmie - raz, dwa, trzy; raz, dwa, trzy. Julie zobaczyła go i pomachała do niego. Paul kiwnął w odpowiedzi wolną ręką.
Na Embankment kierowcy aut urągająco grali na klaksonach. Wychylali się ze swoich pojazdów, by przeklinać i drwić z sufrażystek, które ustawiły się w półkole przed posterunkowymi. Kierujący wszystkim policjant, szczupły facet o siwych wąsach i szorstkim sposobie bycia, ruszył wielkimi krokami, by stawić czoło pani Pankhurst.
-	Dzień dobry pani. Czy mogę zapytać, dlaczego blokuje pani ruch
uliczny?
Emmeline Pankhurst podniosła do góry zrolowany papier.
-	Przyszłyśmy tu z rezolucjami, które trzeba przedstawić członkom parlamentu. Proszę odejść na bok, żebyśmy mogły z nimi porozmawiać. - Pozostałe kobiety, łącznie z Julie, jak echo powtórzyły jej żądanie. Policjant potrząsnął głową.
-	Nie da się tego zrobić i pani to dobrze wie. Nie wolno paniom wejść do tego budynku ani rozmawiać z którymkolwiek z członków parlamentu. Najlepiej żebyście panie zrobiły w tył zwrot i przestały zakłócać porządek publiczny.
-	Wchodzimy do środka - oznajmiła pani Pankhurst. - Panie? Naprzód.
Przeszła obok osłupiałego policjanta, który nie był przygotowany na nieposłuszeństwo. Bez wątpienia spodziewał się, że kobiety niczym grzeczne pieski i kotki potuptają z powrotem do domu. Pani Pankhurst sunęła niczym okręt pod pełnymi żaglami w stronę policjantów blokujących drzwi. Dwóch funkcjonariuszy nie miało innego wyjścia, musieli odepchnąć ją do tyłu, a potem się z nią mocować.
Szyk kobiet się załamał. Paul kręcił korbą równomiernie, ale przezornie nie spuszczał oka ze swojej żony. Kobiety robiły zwody, to tędy, to tamtędy usiłowały przemknąć obok policjantów i otworzyć drzwi. Na ulicy rozbrzmiewał już dziki harmider klaksonów, drwin i przekleństw.
Policjanci bronili się przed kobietami rękami i dźgali je pałkami. Dla Paula było oczywiste, że funkcjonariusze, dobrze wyszkoleni i fizycznie silniejsi, wkrótce pokonają kobiety. Niektóre z sufrażystek, zrażone szorstkim traktowaniem, zaczęły bić i kopać. Paul dostrzegł wściekłość w oczach kilku obleganych gliniarzy. Czyjaś pałka rozorała

krwawą pręgą policzek jednej z kobiet. Inna grzmotnęła Sylvie Pank-hurst w kostkę; Sylvie straciła równowagę i wywróciła się jak długa.
Wymiana ciosów potrwała jeszcze z minutę czy dwie, potem pani Pankhurst oceniła sytuację i zwołała swoją grupę okrzykiem:
-	Dosyć już, dosyć! Odstąpcie! Spróbujemy innym razem, nie
chcę, żeby ktoś został poważnie ranny.
I atakujące szybko się rozproszyły. Ale nie wydawały się przygnębione; policjanci dobrze musieli sobie przy nich potańczyć. Pokrzykując i pokpiwając z nich obiecywały, że wkrótce wrócą.
Paul nie przestawał kręcić korbą, wdzięczny, że Julie nie stała się żadna krzywda. Patrzył, jak pochyla się z kawałkiem kredy nad chodnikiem. WSPU często zostawiała przesłania, które wszyscy mogli zobaczyć. GŁOSY DLA KOBIET. SKOŃCZYĆ Z DOMINACJĄ MĘŻCZYZN. ZOSTANIEMY WYSŁUCHANE.
Julie pochyliła się chcąc napisać coś na płytach chodnikowych. Gdy zauważył to dowódca policjantów, zasapany i zły, podbiegł i ze złośliwą satysfakcją wymierzył jej potężnego kopniaka w siedzenie. Paul usłyszał mdlący odgłos, z jakim głowa Julie uderzyła o bruk.
Wykrzyknął jej imię, zostawił kamerę, rzucił się przez ulicę, ignorując rozpaloną sztabę bólu, która paliła mu plecy. Julie uniosła chwiejnie głowę podtrzymując się przez moment na rękach, potem znowu opadła na ziemię.
-	Cofnij no się, brachu - powiedział któryś z policjantów, chwyciwszy Paula za klapy. - Nie masz żadnego powodu, żeby...
-	Zejdź mi z drogi, to moja żona. - Paul zdzielił policjanta w brzuch, aż sobie pięść posiniaczył; policjant zatoczył się do tyłu. Paul uchyli! się przed pałką jego kolegi i wyrzucił ręce w przód, chcąc chwycić funkcjonariusza, który kopnął Julie; ten odwracał się właśnie, wydając rozkazy. Jakiś policjant za plecami Paula złapał go i rąbnął pałką w krzyż; Paul poleciał do przodu. Uderzył skronią o krawężnik, wstrząsnęło nim to i oszołomiło go. Przewrócił się na plecy. Napastnik przykucnął, żeby go jeszcze raz zdzielić. Paul wbił ciężki but w jego krocze. Mężczyzna zatoczył się w tył. Paul na czworakach podczołgał się do Julie. Przycisnął jak oszalały usta do jej warg; poczuł ciepło oddechu. Jęknął z ulgą. Kiedy uniósł głowę, zobaczył że jaskrawa krew z rozcięcia na jego ręce splamiła bladą brodę Julie.
Czyjeś ręce szorstko chwyciły go za kark i ramiona. Podciągnięto go do pozycji stojącej. Kierujący akcją policjant niemal pluł słowami:
-	To by było na tyle, chłopaczku. Widziałem, jak zaatakowałeś
funkcjonariusza. Pójdziesz do mamra, to pewne.

Szarpiąc się bezskutecznie - trzymało go już trzech - Paul popatrzył na drugą stronę ulicy i poczuł, że go aż ściska w żołądku. Michael Radcliffe zniknął.
Kamera również.
A jednak nie poszedł do więzienia. Wręcz przeciwnie, nie wiadomo jak ani dlaczego, wypuszczono go po trzech godzinach. Z magistrackiego sądu poszedł do Chelsea do domu, którego okna wychodziły na Tamizę przy Cheyne Walk. Julie odpoczywała na łóżku. Philippa, ich pomoc domowa, zajmowała się dziećmi, Josephem Shadem Crownem, zwanym Shad, który miał sześć lat, oraz trzyletnią Elizabeth Juliette, nazywaną Betsy.
Paul siedział przy łóżku, a Julie drzemała. Potem otworzyła oczy; poznała go.
-	Musisz uważać mnie za skończoną idiotkę.
Paul pochylił się, żeby ją pocałować w policzek, na którym nie było już krwi.
-	Uważam, że jesteś wyjątkowo odważną kobietą, która zadała się
z innymi kobietami, mającymi skłonności do popełniania głupstw dla
szlachetnych celów. - Pocałował ją w usta, przeciągle i słodko; uścisnął
jej rękę. - Śpij teraz.
Julie wymamrotała coś na potwierdzenie jego słów i wtuliła policzek w poduszkę.
Następnego ranka Paul wciąż jeszcze nie rozumiał, dlaczego tak szybko go zwolniono; został wezwany ze swojego biura przy Cecil Co-urt do apartamentów właściciela na najwyższym piętrze „Light" przy Fleet Street. Sekretarz o wyglądzie mumii wprowadził go do ociekającej bogactwem groty, w której Lord Yorke załatwiał interesy.
Właściciel był niskim, krągłym człowieczkiem, łysym jak kolano. Michael Radcliffe, ożeniony z jedyną córką jego lordowskiej mości, powiedział kiedyś, że ma on oczy jak spłoszona żaba a usposobienie przypartej do muru kobry. Jego lordowska mość nie bardzo dawał się lubić, ale płacił dobrze i opiekował się swoimi podwładnymi z gorliwością nawróconego Scroog'a. Urodził się jako Otto Hartstein, dziecko

dublińskiego handlarza szmatami i kośćmi; pierwszą prowincjonalną gazetę kupił w wieku dwudziestu dwóch lat i rozbudował ją w wydawnicze imperium.
-	No, młody człowieku? - powiedział, niknąc w wielkim, wyściełanym fotelu-tronie, stojącym za jego biurkiem. - Co masz do powiedzenia na swoją obronę?
-	Zrobiłem to, co zrobiłby każdy mąż, którego żona została brutalnie zaatakowana.
-	Ale ją zaatakował policjant na służbie.
-	Pochodzę z Ameryki, milordzie. Nikt nie stoi ponad prawem. Czy tutaj jest inaczej?
Z ochrypłym prychnięciem, które zastępowało śmiech, Lord Yor-ke klepnął w poręcz fotela.
-	Uratował cię mąż Cecily. - Michael zawsze był „mężem Cecily" i nieodmiennie wypowiadane to było z niesmakiem, z jakim mógłby ktoś odnosić się do trolla mieszkającego pod mostem.
-	Zanim się taśma skończyła, uchwyciłeś ten moment, kiedy policjant kopał twoją żonę w jak najbardziej barbarzyński sposób. A skoro już o tym mówimy, jak ona się czuje?
-	Dobrze. Bardziej była potłuczona i przestraszona, niż cokolwiek innego.
-	Cieszę się, że to słyszę. Jak mówiłem, mąż Cecily zataszczył twój aparat w bezpieczne miejsce, zanim gliniarze zdążyli go roztrzaskać. Potem zadzwonił do mnie. Ja z kolei zadzwoniłem do dwóch osób w Whitehall, a one nie miały życzenia, by tego rodzaju zachowanie policji było rozpowszechniane. Oczywiście zniszczyliśmy już ten gorszący fragment - Paul powstrzymał się od zaprotestowania, i tak miał szczęście - ale to będzie nasza tajemnica. Możesz się uważać za szczęściarza.
-	Zgadzam się z panem. I dziękuję.
-	Pozdrów ode mnie serdecznie swoją śliczną żonę i usilnie nakłaniaj ją, by była nieco bardziej ostrożna. Tobie również to zalecam. Jesteś cennym pracownikiem, Paul. Staraj się nie wpadać w tarapaty. Nie rób sobie wrogów z ludzi władzy, ani tutaj, ani nigdzie indziej.
-	Jeżeli tak będę postępował, nie nakręcę dobrych filmów.
Lord Yorke powiedział grymaśnie:
-	Dylemat reportera. Cholernie niekiedy denerwujący. Do widze
nia.

4. Zmartwienia Ilsy
Zimny, grudniowy deszcz rozlał się w istne jezioro na Wells Street. Nicky Speers ostrożnie prowadził bordowy kabriolet benz, obawiając się, że zalany wodą silnik mógłby zgasnąć. Udało mu się zaparkować przy krawężniku przed restauracją Heildelberg; wysiadł z artretyczną powolnością. Nicky był angielskim szoferem rodziny, lojalnym ale już podstarzałym. Utykając obszedł z parasolem samochód i odprowadził najpierw Fritzi, a potem Ilsę do bogato zdobionego wejścia.
-	Będę stał tu dokładnie za godzinę i piętnaście minut, proszę pani.
-	Dziękuję ci, Nicky - powiedziała  Ilsa.
Pierwszą osobą, jaką zobaczyły w foyer, był Rudolf, maitre d'hotel. Był jednym z niewielu ludzi, do których Ilsa czuła żywą antypatię. Powodem były wyniosłość tego człowieka i jego złe maniery, bardziej zdaniem Ilsy odpowiednie dla pruskiego pułkownika najgorszego rodzaju. Rudolph, który rozmawiał przez zawieszony na ścianie telefon, nie raczył ich zauważyć.
-	Będziemy się pana spodziewali, Herr Kloster, vielen Dank. -Z trzaskiem zawiesił słuchawkę na haczyku i natychmiast pochylił swoją wygoloną głowę nad księgą rezerwacji, wielką niczym Biblia na ołtarzu. Pisał, a Ilsa tymczasem postukiwała bucikiem o podłogę. Żona generała Crowna była kobietą, której nie wolno lekceważyć.
-	Rudolfie. Czy możemy dostać stolik na dwie osoby? Nie miałam czasu, żeby zadzwonić wcześniej.
-	Wykluczone, jesteśmy kompletnie... - podniósł wzrok. - Och. Gnädige Fraul Najpokorniej przepraszam! Oczywiście, że dla pani mamy miejsce. Kim jest ta młoda dama?
-	Nasza córka, Fritzi.
-	Ach, oczywiście. Tak bardzo urosła! Proszę za mną.
Wcisnął sobie dwa olbrzymie menu pod pachę, okręcił się na pięcie i odmaszerował krokiem podejrzanie przypominającym krok defiladowy. Fritzi uniosła spódnicę i zaczęła go przedrzeźniać, ale Ilsa szepnęła: - Nie bądź niegrzeczna. - Córka złożyła dłonie i przybrała ponurą minę skruszonej grzesznicy. Ilsa nie zdołała powstrzymać się od uśmiechu.
Rudolf usadził je, nie zdając sobie sprawy z tego, co działo się za jego plecami.

-	Za momencik zajmie się paniami Boris, meine liebe Damen. -
I złożywszy im obłudnie uniżony ukłon, odmaszerował. Fritzi zdjęła
kapelusz, wstążka na nim mokra była od deszczu.
Ilsa Crown osiągnąwszy dojrzały wiek zrobiła się kobietą tęgą, władczą, o silnych, a przecież kobiecych rysach, które gazetowi autorzy uwielbiają nazywać „przystojnymi". Miała pięćdziesiąt dziewięć lat. W jej srebrzystosiwych włosach, które czesała w wysoki kok a la pom-padour, nie było widać ani śladu ich pierwotnego, rudawobrązowego koloru. Zawsze ubierała się elegancko i kosztownie, dzisiaj miała na sobie białą bluzkę z dużą kokardą, a na to zielony, szyty na miarę kostium, którego obrąbek dotykał bucików. Chociaż wciąż jeszcze powszechnie nosiło się długie spódnice z falbanką ochronną, jej zdaniem zbierały one tylko brud i błoto z ulic. Ścierpieć nie mogła mężczyzn, którzy wyśmiewali krótsze spódnice oraz kobiety, które w nich chodziły. Jak mogli być tacy głupi, zwłaszcza w taki deszczowy dzień?
Zsunęła z rąk długie, fiołkoworóżowe rękawiczki, nadal jeszcze rozbawiona.
-	Takie z ciebie niekiedy niedobre dziecko, liebchen. Kilka innych osób śmiało się, kiedy przedrzeźniałaś Rudolpha. Muszą go dobrze znać.
-	No cóż - powiedziała Fritzi i beztrosko wzruszyła ramionami. -Taki tchórzliwy despota zasługuje na wszystko, co go spotyka. Rudolf dał mi kiedyś po głowie.
-	Czy tak? Kiedy?
-	Jak byłam malutka. Byłam tu z tobą i z papą. Obydwoje rozmawialiście z rodziną Leiterów. Rudolf przechodził obok i zasyczał jak wąż: nie wolno podwijać pod siebie nogi i siedzieć na niej! Nie pamiętam, co powiedziałam, ale zrobił mi tak. - Pstryknęła środkowym palcem o kciuk.
Ilsa, chociaż była spięta, roześmiała się. Przyprowadziła córkę do restauracji z poważnymi zamiarami. Wiedziała, że Fritzi jest nieszczęśliwa. Nie był to żaden przebłysk intuicji; wiedziała o tym od miesięcy. Kiedy Fritzi była zadowolona, nie nosiło jej tak. Rzadko marszczyła czoło, a jej brązowe oczy lśniły; wszyscy poddawali się jej beztroskiemu urokowi. Fritzi, to pewne, nie była może pięknością, ale miała w sobie promienną urodę zrodzoną z dobrego humoru, szybkiej orientacji i wewnętrznej delikatności, którą ludzie szybko wyczuwali. Ku żalowi Ilsa
 żaden odpowiedni młody człowiek nie odkrył jeszcze tych jej walorów. A przynajmniej ona o nikim takim nie wiedziała.
-	Przyznam, że przez całe rano czułam się jak zamknięty w klatce

tygrys - powiedziała Fritzi otwierając swoje menu. - Tak się ucieszyłam, że przyszło ci na myśl, by pojechać do miasta na mały lunch.
-	Też coś, żaden mały lunch, to dobre dla ptaszków. Zjemy sobie
prawdziwy Mittagessen. W końcu to jest niemiecki lokal.
Niemiecki aż do przesady, nie brakowało w nim nawet wędrującego po sali akordeonisty w skórzanych spodniach i tyrolskim kapeluszu, świeżych kwiatów na nieskazitelnych, białych obrusach, ustawionych na masywnych półkach wysokich na stopę kufli do piwa i nadmiaru zegarów z kukułkami, które ćwierkały i dzwoniły z irytującą regularnością.
Ilsa przeglądała menu przez bifokale bez oprawki, połączone łańcuszkiem ze złotym etui od kompletu, przypiętym do potężnego łona. -Wiele tu wspaniałych dań specjalnych, liebchen. Naprawdę mam nadzieję, że zjesz coś konkretnego. Nie chciałabym cię urazić, ale jesteś za chuda.
Fritzi wykrzywiła się.
-	Masz na myśli za mały obwód w piersiach.
-Ach. Jakże zuchwałym językiem mówi się w dzisiejszych czasach.
-	To nowy wiek, mamo. Nie ma nic złego w słowach takich jak noga czy pierś.
-	No cóż, jestem innego zdania i osobiście nie rozumiem tego tak zwanego nowego wieku. No więc, co będziemy jadły? Dobra jest wątróbka z kluseczkami. - Ilsa kiwnęła głową w kierunku kilku ryb, które ponuro czekały na swój los w podświetlonym akwarium. - A także karpie.
-	Uwierz mi, mamo, odżywiam się właściwie. Niekiedy opycham się jak koń. Tylko nigdy nie tyję tam, gdzie trzeba.
Ilsa pochyliła się do przodu i poklepała Fritzi po ręce.
-	Ostatnio zobaczyłam u Fieldsa coś, co może się okazać pomoc
ne. Nadchodzi Boże Narodzenie.
Ucieszyła się, kiedy Fritzi zamówiła porządny posiłek, składający się z kotleta, ziemniaków i fasolki szparagowej. Dla siebie Ilsa wybrała karpia, poprzedzonego rosołkiem z makaronem. Poprosiła też o butelkę liebfraumilch. Uniosła do góry pierwszy kieliszek słodkiego wina, stuknęła się z Fritzi. - Prosit. - Złocistociepłe wino spłynęło jej do gardła i złagodziło nieco napięcie. Martwiła się o przyszłość Fritzi w zawodzie, który nie tylko nie dawał zabezpieczenia finansowego, ale nawet nie cieszył się szacunkiem. W odróżnieniu od innych niemieckich rodziców ani Ilsa, ani jej mąż nie byli w stanie kierować życiem Fritzi. Ilsa martwiła się jednak tak bardzo, że postanowiła spróbować. Zanim zdążyła to zrobić, Fritzi zapytała:
-	Czy miałaś jakieś wiadomości od Paula?

-	Nie, tylko od Julie. Znasz Paula, zawsze pędzi gdzieś z tą swoją kamerą. Julie pisze, że bierze udział w marszach i demonstracjach organizacji pani Pankhurst. - Mina Ilsa świadczyła o jej braku entuzjazmu dla bojowych, brytyjskich sufrażystek. - Szczyci się tym, że jest jedną z tych Nowych Kobiet, jak je nazywają. Mam nadzieję, że nie naraża się na niebezpieczeństwo. Podziwiam ją za jej idealizm, ale ma przecież obowiązki wobec męża i dzieci.
-	Julie to cudowna, dzielna kobieta. Strasznie się cieszę, że Paul jest taki z nią szczęśliwy. Po prostu go ubóstwiam.
W słowach Fritzi dała się słyszeć żałosna nuta. Kiedy Paul wróci! z Berlina, żeby zamieszkać ze swoją rodziną, Fritzi, która miała wtedy trzynaście lat, wyznała lisie, że rozpaczliwie chce wyjść za niego za mąż. To na Ilsę spadł obowiązek poinformowania jej, że w porządnych i dobrych rodzinach małżeństwo najbliższych kuzynów nie wchodzi w rachubę.
Fritzi zamilkła. Ilsa wyciągnęła rękę i znowu ujęła jej dłoń.
-	Tak bardzo bym chciała, żeby ci było lepiej.
-	Mamo, jest wspaniale.
-	Nie, nie, nic jestem ślepa. Twoje dobre serce ściągnęło cię do domu, kiedy papa był chory, no i zostałaś. Ale wiem, że się nie możesz odnaleźć. Czy teatr amatorski już cię nic interesuje?
-	Prawdę mówiąc, nic.
-	Praca społeczna to również nie twój kawałek chleba.
-	To miło z twojej strony, że przedstawiłaś mnie ponownie Jane Addams. Wiem, że jako przyjaciółka jest wspaniała i że Hull House pomaga bardzo wielu ludziom. Ale te wszystkie kobiety - twoje przyjaciółki, które na ochotnika zgłosiły się razem z tobą - one nie są w moim wieku. Ustatkowały się, mają inne zainteresowania.
-	Są stare, jak i ja - powiedziała Ilsa dosadnie, nie rozczulając się nad sobą. - Rozumiem.
Kelner przyniósł zupę Ilsa i koszyczek z żytnim i ciemnym pieczywem. Fritzi smarowała masłem kromkę pumpernikla, a jej matka w tym czasie mówiła:
-	Tyle rzeczy przyszło mi na myśl, które bym ci mogła zasugero
wać, niektóre są dosyć niezwykłe. Na przykład lekcje gotowania u fran
cuskiego szefa kuchni.
Fritzi rozchichotała się.
-	Wiem, że jeśli chodzi o sztukę prowadzenia domu, to straszny ze
mnie nieudacznik. Nie umiałabym ugotować nawet misjonarza, gdy
bym była kanibalem.

Ilsa pociągnęła jeszcze łyk wina i podjęła życiową decyzję.
-	Jest coś, czego życzyłby sobie twój papa, wiesz. Żebyś się ustat
kowała. Tęskni już za zięciem, za wnukami.
Znowu milczenie. Fritzi zamarła z palcami na nóżce kieliszka. Ilsa nigdy dotąd nie wtrącała się w romantyczne związki swojej córki. Z listów wiedziała, że kiedy trupa Mortmaina grała przez dwa tygodnie w Savannah, Fritzi zakochała się do szaleństwa w młodziutkim chłopcu z Georgii. Jemu się chyba również podobała, ale tylko tyle. Chłopiec pochodził ze starej rodziny - był arystokratą, dla Ilsa oznaczało to snoba. Przez kilka następnych miesięcy listy Fritzi były smutne.
Dosyć to znana historia, myślała Ilsa. Zdarza się, że kiedy dziewczyna straci tego jednego jedynego, nie pocieszy się już nigdy. Nigdy nie zdoła znaleźć kogoś, kto by chociaż umywał się do tej pierwszej miłości, więc więdnie w staropanieństwie. Ilsa znała co najmniej cztery panie w średnim wieku, które spotkało to nieszczęście. Ludzie mówili, że były „zawiedzione w miłości". Jedną z nich była ukochana przyjaciółka Ilsa, Jane Addams, która prowadziła dom opieki społecznej.
Ilsa umarłaby chyba ze smutku, gdyby Fritzi miała spędzać życie sama. A przecież nie znała żadnego sposobu, żeby ocalić córkę. Tylko Fritzi mogła to zrobić, Fritzi i jakiś mężczyzna, który nie miał jeszcze nazwiska, tożsamości, który w rzeczywistości istniał tylko jako cień w pełnej nadziei wyobraźni matki.
W końcu Fritzi odezwała się.
-	Mamo, to się chyba nigdy nie stanie.
-	Dlaczego nie? Liebchen, z ciebie jest prawdziwy skarb. Czy nastawiłaś się zdecydowanie przeciw małżeństwu?
-	Nie, ale wiem, czym jestem. Jestem aktorką. Jestem stworzona na aktorkę i niewiele więcej. Kocham grać. I to dlatego... - Nagle rozkwitłe na jej policzkach rumieńce kazały się lisie przygotować na coś złowieszczego.
-	Dlatego po Nowym Roku postanowiłam udać się do Nowego Jorku.
-	Nie mogę w to uwierzyć. Przeprowadziłabyś się w takie okropne miejsce?
Fritzi ujęła matkę za rękę i mówiła z powagą.
-	Jesteś inteligentną, kulturalną kobietą, mamo. Doskonale wiesz,
że teatr, prawdziwy teatr, istnieje tylko w Nowym Jorku. Nie chcę spę
dzić życia na podróżach i grać po miasteczkach od Florydy do Teksasu
albo w salkach parafialnych w Chicago. Jeżeli podejmę tę próbę i nie
uda się, trudno. Ale muszę zaryzykować.

Teraz z kolei zamilkła  Ilsa, w głowie jej huczało od myśli. Nie wątpiła, że córka potrafi zadbać o siebie nawet w tak grzesznym i występnym miejscu jak Nowy Jork. Przerażała ją myśl o jeszcze jednej osobie, którą trzeba uwzględnić w tym równaniu:
-	Czy powiedziałaś już papie o swojej decyzji?
-	Nie, ale zrobię to niedługo.
-	Wiesz, że może źle zareagować.
-	Chciałaś powiedzieć jak dyktator? Mamo, nie mogę zmieniać życia ze strachu przed sprzeczką.
-	Nie proszę cię, żebyś to zrobiła. Przemyśl sprawę, to wszystko. Przemyśl ją bardzo starannie. - Jej głos się załamał i Fritzi zamrugała oczami;  Ilsa zdradziła się ze swym przerażeniem. - Kto wie, może zmienisz zdanie.
Fritzi nie odpowiedziała i skupiła się na jedzeniu. Ponownie zapadło milczenie i Ilsa przyłapała się na tym, że ogarnia ją poczucie niepewności i desperacji.
5. Marzenia o szybkości
Jakiś kolejarz wyrzucił Carla z jadącego na południc pociągu towarowego w Maryland, o kilka mil na północ od Baltimore, na stacji, gdzie lokomotywy zaopatrywały się w węgiel. Carl ruszył na południc, kiedy pierwszy śnieg pobielił Hudson Valley. Szuka! łagodniejszej pogody i znalazł ją w Maryland, chociaż i tu słońce zachodziło wcześnie, rzucając długie, smutne cienie.
Przeszedł kilka mil polnymi drogami, w brzuchu burczało mu coraz głośniej. Zatrzymał się przy wiejskiej gospodzie, rozłożystym budynku z pruskiego muru, z dziedzińcem z ubitej ziemi, na którym przed laty musiały parkować powozy. Przy drzwiach zwrócił uwagę na wiadra z popiołem i ciężką szuflę, oto dowód, że i w Maryland może niekiedy padać śnieg.
Gospoda była zadymiona i ciepła. Przy barze zamówił sobie pieczeń wieprzową i kufel piwa, płacąc za to ostatnimi czterdziestoma centami. Dwóch mężczyzn w dwurzędowych marynarkach opierało się o poręcz baru i zastanawiało, jaki będzie wynik zbliżającego się procesu Harry'ego Thawa oskarżonego o morderstwo. Thaw, będący osobą z towarzystwa i mający liczne koneksje, zamordował architekta Stan-

lorda White'a w teatrze przy Madison Square Garden. Whilc flirtował z żoną Thawa, która dawniej była szansonistką. Przy stoliku w rogu sali czterech innych mężczyzn grało w karty.
Carl podszedł do mniejszego stolika, wysunął krzesło i usiadł ciężko, nie zastanawiając się nad kruchością mebla. Stare drewno hałaśliwie zaskrzypiało w proteście. Stojący za barem olbrzymi jak wieloryb właściciel obrzucił Carla bacznym spojrzeniem. Carl zerwał się i uważnie obejrzał krzesło.
-	Nic się nie złamało.
-	Masz pan szczęście. Meble nie są tanie.
Podano mu jedzenie i picie. Najbardziej hałaśliwy z karciarzy, chudy mężczyzna o plamistym nosie, nie przestawał tyranizować pozostałych. W końcu jeden ze starszych graczy złożył trzymane karty i rzucił je na stół.
-	Dość mam tej twojej gadaniny, Innis. Zagramy znowu, jak wy
trzeźwiejesz.
Innis podniósł się chwiejnie na nogi, przewracając krzesło.
-	Hej, ty, skurczysynu jeden, nie możesz odejść. Wygrywasz.
-	Odchodzę, Innis. I to w tej chwili. - Starszy mężczyzna obrzucił Innisa twardym spojrzeniem. Carl zbierał sos kawałkiem owsianego chleba; zauważył, że starszy mężczyzna przerasta Innisa o głowę. Innis nie rzucił mu wyzwania. Starszy mężczyzna wyszedł.
Carl nie opuścił w porę głowy i Innis zauważył jego spojrzenie.
-	Grasz pan w karty?
Carlowi nie podobał się Innis i najprawdopodobniej było to po nim widać, kiedy odpowiadał: -Nie.
-	Chodź pan, siadaj z nami na parę rozdań. Zwykły poker z docią
ganiem.
-	Nie mam pieniędzy. I chciałbym skończyć kolację. Innis zamrugał, w oczach zapłonęło mu złe światełko.
-	Dobrych manier też pan nie masz. Drugi z graczy pociągnął go za rękę.
-	Na litość boską, siadajże, musi ci to kiedyś przejść. Innis strząsnął jego rękę.
-	Nie znam tego ważniaka i nie podoba mi się jak gada. - Chwiej
nie podszedł do Carla i uderzył go pięścią w ramię. - A teraz co masz
pan do powiedzenia?
Carl nie był żadnym bohaterem z powieści groszowej w rodzaju Nicka Cartera czy Franka Merriwella, ale ojciec nauczył go nie ustępo-

wać awanturnikom, ponieważ na ogół, kiedy im się człowiek postawił, lo uciekali z podkulonym pod siebie ogonem.
-	Powiem, żebyś pan tego nie powtarzał.
Innis zachichotał złośliwie. Lekko uderzył Carla w twarz.
-	Tego?
Carl poczuł skurcz w żołądku, odepchnął krzesło do tyłu. Właściciel wypadł zza baru.
-	Idźcie na dwór, na dwór. Żebyście mi tu czegoś nie zniszczyli. Carl rozłożył ręce w ostatnim geście dobrej woli.
-	Nie ma powodu, żebyśmy...
Innis zdzielił go pięścią w szczękę. Carl poleciał do tyłu, odbił się od ściany. Kretyński, durny awanturnik, pomyślał, kiedy Innis zataczał się w jego stronę. Zanim tamten zdążył go jeszcze raz uderzyć, chwycił chudzielca oboma rękami za koszulę. Szarpnął nim w bok. Właściciel gospody podskoczył do drzwi i przytrzymał je, żeby się nie zamknęły, kiedy Innis przez nie przelatywał i lądował na tyłku. Carl wyszedł za nim.
-Zapomnijmy o tym. Nie ma się o co kłócić. Idź pan gdzieś i oprzytomniej.
Innis dźwignął się na czworaki, ocierając usta mankietem. Przez moment Carlowi zdawało się, że wszystko załatwione; oszukał go obleśnie przymilny uśmiech przeciwnika.
-	No, cóż - zaczął Innis podnosząc się na kolana. Zbyt późno Carl uświadomił sobie jego zamiary. Prawa dłoń Innisa zacisnęła się na kostce Carla, który rozciągnął się na ziemi. Innis zerwał się, dwa razy kopnął leżącego w żebra i chwycił za rękojeść łopaty.
-	A teraz - wysapał, kiedy Carl, któremu szumiało w głowie, niepewnie zbierał się na nogi. - Teraz zobaczysz, ty obrotny w pysku sukinsynu.
Carl kantem prawej dłoni rąbnął w zgięty łokieć Innisa od wewnątrz. Chwyt przeciwnika na rękojeści rozluźnił się, Carl wyrwał mu łopatę. Nagle Innis wyciągnął z bocznej kieszeni składany nóż, taki sam jak Carla, i otworzył. Carl cofnął się o krok. Innis okręcił się i zadał cios nożem. Carl machnął łopatą jak kijem baseballowym.
W ostatniej sekundzie przyhamował, żeby nie zabić tamtego. Mimo to łopata wydała metaliczny brzęk. Innis przewrócił się, krew mu leciała z lewego ucha. Przekręcił się na brzuch, westchnął i stracił przytomność.
Właściciel i gracze stanęli półkolem dookoła Innisa, a Carl sapał i pocierał ramię, chyba naciągnął sobie jakiś mięsień. Właściciel wylał

wiadro wody na leżącego. Innis oblizał wodę z warg i kontynuował drzemkę.
-	Wściekły był od tygodnia jak szerszeń - zauważył właściciel. -Najpierw go wywalili z roboty na torze, potem jego stara zamknęła mu drzwi przed nosem. Przez cały ten czas szukał zwady. Na pana miejscu nie zatrzymywałbym się tu, żeby czekać, aż się obudzi. Ruszyłbym w drogę.
-	Pewno, przyzwyczaiłem się już do tego - powiedział Carl z osobliwym uśmieszkiem. - Potrzebuję roboty, może mógłbym zająć jego miejsce. Gdzie jest ten tor?
-	Baltimore Downs. Na północnym skraju miasta.
-	Uprzejmie dziękuję. - Carl odwrócił się i kulejąc opuścił dziedziniec gospody.
Noc spędził pod ławką w parku w jakiejś niewielkiej wiosce, na przemian drzemiąc i szczękając zębami. Wiatr wiał z północnego zachodu i pachniało zimą. Rano odszukał tor wyścigowy na Baltimore Downs. Tor był zaplanowany z rozmachem: długi na milę, z wielką, okrytą flagami trybuną, piętrowym klubem, rozbudowanymi stajniami i padokiem. Jakiś stajenny, który przeprowadzał klaczkę, pokazał mu, gdzie jest biuro, a tam człowiek nazwiskiem Reeves nie przeciągał rozmowy:
-	Chcesz robotę po Innisie? On czyścił stajnie, pomagał stajennym, robił wszystko, co jeszcze trzeba było zrobić. Odpowiada?
-	Odpowiada mi możliwość jedzenia od czasu do czasu - powiedział Carl.
Reevesowi się to spodobało.
-	Poznałeś Innisa?
Carl dotknął siniejącego śladu na brodzie.
-	Niestety, tak.
-	Kto wygrał?
-Ja.
To się Reevesowi spodobało jeszcze bardziej.
-	No, w stajniach jest czysto i ciepło. Możesz spać w pustym boksie, dopóki nie znajdziesz sobie jakiegoś pensjonatu. Zacznij jutro od rana. Punktualnie o szóstej. - Kiedy Carl dziękował Reevesowi, doszedł do jego uszu głęboki warkot motoru.
-	Brzmi to jak auto benzynowe.
-	No. Przekonałem się, że kiedy konie nie biegają, tłumek miłośników sportu gotów pojawić się na wyścigach automobili. Kierowcy też dobrze znają nasz tor. Widziałeś kiedyś wyścigi?
-	
-	Widziałem pierwszy wyścig, jaki się odbył w tym kraju. W Dzień Dziękczynienia, 1895, w Chicago.
-	Ten słynny wyścig w śniegu - powiedział Reeves potakując.
-	Pięćdziesiąt cztery i trzy dziesiąte mili. Bracia Duryea wygrali go na swoim Numerze 5 w dziesięć godzin i dwadzieścia trzy minuty. Automobil prowadził Frank Duryea, tyle że wtedy nazywali je powozami motorowymi.
Od tamtego zimowego dnia, kiedy jako chłopiec przyglądał się szeroko otwartymi oczami, jak powozy bez koni suną i ślizgają się po Michigan Avenue, Carl zakochał się - chociaż bez wzajemności - w samochodach. W Nowym Jorku widział ich dziesiątki. Obojętne, czy wyposażone były w syczące kotły, brzęczące akumulatory czy krztuszące się silniki benzynowe. Wszystkie go podniecały. To były maszyny, a on kochał maszyny. Automobile przestały już być przedmiotem żartów, jak to było na początku; teraz stały się symbolem potęgi i bogactwa -jeżdżące, parskające, dymiące cuda nowego wieku.
A przecież nie wszyscy podzielali to uczucie. Doktor Wilson z Princeton oznajmił publicznie, że są to frywolne i ostentacyjne zabawki dla bogaczy, przyczyniające się do nasilania niepokojów, socjalizmu i anarchii wśród biednych. Już samo to wystarczy za dowód, że Wilson to stary, nadęty nudziarz.
Oczywiście daleko jeszcze do tego, żeby automobile były niezawodne. Całkiem często można było zobaczyć, jak któryś z nich tkwi zepsuty przy drodze, zamiast po niej jechać. Wędrując po wiejskim trakcie w Ohio Carl trafił na żółciutkiego stanleya, który zabuksował się w błotnistym rowie. Jakiś farmer podczepił swój zaprzęg mułów do ramy i mozolił się, żeby auto wyciągnąć. Carl na ochotnika zaproponował, że popcha tylne koło. Farmer pogonił niechętne muły; brązowa maź wyfrunęła spod opon. Stanley powrócił na drogę, a pod błotnistą maską na twarzy Carla malował się szeroki uśmiech.
Często wyobrażał sobie, że siedzi za kierownicą automobilu i pędzi przed siebie. Od Indianapolis, gdzie przepracował na początku tego roku trzy miesiące, marzenie już go nie opuszczało. Od dzieciństwa noga jego nie postała w prawdziwym teatrze, ale wtedy kupił sobie bilet na jaskółkę na musical zatytułowany Puchar Vanderbilta. Napisano go na cześć wielkiego wyścigu szosowego na Long Island, który zapoczątkował w 1904 roku należący do najlepszego towarzystwa William K. Vanderbilt. Trupa jeździła z dość nietypową jak na Broadway gwiazdą, z kierowcą wyścigowym, Barneyem Oldfieldem.
Oldfield brał kiedyś udział w wyścigach rowerowych i pierwszy raz

usiadł za kierownicą automobilu w 1903 roku. Jechał dużym 999 Hen-ry'ego Forda, a faworytem i jego rywalem był Bullet, własność wytwórcy aut, Alcxandra Wintona z Cleveland. 999 wygrał.
Z Barneya Oldfielda aktor był nie najlepszy, ale w punkcie kulminacyjnym drugiego aktu grał przekonywająco. Dwa samochody wyścigowe, Peerless Blue Streak oraz Peerless Green Dragon Barneya ścigały się bok w bok na taśmociągach, a w tle przelatywały malowane krajobrazy. Samochody pluły dymem, iskrami i błękitnym płomieniem spalin w przerażająco realistyczny sposób. Barney miał na sobie swój znany, ciemnozielony kombinezon samochodowy, zielony, skórzany hełm i gogle. Aktorzy ponaglali go okrzykami. Oczywiście wygrywał. Był niekoronowanym królem szybkiej jazdy i nie za to mu płacono po dwa tysiące na miesiąc, żeby przegrywał.
Carl po raz pierwszy zobaczył wtedy Barneya Oldfielda, który był u szczytu swojej sławy. Wtedy też po raz pierwszy i jedyny zrozumiał, co jego siostra miała na myśli, kiedy mówiła o magii teatru. Przejęty był tym spektaklem do głębi.
Rozgorączkowanie Carla wzrosło, kiedy Reeves powiedział:
-	Dwóch ludzi w fiacie ćwiczy okrążenia do wyścigu na sto mil,
który ma się odbyć pod koniec tygodnia. Idź sobie popatrzeć.
Wybiegł w blade, zimowe słońce, przemknął pomiędzy stajniami do toru, gdzie w chmurze brązowawego kurzu porykiwały silniki. Stanął na niższej barierze, kurz osiadał mu na włosach i ramionach, a automobil pędził w kierunku zakrętu. Przypominał połówkę puszki do konserw osadzoną na ramie z niechronionymi niczym kołami. Kierownica była po prawej, jak we wszystkich autach. Szofer i mechanik przycupnęli na składanych siedzeniach, połykając kurz i wiatr. Każdy z nich nosił gogle i wymyślne rękawice. Carl marzył, żeby siedzieć za kółkiem.
Na przeciwległej prostej fiat nabrał szybkości. Carlowi szczęka opadła.
-	Mój Boże, oni robią chyba ze czterdzieści albo i pięćdziesiąt.
Przywarł do bariery patrząc jak samochód poślizgiem bierze zakręt i zostawia za sobą wielki, koguci ogon kurzu. Przyglądał się im niemal przez całą godzinę. Później powiedział do Reevesa:
-	Muszę się nauczyć prowadzić. Nie wiem ani gdzie, ani jak, ale
nauczę się, może pan na to liczyć.

6. Filmy Paula
Szofer Nicky czekał z parasolem, kiedy Fritzi i jej matka wychodziły z restauracji Heidelberg. Po drodze do domu Fritzi niewiele mówiła, matkę zaś najwyraźniej jej decyzja wyprowadziła z równowagi.
Rezydencja Crownów przy South Michigan był to olbrzymi, wiktoriański pałac z dwudziestoma sześcioma pokojami, dwa razy przebudowywany i będący nie przemijającym symbolem sukcesu, jaki jego właściciel odniósł w dziedzinie piwowarstwa. Do Joe Crowna należał cały odcinek pomiędzy ulicami Twentieth a Nincteenth; połowę parceli bliższą ulicy Nineteenth zajmował dobrze utrzymany ogród z sadzawką, w tej chwili pustą, ze schludnymi rabatami krzewów różanych, marmurowym posążkiem anioła, symbolizującego pokój, a wszystko to osłaniały od ulicy wysokie krzewy. W dziesięć minut po tym, jak Fritzi weszła do swojego pokoju, Ilsa wpadła do niej z listem.
- Liebchen, twoje prośby zostały wysłuchane! Widzisz, co przyszło w popołudniowej poczcie? Pauli nadał to w Gibraltarze sześć tygodni temu. Przysłał nawet zdjęcie.
Ilsa podała jej kodakowską odbitkę. Uśmiech rozświetlił twarz Fritzi, kiedy wpatrywała się w swego krzepkiego kuzyna, którego ktoś sfotografował razem z kamerą filmową i statywem na hotelowej werandzie. Paul jak zwykle trzymał w zębach cygaro. Jednym ramieniem obejmował statyw, drugim unosił do góry panamę, jakby w geście pozdrowienia. Kamizelkę miał porozpinaną, krawat mu się przekrzywił. Na kolanach białych spodni widniały ciemne plamy. To był cały on, nigdy nie dbał o to, jak wygląda, i nigdy nie lekceważył swojej pracy. Paul od czasu do czasu wysyłał zdjęcia do bliskich mu ludzi, ponieważ przez całe życie miał nawyk zbierania i rozsyłania pamiątek i souve-nirów.
Fritzi pospiesznie przebiegła wzrokiem list. Paul odwiedził Północną Afrykę, fotografował nomadów i egzotyczne miejsca w Maroku i na Saharze, a potem odwiedził Gibraltar, żeby sfilmować nowy okręt wojenny, HMS „Drcadnought", który pod parą wypływał na Morze Śródziemne.
To pierwszy okręt tego typu - 17000 ton, szybszy niż wszystkie inne pływające jednostki. Jego wielkie działa potrafią wystrzelić pocisk na odległość kilku mil. Mój przyjaciel Michael mówi, że już teraz zaczął się przez: niego w marynarce wyścig zbrojeń. Niestety, ci przeklęci Brytyjczycy nie

pozwalają mi go fotografować. Filmy z P. Afryki zostaną zmontowane i znajdą się w kinematografach przed grudniem. Planuję jeszcze jedną podróż do Stanów w przyszłym roku, z pewnością was odwiedzę. Na razie wiele serdeczności dla wszystkich.
~ Musimy dowiedzieć się, kto będzie pokazywał filmy American Luxograph - powiedziała z wielkim podnieceniem Ilsa. - Jestem pewna, że będziesz je chciała zobaczyć. Pójdziemy razem, zrobimy sobie wycieczkę.
Do jednego z tych okropnych kinematografów po pięć centów? O bogowie. Ale Fritzi nie potrafiła odmówić tęgiej, siwiejącej kobiecie, którą serdecznie kochała. Westchnęła sobie cichutko gdzieś w środku i powiedziała:
- To będzie cudowne.
* * *
Na prośbę Ilsa generał zasięgnął informacji. Pewien brygadzista w jego fabryce znał pewnego przedsiębiorczego Żyda z Oshkosh, który wziął się akurat za interesy filmowe. Nazywał się on Carl Laemmle. Rozprowadzał filmy i prowadził pięciocentowy kinematograf na North Milwaukee Avenue. Laemmle twierdził, że dobrym kinematografem, który pokazywał „aktualności" American Luxograph, był znajdujący się w centrum Bijou Dream na State w pobliżu Van Buren, ten sam lokal, na który Fritzi zwróciła uwagę podczas przejażdżki rowerowej.
Pewnego pochmurnego popołudnia kupiły sobie bilety. Fritzi rozejrzała się, musiała przyznać, że Bijou Dream prezentuje się lepiej niż kilka innych kinematografów, które zdarzyło jej się odwiedzić, gdy szukała filmów swojego kuzyna. W oknach tego przerobionego sklepu zawieszono zielone, aksamitne kotary. Projektor stał w końcu długiego, prostokątnego pokoju w okrytej zasłonami budce. Fritzi nie znała młodego operatora, który coś dłubał przy tej maszynie; młody człowiek z trupy teatralnej nie miał dyżuru. I dzięki niebu za to. Nigdy wcześniej nie kryła, co myśli o ruchomych obrazach.
Na sali zamiast drewnianych ławek stały krzesła, sto albo i więcej, nie jakaś zbieranina z rozmaitych drogerii, lodziarni i sklepów z używanymi rzeczami, tylko wszystkie jednakowe. Bijou Dream zatrudniał też pianistę, którego instrument ustawiono w pobliżu płóciennego ekranu, oraz lektora, dżentelmena w ciemnogranatowym fraku, który z po-

dium po drugiej stronie zapowiadał i objaśniał każdy materiał filmowy. Na obrazach pokazywanych w pięciocentowych kinematografach z reguły nie było żadnych objaśnień. Wiele filmów nie miało nawet tytułów.
Na pokaz o drugiej piętnaście przyszło około dwudziestu osób. Fritzi i jej matka zdecydowanie były najlepiej ubrane. Niektórzy z widzów z pewnością nie mieli w domach łazienek, bowiem po prostu śmierdzieli, panie wyczuwały też woń czosnku i taniego wina. Kiedy Fritzi mówiła, że filmy oglądają przede wszystkim nie mający praw obywatelskich imigranci, nie był to snobizm, tylko prawda. Zawdzięczały one swój sukces uniwersalnemu językowi pantomimy oraz powszechnej dostępności. Mieszkańcy slumsów mogli na piechotę dojść do kinematografu, oszczędzając na bilecie.
Na odgrodzonej liną przestrzeni tuż pod ekranem zgromadzono dzieci. Z pół tuzina hałaśliwych chłopców w łatanych porciętach i płóciennych czapkach poszturchiwało się i żartowało. Ilsa szepnęła:
-	Wagarowicze?
-	Albo spryciarze - powiedziała Fritzi.
Obie z Ilsą zastosowały się do wyświetlonej a skierowanej do dam prośby o zdjęcie kapeluszy: wielka dama na ekranie miała na głowie kapelusz z szerokim rondem, obładowany taką ilością owoców i dzikiego ptactwa, że starczyłaby ona za cały bankiet.
Profesor odszedł od pianina, żeby rozdzielić dwóch chłopaczków, którzy tarzali się w przejściu i okładali pięściami. Kiedy znaleźli się znowu na swoich miejscach, operator wyłączył lampy sufitowe w blaszanych osłonkach i pojawił się następny obraz z latarni magicznej.
Najnowszy
szlagier
T. B. HARMSA!
- Słowa i muzyka -HARRY POLAND
Przedstawia
FLAVIA FARREL
„Irlandzki słowik"
-	O, to przyjaciel Pauliego - powiedziała Ilsa, mając na myśli kom
pozytora.

W owalnych ramkach po hukach przezrocza pokazały się dwie twarze. „Irlandzki słowik" był kobietą o podpuchniętych oczach, która musiała być ładna, zanim się zestarzała i ciało jej zwiotczało. Mężczyzna w drugim owalu, Harry Poland, w 1891 roku przepłynął razem z Paulem Atlantyk jako pasażer czwartej klasy. Wyemigrował z Polski jako chłopiec, przyjął nowe nazwisko, trafił do świata muzyki i teraz odnosił sukcesy, pisząc popularne piosenki. Był młodym człowiekiem o pociągłej twarzy, szerokim uśmiechu i żywych oczach. Fotograf uchwycił go w chwili, kiedy właśnie unosił kapelusz z ciemnych, kręconych włosów; jego poza przypomniała Fritzi zdjęcie Paula. Paul z natury był beztroski, a ten kompozytor też tak wyglądał. Może dlatego się zaprzyjaźnili i widywali się w Nowym Jorku zawsze, kiedy tylko im czas na to pozwalał.
Pojawiło się przezrocze do pierwszej piosenki, ilustracja przedstawiała mężczyznę w goglach i młodą kobietę w wielkim kapeluszu z woalem; siedzieli w aucie. Słowa piosenki nakładały się na długą maskę samochodu. Profesor grał chwytliwą melodię.
TEN AU-TO-MOBILOWY NASTRÓJ UKRAD-KIEM OTACZA MNIE
Następne przezrocze: nad obejmującą się parą unoszą się wypchane gołąbki. Młodzi chuligani głośno drwili i udawali, że puszczają bąki.
TO BAR-DZO POCIA-GAJĄCY NASTRÓJ JAK RO-MAN-TYCZ-NY TO SIĘ WIE
- No i wsiąkłeś - wrzasnął jeden z chłopców.
Lektor zszedł ze swojego podium i skarcił winowajcę, pstrykając go palcem wskazującym, co niemiło przypomniało Fritzi Rudolfa.
Ilsa śpiewała z charakterystycznym akcentem. Fritzi złapała się na tym, że też śpiewa. Przyjaciel Paula układał zaraźliwe melodie.
Kiedy skończyły się przezrocza do tej piosenki, klekoczący odgłos z budki poinformował ich, że operator kręci korbą projektora. Nad widownię wystrzelił promień światła. Chłopcy klaskali i gwizdali, kiedy młoda dama z terierem na smyczy przechadzała się po zalanym słońcem parku. Obraz był przyćmiony, film porysowany i pełno było na nim irytujących, przypominających banieczki rozprysków światła. Lektor oznajmił:

-	Kundel Mary, komiczna nowość.
Trzyminutowa sekwencja zaczęła się od tego, że Mary niechcący puściła smycz, a potem z wielką, prostacką przesadą reagowała na ucieczkę swojego psa. Goniąc go zaangażowała policjanta, potem młodego dżentelmena, który jadł kanapkę na ławce w parku. Ten prymitywny film był tylko pretekstem, żeby trójka aktorów mogła biegać w kółko jak szalona, wpadając na drzewa i na siebie nawzajem.
-	Gigolo, pikantny import z Paryża.
Ten filmik ukazywał dandysa ze spiczastymi wąsami, starszą kobietę i młodą kelnerkę, którą dandys usiłował uszczypnąć. Dekoracje składały się ze stołu i krzesła, w tle wisiała płócienna kulisa, na której wymalowano restaurację. W połowie tej niemądrej historyjki ktoś wpadł od tyłu na płótno, które zaczęło falować. Aktorzy kontynuowali grę. Jak można było w ogóle coś takiego oglądać?
-	Najnowszy film American Luxograph.
-	Och, jest - powiedziała Ilsa i chwyciła Fritzi za rękę.
-	Teddy w Panamie.
Pierwsza „aktualność" Paula ukazywała prezydenta Roosevelta, który przeprowadzał inspekcję budowy kanału.
-	Egzotyczne widoki z Maroko. Dzikie plemię Berberów.
Mężczyźni w przypominających prześcieradła szatach i burnusach
sztywno paradowali przed kamerą, patrząc spode łba i wymachując bułatami. Potem nastąpiły wyścigi wielbłądów na pustyni.
-	Bazar w Marakcszu.
Chociaż bazar był słabo oświetlony a cienie gęste, uchwycone przez Paula nakryte markizami kramy i zawoalowane kobiety oglądające towary stanowiły kwintesencję tego miejsca. Znudzone urwisy tupały i gwizdały.
Szczękający projektor rzucił na ekran obraz hotelowej werandy, tej samej, na której sfotografowano Paula. Brytyjscy oficerowie w białych mundurach przechadzali się tam i z powrotem, wielu z nich było całkiem tłustych, a większość sprawiała wrażenie zarozumiałych. Od czasu do czasu jakaś pięknie odziana dama rozpraszała nieco nudę.
Obraz z niewyjaśnionych przyczyn drgnął - może w tym miejscu sklejono przerwany film? - i nastąpiła zmiana. Widzowie przez moment mogli zobaczyć olbrzymi okręt wojenny, który pod parą płynął gdzieś daleko w dole, poniżej kamery, która z kolei ustawiona była wysoko na skale. HMS „Dreadnought"? Obraz widać było tylko przez kilka sekund, potem czyjaś ręka zasłoniła obiektyw i na ekranie zrobiło

się pusto. Jeden z urwisów zagwizdał. Pojawił się nowy obraz: łopocząca na maszcie flaga brytyjska.
Piętnastominutowy pokaz zakończył jeszcze jeden nudny filmik z gonitwami.
-	Ekscytujące, nieprawdaż? - powiedziała Ilsa, kiedy wstały ze
swoich miejsc. Fritzi zgodziła się, że filmy Paula były niezwykłe i warto
ściowe, w przeciwieństwie do tanich dramacików i komedyjek.
Kiedy wyszły na zewnątrz, postawiła kołnierz. Pogoda pogorszyła się. Ciężkie, szare niebo wisiało nisko nad miastem. Powietrze pachniało śniegiem i pełne było sadzy, smrodu końskich odchodów, grzechotania i ryku jeżdżącej po estakadach kolejki, która zadzierzgnęła żelazną pętlę wokół centrum.
-	Pauli widział taki wielki kawał świata. Jakież on prowadzi podniecające życie - westchnęła Ilsa.
-	Powinien napisać o tym książkę - stwierdziła Fritzi. Przyszło jej to właśnie na myśl. Paul nie był pisarzem jak jego przyjaciel, dziennikarz i powieściopisarz Richard Harding Davis, ale był inteligentny i nie miała wątpliwości, że poradziłby sobie z tym.
Ilsa i Fritzi pochyliły się idąc pod wiatr i skierowały w stronę przystanku tramwajowego. Ilsa zwolniła Nicky'ego z obowiązku przyjeżdżania po nie. Od ulicznego sprzedawcy na rogu kupiła dwa pieczone słodkie ziemniaki, żeby miały się czym rozgrzać podczas oczekiwania na tramwaj.
-	Fritzi, czy ci ludzie w tych historyjkach... to aktorzy?
-	Może oni tak uważają. To, co robią, to nie jest prawdziwa gra, tylko staromodny kabotynizm. W stylu sprzed pięćdziesięciu lat. Nowoczesne aktorstwo jest skromniejsze. Intensywne, ale powściągliwe. W tym kraju jego pionierem był Edwin Booth.
-	Przypuszczam, że ludzie filmu muszą tak gestykulować i robić miny, żeby przekazać, o co im chodzi. Czy tam znalazłaby się jakaś okazja do gry dla ciebie?
-	Nie dla mnie, mamo. Nigdy nie będę miała nic wspólnego z tego typu rozrywką. Wolałabym wcale nie grać - odpowiedziała z emfazą Fritzi.
-	Zdawało mi się, że gra to gra - powiedziała Ilsa i lekko, z zakłopotaniem wzruszyła ramionami. - Zycie w dawnych czasach było o tyle prostsze.
-	
7. General i jego dzieci
Cadillac zapalił przy drugim obrocie korby. Byt to niezawodny, czterocylindrowy model 1906, który rozwijał moc 40KM. Czarny, z dobranymi pod kolor skórzanymi siedzeniami i sztywnym dachem zimowym zamontowanym na stale. Generał zapłacił za tę maszynę - nową - troszkę ponad 3700 dolarów, ta cena stawiała ją w klasie automobilów luksusowych. Nie było to jednak najkosztowniejsze z jego aut. Najdroższy był lśniący kabriolet welch za 5700 dolarów, który podczas niepogody stał w garażu.
Wsunął się za kierownicę po prawej stronie. Założył drogie gogle samochodowe, które przypominały jakąś maskaradową maskę, wykonaną ze skóry i wyposażoną w dwie soczewki frontowe i po jednej przy każdej skroni. Wyjechał przez bramę w kierunku wschodnim, na Lar-rabee Street, wyminął sznur wozów dostawczych załadowanych wysoko beczułkami z ciemnym, mocnym piwem, które warzyli specjalnie na Boże Narodzenie.
Sunął powoli wzdłuż zakorkowanych ulic Near North Side; zatrąbi! na simplexa, który niemalże wjechał w niego na skrzyżowaniu. Zaklął, kiedy błotniki ochlapał mu nawóz koński. Pogroził pięścią jakiemuś reo, który podjechał za blisko. Na wschodzie chmury niczym szare, granitowe płyty układały się na niebie warstwami. O przednią szybę zaczął bębnić deszcz ze śniegiem. Na szczęście pod samochodowym płaszczem z aksamitnym kołnierzem miał ciepłą, skórzaną podpinkę. Jego nastrój pasował do posępnego dnia.
Zanim wjechał do wielkiego garażu na cztery samochody usytuowanego na tylach swojej posesji, deszcz ze śniegiem zmienił się w śnieg. Zaparkował cadillaca przy swoim najlepszym aucie, pięknym, siedmioosobowym, kremowym kabriolecie wclchu. Jego cztery cylindry rozwijały moc 50KM. Lśniący mosiądz nadwozia oraz jaskrawo-czerwona tapicerka ze skórzaną plecionką aż raziły w oczy. Welch został wyprodukowany w Pontiac, Michigan, i był jednym z najlepszych na rynku pojazdów dla bogaczy. Joe od dawna już pożądał mercedesa z napędem łańcuchowym, ale one kosztowały ponad dwa razy tyle. Uważał, że 12000 dolarów za automobil to przesada.
W domu oddał samochodowy strój Leopoldowi, swojemu kamerdynerowi. Był to flegmatyczny mężczyzna w średnim wieku i nie działał mu na nerwy tak jak jego pedantyczny poprzednik, Manfred. Le-

opold pochodził z Bawarii, ale Joe nic dostrzegał w nim rozlazłości, która miała się ponoć kojarzyć z Niemcami z tamtego regionu.
W kuchni Ilsa i kucharka Trudi wyrabiały ciasto na stollen, tradycyjne o tej porze roku, posypywane cukrem i rodzynkami ciastka. Joe ucałował żonę, która roześmiała się zauważywszy plamę mąki na jego brodzie. Powiedział, że będzie gotów zjeść Abendessen, wieczorny posiłek, o ósmej.
- Będę w gabinecie przeglądał raporty dotyczące sprzedaży. Zadzwoń na mnie.
Joe był człowiekiem dobrze zorganizowanym i kierował domem za pomocą skomplikowanego systemu dzwonków i brzęczyków; jemu to odpowiadało, innych wyprowadzało z równowagi. Ilsa nacisnęła brzęczyk pięć po ósmej i Joe przeszedł do jadalni.
Wygląd rezydencji Crownów świadczył o tym, jaka jest to pora roku. Pod olbrzymim, elektrycznym żyrandolem w wysokim na dwa piętra holu stała dziewięciostopowa choinka. Pod nią ustawiono wykonaną z podziwu godną precyzją szopkę. Drzewko przystrojone było szklanymi kulami, emaliowanymi ozdobami, złotymi łańcuchami i nitkami srebrnej folii. Do gałązek poprzypinano dziesiątki białych świec. Miały zostać zapalone dopiero w wigilię; tak nakazywała niemiecka tradycja.
W jadalni na środku długiego stołu paliły się już w wieńcu adwentowym dwie świeczki. Na kredensie stał rzeźbiony Św. Mikołaj, wysoki na dwie stopy; długą brodę, mitrę i pastorał biskupi pomalowano na odpowiednie kolory.
Joe usiadł u szczytu stołu. Słyszał, jak nadchodzi jego starszy syn; zapowiadało go szuranie sztucznej stopy i szarpiący, zaflegmiony kaszel. Joe junior za dużo palii, nie powstrzymywały go żadne uwagi rodziców. Generał opanował irytację i podświadomie strzepnął nieistniejące drobinki kurzu ze swojej nieskazitelnej kamizelki.
Joe junior wzbudzał w ojcu uczucia szalonej litości i gniewu. Ten chłopak to tragiczny odmieniec. Dał się uwieść doktrynie socjalizmu, zaprzyjaźnił się z samym Gene Debsem, wziął udział w strajku w fabryce gontów gdzieś w Everett w Washingtonie, gdzie przez pewien czas pracował. Strajkujący wdali się w krwawą bójkę z wynajętą bandą chuliganów. Dwóch opryszków rzuciło Joe juniora na jedną z pił tarczowych, którymi cięto bloki cedrowe na gonty; piła urwała mu prawą stopę. Tylko dzięki błyskawicznej reakcji Norweżki, Anny Sieberson, nie wykrwawił się na śmierć. Ożenił się później z Anną i planował zaadoptować jej syna, kiedy niespodziewanie zabrała ją grypa. Chłopiec poje-

chał zamieszkać z krewnymi, a Joe junior chyłkiem wrócił do domu do Chicago, zgorzkniały i przegrany.
-	Dobry wieczór, Joe - powiedział generał, kiedy jego syn utykając wszedł do pokoju.
-	Cześć, tato.
Joe junior usiadł, nie, to nie jest całkiem właściwe słowo, zajął miejsce i osunął się na krześle, z prawą nogą wyzywająco wyprostowaną, jakby chciał przypomnieć wszystkim o korkowej stopie, którą zakrywał but. Popatrzcie tylko na niego, myślał Joe senior. Ma brudne paznokcie. Przepoconą koszulę. Joe junior zawsze ostentacyjnie pokazywał, że należy do „prostych ludzi", chociaż nie płacąc nic mieszkał pod dachem Joe Crowna, spożywał jedzenie Ilsa i prowadził życie o niebo lepsze od swoich kolegów, którzy również wykonywali co podlejszą robotę w browarze. Joe junior miał trzydzieści lat. Był tego samego wzrostu co ojciec i przypominał Joe seniora, dopóki piwo i nadmiar jedzenia nie rozdęły mu brzucha, a rozpusta nie podkrążyła na szaro oczu.
Do jadalni weszły  Ilsa i Fritzi. Ilsa usiadła na drugim końcu stołu. Fritzi ucałowała ojca w czoło, półgłosem powiedziała: - Papo - i zajęła miejsce z boku, naprzeciw Joe juniora. Dwie usługujące dziewczyny ustawiły półmiski; ten stół to pamiątka rodzinna. Wykonany był z ciemnego orzecha, z grubymi, rzeźbionymi nogami. Ilsa zawsze nakrywała go koronkowym obrusem o zawiłym deseniu.
-	Czy widziałyście z matką dziś po południu filmy Paula? - zwrócił
się Joe do Fritzi.
-Tak.
-	Jaki był ten kinematograf?
- Ciemny, ale czysty. Pan Laemmle słusznie go nam polecił.
-	Wiecie, że swój własny kinematograf Laemmle nazwał „White Front", mając nadzieję, że będzie się to kojarzyło z czystością i przyzwoitością i przyciągnie lepszych ludzi. Moim zdaniem, to czcza nadzieja. Dziękuję ci, Bess. - Joe skinął głową dziewczynie, która postawiła kufel jasnego crowna przy jego prawej dłoni.
-	Pastor Wulf jest zdania, że te odeony to wylęgarnia wszelkiego zła - odezwała się  Ilsa - ale my nie widziałyśmy niczego niestosownego. Tyle że jacyś hałaśliwi chłopcy marnowali popołudnie.
-	Filmy Paula są naprawdę nadzwyczajne - powiedziała Fritzi. -Ukazują takie miejsca i wydarzenia, których ludzie inaczej nigdy by nie zobaczyli. Widziałyśmy Maroko i patrzyłyśmy, jak prezydent obsługuje wielką, parową koparkę.
-	
Joe nałożył sobie duży plaster pieczeni i podał półmisek dalej. Nieostrożny Joe junior niemalże go upuścił. Ojciec spojrzał na niego spod oka, potem powiedział:
-	Energia i ciekawość Theodore'a nie znają granic.
-	To wstyd, żeby pracę Paula pokazywać tylko w tych odeonach -stwierdziła Fritzi. - Pozostałe historyjki, te, w których ponoć coś się dzieje, to śmieci.
-	W tej kwestii oboje się zgadzamy - powiedział ojciec i przyjaźnie skinął głową. Joe junior wyglądał na znudzonego, siedział ze zwieszoną głową i pochłaniał puree z kartofli. Ojciec ciągnął dalej: - Przed rokiem widziałem kilka tych obrazkowych historyjek. Poważny błąd. Nie mieli do zaproponowania niczego, poza prymitywnymi komikami, którzy gonią za dziewczętami w skąpym odzieniu, albo biegają i niszczą płoty oraz depczą grządki kwiatowe. Całkowity brak poszanowania dla mienia.
-	Oczywiście. Mienie - zachichotał Joe junior.
-	Wszyscy wiemy, co ty i twój przyjaciel Debs myślicie o mieniu -odparował ojciec. - Nie potrzeba mi żadnych komentarzy od kogoś, kto...
Przerwało mu głośne stukanie do drzwi. Kiedy Leopold pobiegł otworzyć, Ilsa popatrzyła w kierunku holu. Frontowe drzwi uchyliły się, słychać było wycie wiatru. Ilsa zapytała:
-	Któż by to mógł być o takiej porze? Do jadalni wpadł Leopold.
-	Proszę państwa... wasz syn.

-	Carl? Mein Gott. - Ilsa zerwała się i przebiegła obok Leopolda wykrzykując: - Skąd on się tu wziął?
-	Z Pittsburga, mamo - zagrzmiał głos Carla. - Z Pittsburga i South Bend, bagażowym pulmanem.
Joe, rozradowany i zdumiony, podążał za żoną do holu. Na włosach i ramionach połatanego płaszcza Carla topniał śnieg. Długi, czerwony szalik owinięty wielokrotnie wokół szyi, opadał aż na podłogę. Carl nie golił się od kilku dni. Z butów ściekała na marmurową posadzkę woda.
Carl rzucił się objąć matkę, oderwał ją od podłogi i okręcił dookoła. Fruwające w powietrzu obcasy Ilsa niemalże strąciły wysoką chińską wazę stojącą na stoliku. Kiedy niezręczność Carla łączyła się z jego kipiącą energią, często powstawały szkody. Ale dziś się tym nikt nie przejął. Carl puścił matkę i potrząsnął dłonią ojca.

-	Witaj, ojcze. Cześć, Joey. Fritzi, niech cię przytulę. - Obrócił siostrą o trzysta sześćdziesiąt stopni, tak jak matką. Fritzi dech zaparło, zanim postawił ją na nogi.
-	Nikt się ciebie nie spodziewał, Carl - powiedziała.
-	Jestem tu przejazdem do Detroit.
-	Do Detroit? - zaciekawił się Joe Crown.
-	Żeby poszukać pracy. Ostatnio zajmowałem się szybkimi samochodami. Chcę się dowiedzieć, jak się je buduje. Chcę któryś z nich prowadzić.
-	Szukasz zatrudnienia? W fabryce automobili? - Joe niemalże obawiał się, że jak zada to pytanie, to zapeszy całą sprawę. Carl szeroko się uśmiechnął, zarzucił rękę ojcu na ramiona i pochylił się w jego kierunku.
-	Tak, papo, twój krnąbrny syn wreszcie znalazł coś, czym chce się zająć. To stało się tam, na wschodzie, w Baltimore. Opowiem wam o tym później.
-	Spędzisz tu Boże Narodzenie, prawda? - zapytała Fritzi z osobliwie wyczekującym wyrazem twarzy.
-	Święta tak, ale nie dłużej - powiedział Carl.
-	Co za wspaniała nowina - wykrzyknęła Ilsa. Tylko Joey, który opierał się o framugę drzwi przy wejściu do jadalni, miał obojętną minę. Rozwścieczyło to ojca.
-	Wejdź, wejdź, zostało jeszcze mnóstwo jedzenia - radość Ilsa niemal musowała.
-	Nie zmarnuje się - powiedział Carl. - W towarowych nic dają jeść.
-	Możesz zginąć, jak będziesz jeździł w taki sposób bez biletu -powiedziała Ilsa.
-	Och, nie, brałem lekcje u eksperta, u Paula. On nauczył się to robić w Berlinie.
-	Cieszę się, że jesteś w domu, Carl - powiedział Joe junior, kiedy wszyscy pomaszerowali z powrotem do jadalni. - Ale na dziś mam dość, porozmawiamy jutro. - Ostentacyjnie pokuśtykał w kierunku schodów; Joe aż zęby zaciskał przyglądając się, jak jego syn szura tą swoją okaleczoną nogą i wlecze się po schodach.
Kazał podać butelkę wódki i jeszcze jedno nakrycie. Ilsa, Fritzi i Carl trajkotali, a on popijał na przemian to łyczek kawy, to łyczek wódki. Wkrótce poczuł się dużo lepiej. Carl zrobił im wspaniały podarunek na Święta.

Joe przygląda! się spod oka Fritzi. W życiu Carla niespodziewanie nastąpił zwrot w nowym, lepszym kierunku, więc przyszedł czas, żeby skupić się na niej. Nie musi zostawiać sprawy swatania córki wyłącznie żonie. Zacznie rozglądać się po swoich zamożnych przyjaciołach, którzy mają synów chętnych do małżeństwa, w odpowiednim wieku i zainteresowanych poślubieniem córki milionera. Fritzi potrzebny był odpowiedni mąż i dobry dom tu, na miejscu, w Chicago. Nie pozwoli jej pójść żadną inną drogą.
Szykują im się naprawdę szczęśliwe Święta!
8. Carl dodaje Fritzi odwagi
Następnego ranka wszyscy wstali wcześnie. Po zjedzeniu Fruhstuck -śniadania - którym dwóch by się najadło, Carl wybrał się kupić prezenty świąteczne, uzyskawszy przedtem od Fritzi obietnicę, że jak wróci, to zagrają w piłkę. Była to rozrywka, którą jako dzieci oboje bardzo lubili.
Słoneczne światło i ciepło szybko stopiło cal czy dwa śniegu, który napadał poprzedniej nocy. Nicky zawiózł Ilsę na zebranie zarządu Orchestra League. Fritzi, która została sama, ułożyła własną listę zakupów, a potem przejrzała pocztę, przyniesioną przez Leopolda do pokoju muzycznego. Niecierpliwie otworzyła list od Julie.
Dech jej zaparło, kiedy czytała, jak Julie została potraktowana przez londyńskich policjantów podczas demonstracji przed Whitehall. Fritzi pełna była podziwu dla oddania, z jakim żona kuzyna angażowała się w walkę o prawa wyborcze kobiet. Podzielała jej entuzjazm, chociaż dotychczas sama nie brała nigdy udziału w żadnych marszach.
List Julie kończył się akapitem o kuzynie Paulu.
Przez całe lata, odkąd ten niegodziwy Jimmy Daws poszedł do więzienia, Pauł nosił i obsługiwał cały swój ciężki sprzęt sam. Podczas podróży do Afryki poważnie nadwerężył sobie plecy i cierpiał przez całe tygodnie. Lord Yorke zaproponował, że zaangażuje mu pomocnika, ałe Pauł nie zgadza się. Kiedy mówię mu, że pomocnik w żaden sposób nie umniejszy jego męskości, nie zwraca na to uwagi. Niemcy potrafią do szału doprowadzać swoim uporem - a żaden tak bardzo, jak mój ukochany mąż!
Załączam wiele serdeczności dla was wszystkich...

Fritzi zostawiła matce list na srebrnej tacy; zimowy poranek mijał, a ona siedziała i pisała swoją własną odpowiedź. Prosiła Julie, żeby wykorzystała osobistą, żoniną siłę perswazji w innej dziedzinie: Paul musi napisać książkę.
A dlaczego miałby tego nie zrobić? Jest inteligentny. Jego listy są żywe i pisane ładnym językiem (kiedy już zada sobie trud, żeby zasiąść do pisania!). Wydaje mi się, że wielu ludzi z chęcią przeczytałoby o tych fascynujących widokach i wydarzeniach, które fotografował - o trudnościach i niebezpieczeństwach, którym musiał stawić czoło i które przezwyciężył. Jego przyjaciel Richard Harding Davis bardzo dobrze żyje z takich książek. Czy nie przekonałabyś go, żeby podjął taki wysiłek? Powiedz mu, że jeżeli się na to nie zdecyduje, to poważnie zawiedzie swoją ulubioną kuzynkę!
Carl uderzył pięścią w rękawicę baseballową.
-	No dobra, Fritzi, przekonajmy się, czy nie zdziadziałaś całkiem
w podeszłym wieku.
Fritzi przymrużyła oczy przed popołudniowym słońcem. Po drugiej stronie Nincteenth w oknie na piętrze poruszyła się firanka. Fritzi pomachała rękawicą z cielęcej skórki, wdzięcząc się z uśmiechem.
-	Cześć, pani Baum, ty stara plotkaro.
Wzięła zamach i posłała ostrą piłkę w stronę Carla. Ten wyrzucił w górę rękawicę i zręcznie ją złapał. Jak na kogoś tak krępego i niezgrabnego, potrafił być zadziwiająco zwinny.
-	Hej, jeszcze nie zardzewiałaś tak całkiem - powiedział z szero
kim uśmiechem.
Promienie słońca na twarzy sprawiały Fritzi rozkosz. Ziemia pod topniejącym śniegiem pachniała bogato i ciepło. Rzucali piłką tam i z powrotem, aż wytworzył się pewien rytm, echo chwil z okresu dzieciństwa.
Piłka wpadała w ich rękawice z czystym, twardym odgłosem. Carl wykonał jeden ostry rzut, po którym Fritzi zanurkowała za piłką i pojechała po ziemi, brudząc sobie spódnicę. Otrzepując się oddała ukłon w kierunku okna pani Baum. Gdyby można było aresztować dziewczęta, których zachowanie nie licowało z godnością damy, ich sąsiadka już wzywałaby policyjną Czarną Marię. Kiedy Fritzi przy stole w jadalni przedrzeźniała wścibską wdowę, śmiał się nawet jej ojciec.

-	Taka jestem przejęta, że jedziesz do Detroit, Carl.
-	Tato specjalnie pogratulował mi wczoraj wieczorem. On też jest zadowolony. - To ją wytrąciło z równowagi. Czy tak samo zareaguje na decyzję o jej wyjeździe? Wątpliwe, była przecież kobietą.
-	Zdecydowałem się na to w Baltimore, kiedy patrzyłem na tego fiata - ciągnął dalej jej brat. - Przez trzy dni nie odstępowałem szofera i jego mechanika. Tyle zapłaciłem za piwo, że mało brakowało, a wylądowałbym w więzieniu za długi. Ale dużo się nauczyłem. Postanowiłem, że muszę poprowadzić któreś z tych aut. Potem postanowiłem, że muszę się też dowiedzieć, jak się je buduje. - Uderzenia piłki o skórę rozlegały się coraz częściej. - Przyjmę jakąś pracę w fabryce aut albo w którymś z warsztatów, takich jak u braci Dodge, którzy dostarczają części. Są ich dziesiątki, wiem, poczytałem sobie o tym w bibliotekach. W Detroit jest świetna koniunktura. A co z tobą? Nie zrezygnowałaś z gry, prawda?
-	Nigdy.
-	Nie spodziewałem się, że zastanę cię w Chicago, kiedy tato znów przejął stery.
-Przeciągnął mi się ten pobyt. Mam zamiar coś w tej sprawie zrobić.
-	Opowiedz.
Fritzi złapała piłkę, głęboko wciągnęła powietrze i wyrzuciła z siebie:
-	Mam zamiar spróbować szczęścia na Broadwayu.
Carl zastanawiał się przez chwilę, potem na jego twarzy pojawił się uśmiech.
-	No pewno, to oczywiste miejsce dla kogoś z twoim talentem.
-	Ale to tajemnica, dopóki nie powiem papie.
-	To nie będzie łatwe, siostrzyczko.
; - Może mi powiesz coś, o czym nie wiem - powiedziała Fritzi wydymając żałośnie usta. - Ale muszę pojechać, Carl. Jeżeli tego nie zrobię, nigdy sobie nie daruję.
Carl postukiwał piłką o rękawicę; zapytał:
-	A co o tym myślisz? Nie boisz się?
-	Jestem przerażona. Wszyscy aktorzy, z jakimi się dotychczas zetknęłam, twierdzą, że Nowy Jork to miasto zimne i bezduszne. Ale równocześnie aż trudno uwierzyć, jak się niecierpliwię.
-	Kiedy wyjeżdżasz?
Fritzi przeszedł dreszcz, który nic wspólnego nie miał z temperaturą powietrza.

-	Tuż po Bożym Narodzeniu. Już powiedziałam mamie. Nie podo
ba jej się to, ale nie stanie mi na drodze. Przeszkodą jest papa. Obieca
łam sobie, że powiem mu przed Świętami. Bardzo się tego boję.
Carl cisnął piłką na trawę i objął siostrę muskularną ręką.
-	Nie mam najlepszych kwalifikacji, żeby udzielać rad, ale i tak to
zrobię. Wiesz, że papa pewnie zrobi awanturę. Pod pewnymi względa
mi utknął w przeszłości. Każdej kobiecie potrzebna jest obrączka
i dzieci, coś w tym stylu. No i tak jest - jeżeli ci to odpowiada. Ale wy
daje mi się, że ty jesteś trochę w moim typie, Fritzi. Taki byk-samotnik.
Tak nazywają nieoswojone bydło w Teksasie, czytałem to w „Police Ga-
zette". Oboje mamy odmienne marzenia. Nic przypominają one ma
rzeń taty, z czasów gdy przybył to tego kraju jako biedny chłopiec, prag
nąc z całej duszy zrobić majątek. My żyjemy w niewiarygodnym, no
wym wieku. Zmieniły się wszystkie zasady. Czy widziałaś ten czarny sa
mochodzik, który przeturla! się obok nas? Henry Ford wprowadził je
na rynek w tym roku i sprzedał ich już ponad tysiąc. Żal mi faceta, któ
ry ma fabrykę batów, bo wszystkie zasady się zmieniły. Łącznie z zasa
dami taty. Nic daj się więc siłą czy namową skłonić do rezygnacji ze
swoich marzeń. - Pokazał na blade niebo na wschodzie. - Jeżeli twoje
marzenia są tam, no to w drogę, szukaj ich.
Ucałował ją cnotliwie w policzek.
-	Obiecaj mi, że tak zrobisz.
-	Obiecuję, Carl, obiecuję, niech cię Bóg błogosławi! Dodałeś mi tę szczyptę odwagi, której mi było brak. Nie będzie łatwo stawić mu czoło.
Carl wolnym krokiem poszedł podnieść piłkę.
-	Pamiętaj, że tato ma szacunek dla sity. Nawet jeżeli będą ci się
trzęsły kolana, nie wolno ci tego okazać. Potrafisz to zrobić. Do diabła,
siostrzyczko, przecież jesteś aktorką, nic? No to graj!
Fritzi podbiegła do niego.
-	Och, Carl. „A teraz z kolei jaką rzecz niepodobną bez trudności wykona?"
-	Co? Co to ma być?
- To tekst, jaki wypowiada postać imieniem Antonio w Burzy. Akt pierwszy, scena pierwsza. Pasuje do ciebie idealnie - wykrzyknęła, zarzucając mu ramiona na szyję. Z bezmyślnym entuzjazmem Carl chwycił ją w niedźwiedzi uścisk, po którym co prawda brak jej było tchu, ale od dawna nie czuła się już tak śmiała i odważna.

9. Scena, bez której nie można się obejść
Szaleństwo świąteczne opanowało cały dom. Fritzi rzuciła się w wir świątecznych zakupów, w poszukiwaniu prezentów biegała po Barshall Field, po Fair i Carsonie. Swoje oszczędności wydawała ostrożnie, zachowując czterdzieści dolarów na bilet do Nowego Jorku i na utrzymanie, zanim znajdzie tam pracę.
Także  Ilsa co rano pospiesznie udawała się po zakupy albo pomagać w przyjęciach dla dzieci w Hull House, albo na spotkania ze swoimi zamożnymi przyjaciółmi. Niemal co wieczór oboje z generałem wychodzili na przyjęcia lub bankiety. Joe junior albo znikał po kolacji, albo w ogóle nie wracał do domu z pracy, co pozwalało Carlowi i Fritzi godzinami grać w warcaby i gadać. Joe junior zjawiał się w domu na długo po tym, jak wszyscy już udali się na spoczynek.
Na msze niedzielne Crownowie chodzili razem do luterańskiego kościoła św. Pawła, ale znowu bez Joeya. Nic przyłączał się on do nich również w pokoju muzycznym, kiedy Fritzi grała kolędy, generał śpiewał je mocnym barytonem, a Carl porykiwał jak byczek pełen entuzjazmu, ale kompletnie pozbawiony słuchu.
W środę w tygodniu poprzedzającym Boże Narodzenie - teraz już na stole jadalnym jarzyły się wszystkie cztery świece - Fritzi udała się na dworzec, żeby kupić bilet na Empire State Express do stacji New York Central. - W jedną stronę, dziennym pociągiem, poproszę. - Nie miała zamiaru wydawać pieniędzy na leżankę. W trupie Mortmaina nauczyła się spędzać noce na siedząco; umiała pospiesznie zajmować miejsce najbliżej pieca i wykorzystywać znajdujące się pod ręką gazety jako przykrycie.
Nieustannie powtarzała to, co chciała powiedzieć ojcu, ale samą rozmowę odkładała. Joe Crown bywał porywczy. I dlatego kusiło ją, żeby umknąć nie stawiając mu czoła. Może mogłaby posłużyć się listem?
Nie, powiedziała Ellen Terry z wielkim naciskiem.
Sama wiesz, że w każdym dobrze napisanym dramacie są takie sceny, bez których nie można się obejść; muszę zostać odegrane, ponieważ prowadzi do nich wszystko, co działo się wcześniej. Opuścić je to oszustwo. Tak samo jest w rodzinie. Twój ojciec to nie jakaś drugoplanowa postać, którą można odprawić poza sceną kilkoma linijkami tekstu w pachnącej kopercie.

Następny powód, dla którego z nim musisz porozmawiać, dotyczy ciebie osobiście. Tchórzostwo jest obce twojej rodzinie, a tym samym i tobie.
W porządku, zrobi to w sobotę, zanim rodzina wyjdzie na coroczną zabawę dla pracowników browaru. Generał finansował ją każdego roku.
Wstała tego dnia wcześnie, w żołądku ją paliło, dłonie już miała spocone. Około czwartej zaczęła się ubierać. Było bezchmurne, zimne popołudnie, kilka gwiazd już pokazało się za oknami jej sypialni. Powoli zakładała suknię z czerwonego atłasu z wielkim, koronkowym, opadającym na ramiona kołnierzem. Ilsa kupiła jej tę suknię na zeszłoroczne przyjęcie.
Macając na oślep po karku zapięła zatrzask obróżki z pereł, którą pożyczyła od matki. Potem przeciągnęła energicznie grzebieniem po splątanych włosach. Kiedy na nie patrzyła, przychodziła jej na myśl wystrzępiona, żółta lina okrętowa. Rzuciła grzebieniem w lustro i pokazała język.
Zegar na półce nad niewielkim kominkiem wskazywał wpół do piątej. Ojciec zarządził, że ruszać mają o godzinie szóstej. Fritzi przypuszczała, że generał zawiezie ich welehem do Swabian Hall; ulice były suche.
Usłyszała ciężkie kroki w holu na piętrze, podbiegła do drzwi.
-	Papa! Przyszedłeś do domu wcześniej.
-	Tak, udało mi się wyrwać.
-	Czy mogłabym z tobą chwilkę porozmawiać? - W uszach grzmiał jej łomot własnego serca.
-	Ależ oczywiście - powiedział z dobrodusznym uśmiechem. - Czy mam wejść?
-	Może byłoby lepiej, gdybyśmy przeszli do twojego gabinetu.
-	Gdzie tylko wolisz. - Podał jej ramię u szczytu schodów. - Wyglądasz bardzo ponętnie. Będziesz królową tej zabawy.
-	Mało prawdopodobne. - Była tak zdenerwowana, że dwa razy niemal potknęła się schodząc długimi schodami obok przepięknej choinki.
W gabinecie Joe Crown podsunął jej krzesło dla gości stojące pod ścianą. Na dworze posiadłość otulały ciemnoniebieskie, zimowe cienie. Nagie gałęzie drzew dygotały na wietrze.
Fritzi usiadła na brzeżku krzesła i splotła ręce na podołku, usiłując opanować drżenie. Trema! Nie mogła sobie przypomnieć słów Carla, które jej tak dodawały ducha.
-	No, córeczko. Czym to się kłopoczesz?

-	Mam pewne plany, papo. Chciałabym powiedzieć ci, jakie.
-	Bardzo cię proszę - powiedział generał, znowu się uśmiechając. Skrzyżował nogi, złożył ręce na niewielkiej wypukłości, która pojawiła się już w pasie. Fritzi poczuła mieszaninę zapachu piwa i płynu do włosów. Może już zaczął odrobinę świętować w browarze. Był chyba w świetnym nastroju.

-	Jadę do Nowego Jorku - powiedziała. Na czole ojca pojawiła się zmarszczka.
-	Jakież to interesujące. Jedziesz po zakupy?
-	Będę tam mieszkać. I szukać pracy w teatrze.
Gdzieś na zachodzie spod chmur wytrysnęło światło, wpadło w okno gabinetu i zabarwiło je na czerwono. Joe Crown ani na jotę nie zmienił ani pozycji, ani wyrazu twarzy. A przecież Fritzi miała wrażenie, że krew odpłynęła mu z policzków.
-	Rozumiem. No cóż. Ładnie z twojej strony, że mi o tym powie
działaś.
Podszedł do drzwi, które były uchylone na kilka cali. Zamknął je z hukiem, niczym drzwi do lochu. Stanął plecami do okna, z szeroko rozstawionymi nogami, jak oficer. Nie była w stanie dostrzec niczego, poza zarysem sylwetki na prostokącie czerwieni.
-	Czy mogę zapytać, kiedy podjęłaś tę decyzję?
-	Jakiś czas temu. W środę kupiłam sobie bilet.
-	Porozmawiajmy o tym w rozsądny sposób. - Jego głos brzmiał spokojnie i chociaż nie był przyjazny, nie był też wrogi. Ośmieliło ją to.
-	Z całym szacunkiem, papo, dyskusja nie jest konieczna.
-	Pozwól, że się z tobą nie zgodzę. To raczej niewłaściwe, żeby panna w twoim wieku odważyła się wybierać do Nowego Jorku, chcąc robić karierę w wątpliwej i ryzykownej profesji. Karierę, która może w ogóle być nierealna.
-	Carl jedzie do Detroit, chociaż nikt mu tam nie obiecywał pracy. I to aprobujesz.
-	Carl jest mężczyzną. To różnica.
-	Och, papo. To takie staroświeckie. - Wyrzuciła z siebie to wyzwanie dla jego autorytetu, nim się zastanowiła; była zła.
Głos ojca nadal był opanowany, generał trzymał się w ryzach.
-	Nowy Jork to brudne, nędzne miasto, widziałem je wielokrotnie.
Jest niebezpieczne dla samotnej kobiety. Wybierz się do publicznego
teatru - zaczął energicznie gestykulować, mówiąc o sprawie z coraz
większym zaangażowaniem - podobnie jak ci niewinni ludzie do teatru
na Madison Sąuare Garden zeszłego lata, a to ciebie a nie Stanforda

Whitc'a może zastrzelić jakiś zazdrosny szaleniec. To po prostu nie jest bezpieczne, Fritzi. Proszę, zastanów się nad tym jeszcze raz. Był nieugięty. No cóż, ona też.
-	Zastanawiałam się nad tym bardzo starannie, papo. Informuję cię tylko z grzeczności.
-	Jakaż jesteś troskliwa - nie krył urazy.
-	Wiesz sam, że jedyne teatry, które się jakoś liczą, są właśnie na Broadwayu. Jeżeli nie przekonam się, czy uda mi się tam odnieść sukces, będę nienawidziła siebie do końca życia.
Joe Crown wyjrzał za okno, jego profil rysował się ostro na tle czerwonego światła.
-	Proszę, zrozum, Fritzi, nie protestuję tylko dlatego, żeby ci
utrudnić życie lub żeby stało się tak, jak jak chcę.
Czy na pewno?
Wyciągnął błagalnie swoje drobne, wypielęgnowane dłonie.
-	Chcę dla ciebie tego, co najlepsze. Żebyś miała męża. Dom. Dzieci.
-	Trudno mnie uznać za jakąś szaloną piękność, z którą ktoś się zechce ożenić.
-	Nie doceniasz siebie, i to bardzo. Znajdziesz kogoś. Może nie powinnaś mierzyć aż tak wysoko. A w każdym razie młoda, porządna kobieta powinna...
Fritzi zerwała się.
-	Kirche, Kucha, Kinder? Papo, tak było w twoim stuleciu. Teraz jest moje. Moje życie.
-	Twoje życie! Musisz je bardzo nisko cenić, skoro upierasz się, żeby dzielić je z prostakami z teatru.
Podniósł głos. Fritzi zacisnęła pięści. Scena wymykała się spod kontroli.
-	Jak możesz tak mówić? To ty dałeś mi pozwolenie, żebym przyłączyła się do trupy Mortmaina.
-	Na tournee po Południu, po tej części kraju, która jest bez porównania bezpieczniejsza niż Nowy Jork. - Zaczepił palcem o kołnierzyk i szarpnął. Znak, że jest poruszony. - Sądziłem, że rok czy dwa włóczęgi uleczy cię z tych twoich ambicji. Zobaczysz, jak paskudne życie prowadzą aktorzy, z których większości nie udaje się osiągnąć niczego znaczącego. Przez jakiś czas będziesz znosiła te żałosne warunki, a potem przejrzysz na oczy i zrezygnujesz.
-	Naprawdę tak myślałeś, kiedy pozwoliłeś mi pojechać?
-Tak.

-	Wcale nie byłeś po mojej stronie? Z rozmysłem posłałeś mnie,
żeby mi się nie udało?
Ojciec objął jej okryte czerwonym atłasem ramiona.
-	Proszę, uspokój się.
Fritzi wyrwała mu się.
-	Nie jestem dzieckiem, żebyś miał mnie traktować protekcjonalnie i uspokajać. Ciągle popełniasz ten błąd. - Zaczerwieniła się, paliło ją czoło, nieznośnie bolał żołądek.
-	Nie, nie rozumiesz. Powtarzam, że pragnę dla ciebie tylko tego, co najlepsze. Kiedy wyjeżdżałaś, sądziłem, że jesteś niemądra, że popełniasz błąd. Ale byłem przekonany, że przemawianie ci do rozsądku nic nie da. Nie posłałem cię po to, żeby ci się nie udało, tylko żebyś pozbyła się bakcyla teatru. Okazuje się, że to ja poniosłem fiasko. Muszę spróbować jeszcze raz. Błagam cię, żebyś nie jechała. Nowy Jork to gniazdo kryminalistów, radykałów, pseudointelektualistów zadzierających swoje uniwersyteckie nosy do góry. I te przeklęte kobiety z krótkimi włosami! Widziałem fotografie, potrafią paradować w spodniach, krawatach i melonikach. Są takie, które afiszują się z cygarami i fajkami. Publicznie! Nie chcę, żebyś zeszła na tę drogę.
-	Papo, to śmieszne. Nie zejdę.
-	Jesteś cudowną dziewczyną - Fritzi odwróciła oczy - ale bardzo uczuciową. Powiedziałbym nawet nieco rozhisteryzowaną. Pozwól, że będę mówił bez ogródek. Jeżeli będziesz obstawała przy tym szalonym pomyśle, wywołasz moje głębokie niezadowolenie.
Ale to już się przecież stało, wyraźnie było widać po tym, jak zaciskał usta, po zmarszczkach w kącikach oczu. Fritzi podeszła do niego dwoma szybkimi krokami, stanęła z nim nieustraszenie twarzą w twarz.
-I wtedy co, papo? Wydziedziczysz mnie?
-	Nie podoba mi się twój ton.
-	Przykro mi, jestem dorosłą kobietą. Zawsze będę twoją córką, ale nie jestem twoją niewolnicą.
-	Zabraniam ci jechać. Zabraniam!
W gabinecie zrobiło się ciemno, jak w jaskini; zniknęły ostatki czerwonego światła, gwiazdy rozsypały się wysoko po drugiej stronie szyby, o którą uderzał wiatr znad jeziora.
-	Nie masz w tej sprawie nic do powiedzenia, papo. Do widzenia.
Fritzi niemalże zalała się łzami. Wypadła z gabinetu, potężnie
trzasnąwszy drzwiami. Gdyby to była sztuka, byłby to wspaniały sygnał do opuszczenia kurtyny. Różnica polegała na tym, że w teatrze takie wyjście nie pociągało za sobą żadnych konsekwencji.

10. Jazda na wschód
-	Liebchen, nie rób tego - prosiła Ilsa.
Fritzi wrzucała pończochy i bieliznę na wyściełaną muślinem tacę w swoim kufrze. To był wspaniały, stary kufer z lipowego drewna krytego brezentem, na wieku, na dnie i po bokach wzmacniany listewkami. Widać było, że przez lata jeździł niemal co wieczór z jednego występu na drugi: pokrywały go tłuste plamy, które nie poddawały się wielokrotnemu szorowaniu, a w mosiężnych okuciach na rogach pojawiły się głębokie wgniecenia.
-	Jadę, mamo. On mną pogardza.
-	Nie masz racji, chodzi tylko o aktorstwo. I o tę myśl, że będziesz w Nowym Jorku sama.
-	Co za różnica? To właśnie tym jestem. Aktorką. Aktorki powinny być w Nowym Jorku. - Wepchnęła parę butów do brązowej torby stojącej na łóżku. W ramkę pod rączką wetknięta była pomięta karteczka, którą starannie wypisała atramentem w 1901 roku:
Panna Frederica CROWN
MORTMAIN'S
Royal Shakespeare Combination Birmingham ALABAMA
Ilsa załamywała ręce, rozpaczliwie poszukując jakiegoś nowego argumentu, którym mogłaby ją przekonać. Niebo za oknem wyglądało mętnie i groźnie.
-	Od tego przedwczorajszego przyjęcia papa nie powiedział do mnie nawet czterech słów. Unika mnie w domu. Nigdy jeszcze nie miałam gorszej niedzieli. Jadę pociągiem o czwartej.
-	Fritzi, jest Heiligabend. Wigilia Bożego Narodzenia. Zbieramy się wszyscy razem, papa zapala świeczki na choince...
-	Będę świętować sama. On nie jest w stanie się zmienić, mamo. Nie potrafi mi pozwolić, żebym żyła swoim własnym życiem, nawet gdyby miało mi się nie udać. A obiecuję ci, że mi się uda. Papa znowu robi się taki jak dawniej. Wszystkim dookoła rozkazuje zgodnie z tym, co jemu wydaje się słuszne, a kiedy ktoś go nie posłucha, jak przystało na obowiązkowego żołnierzyka, odrzuca go, piorunuje wzrokiem i wzburzony ruguje ze swego życia.
-	
-	Przyznaję, że twój ojciec jest człowiekiem skomplikowanym. Niekiedy trudnym we współżyciu.
-	Trudnym? Właściwsze słowo to niemożliwym. Powinnam była wyjechać parę miesięcy temu, jak tylko wyzdrowiał.
-	Czy w żaden sposób nie przekonam cię, żebyś zmieniła zdanie?
-	Nie. Carl zawiezie mnie na stację, nie musisz sobie robić kłopotów.
-	Kłopotów? Jesteś moim dzieckiem, moją jedyną córką.
-	Nie martw się, twojej córce będzie w Nowym Jorku wspaniale. -Fritzi powiedziała to z dużą pewnością siebie, chociaż tak naprawdę wcale nie była pewna. Szarpnęła skórzaną torbę, żeby ją otworzyć, i na dnie, wykładanym szarą skórą złożyła spódnicę.
Ilsa dotknęła oczu chusteczką.
-	Mam dla ciebie prezenty.
-	Moje położyłam pod choinką. Jest tam kraciasty szalik dla papy; nie wątpię, że spali go albo wrzuci do śmieci.
-	Zbyt surowo go sądzisz.
-	Myślę, że nie.
-	Musisz zabrać swoje prezenty. Zaczekaj.
Fritzi pakowała się dalej. W kilka chwil później wróciła Ilsa z dwoma białymi pudełkami, na jednym wydrukowana była nazwa Fair Storę, mniejsze, mające jakieś sześć cali długości, było od Fielda.
-	Masz, otwórz je. Proszę.
Fritzi rzuciła matce spojrzenia na wpół czułe, a na wpół melancholijne, pociągnęła za czerwoną wstążkę na większym pudełku i rozwinęła bibułkę.
-	Och, mamo, jaki elegancki.
-	To płaszcz zimowy. Będzie ci potrzebny grubszy płaszcz, obojętne czy tutaj, czy w tamtym okropnym mieście.
Fritzi uniosła płaszcz za ramiona, przyglądając mu się z podziwem. Był z ciemnobrązowego szewiotu w drobną czarną i brązową kratkę. Zapinał się na perłowe guziki, podszewkę miał z jaskrawożółtego jedwabiu. Dwurzędową pelerynkę ozdabiał aksamitny kołnierz.
-	Długość wybrałam na oko, sześćdziesiąt cali - powiedziała Ilsa.
Fritzi przymierzyła go do siebie, ciesząc się w duchu. Gdyby dał go
jej ojciec, odmówiłaby, ale ponieważ płaszcz był od matki, mogła pójść na kompromis. Była na tyle rozsądna, żeby nie chcieć marznąć przez całą zimę; jej stary płaszcz nadawał się raczej na łagodniejsze zimy na południu.

-	Może ten drugi prezent również ci się przyda.
Fritzi otworzyła pudełko od Fielda i odkryła wtulone tam dwie białe poduszeczki. Trąciła jedną z nich palcem; poduszeczka wypchana była jakimś gąbczastym materiałem. Iłsa odezwała się:
-	To się nazywa wkładki. Przypina je się wewnątrz...
-	Tak, mamo, orientuję się.
-	Tak naprawdę to oczywiście wcale ich nie potrzebujesz. Fritzi upuściła poduszeczki na tacę w kufrze i przytuliła matkę.
-	Okropna jesteś z tymi twoimi kłamstewkami. Oczywiście, że są
mi potrzebne. Dziękuję ci.
Uścisk przeciągał się; Fritzi poczuła, że do oczu napływają jej łzy, siłą je powstrzymała. Sentymentalizm i niepewna przyszłość podpowiadały jej, że powinna rozpakować bagaż, ale wystarczyło, że przypomniała sobie twarz Joe Crowna, kiedy odwracał się od niej na przyjęciu w browarze. Niepewność uleciała.
Fritzi pożegnała się z Carlem i matką na stacji, wśród ludzi, którzy ruszali w podróż świąteczną. Miała na sobie swój nowy, brązowy płaszcz, a kapelusz obwiązała szalem, żeby chronić uszy. Pod pachą trzymała okrągłą puszkę z matczynymi Pfefferkuchen, imbirowymi pierniczkami bożonarodzeniowymi w kształcie gwiazdek, serduszek i pierścieni.
Lodowaty wiatr dmuchał przez barak kolejowy, rozpędzając parę, która chmurą unosiła się spod wagonów. Carl poszedł oddać jej kufer i skórzaną torbę do wagonu towarowego. Ilsa powiedziała:
-	Musisz od razu dać mi znać, jak się już gdzieś bezpiecznie osiedlisz. Przyślij telegram na mój rachunek.
-	Jeżeli nalegasz, mamo, zrobię tak.
-	Koniecznie, inaczej tygodniami nie zmrużę oka. Och! Szpilki do kapeluszy! Czy masz wystarczającą ilość szpilek do kapeluszy? Gdyby cię ktoś zaczepiał na ulicy?
Fritzi roześmiała się.
-	Tak, mam cały zapas.
-	Więc mam dla ciebie jeszcze tylko jedną rzecz. - Z torebki Ilsa wychynęła zaklejona, biała koperta. Fritzi obracała ją w okrytej rękawiczką dłoni.
-	Co to jest?
-	
-	Sto dolarów.
-	Nic. Nic mogę. - Fritzi potrząsnęła głową. - Mam zamiar odnieść w Nowym Jorku sukces bez pomocy jednego centa od papy.
-	To jest ode mnie - zaprotestowała Ilsa.
-	Weź to z powrotem, mamo. - Fritzi podała jej kopertę. - Jeżeli tego nie zrobisz, wsunę to Carlowi do kieszeni, jak nie będzie patrzył. Albo dam komuś obcemu.
-	Och, proszę cię, łiebchen, nie zacinaj się aż tak w niechęci do ojca.
-	Nie czuję do niego niechęci. Ale dowiodę, że jestem na tyle dorosła i na tyle odważna, żeby przyjąć wszystko najgorsze, co ma do zaoferowania Nowy Jork i odnieść sukces. - Powiedziała to impulsywnie, z brawurą. Sto dolarów wystaczyłoby jej długo na życic, ale złość i uraza nie pozwoliły ich przyjąć.
Wrócił Carl. Uściskali się, ucałowali i pożegnali. Wsiadłszy do wagonu, Fritzi przycisnęła czoło do zimnej szyby i machała chusteczką, kiedy Empire State Express ruszał.
Ilsa zniknęła w obłoku pary. Muskularny Carl biegł obok pociągu i wymachiwał czapką, wreszcie i on został w tyle. Express skierował się na południe, żeby objechać jezioro Michigan. Nad krajem już zapadała zimowa ciemność.
Fritzi nigdy jeszcze nie spędzała sama Bożego Narodzenia. Nawet podczas tournee była w podpitym towarzystwie innych aktorów. Usiłowała o tym nie myśleć. Bezskutecznie. Mijali wiejskie stacyjki i główne ulice oświetlone ciepłym światłem, niby miasta-zabawki. Na przejeździe trójka wiejskich dzieci, które ciągnęły za sobą świeżo ściętą choinkę, pomachała w kierunku pociągu. Później mignęła za jakimś oknem cała rodzina, która zgromadziła się wokół fisharmonii. Fritzi odwróciła głowę.
Przy jej fotelu zatrzymał się konduktor.
-	Bilety, proszę pani.
Byl to okrągły, dobroduszny człowieczek i nie bardziej cieszył się z tego, że pracuje w Wigilię, niż ona, że jest w podróży.
-	Nowy Jork - powiedział poszczekując dziurkaczem i przecinając jej bilet. - Tam pani mieszka?
-	Zamieszkam, kiedy tylko dojadę - powiedziała Fritzi z uśmiechem.
-	
-	Wagon restauracyjny jest na przodzie. Na dzisiejszy wieczór mamy pieczonego indyka i pieczoną gęś.
-	Dziękuję panu. - Nie miała najmniejszego zamiaru płacić za kosztowny posiłek. Pochrupie sobie Pfefferkuchen z puszki, którą miała na siedzeniu przy sobie.
Nieprzenikniona zimowa ciemność pochłonęła pociąg. Jego gwizd niósł się po ponuiych polach jak krzyk żałobnika. Usiłowała przeczytać w „Ladies' Home Journal" artykuł popierający ruch sufrazystek, ale nie mogła się skoncentrować. Zastanawiała się nad pozostałymi ośmioma pasażerami, rozsypanymi po wagonie. Może ten czerwony na twarzy mężczyzna jest sprzedawcą wyrobów blaszanych albo guzików i spieszy do domu do swojej rodziny? A ta kobieta z dwoma hałaśliwymi chłopcami, może to wdowa? A tamten smagły mężczyzna w zielonym, kraciastym garniturze po drugiej stronic przejścia? Miał duże, potężne dłonie; może to akrobata cyrkowy? A może bezrobotny muzyk? W kieszeni na jego piersi dostrzegła organki.
Na wchód od Toledo zaczął padać śnieg. Wiatr przybrał siłę huraganu i wkrótce pociąg zredukował szybkość. Najwyraźniej gdzieś przed nimi były obfite opady śniegu. Kiedy lokomotywa brała zakręt, Fritzi zobaczyła, jak reflektory przebijają się przez szalejącą zamieć. Tworzyły się zaspy.
W pół godziny później zaspy zrobiły się jeszcze wyższe, pociąg sapiąc wjechał na boczny tor i stanął. Przyszedł konduktor.
-	Tory zasypało. Musimy tu czekać, aż odkopie nas pług. A pro
pos, drodzy państwo, przed pięcioma minutami minęła północ. Weso
łych Świąt.
Kichnął w chusteczkę i powłócząc nogami poszedł dalej. Fritzi poczuła się zdruzgotana lękiem i samotnością.
Ellen Tcrry ją zbeształa.
Pozbieraj no się, dziewczyno. Tchórzostwo nie pasuje do ciebie. To wielka przygoda - i pozwolę sobie przypomnieć, że sama tego chciałaś.
Po drugiej stronie przejścia smagły mężczyzna zaszeleścił kartkami „Chicago American".
-	Przepraszam pana - odezwała się Fritzi. - Czy umie pan grać na tych organkach?
-	Trochę - odpowiedział z dziwacznym akcentem.

-	Czy zna pan „One Horse Open Slcigh"? Mężczyzna zagrał kilka pierwszych nut.
-	„Jingle Bells".
-	Jak dorastałam,  nazywaliśmy ją  „One  Horse Open  Sleigh".
-	
Okropne, że siedzimy tu w Boże Narodzenie jak żałobnicy na stypie. Może pan zagra?
-	W porządku - powiedział pokazując w wesołym uśmiechu białe zęby. Uchylił miękkiego kapelusza. - Na imię mam Aristopoulous. Christos Aristopoulous. Przybyłem do tego kraju dopiero pięć lat temu.
-	Podoba się panu?
-	Dosyć.
-	To dobrze.
-	Jadę do Nowego Jorku na spotkanie z moją ukochaną, Atheną, ma przypłynąć z Pireusu na wielkim statku. Pobieżemy się.
-	Gratulacje. Mam nadzieję, że będziecie państwo bardzo szczęśliwi. Czy zagra pan?
Fritzi śpiewała razem z nim. Także nieznośni, mali chłopcy przybiegli i dołączyli do nich. Wkrótce śpiewali już wszyscy.
Odśpiewali „God Rest You Meny Gentelmen". Śpiewali kolędy przez pół godziny, poza sprzedawcą guzików, który z pogardą, na podobieństwo Scrooge'a, skrzyżował ręce. Otwarto wagon restauracyjny i wszystkich za darmo poczęstowano kawą i kubeczkami kakao. Fritzi niewiele spała, wdzięczna, że ma swój nowy płaszcz. Około piątej nad ranem z grzmotem kół nadjechała z zachodu drezyna z pługiem i otworzyła im przejazd.
Słońce wzeszło nad białymi polami zimne i oślepiająco jasne. Spoglądając przez okno w kierunku horyzontu Fritzi widziała całe mile krajobrazu. Przetrwała tę noc, pozbyła się posępnego nastroju. Przyjmie wszystko co najgorszego będzie miał do zaoferowania Nowy Jork i pokona to. Tak myślała wczesnym rankiem w Boże Narodzenie 1906 roku, nie mając żadnych doświadczeń, na których mogłaby się oprzeć.

CZĘŚĆ DRUGA
USIŁOWANIA
I żebyś mi nie mówił, że to przesąd...
- Szekspir, „Opowieść zimowa"
Naszym zamiarem jest rozwijanie tej kompanii i zobaczycie, że wielkimi krokami będzie się ona posuwała do przodu. Właściwy system, ten, który ja mam na myśli, na tym polega, żeby to auto trafiło do szerokich rzesz odbiorców.
- Henry Ford

11. Zagubiona w Nowym Jorku
Wiosną 1908 roku nowojorskie gazety poinformowały, że ponownie na scenie wystąpi jedna z wielkich dam teatru, pani Patrickowa Campbell. Ubiegłej jesieni rozpoczęła swoje tournee po Ameryce w Lyric Theater, potem przez dwadzieścia sześć tygodni razem z zespołem podróżowała prywatnym pociągiem z jednego końca Ameryki na drugi. „Nieśmiertelna Stella" miała zakończyć tournee pożegnalnym tygodniem w Lyric, grając jeszcze raz Heddę Gabler, Elektrę So-foklesa oraz tytułową rolę w The Second Mrs. Tanąueray Pinero. Sztuce, która wywołała zgorszenie na West Endzie i która w 1893 roku zapoczątkowała jej karierę gwiazdy.
Fritzi widziała większość z wielkich dam sceny, od młodziutkiej i ślicznej Ethel Barrymore, do starej, sztywnonogiej Sarah Bernhardt, jak również oczywiście swojego idola, Ellen Terry. Niestety w zeszłym roku w listopadzie za późno dotarła do kasy; bilety na spektakl pani Campbell były wyprzedane. Przysięgła, że tym razem zobaczy tę wielką damę, nawet jeżeli będzie musiała głodować, żeby zdobyć bilet.
I tak się rzeczywiście stało.
W majowy, poniedziałkowy poranek, o dziesiątej, Fritzi, która przeczytała ogłoszenie o próbnym przesłuchaniu w Dramatic Mirror, wspięła się po schodach budynku przy Sixteenth Street, kilka bram od Union Square West. Wybierała się do jednej z agencji aktorskich, które rozrzucone były po tej okolicy. Nie lubiła pracujących tam ludzi; w większości byli przekupni i skłonni pozwalać sobie na zbyt wiele w stosunku do kobiet. Raz za razem wciskali jej w dłonie ten sam kwe-

stionariusz. Jakie role grata? Jaką posiada garderobę? Czy śpiewa lub tańczy? Czy szybko uczy się tekstu? Jeżeli producent ją obsadzi, agent zabierze trzecią część, a może i połowę gaży za pierwszy tydzień i będzie uważał, że oddał jej wielką przysługę.
Do tej pory agencje jej się nie przysłużyły; przesłuchiwano ją do dziesiątek ról i żadnej nie udało jej się zdobyć. Tego ranka w agencji Mehlmana czytała tekst nowej sztuki Edwarda Sheldona zatytułowanej Sahation Nell, która wkrótce miała pojawić się na scenie. Mehl-man nie był nawet na tyle uprzejmy, żeby zapraszać aktorki do pokoju pojedynczo; wszyskie razem gniotły się na sali przesłuchań. Najbardziej cyniczny występ dała jakaś ruda z piersiami jak melony. Mehl-man promieniał, kiedy recytowała stojąc dwie stopy od jego fotela pochylając się do przodu, żeby zauważył jej „aktywa". Pod koniec półtoragodzinnego przesłuchania - cóż za niespodzianka! - Mehlman poprosił rudą, żeby została, inne mogły odejść.
Na popołudnie miała zaplanowaną następną próbę; może ta wypadnie lepiej. Przynajmniej zadzwoniono, żeby upewnić się, czy przyjdzie.
Ale nic na to nie mogła poradzić, że czuła się zniechęcona. Wysiłki podejmowała już od roku, a pochwalić się mogła zaledwie jedną rolą statystki, po pięćdziesiąt centów za wieczór, w kiepskiej sztuce zatytułowanej The MongoFs Bńde. Sztuka utrzymała się na scenie przez tydzień. Fritzi nie udało się wejść nawet na najniższy szczebel drabiny aktorskiej i zostać aktorką epizodyczną. Do tego musiałaby wypowiedzieć na scenie kilka słów.
Przez większość ze spędzonych w Nowym Jorku szesnastu miesięcy Fritzi utrzymywała się pracując jako kelnerka w wesolutkiej restauracji o nazwie Dutch Mili. Lubiła właściciela, który pozwalał jej brać sobie wolne na przesłuchania. Była na tyle silna, że radziła sobie z długim dniem pracy i ciężkimi tacami. Protestowała tylko przeciwko idiotycznemu, nakrochmalonemu, holenderskiemu czepeczkowi ze skrzydłami, który musiała nosić, i przeciw drewnianym sabotom, od których robiły jej się odciski.
Na nieszczęście właściciel Dutch Mili był już w poważnym wieku. Właśnie w marcu postanowił przejść na emeryturę i przenieść się razem ze swoją córką do Virginii. Nowy właściciel natychmiast przerobił restaurację na pięciocentowy kinematograf czyli odeon, jak nazywano te godne pogardy lokale. Fritzi znowu znalazła się na bruku i przez kilka tygodni dobrze się musiała nachodzić, zanim dostała następną pracę jako kelnerka.

Przedtem pracowała jako nocna pokojówka w Bleecker House, zapuszczonym hoteliku w dzielnicy teatralnej. Kierownik hotelu, pan Oliver Merkle, nie był dżentelmenem. Był natomiast osobnikiem ob-ślizgłym i reprezentował wszystko to, co w Nowym Jorku było dla Fritzi obrzydliwe i przerażające. Żeński personel nazywał go na przemian Ollie Ośmiornica albo Och-Och - taki ostrzegawczy okrzyk, kiedy się zbliżał.
O drugiej siedziała na ławce w poczekalni należącej do Shorty'ego Lorenza, niskiego blond kurdupla, który był żonaty już siedem razy. Na ławkach tłoczyło się lub stało obok nich sześć innych zdenerwowanych kobiet, z których znała tylko jedną. Tę maleńką, bladą dziewczynę z czarną grzywką widywała już na innych próbach. Pauline Jakaśtam. Pauline rzuciła na nią okiem, ale nie poznała jej.
Shorty Lorentz wpadł do poczekalni o drugiej piętnaście, przyciskając łokciem plik kartek, które im następnie rozdał.
-	No dobra, dziewczynki, mamy tutaj dramat towarzyski pod tytułem Shall we dworce? Producentem jest Brutus Brown. - Rozległo się kilka cichych okrzyków, a maleńka dziewczyna prowokacyjnie westchnęła. Brown był znanym flirciarzem.
-	Jego inspicjent siedzi tam, w środku - tłumaczył Lorenz. - Przesłucha was po kolei. Chodzi o rolę Alyson, siostry rozwodzącego się faceta. Alyson jest trochę przewrażliwiona, ma jedną całkiem niezłą scenę, cztery strony. Dajcie sobie pięć minut, przejrzyjcie tekst, zaczniemy od panny Abrams.
Fritzi jako trzecia czytała tekst przed brzuchatym inspicjentem, którego twarz była jakby wyrzeźbiona z granitu, siedzącym na środku sali prób na krześle z prostym oparciem. Shorty Lorenz czytał rolę męską, brata Alyson. Fritzi plątała się w słowach - autor pisał niezgrabnym stylem - i czytała zbyt wysokim głosem; źle jej poszło. A przecież pod koniec na granitowej twarzy mężczyzny pojawiły się jakieś rysy i inspicjent potrząsnął jej dłonią z ojcowskim uśmiechem.
-	Jak to się pani nazywa?
-	Fritzi Crown.
-	Ładnie pani czytała, Fritzi. Zadzwonimy do pani dziś wieczorem, jeżeli będziemy chcieli, żeby pani przyszła ponownie.
-	Dziękuję panu.
Jako następną Lorenz wezwał Pauline. Przeszła ona z podniesioną głową, jak gdyby Fritzi była niewidzialna i zupełnie nie liczyła się jako rywalka.

Tego wieczora Fritzi siedziała w przedostatnim rzędzie na górnym balkonie teatru Lyric. Bilet kosztował ją sześćdziesiąt pięć centów, o piętnaście centów więcej niż zazwyczaj. Za pierwsze miejsca płacono po pięć dolarów, a mimo to ani jedno nie było puste. Tylko gwiazdy tak jasne jak pani Patrickowa Campbell potrafiły wywindować ceny i zapełnić widownię.
The Second Mrs. Tanąueray szybko zmierzała ku końcowi. Przed momentem patrzyli, jak złamana bólem pani Patowa schodzi ze sceny. Paulę Tanąueray zniszczyła jej przeszłość - wyszło na jaw, że kiedyś „bawiła się w dom" z pewnym oficerem, który ostatnio nawiązał romantyczne stosunki z jej córką z pierwszego małżeństwa. Córka wpadła na scenę z krzykiem: - Widziałam ją! To straszne!
Jej kawaler wzdrygnął się. - Czy... czy ona... ?
-	Czy się zabiła? Tak... tak! Wszyscy tak będą twierdzić.
Fritzi robiło się słabo, ale nie wiedziała, czy z podniecenia, czy z głodu. Od wczorajszego wieczora wypiła tylko słabą herbatę i zjadła kilka czerstwych kajzerek, które wyrzucono z jadalni hotelu, w którym pracowała. Wolała nie jeść przed próbami. Głód wyostrzał grę, podczas gdy nadmierna ilość jedzenia czyniła aktora ospałym. A po próbie u Lorenza nie jadła nic, ponieważ nic było jej na to stać.
Córka Tanqueray załamywała dłonie. -Ale... ja wiem, że przyczyniłam się do jej śmierci...
Fritzi pochyliła się do przodu. Wszędzie, poza oświetlonym salonem daleko w dole, panowała cisza jak makiem zasiał.
-	...gdybym okazała więcej litości!
Córka wdzięcznie opadła zemdlona na otomanę. Widowni dech zaparło.
Kawaler zawahał się, potem wielkimi krokami podszedł do drzwi, wyjrzał na zewnątrz, wyrazem twarzy i pozą doskonale przekazywał konsternację i grozę...
Czerwona, aksamitna kurtyna zasłoniła scenę, sztuka dobiegła końca.
Serce Fritzi biło jak szalone, w skroniach jej pulsowało. Widywała już wielkie damy sceny, ale nigdy nie oglądała kreacji bardziej wrażliwej czy władczej niż ta, którą stworzyła pani Patowa.
Kurtyna pojaśniała od świateł rampy. Na parterze, w lożach, w całym teatrze napięcie narastało jak ciśnienie pary w szybkowarze. Kurtyna rozsunęła się ponownie. Aktorzy kolejno wbiegali w światła rampy, a ciśnienie rozładowało się w grzmiących oklaskach.

Ustawieni szeregiem na proscenium aktorzy rozdzielili się pośrodku. Pomiędzy nich uderzyło jaskrawe, niebieskobiałe światło. Przez prowadzące na werandę drzwi w głębi sceny weszła gwiazda. Wszyscy zerwali się na nogi, krzyczeli i klaskali.
Kiedy pani Patowa znalazła się w kręgu światła, oklaski niczym fale biły w ściany i pokryty freskami sufit. Widzowie na galerii obok Frit-zi gwizdali, tupali i rzucali pustymi opakowaniami po kanapkach; ich nie było stać na kalie, gladiole czy orchidee, które leciały z parteru nad światłami rampy na scenę.
- Brawo, brawo!
Pani Patowa była czterdziestodwuletnią kobietą, wysoką, bladą, o długiej szyi, z kaskadą ciemnych włosów i wielkimi, płonącymi oczami, które odziedziczyła po swojej matce Włoszce. Wyglądała dosłownie oślepiająco w pomarańczowoczerwonej sukni pokrytej złotymi cekinami. Miała tę charakterystyczną dla gwiazd cechę, że najdrobniejszym nawet ruchem potrafiła przykuwać spojrzenia wszystkich; kiedy grała z innymi aktorami, oni po prostu przestawali istnieć.
Zza kulis wypadł jakiś człowiek z tuzinem czerwonych róż. Pani Patowa wzięła je, uśmiechnęła się i znowu ukłoniła. Cały zespół ukłonił się i opuścił scenę. Oczywiście pani Patowa musiała wrócić, ręka w rękę ze swoim partnerem. I ona, i pan Webster ponownie się ukłonili. Potem aktor wycofał się, zostawiając jej z uśmiechem wolną scenę. Pani Patowa zatrzymała się w kręgu lampy łukowej spokojnie rozglądając się po teatrze, łaskawie uśmiechając się w odpowiedzi na miłość, jaką wyrażała ta owacja. Fritzi klaskała z takim entuzjazmem, że rozbolały ją dłonie.
Kiedy oklaski zaczęły przycichać, pani Patowa uniosła na pożegnanie dłoń i cofnęła się. Szkarłatna kurtyna opadła. Punktowe światło łukowej lampy płonęło jeszcze przez moment, jakby w hołdzie, potem zamrugało, zgasło i widzowie zaczęli się podnosić.
Tłum z jaskółki ruszył jak spłoszony do wyjść. Fritzi ze swoim cennym programem w ręku przeciskała się rozpychając łokciami niczym rdzenny nowojorczyk. Pod jej trzewikami trzeszczały połamane skorupki orzeszków ziemnych. Lewa stopa otarta cerą wielkości ziarna grochu, jaką miała w pończosze, bolała ją. Wciąż jeszcze nie potrafiła szyć.
Zeszła po stromych schodach do pięknego, marmurowego foyer, zatłoczonego mężczyznami w strojach wieczorowych i kobietami w futrach albo złotych pelerynach z podbiciem z kolorowego jedwabiu. Nie wiadomo było, czy ci ludzie są naprawdę bogaci, czy też są to tylko

„Astorbiltowic", czyli ich niezręczni naśladowcy. Tak czy owak na ich tle jej bieda wyraźniej rzucała się w oczy; jej wysokie, zapinane na guziki trzewiki były tanie, podobnie jak szara, odświętna spódnica z grubej wełny i perkalowa, koszulowa bluzka, tak sprana, że niebieskie i białe paski zmieniły się w jedną, szarą monotonię. Słomkowy, marynarski kapelusik ani nie pasował do tej pory roku, ani nie był modny. Miała na sobie tylko jedną przyzwoitą rzecz, a mianowicie brązowy, zimowy płaszcz od matki.
Na dworze deszcz chłostał Forty-second Street. Będzie musiała wlec się w tej ulewie aż do domu, na First Avenue w pobliżu Eight Street. Zapłata za przejazd nie wchodziła w grę.
Pod markizą, na której paliły się setki żarówek elektrycznych, potęgując jeszcze blask lśniącej białym światłem dzielnicy, Fritzi mocno przypięła kapelusz szpilką i otworzyła parasol. Ruszyła na wschód, minęła Belasco, potem Hammerstein's Victoria na rogu Times Square. Kiedyś to miejsce nosiło nazwę Longacre Square, ale potem gazeta przeniosła się do centrum i wybudowała sobie różową, granitową wieżę nad nową stacją metra. Krzykliwe, elektryczne tablice zachwalały MYDŁA SAPO-LIO, PŁATKI KELLOGGA, KOŁNIERZYKI ARROW.
Konne dorożki i zasapane auta z pełgającymi światłami lamp naftowych napełniały noc hałasem i odorem nawozu końskiego oraz benzyny. Nad parowymi autami unosiły się białe pióropusze. Szkaradnie trąbiły klaksony małych, czarnych autek, które przemykały się między innymi jak agresywne pluskwy - były to „taksisy", najnowszy import z Paryża.
Ukończywszy długi spacer na First Avenue Fritzi zobaczyła pod drzwiami mieszkania gospodyni palące się światło i cicho zastukała.
-	Przepraszam, że panią niepokoję o tak późnej porze, pani Perella.
-	Nie ma się czym martwić, właśnie czytałam gazetę. - Pani Perella była neapolitanką o bardzo surowej twarzy, ale dobrym sercu. Lubiła Fritzi, nie denerwowała się, kiedy czynsz się spóźniał i bez narzekania odbierała wiadomości telefoniczne przez aparat na parterze w holu.
Fritzi z wahaniem zapytała:
-	Czy ktoś zostawił dla mnie jakąś wiadomość dziś wieczorem?
Pani Perella potrząsnęła głową. Zauważyła, że Fritzi jest zawiedziona i łagodnie uścisnęła jej rękę. Dziewczyna podziękowała i ciężkim krokiem poszła po schodach na górę.
Znużona i przemoczona powiesiła marynarski kapelusik i płaszcz w szafie. W kącie stała jej tenisowa rakieta, prezent od rodziców z 1905 roku. Jesionowa rama była profilowana, rączka z cedrowego drewna

delikatnie żłobkowana, żeby się nie ślizgała w dłoni; rakieta musiała kosztować co najmniej dziesięć dolarów. Jadąc do Nowego Jorku Fritzi zapakowała ją starannie do kufra, potem ustawiła z tyłu w szafie i od tej chwili nikt jej nie dotykał. Tenis był grą dla ludzi, którzy nie musieli się liczyć z każdym pensem.
Na dworze zagrzmiała zbliżająca się od południa po estakadach kolejka. Fritzi zaciągnęła storę. Kolejka przejechała z rykiem i poszumem; światła wagonu rysowały na zasłonie wzory, czarne i żółte, czarne i żółte. Podłoga dygotała. Dzbanek na umywalni tańczył. Przyzwyczaiła się już do tego.
Zapaliła gaz pod koszulką żarową w pobliżu spękanego lustra; wijąc się jak piskorz i wyginając poodpinała guziki bluzki na plecach. Żeby się ubrać czy rozebrać kobieta potrzebowała pokojówki, kochanka albo zdolności cyrkowego człowicka-gumy.
Ściągnęła bluzkę za rękawy; położyła na łóżku, potem zrzuciła spódnicę. Pod koszulą nosiła jednoczęściową bieliznę, połączenie reform ze stanikiem, wykończonym fantazyjnie koroneczką przy dekolcie i ramionach. Patrząc w sufit wsunęła ręce pod stanik i poodpinała wkładki.
Założyła bawełniany szlafrok i wyciągnęła się na łóżku, jeszcze raz przeżywając w myślach ten wieczór. Kiedy była w teatrze, gra pani Patowej wzbudziła jej wielki entuzjazm, ale teraz czuła się zniechęcona. Posępnie dumała nad swoim miejscem na jaskółce i nad czarodziejskim kręgiem światła łukowej lampy. Odległość między nimi nie była wielka, ale dla początkującej aktorki to niemal nieskończoność.
Czego trzeba, żeby przeskoczyć z jednego miejsca na drugie? Wciąż jeszcze szukała odpowiedzi na to pytanie. A jeżeli jej nigdy nie znajdzie? A jeżeli ocknie się i przekona, że jej marzenie było tylko ułudą nastolatki i że dawno powinna je porzucić?
Prawie nie śmiała o tym myśleć.
12. Fritzi i Och-och
-	Zapal sobie - szepnęła Maisie.
-	Paliłam papierosy tylko kilka razy. Nie bardzo mi smakują.
-	Nie bądź taka sztywna. Te są wyjątkowe. - Pokazała kolorową paczuszkę. - „Parfum de Paris". To znaczy zapach Paryża.
-	
Było piętnaście minut po północy, w dzień po występie pani Patowej. W Bleeker House na West Forty-scventh panowała cisza - słychać było tylko dalekie poskrzypywanic klatki windy. Obskurny hol śmierdział kurzem, niedopałkami papierosów w piaskowych urnach, płynem do szorowania, którego w Bleekerze zużywało się całe chyba hektolitry. Fritzi przyzwyczajona była do większego wieczornego ruchu: do trzaskania drzwi, par, które wymeldowywały się o drugiej nad ranem, kwilenia, jęków i ostrych przekleństw dobiegających spoza zamkniętych drzwi sypialni. Podczas typowej nocy zwykle nie tylko odkurzała meble i lampy w holu, ale przeskakiwała z pokoju do pokoju, żeby wyczyścić umywalki i komody, poustawiać poprzewracane krzesła, pospiesznie pozakładać czystą bieliznę na łóżka, na których widoczne były ślady niedawnej zmysłowości. Nigdy jej nie przeszkadzały te oznaki namiętności, tyle że czuła się zdezorientowana i niekiedy troszkę zazdrosna.
Maisie Budwigg zeszła na drugie piętro ze swojego rewiru na trzecim. Nie pozwalał na to regulamin, ale pokojówki często go ignorowały. Fritzi wdzięczna była za chwilę relaksu.
-	No, chodźże - nalegała Maisie.
-	Pani Patrickowa Campbell pali perfumowane papierosy. Są bardzo stylowe - dumała Fritzi, słabnąc. -1 chyba bardzo drogie?
-	No pewno. Dał mi je jeden z gości. Taka malutka nagroda za usługi specjalne. - Maisie puściła oko. Biedna Maisie, taka zwalista i brzydka, musiała obdarowywać mężczyzn swoimi łaskami.
-	No dobrze, spróbuję jednego.
-	Lepiej wejdźmy tutaj. Widziałam przed chwilą, że szef grasuje po okolicy.
Schowały się w obszernej szafie na bieliznę pościelową, zamknęły drzwi, naga żarówka migała. Maisie wyjęła z kieszeni fartuszka zapałki i zapaliła dwa papierosy. Pomieszczenie szybko wypełniło się dymem i trudnym do zidentyfikowania, kwiatowym zapachem. Fritzi wsunęła papierosa do ust. Zaczęła kaszleć i krztusić się, chociaż się nie zaciągnęła.
-	To nie może dobrze robić na głos... - zaczęła.
Aż drgnęła, kiedy drzwi się otworzyły. Maisie spojrzała Fritzi przez ramię i przylepiony do jej dolnej wargi papieros spadł na podłogę.
-	Och-och.
-	Tak mi się zdawało, że czuję dym - wykrzyknął 01iver Merkle. Wskoczył do szafy i odpracował coś w rodzaju szalonego, hiszpańskiego tańca na papierosie Maisie. - Na litość boską, co się z wami dzieje?
-	
Będziemy mieli pożar. - Podłogę pokrywało linoleum, więc było to mało prawdopodobne, ale Fritzi pospiesznie zadeptała swojego „Par-fum de Paris". Teraz nad wszystkim górował nowy aromat - zapach whisky, którą kierownik hotelu pochłaniał w wielkich ilościach. Merkle wysunął głowę do przodu i zatarł ręce.
-	Nie pozwolę wam się tu obijać. - Chwycił Fritzi za ramię. - Ty pójdziesz ze mną do gabinetu. A z tobą porozmawiam później, panno Budwigg.
-	Wolałabym to omówić tutaj, proszę pana - powiedziała Fritzi.
-	Będziesz to omawiała tam, gdzie każę.
Maisie rzuciła Fritzi znaczące spojrzenie: obydwie wiedziały, że chodzi o coś więcej, niż reprymenda.
-	To ja namówiłam Fritzi, żeby tu przyszła zapalić - zaczęła Mai
sie, ale Merkle już zrobił w tył zwrot, wymachując rękami niczym gene
rał. Kiedy Fritzi wyprzedziła go po drodze na schody, jego wyłupiaste
oczy błądziły po całym jej ciele.
Na parterze Merkle dumnym krokiem wszedł przed nią do gabinetu, potem z rozmachem zatrzasnął drzwi za Fritzi. Słuchała, czy przekręci klucz w zamku. Usłyszawszy znajomy dźwięk, zebrała się w sobie.
Merkle niedbale dotknął jej ręki, uśmiechnął się przypochlebnie podchodząc do swojego biurka i przycupnął na jego rogu.
-	Panno Crown... Fritzi. Zdaje sobie pani chyba sprawę, że w tym hotelu mamy pewne przepisy? Jeżeli brak przepisów, zaczyna się bałagan. - Fritzi pomyślała o wieczorach, kiedy trzask zamykanych drzwi przypominał odgłosy strzelaniny. Uznała, że rozsądniej będzie mu o tym nie przypominać.
-	Bardzo mi przykro. Proszę nie winić za to Maisie. Z własnej woli przyłączyłam się do niej.
-	Winić? Któż tu o tym mówi? Jakoś dojdziemy do porozumienia. Jesteś inteligentną dziewczyną w przeciwieństwie do tej krowy.
-	Proszę pana, Maisie jest porządną, ciężko pracującą...
-	Bzdura. Obdaruje tym każdego nędznego perkusistę czy spłukanego aktorzynę, który tylko poprosi. - Na kredensie pod surową litografią przedstawiającą Williama Jcnningsa Bryana, wiecznego kandydata demokratów na prezydenta, Merkle trzymał karafki z alkoholem i kieliszki. Nalał dwie szklaneczki whisky, podał jej jedną.
-	Nie, dziękuję, nie mogę.
-	A czemu nie?
Fritzi powiedziała pospiesznie:

-	Rano mam próbę w agencji aktorskiej. - Była to użyteczna bujda, która może pozwoli skrócić ich rozmowę.
-	Och, prawda, zapomniałem, że jesteś sławną gwiazdą w przebraniu. - Postawił szklaneczki na biurku i przysunął się bliżej. - Popełniłaś poważne przekroczenie, Fritzi. Jakoś musimy się dogadać. - Pogładził ją po rękawie bombazynowej sukni. - Czy chcesz, żebyśmy się jakoś dogadali?
-	Panie Merkle, niech pan będzie uprzejmy zabrać tę rękę.
Dmuchając jej w twarz alkoholowym oddechem Merkle zacisnął
palce na jej ręku; od bólu niemalże się pod nią kolana ugięły.
-	Proszę mnie puścić, panie Merkle.
-	Daję ci szansę. Lepiej ją wykorzystaj. - Trzymając ją za przedra
miona przysunął się blisko. Jego powieki na wyłupiastych oczach za
trzepotały i zamknęły się. Fritzi poczuła, jak coś twardego dźga ją
w fartuch.
Nie miała przy sobie szpilki od kapelusza, którą mogłaby się bronić, musiała polegać na własnych siłach. Wyszarpnęła ręce w dół i gwałtownie się cofnęła. Kiedy uwolniła prawą rękę, z rozmachem strzeliła go w twarz. Zachwiał się, a to pozwoliło jej popędzić do drzwi i przekręcić klucz.
-	Niech cię wszyscy diabli, przebieraj się i wynoś. Wyrzucam cię
z pracy! Jeżeli chociaż jeden strzęp zabierzesz z tego hotelu, każę cię
aresztować.
Fritzi, blada i roztrzęsiona, chciała uciekać, ale coś zmusiło ją do odwrócenia się twarzą do niego i powiedzenia:
-	Panie Merkle, a wie pan, jak pana przezywają w tym hotelu? Miała wrażenie, że jego wyłupiaste oczy zaczynają wibrować.
-	Czy chcę się dowiedzieć?

-	Wszyscy pana nazywają Ollie-Ośmiornica. Moim zdaniem to zniewaga dla ośmiornicy.
-	Zejdź mi z oczu! - wrzasnął. - Spróbuj znaleźć sobie inne zajęcie, równie dobre jak to. Nie znajdziesz. Będziesz się łajdaczyć za parę pensów jak twoja tłusta przyjaciółka.
Nie potrafiła wymyślić następnej riposty, więc wysunęła głowę do przodu i zatarła ręce, doskonale go przedrzeźniając. Merkle zrobił się czerwony i zaczął gulgotać.
-Ty... ty...
Fritzi rzuciła się do ucieczki; po drodze odbiła się od nocnego recepcjonisty, który pędził korytarzem w odpowiedzi na hałas. Boże, co ja narobiłam?

Kiedy wychodziła z Bleecker House, prześladowała ją myśl o niewielkim, blaszanym pudełku, które ukryła w szufladzie w swoim pokoju. Początkowo zawierało ono landrynki cytrynowe. Teraz były w nim wszystkie pieniądze, jakie miała - cztery dolary i trochę drobnych.
Rano, kiedy wychodziła po gazetę, pani Perella czekała przy środkowym filarze schodów. Powiedziała coś półgłosem o la pigione. Komorne. Fritzi obiecała, że przed wieczorem wpłaci część, dwa dolary. -Bello, bravo - zamruczała pani Perella. Ślicznie, wspaniale. - Wszyscy moi lokatorzy powinni być tacy dobrzy jak ty.
Fritzi przeszukała szpalty pisma i jeszcze tego dnia odpowiedziała na trzy ogłoszenia. Pomywaczka - była za dobrze wykształcona. Maszynistka w biurze ubezpicczalni - zbyt wolno pisała na maszynie. Modelka malarza - brudny pokój, którego okna wychodziły na Bowery, w oczywisty sposób był tylko fasadą czegoś zupełnie innego, prawdopodobnie podejrzanego. „Agent" miał pryszcze i oczy jak fretka. Najpierw Merkle, a teraz coś takiego; uciekła.
Tego wieczora zapłaciła pani Perella, co do połowy zredukowało zawartość jej pudełka. Następnego dnia poszła do sklepu na Second Avenue, żeby zastawić rakietę tenisową. Nie pierwszy raz oddawała ją w ręce przypominającego gnoma właściciela.
-	Jeden dolar - powiedział właściciel lombardu i zabrał się do wypisywania kwitu.
-	Panie Isidorze, poprzednim razem to było półtora dolara.
-	Wiem, Fritzi, ale to było rok temu. Rzeczy tracą na wartości.
-	Naprawdę mam nadzieję, że jej pan nie sprzeda. Mam zamiar wykupić ją, jak tylko będę mogła.
Poklepał ją po ręce.
-	Wierzę ci. Jeden dolar.
-	Biorę.
Poszła na Forty-seventh i zajrzała w okno holu Bleeker House. Ponieważ nigdzie nie dostrzegła groźnego Merkla, weszła do środka. Dzienny recepcjonista, który był jej przyjacielem, powiedział, że w godzinę po odprawieniu Fritzi, Merkle wywalił również i Maisie. Nie przyjęła tego pokornie, a nawet przylała Merklowi patelnią.

-	Nocny kucharz właśnie sprzątał, kiedy Maisie poprosiła go o pa
telnię. Jak tylko dowiedział się, po co jej potrzebna, wyjął jej z ręki tę,
która wzięła, i podał cięższą. Przyszły gliny z komisariatu, ale Maisie
już wyjechała z miasta, żeby odwiedzić krewnych w Wyoming. - Puścił
do niej oko. - A w każdym razie tak im powiedzieliśmy. Merkle nic
nie mógł im pomóc. Leży w szpitalu Yonkers i nie wiadomo, kiedy
wyjdzie.
A więc nie zobaczy się już z Maisie. Fritzi zrobiło się przykro, lubiła tę tłuścioszkę.
Usiadła na Union Sąuare w miłym, popołudniowym słońcu. Zamierające światło dnia zalewało plac odcieniami żółci i umbry. Przy jej stopach leżały jakieś papiery, gołębie odchody i łupki z orzeszków ziemnych. Powietrze aż dzwoniło od przekleństw dorożkarzy, brzęczenia podziemnych łańcuchów napędowych, rżenia koni, śpiewnych okrzyków gazeciarzy, skrzypiec i akordeonu narożnych muzykantów, klaksonów taksówek, strzelających silników benzynowych, zgiełkliwych głosów mówiących w obcych językach - tej muzyki Nowego Jorku, którą kochała. Dzisiaj nie słyszała jej. Zajęta była zaznaczaniem ogłoszeń.
Na pobliskiej ścieżce jakiś mężczyzna wykrzykiwał:
-	Potrzebuję czterech statystów. - Podnosił w górę cztery palce. -
Płaca równe sześćdziesiąt centów.
Fritzi domyśliła się, że mężczyzna musi być jednym z wolnych strzelców, których nazywano kapitanami statystów. Pracowali na tym placu codziennie mniej więcej o tej porze, zgarniali statystów na wieczorne przedstawienia.
Fritzi nie podobała się praca statystki w The MongoUs Bride. To nie była gra, statyści nigdy nie mieli prób. Przychodzili na trzydzieści pięć minut przed podniesieniem kurtyny, żeby dopasowano im kostiumy i udzielono minimum pouczeń. Większość ani nie wiedziała, ani nie chciała wiedzieć, w jakiej sztuce występuje. Wielu z nich były to marne kreatury, które potrzebowały pieniędzy na alkohol, a kapitanowie byli niewiele lepsi.
Nie czas jednak na fochy. Uniosła w górę rękę.
-	Hej, kochaneńka. Na imię mam Earl. - Jego oczy były dziwnie niepokojące, osobliwie jasnobrązowe, ze złotawymi plamkami.
-	Czy angażuje pan na dzisiejsze przedstawienie wieczorne?
-	Tak, ale potrzebni tylko panowie. Przykro mi. - Uśmiechnął się. Miał szerokie usta, dzięki czemu mógł pokazywać cały garnitur dużych zębów o wyjątkowej doskonałości i białości. Kiedy się uśmiechał, robił się w pewien brutalny sposób atrakcyjny, ale Fritzi jakoś się go bała.
-	
Earl zmierzył ją spojrzeniem i powiedział:
-	Nie widziałem cię tu wcześniej, panienko. A szkoda. Rozumiesz, nie jest to moja stała praca.
-	Ja w ogóle się tym nie zajmuję, jeżeli mam coś do powiedzenia. -Zaczęła się wycofywać.
Poszedł za nią.
-	Aktorka, co? - Fritzi kiwnęła głową, szła dalej. - Może byś przyłączyła się do mnie na piwo, jak już zgromadzę moją czwórkę?
-	Nie, dziękuję panu. - Okręciła się na pięcie i pospiesznie odeszła.
Po chwili rzuciła okiem przez ramię; Earl szedł za nią dalej, popatrując spode łba - uraziła go jej odmowa. Ludzie się za nim oglądali. Zatrzymał się i wrzasnął:
-	Idź spacerować po ulicy, szmato, nie zależy mi. - Zawrócił i po
szedł w przeciwną stronę. - Czterech ludzi, potrzebuję na dziś wieczór
czterech ludzi.
Fritzi biegła przez dwie przecznice, zanim zwolniła i obejrzała się. Dlaczego ten człowiek tak ją przeraził? Było coś w jego oczach, w tej gniewnej natarczywości...
A może reagowała tak ostro, bo wyprowadziło ją z równowagi starcie z Och-ochem i „agentem" z Bowery? Nie znała odpowiedzi, więc cieszyła się, że udało jej się umknąć przed tym obcym i że wokół niej kłębi się nowojorski tłum, w którym się może ukryć.
13. Kraksa
Na dwudziestym drugim okrążeniu jadący malutkim masonem Artie Flugel z rozmysłem wszedł w poślizg tuż przed Carlem, zasypując mu kurzem przednią szybę i oślepiając go. Była to niebezpieczna sztuczka doświadczonych szoferów. Artie chciał wygrać nie tylko pulę, ale i pięć dolarów, o które założył się z Carlem.
Wychodząc z zakrętu w gęstej, brązowej chmurze, Carl wyłącznie na wyczucie trafił na środek prostej. Wiatr odwial kurz; w słońcu wyrosła główna trybuna i punkty obsługi. Jeszcze trzy okrążenia i przegoni Artiego, który z dużą szybkością wchodził już w zakręt przed drugą prostą. Przez spryskane olejem soczewki kupionych z drugiej ręki zeis-sowskich gogli Carl zobaczył gapiów siedzących na białej poręczy ogrodzenia na zakręcie za trybuną. Cholerni idioci.

Była gorąca, sucha, letnia niedziela. Tor znajdował się na północnych przedmieściach Detroit. Wyścig był ostatnim wydarzeniem dnia. Carl pracował przez sześć dni w tygodniu w fabryce aut Henry'ego Forda, a siódmego dnia brał udział w wyścigach.
Jadące tego dnia w czterech wcześniejszych wyścigach auta pożło-biły tor koleinami i powydzierały z niego grudy twardej ziemi; szoferzy taki tor nazywali zupą. Z tej zupy wyleciał teraz w górę kawałek ziemi, odbił się od chłodnicy i uderzył w przednią szybę. Pękła. Przez ryk silnika doszedł Carla okrzyk siedzącego z nim w aucie mechanika. To mogło być „Panie Jezu" albo „Panie Boże"; taki fruwający kawałek zupy potrafił rozbić gogle i wybić szoferowi oko. Ten na szczęście ześlizgnął się na prawo i zniknął.
Na torze utrzymały się cztery auta: peugeot, national, mason Ar-tiego i special Edmundsa z wymalowanymi na osłonach silnika błyskawicami, ten którym jechał Carl. Peugeot i national zostały półtora okrążenia w tyle; nie miały szans. Carl siedział Artiemu na ogonie, walcząc o prowadzenie.
Ale wyścig dal mu się już we znaki. Bolał go tyłek, dokuczały mu nogi, nie tylko łapały go kurcze, ale od naciskania co kilka sekund pedałów gazu i sprzęgła w górę i w dół, w górę i w dół bolały mięśnie. Carl w swojej koszuli z długim rękawem, skórzanych rękawicach, skórzanym hełmie i zamszowej masce na twarzy przypominał mumię. Pod koszulą wokół torsu i brzucha owinięty miał kawał ciepłej, gryzącej, konopnej tkaniny, która pomagała łagodzić silne wibracje ramy. Przenosiły się one przez kierownicę do jego okrytych rękawicami dłoni, rąk i ramion.
Po prawej mignęły mu pierwsze sektory zatłoczonej trybuny głównej. Siedzący po jego lewej ręce mechanik Jesse bezustannie był w ruchu, to przyglądał się badawczo zegarom benzyny i oleju, to podpom-powywał benzynę, żeby wtrysnąć ją z umocowanego z tyłu baku do karburatora na przodzie, to przyglądał się czterem gładkim, gumowym oponom, zwłaszcza tylnym. Zmienili już w połowie wyścigu w punkcie obsługi dwie opony. Jesse oglądał się też do tyłu i sygnalizował Carlowi, jeżeli ktoś chciał go wyprzedzić. Sygnałem było jedno stuknięcie w lewe kolano szofera. W aucie panował taki hałas, że nawet gdyby Jesse coś krzyczał, Carl i tak by go nie usłyszał.
Byli gdzieś w połowie drogi przed główną trybuną; zegary wskazywały około pięćdziesięciu mil na godzinę. Na barierze ogrodzenia przy coraz bliższym zakręcie pomiędzy ubranymi na buro ludźmi świeciło coś białego. Artic Flugel z rykiem zniknął z pola widzenia przy wejściu

na prostą. Carl docisnął pedał gazu. Jesse rozpaczliwie postukał go dwa razy w kolano. Zaraz pójdzie opona.
Carl przez sekundę patrzył na Jessego. Ten dźgnął palcem za swoje prawe ramię. Prawa tylna. Zawsze ta najbardziej się zużywała.
Wiedział, że przed zakrętem powinien zwolnić, ale Artie wyszedł już na prowadzenie, a wyścigi były czymś więcej niż tylko przyjacielskim współzawodnictwem, były grą wysokiego ryzyka. Carl z rykiem silnika wszedł w zakręt wysoko na torze, w pobliżu ogrodzenia, na którym wszyscy gapie przycupnęli jak kury na grzędzie. Jesse zdążył jeszcze raz ostrzegawczo krzyknąć, a potem tylna opona wystrzeliła jak petarda na czwartego lipca.
Carl wyciskał ze swoich samochodów wszystko, ryzykował. Teraz, kiedy special zaczął się kręcić i ślizgać, zdał sobie sprawę, że tym razem zawiodło go wyczucie. Special pruł prosto na siedzących na ogrodzeniu gapiów, którzy wrzeszczeli, usiłowali zeskakiwać, uciekać, ale nie mieli szans, robili to za wolno.
Special pędził w kierunku ogrodzenia w chmurze jasnego od słońca pyłu, a Carl doświadczał dziwnego uczucia jakby zawieszenia, uczucia jakie nawiedzało go już wcześniej w chwilach wielkiego napięcia. Bał się, był przerażony, chociaż był to podniecający rodzaj strachu -niemal przekraczał granice wytrzymałości, ale jeżeli się przeżyło, jeżeli wykiwało się los jeszcze jeden raz, to człowiek odchodził od samochodu z poczuciem dumy, od której w głowie się kręciło, z przyspieszonym oddechem, śmiejąc się z niczego. Tym razem, jeżeli czegoś nie zrobi i to szybko, ani on, ani Jesse nigdzie już nic odejdą.
Jeżeli wjedzie w bariery, zginie wielu ludzi. Na drugim końcu ogrodzenia, na zakręcie, poukładane były bele siana. Carl szarpnął kierownicą w lewo, stanął na hamulcu. Tył samochodu zadygotał i wpadł w poślizg. Special o włos minął koniec bariery; gapie rzucali się na ziemię, by ocalić życie. Carl krzyknął niepotrzebnie: - Trzymaj się, Jess - i special uderzył w bele siana, przebił się przez nie, wpadł do rowu i wyrzucił ich obydwu na zewnątrz niczym szmaciane lalki.
Gałąź drzewa rozorała Carlowi czubek głowy. Wylądował na plecach w długiej trawie, dech mu zaparło, niewiele brakowało, a zrobiłby w spodnie, bo uświadomił sobie, że gdyby poleciał o cal czy dwa wyżej, to gałąź byłaby mu ucięła głowę. Ciach.
Wypełznął z trawy na czworakach, zerwał gogle, hełm i maskę i gwałtownie wciągał powietrze w płuca. Special leżał w rowie nosem do dołu, przód miał pognieciony jak zdeptana, blaszana puszka. Wydobywał się z niego dym palącego się oleju. W niedzielnym powietrzu

niemile śmierdziała benzyna. Ludzie biegli od strony ogrodzenia, od głównej trybuny - sępy wyścigowe, gotowe zawsze wyszabrować choć kawałeczek rozbitego samochodu na pamiątkę.
Carl nie widział mechanika. Miał takie mdlące uczucie, że być może leży on ze skręconym karkiem w rowie.
-	Jesse?
Nic, cisza, którą przerywały tylko chciwe okrzyki sępów zgromadzonych naokoło speciala i daleki warkot samochodów kończących wyścig. Właściciel speciala, Hoot Edmunds, podszedł powoli do szabrowników. Słomkowy kapelusz miał jak zwykle włożony zuchwale na bakier. Jego pasiasty blezer z krepy pozapinany był na wszystkie guziki; Hoot kręcił młynka laseczką z malakki. Carl właśnie skasował ostatnią inwestycję Edmundsa, wartą kilka tysięcy dolarów.
I w tym momencie zobaczył tę jaskrawobiałą osobę z barierki. To białe to była bluzka, a osobą była dziewczyna o blond włosach.
Z rowu wychynęła głowa z kręconymi, czarnymi włosami, pociągłą twarzą i cerą przypominającą kawę z mlekiem. Z rozcięcia nad lewym okiem płynęła krew, kapiąc na kombinezon.
Jesse wydrapał się z rowu z żałobnym wyrazem twarzy; wyższy był od Carla, a chudy jak szczapa. Był kolorowy, chociaż rzucało się w oczy, że niejeden z jego przodków domieszał białej krwi do czerni. Jesse Shiner był o dziesięć lat starszy od Carla i miał szczęście, że jeździł jako mechanik. Dostał tę robotę, ponieważ Carl uparł się, że znaczenie ma nie kolor skóry Jessego, tylko jego umiejętności mechanika--samouka.
Stali teraz o stopę od siebie i wpatrywali się jeden w drugiego. Nagle, zupełnie jakby się porozumieli telepatycznie, w tej samej chwili zdali sobie sprawę, że jakimś cudem są cali i zdrowi. Obydwaj zaczęli śmiać się jak szaleni.
-	Jesse, ty cholerny, zwariowany Mulacie, nic ci nie jest?
-	Powiem ci później, jak mi się już wszystko zagoi.
W głowach im się kręciło od dopiero co przeżytego strachu, objęli się ramionami i klepali po plecach. Obydwaj śmierdzieli potem i olejem i żadnego z nich to nic nie obchodziło. Hoot Edmunds wolnym kroczkiem podszedł do nich, kręcąc laseczką.
-	Chłopcy, cali jesteście? - Hoot lubił nazywać ich chłopcami,
chociaż sam był o trzy lata młodszy od Carla, który miał lat dwadzie
ścia dwa. Hoot był jedynym synem Magnusa Edmundsa, człowieka
który, podobnie jak inni w Detroit, zrobił fortunę na produkcji silni
ków dla parowców i frachtowców pływających po Wielkich Jeziorach.

Dziedzic Magnus Marinę Motors („trzy razy M"), nienawidził nadanego mu na chrzcie imienia Elwood i wyszukał sobie coś, co brzmiało bardziej sportowo.
-	Tak mi się zdaje, Hoot - powiedział Carl. - Te przeklęte opony
nie wytrzymują wystarczająco długo. Firestone'a i jego kumpli powin
no się powiesić i zostawić, żeby schli, dopóki nie wymyślą czegoś
lepszego.
Hoot zdjął słomkowy kapelusz; ukazała się pokryta brązowymi loczkami głowa i bladoróżowa twarz. Otarł spocone czoło i zgodził się.
-	Pokazałeś wspaniały kawałek roboty w tym ostatnim momencie - powiedział.
-	Jedyne, co można było zrobić. - Carl, chociaż nogi drżały mu jeszcze od naciskania pedałów, chwiejnie ruszył w kierunku wielkiego jawora, który go niemalże zgilotynował. - Muszę sobie usiąść.
Usiadł opierając się plecami o korę. Sępy pełzały po całym specia-lu, scyzorykami odcinały sobie kawałki opon, szarpały szybę tam i z powrotem, żeby ją wyłamać. Mój Boże, jeden facet zabrał nawet ze sobą nożyce do blachy.
-	Przykro mi, że ci rozwaliłem auto, Hoot.
-	Nie martw się, nie zabraknie pieniędzy, żeby wyprodukować następne.
Podobnie jak wielu innych młodych dziedziców fabryk i warsztatów w Detroit Hoot Edmunds nie bardzo miał sobie czym wypełnić czas i zajął się autami, ponieważ były szybkie, sportowe i otaczała je aura luksusu.
-	Dlaczego te głupki siedziały na poręczy? - skarżył się Jesse. -Dlaczego gospodarze wyścigów nie przegonili ich?
-	Próbowali - powiedział ktoś za plecami Hoota słodkim, delikatnym głosem. - Nie zgodziliśmy się zejść. Z bariery jest taki wspaniały widok. - Na te słowa nałożył się głos jakiegoś mężczyzny z rowu, który powiedział: - Słuchaj, popatrz no tylko, Jack, ten mechanik to czarnuch.
Jesse przewrócił oczami i odwrócił się ze znużonym wyrazem twarzy. Carl rzucił ostre spojrzenie na aroganta. Osoba za Hootem wysunęła się do przodu. Cienie jaworowych liści układały się w piękne wzory na ślicznie zaokrąglonej, jaskrawobiałej bluzce.
-	Ale panowie naprawdę ocalili ludziom życie. To było bardzo
dzielnie z waszej strony - powiedziała dziewczyna. Carl przekonał się,
że patrzy - nie, raczej tonie - w najpiękniejszych ciemnoniebieskich
oczach, jakie kiedykolwiek widział.

Hoot, jako dżentelmen, zwracał uwagę na wszystko, zauważył więc zainteresowanie Carla dziewczyną i przeprosił ich. Powoli poszedł w kierunku rozbitego speciala. Jego obecność w żaden sposób nie zniechęciła ścierwojadów, którzy ochoczo szarpali i gięli, i cięli. Hoot założył sobie laseczkę na ramię i przyglądał się temu z mieszaniną zdziwienia i konsternacji.
Jesse odszedł na bok, wyjął kapciuch z Bullem Durhamem i skręcił sobie papierosa.
-	Jest pan znakomitym szoferem. - Odezwała się dziewczyna -a Carl zastanawiał się, gdzie mogła nabyć doświadczenia, żeby się w takiej sprawie wypowiadać. - Czy robi pan to już od dawna?
-	Zacząłem latem zeszłego roku. To nie jest trudne. Potrzebne są mocne ręce i ramiona, no i ochota, żeby zejść z tego świata przed trzydziestką. - Powiedział to z uśmiechem. Dziewczyna roześmiała się.
-	Potrzeba czegoś dużo więcej, proszę pana. Na przykład umiejętności. Moim zdaniem ma pan ich bardzo wiele.
Carl nigdy dotychczas nie spotkał jeszcze dziewczyny z takim tupetem. Nie była zuchwała w sensie erotycznym, tylko otwarta w mowie, bezpośrednia. Była mniej więcej w jego wieku, mniej więcej jego wzrostu, wszystkie części ciała miała sympatycznie zaokrąglone. Jej biodra były szerokie, piersi duże i pełne. Miała ładną, okrągłą buzię, blond loki, pełne wargi, które aż się prosiły o pocałunek. I te żywe oczy -taki ciemny błękit, jaki w wyobraźni Carl przypisywał południowym morzom. Miał zamiar kiedyś obejrzeć te południowe morza. Chwilowo w zupełności wystarczą mu jej oczy. Dziewczyna ubrana była elegancko, chociaż niezbyt kosztownie, na głowie miała słomkowy kapelusz przybrany wstążkami, a w ręce parasolkę.
Przytrzymując się pnia jawora podniósł się, chociaż protestowała, że nie musi. Kiedy podchodził do niej, zauważył, że Hoot przygląda im się w taki śmieszny sposób, jakby się nad czymś zastanawiał.
-	No cóż, dziękuję pani za komplement, panno...
-	Mam na imię Teresa. Ale wolę Tess.
-	Carl. Carl Crown. - Podał jej dłoń, wciąż jeszcze odzianą w za-tłuszczoną, skórzaną rękawicę, którą zdarł z pełnym zażenowania pośpiechem. Wyczuwał reakcję swojego ciała; już od kilku miesięcy nie był z kobietą.
-	Bezinteresowność, jaką pan wykazał, powinna być jakoś nagro-
-	
dzona - powiedziała dziewczyna. - Zbyt wielu ludzi myśli wyłącznie o sobie. Czy mogłabym zaprosić pana na kolację do nas do domu? Jestem pewna, że ojciec ucieszy się, mogąc pana poznać. Zaskoczony Carl potrzebował chwili, żeby zareagować.
-	Pewno, oczywiście. Ale to nie jest konieczne.
-	Wiem. Ale chciałabym. Obawiam się, że czeka pana dosyć długa droga. Nasza rezydencja znajduje się na Woodward Avenue, ale latem mieszkamy na Grosse Point.
-	Dojeżdża tam elektryczna kolejka, prawda?
-	Dojeżdża - powiedziała kładąc parasolkę na trawę i otwierając torebkę. - Czy sobotni wieczór by panu odpowiadał?
-	Tak, wspaniale, doskonale - wykrzykiwał Carl. Potem szeroko się uśmiechnął. - Chyba nigdy jeszcze nie spotkałem młodej kobiety, która lubiłaby wyścigi.
-	Mój ojciec ma powiązania z biznesem automobilowym. Stąd moje zainteresowanie. Ojcu jednak nic podoba się to, że chodzę na wyścigi sama. Usiłuje mi zabronić i muszę mu przypominać, że jestem pełnoletnia. Bardzo go to irytuje. Wygląda na to, że irytuję w ten sposób bardzo wielu mężczyzn. Może dlatego wciąż jeszcze jestem niezamężna, nie sądzi pan? - Powiedziała to żartobliwie, chociaż wyłapał w jej głosie ton smutku. - Czy może mi pan użyczyć swego ramienia?
Położyła mu na ramieniu kawałeczek papieru i napisała coś ołówkiem.
-	Tutaj ma pan adres. Czy szósta panu odpowiada?
-	O szóstej dopiero kończę pracę.
-	A więc wpół do siódmej?
-	Powinienem zdążyć, panno... panno Tess.
-	No to do zobaczenia. - Podała mu z powagą po raz drugi rękę, potem odeszła; kiedy przeszła przez rów i wychodziła w światło słoneczne, otworzyła parasolkę. Carl przyglądał się, jak poruszają się pod spódnicą jej biodra. Stwardniał już jak skała.
Z przerażeniem uświadomił sobie, że nie zapytał jej, jak się powinien ubrać. Na wizytę na Grosse Point, gdzie bogacze z alei Woodward i Jefferson mieli swoje letnie domy, potrzebny mu będzie prawdopodobnie krawat. Nie posiadał czegoś takiego. Jeżeli mu się nie uda pożyczyć od Jessego, będzie musiał go sobie kupić u Mableya albo Rothmana.
Tess zniknęła za trybuną i Carl gwałtownie spadł z obłoków na ziemię. Zauważył Artie Flugela rozmawiającego z Hootem. Podszedł do nich, nogi i ręce go bolały. Trzymał zawsze w swoim pokoju butelkę

mazidła do wcierania firmy Mustang. Miał wrażenie, że dziś powinien się jak najszybciej znaleźć w jego pobliżu.
-	Ale pech, chłopcze. - Artie potrząsnął dłonią Carla. Artie miał ze czterdzieści lat czy coś koło tego, był przysadzisty i miał pobrużdżo-ną, spaloną wiatrem twarz.
-	Następnym razem ja ci podsypię trochę kurzu. - Carl pogrzebał w kieszeni i spłacił swój dług. Artie oddalił się chichocząc.
Hoot przyglądał mu się z zagadkową miną. Carl zapytał:
-	Coś cię rozbawiło?
-	Ta dziewczyna. Całkiem przyjaźnie rozmawialiście.
-	A czemu nie? Jest ładna. Zaprosiła mnie na sobotę na kolację.
-	Co ty nie powiesz. Zakładam, że wiesz, kto to jest?
-	Ma na imię Teresa. Czy powinienem wiedzieć coś więcej?
-	Przypuszczam, że nie, przecież nieczęsto bywasz u elity z Detroit. Zwłaszcza u tych, którzy budują automobile. Teresa Clymer to córka Lorenzo Clymera.
Usłyszał to zbliżający się do nich powoli Jcsse.
-	Ma pan na myśli Clymera, jak w sloganie „Clymer, najlepszej jakości auta dla najlepszej jakości ludzi?"
-	Dokładnie.
-	Jest właścicielem odlewni - wyjaśniał Jesse Carlowi. - Na przykład tej, w której ja pracuję. - Wykonując podłą, niebezpieczną pracę z roztopionym metalem, której nie tknąłby biały człowiek. Jcsse nie powiedział tego Hootowi, ale z Carlem się przyjaźnił, więc jemu to powiedział. Jesse nazywał to „robotą dla czarnucha".
-	Dokładnie rzecz biorąc, Clymer nie jest dyrektorem fabryki samochodów - wyjaśnił Hoot. - Użycza tylko kompanii swojego nazwiska. Tak się często dzieje, J.L. Hudson postępuje tak samo. Już od kilku lat inwestuje w interes samochodowy. Powinien cię chyba na ten sobotni wieczór rozboleć nagle brzuch. Clymer i reszta jego przyjaciół produkują automobile po 2000 dolarów i uważają, że twój pracodawca jest człowiekiem, który ma głupie pomysły. Clymer miał udziały w drugiej kompanii Henry'ego, tej, z której Henry się wycofał - ona nazywa się teraz Cadillac. Powiedziałbym, że większość tej bandy z Grosse Point nienawidzi Henry'ego zawzięcie i z wzajemnością, o ile wiem.
Carl zaniemówił. Henry, o którym była mowa, to był Ford, właściciel i geniusz Ford Motor Company.

14. Ostoja Paula
W mieszkaniu przy Cheyne Walk panował spokój. Betsy, trzylatka, wciąż jeszcze sypiała po południu. Siedmoletni Shad siedział obok ojca na siedzeniu w wykuszowym oknie i z pełną podziwu miną oglądał książkę. Paul i Julie wołali na synka Shad, ponieważ w rodzinie było już zbyt wielu Joe, co powodowało zamieszanie.
Była czerwcowa ciepła i senna niedziela. Podzielone na kwatery okna podciągnięte były do góry. Na tle bujnej zieleni parku Battersea po drugiej stronie rzeki pomiędzy mostami na Tamizie przepływały barki i powolne łodzie spacerowe. Chłopiec przesuwał palcem po nazwisku ojca pod tytułem książki Jestem świadkiem historii.
-	Naprawdę ty to napisałeś, papo?
Paul uśmiechnął się, przytknął zapałkę do cygara. W porozpinanej kamizelce, z podwiniętymi rękawami koszuli, objął serdecznie syna za ramiona.
-	Każde słowo, dobre czy złe.
-	Och, wszystkie są dobre, prawda, papo? - Shad był krępym chłopcem o inteligentnej twarzy. Miał ciemnobrązowe oczy, po Paulu, i wspaniałe, gęste, czarne jak atrament włosy, po Julie.
-	No cóż, ludzie zdają się tak sądzić. Książka była na półkach zaledwie od marca, a już drukują drugie wydanie.
Zadzwonił wcześniej do biur wydawcy na Bridewell Place, Black-friars. Wszyscy, nie wykluczając właściciela, gratulowali mu sukcesu, jaki odniosła książka.
Bez wątpienia sukces ten zaskoczył początkującego autora. Kiedy Julie pokazała mu list Fritzi, w którym proponowała ona, żeby napisał o swoich doświadczeniach, Paul ryknął śmiechem. To Julie dodawała mu odwagi, kiedy tylko udawało mu się znaleźć tydzień czy dwa wolnego czasu, który mógł spędzić w domu i pisać nocami. To ona zaangażowała maszynistkę, która przepisała rękopis i to ona zaniosła go do kilku wydawców. Czwarty, którego odwiedziła, z miejsca przyjął książkę. Paul podpisał właśnie kontrakt z nowojorską firmą Century, na wydanie amerykańskie.
Shad przewracał kartki.
-	Nie umiem przeczytać tych długich słów.
Paul zmierzwił chłopcu włosy. Dzieci, Julie i, to dwupoziomowe mieszkanie na górnych piętrach Cheyne Walk, to była jego ostoja, dzięki której czuł się bezpiecznie, kiedy wyprawiał się w nieprzystępne

części świata, gdzie życic miało niską cenę, a przeżycie było sprawą niepewną.
-	Zrozumiesz je, kiedy będziesz trochę starszy.
Jak wszystkie dzieci Shad skupiał się na danym temacie tylko na kilka minut. Chwycił ojca za kolano, żeby zaznaczyć, że sprawa jest poważna.
-	Czy możemy w przyszłym tygodniu pójść do zoo?
-	W sobotę. Mój statek wypływa z Liverpool w niedzielę.
-	Znowu jedziesz do Ameryki?
-	Zęby nakręcić jeszcze więcej filmów i wygłosić kilka odczytów^ Nigdy tego jeszcze nie robiłem.
-	Co to jest odczyt?
-	To taka przemowa do słuchaczy. Mój będzie dotyczył niektórych miejsc, które odwiedziłem, rzeczy, które widziałem. Przygotowałem dwie szpule filmów, które będę pokazywał podczas odczytów. - Pewien człowiek z Nowego Jorku, nazwiskiem William Schwimmer, z kompanii o nazwie American Platform Artists, dostał egzemplarz jego książki i napisał, że podczas następnego pobytu Paula w Ameryce może mu zorganizować dochodowe występy publiczne. Pełen obaw Paul zgodził się. Lord Yorke nie miał nic przeciw temu, a nawet uważał, że jeżeli jego główny operator pokaże się publicznie, może to przed nim pootwierać nowe drzwi.
-	Mam nadzieję, że zobaczę się z rodziną w Chicago - ciągnął dalej Paul. - Może z ciocią Fritzi w Nowym Jorku, ale z wujkiem Carlem koniecznie. Jadę do Detroit.
-A gdzie to jest?
-	W stanie Michigan. Taki pan, a nazywa się Henry Ford, chce
wprowadzić na rynek automobil, który jest niezwykły, ponieważ po
dobno jest i mocny, i tani. - Przesunął poduszkę, którą miał pod krzy
żem. Trzydzieści lat, a zachowuję się jak jakiś Matuzalem, pomyślał
z niesmakiem. Julie nie przestawała nalegać, żeby zaangażował po
mocnika. Nawet Michael mówił, że jest głupi, pracując bez kogoś ta
kiego. Julie droczyła się z Paulem, że wszystko chce robić sam - i nie
było to dalekie od prawdy.
Dawna frontowa sypialnia została przerobiona na gabinet Paulą. Niewiele można było zrobić z pasującymi raczej do kobiecego saloniku witrażami w górnych kwaterach okien w wykuszu, ale Julie urządziła pokój tak, żeby odpowiadał męskim gustom: tapety w paski, ciemne meble, dwie szafy na książki w stylu chippendale, elektryczne lampy stołowe i stojące z frędzlastymi abażurami z soczyście czerwonego je-

dwabiu, przed niewielkim kominkiem biurko z żaluzjową klapą. Moda cdwardiańska nie nakazywała już takiego zagracania pomieszczeń, jak epoka poprzednia, ale Paul w podświadomości pozostał wiktoriański: wypełniał każdy wolny skrawek przestrzeni książkami, papierami, puszkami ze szpulami filmów, albo pamiątkami ze swoich podróży. Były tam podstawki pod kufle, pudełka zapałek, widokówki, blaszana wieża Eiffla, malajski kris z okrutnie ząbkowanym ostrzem, japoński składany parawan, niemiecka pikelhauba, którą Shad uwielbiał zakładać i maszerować z drewnianą strzelbą na ramieniu, mały chiński gong, w który dzwonił w porze posiłków i czasami po to, żeby zdenerwować rodziców, zabawna hinduska mata, która zakrywała wspaniały, perski dywan. Kiedy Paul był gdzieś daleko, bardzo tęsknił za tym pokojem.
Shad zaczął właśnie zadawać następne pytanie, ale otworzyły się drzwi. Julie zajrzała z holu do środka.
- Och, jej. Nadymione tu jak w jaskini.
Shad zerwał się, objął matkę i wtulił głowę w jej spódnicę. W chwilę później wymknął się z szerokim uśmiechem z pokoju.
Julie, Juliette Vanderhoff, kiedy Paul poznał ją w Chicago, była zgrabnie zbudowaną kobietą o delikatnej, jasnej skórze, z dużymi, świetlistymi, szarymi oczami. Serce mu skoczyło, kiedy zauważył jak ujmująco wygląda w popołudniowej sukni z jedwabnego szyfonu, z plisowanymi rękawami. W szaroróżowym kolorze było jej tak do twarzy. Nad szerokim wycięciem sukni miała perły, które dostała od niego na ostatnie Boże Narodzenie i kolczyki od kompletu.
Julie uwolniła się już niemal całkowicie od okropnych nawrotów depresji, na które cierpiała jako młoda kobieta, kiedy jej zwariowana i zaborcza matka nie dawała jej chwili spokoju, tłumacząc nieustannie, że choroba, słabość i zaburzenia nerwowe były losem, jaki czekał każdą kobietę. Została zmuszona do małżeństwa z ordynarnym playboyem, którego w końcu zastrzeliła na jej oczach kochanka, czemu Julie nie była w stanie zapobiec. Zostawiło to przeżycie na niej swoje ślady: wyraźną kruchość, niekiedy jakiś cień w oczach. Ale dzieci i małżeństwo z mężczyzną, który ją uwielbiał, pozwoliły, by zamiast pogrążyć się w ciemnościach, pokonała je.
Wciąż była bojowniczką pani Pankhurst, na której podobiznę natknęli się przed tygodniem w muzeum Jean Tussaud, gdzie została unieśmiertelniona jako figura woskowa. W ubieralni Julie pełno było paczek z literaturą WSPU. Pracowała regularnie przy biurku w kącie szwalni, pisała listy, petycje, a ostatnio układała przemówienie na wiec, który, jak się spodziewano, miał za kilka tygodni ściągnąć do Hyde Parku tysiące ludzi.

Ostatnio doszło do eskalacji przemocy ze strony zwolenników tego ruchu. Dwie kobiety, bez pozwolenia organizacji, rzuciły kamieniami w okna domu przy Downing Street 10. Mówiło się o masowym najeździe na parlament i o strajkach głodowych. Premier Asquith upierał się, że sprawa sufrażystek nie ma wystarczającego poparcia, żeby przeprowadzać jakąkolwiek reformę. Za każdym razem, kiedy o tym wspominano, Julie aż kipiała.
-	Co chciałbyś, żeby Barbara przygotowała na kolację? - zapytała
teraz.
Paul objął ją ramieniem.
-	Powinien być piękny, ciepły wieczór. Może przeszlibyśmy się z dziećmi na rybę z frytkami?
-	Wspaniale. - Julie zauważyła książkę na siedzeniu pod oknem. -Taka jestem z ciebie dumna, Paul.
-	Bez ciebie nigdy bym się nie ośmielił napisać nawet pierwszego akapitu.
Julie zarzuciła mu ręce na szyję.
-	Tylko żebyś mi się nie zrobił taki sławny, że kobiety będą za tobą biegały.
-	Zależy mi tylko na jednej - powiedział przyciągając ją i gorąco całując. Wargi Julie miały słodki i ciepły smak. Jej ciało tuliło się do niego. Oparła mu brodę na ramieniu i westchnęła: - Znowu świat mi cię zabierze.
-	Tylko na kilka miesięcy.
Ucałowała go w ucho, zaczęła pieścić po karku.
-	Cała wieczność. Ale przynajmniej tym razem nie ma niebezpie
czeństwa.
Po twarzy Paula przemknął szybki, ironiczny uśmiech, niezauważalny dla żony, którą trzymał w objęciach. Przez kilka sekund po ekranie jego pamięci przepływały obrazy z taśmy wspomnień:
Oszalały bengalski tygrys, który zaatakował, kiedy Paul filmował siedząc pod baldachimem na słoniu. W dole na ziemi, poganiacz potknął się o lianę i zanim zdołano odpędzić tygrysa, ten poszarpał małego człowieczka na śmierć...
Nasiąknięta po deszczu ziemia terasy w Culebra Cut zapadła się i olbrzymia parowa koparka Bucyrus przechyliła się, a potem przewróciła z potworną, majestatyczną powolnością i zmiażdżyła na śmierć dwóch robotników na niższej terasie, z której filmował Paul; uskoczył ze swoim statywem w ostatniej chwili. Na inspekcję wielkiej budowy Kanału Panamskiego przyjechał prezydent Teddy Roosevelt, w białym

garniturze i z olśniewającym uśmiechem; godzinę wcześniej, hałaśliwie przesuwał dźwignie dokładnie tej samej maszyny...
Członek pewnego plemienia w górach Atlasu w Maroku widząc kamerę i wyobrażając sobie, że w czarodziejski sposób ukradnie mu ona duszę, usiłował temu zapobiec strzelając do Paula ze swojej staroświeckiej fuzji o długiej lufie...
Nie ma niebezpieczeństwa? Jeżeli dobrze się wykonywało ten zawód, niebezpieczeństwo istniało zawsze. Z trudem uniknął śmierci na Kubie w 98 roku, podczas wojny Boerów, podczas powstania na Filipinach, które stłumiła amerykańska armia. Zawsze minimalizował takie incydenty, kiedy opowiadał o nich Julie.
-	Nie martw się, zawsze na siebie uważam - powiedział całując ciepły łuk jej szyi. - Chcę mieć pewność, że wrócę do ciebie i do dzieci.
-	Tak się zastanawiałam, Paul. Betsy jest już w wieku, kiedy pewnie chętnie miałaby brata albo siostrzyczkę. Rozmawiałam z Shadem, zgadza się.
Paul roześmiał się. i chwycił świeże cygaro z zagraconego biurka.
-	Fantastycznie! Może zajmiemy się tym dziś wieczorem, na osob
ności?
15. Trzy czarownice i cztery aktorki
Mijały dni i wciąż żadnej pracy. Swoje wydatki zredukowała tak, że właściwie głodowała. Na śniadania jadła czerstwy, dwudniowy chleb i popijała gorącą herbatę. Jej głównym posiłkiem była następna kromka tegoż czerstwego chleba i raz na tydzień duszone ostrygi, które przyrządzała sobie na gazowym palniku w pokoju. W delikatesach kupowała jedną jedyną ostrygę i odgrzewała ją w garnuszku rosołu. O swojej sytuacji w listach do matki pisała mgliście. - Wszystko wspaniale! Dobre widoki na przyszłość!
Przez te wszystkie miesiące od kiedy wyjechała z Chicago, nie miała żadnych wiadomości od generała, ona też nie pisała do niego. I nie przewidywała, żeby sytuacja ta miała się zmienić. Ból wywołany ich separacją trochę złagodniał, pozostało pełne rezygnacji odrętwienie, które sporadycznie się zaogniało.
Pod koniec sierpnia poczuła się już ostatecznie zniechęcona. Pew-

nego wyjątkowo trudnego wtorku - odpowiedziała na cztery ogłoszenia, nadal żadnej pracy - stanęła przed kasą na dworcu centralnym.
- Poproszę o rozkład pociągów do Chicago.
W pięć minut później wyrzuciła rozkład do kosza na śmieci. Ellen Terry zbeształa ją za sam pomysł, żeby uciekać do domu.
Z obolałymi nogami, przygnębiona, szła ciężko w kierunku centrum; było parno, zaczął padać deszcz. Kiedy wchodziła do domu, przemoczona była do nitki. Czy dwa lata w Nowym Jorku to jeszcze nie dość? Wyznaczyła sobie termin ostateczny. Jeżeli nie znajdzie chociaż jednej dobrej roli do swoich urodzin, do piątego stycznia, spakuje rzeczy, pojedzie do domu, przyzna się ojcu, że przegrała i zastanowi się, co by mogła innego zrobić ze swoim życiem. Może popracuje nad certyfikatem nauczycielki. Zawsze będzie mogła uczyć niemieckiego i prowadzić szkolne kółko teatralne.
Przygnębiona myślą o rezygnacji Fritzi ze stoickim spokojem umyła sobie twarz i wdziała cienki szlafroczek. Kapryśne podmuchy wiatru wpędzały do jej pokoju, którego zaczynała już nienawidzić, krople deszczu i smród miasta. Przysunęła krzesło pod koszulkę gazową i otworzyła „New York Clipper", jedno z pism, w którym regularnie pojawiały się anonsy teatralne. W samym środku, pomiędzy informacjami o tresowanych psach, które potrafiły robić gwiazdę, znalazła notatkę, na widok której serce jej zabiło szybciej.
BEZZWŁOCZNIE OBSADZIMY TRZY AKTORKI
w roli czarownic w nowej adaptacji „TRAGEDII SZKOCKIEJ", rolę główną
obejmie i sztukę reżyserować będzie słynny angielski tragik,
HOBART MANCHESTER. W skład znakomitej, międzynarodowej trupy
wchodzi PANI VAN SANT w roli Lady M. Dopuszczalny każdy wiek.
Przesłuchania środy, 2:30 - 5, Novelty Theater, 48th St.
Uprzejmie prosimy korzystać z wejścia dla aktorów, tuż po zach. stronie
Cort Theater.
Poczuła, jak ogarnia ją szalone podniecenie. Wszystkie trzy wiedźmy grała u Mortmaina, kiedy pod jego żałosnym kierownictwem wystawiali Szkocką tragedię. Szkocka tragedia albo Sztuka szkocka były to eufemizmy, którymi posługiwano się zamiast szekspirowskim tytułem dramatu, jako że on zdaniem aktorów przynosił pecha. Sztukę oplatała istna pajęczyna przesądów na temat tego, czego nie wolno było robić

czy mówić podczas prób lub przedstawienia. Jak powiadano, z aktorami, którzy grali w Makbecie, działy się straszne rzeczy.
Fritzi śmiała się z tych bujd. Nawet obecność samego Belzebuba, wymachującego zaproszeniem do piekieł, nie powstrzymałaby jej przed pojawieniem się w Novelty.
Następnego dnia ubrała się schludnie na ciemnoniebiesko i usiłowała wyczesać szczotką większość kołtunów ze swoich blond włosów. Żołądek bolał ją, kiedy jechała broadwayowską kolejką, na którą zdecydowała się, żeby nie pobrudzić ubrania, zanim dojedzie do celu. Kiedy motorniczy wziął zakręt Dcad Man's Curve przy Union Square, niemalże wyleciała przez okno. Miała nadzieję, że nie stanie się już nic gorszego.
Wysiadła przy Forty-eighth. Skierowała się na wschód i zbliżyła do jaskrawej markizy, na której elektryczne żarówki oświetlały nazwę: 5c YARIETY. Pokaz właśnie się skończył. Rozgadani mężczyźni, kobiety i młodzież potrącali ją. Nowy Jork robił takie wrażenie, jak gdyby na co drugiej ulicy otwierano pięciocentowe odeony. Fritzi pogardliwie pociągnęła nosem i pospiesznie skręciła w alejkę pomiędzy Novelty i Cort.
- Proszę podpisać się na arkuszu i zająć miejsce na widowni - powiedział starszy człowiek, który pilnował tylnego wejścia. Zajęty był karmieniem odpadkami teatralnego kota, zapasionego i łaciatego. Fritzi wzięła pióro, umoczyła je w otwartej butelce. Zbladła. Miała przed sobą arkusz niemal całkowicie wypełniony nazwiskami.
Z przerażeniem pod spodem odkryła drugi zapełniony arkusz. Tak się cieszyła na to czytanie roli, miała uczucie, że kończy się jej pech, a tu nastrój pękł jak ozdoba choinkowa w pięści Sandowa Siłacza. Jak się zorientowała, zapisało się już ze czterdzieści aktorek.
O bogowie, pomyślała, czyżby klątwa Makbeta już zadziałała?
Jej rywalki rozproszyły się po parterze. Patrzyły na Fritzi tak, jakby przyniosła ze sobą jakąś zarazę. Fritzi zajęła miejsce przy przejściu na tyłach i usiłowała się opanować.
Zauważyła, że w dywanie w przejściu jest dziura. Na plafonie cherubinowi łuszczyła się farba na pępku. Stojąca na scenie, zawieszona na wysokim drągu lampa oświetlała stolik i krzesło. Z tylu sceny zwisały liny obciążone workami z piaskiem. Chociaż Novelty miał opinię drugorzędnego teatru, podobnie jak wszystkie inne teatry obiecywał

złudzenia i rozkosze. Zapachy f'arby, pleśni i kurzu wciąż były jak słodkie perfumy.
Na salę weszły następne trzy optymistki. W chwilę potem burza słów za kulisami poprzedziła pojawienie się tłustego mężczyzny w średnim wieku, ubranego w angielski garnitur spacerowy, długą, teatralną pelerynę i miękki kapelusz o szerokim rondzie, jaki zwykle nosiła afektowana bohema. Miał ze sobą książkę i papiery, które położył na stole. Odrzucił kapelusz, podszedł do rampy i oparł pięści na biodrach. Krzyknął w kierunku balkonu:
-	Czy jest tam ktoś, kto nie śpi? Więcej światła, panowie, i to na
tychmiast.
Barytonowy głos mężczyzny zaskoczył Fritzi, taki był dźwięczny. Gdzieś z wysoka, z ciemności, spłynęło przekleństwo. Aparatura wisząca przed balkonem zapłonęła. Tłuścioch został oświetlony od stóp do głów.
-	Dzień dobry, panie. - Ukłonił się jak dworak. Mówił z akcentem
człowieka z wyższych sfer, dykcję miał nieskazitelną. Rozwiązał troczki
przy pelerynie i zamiótł nią, jak torreador. - Nazywam się Manchester.
- Popatrzył rozpromieniony, jak gdyby się spodziewał oklasków. Jedna
czy dwie ze chcących się przypochlebic kandydatek wyświadczyły mu tę
grzeczność.
Fritzi nie wiedziała, co myśleć o tym „słynnym angielskim tragiku". Na oko miał pięć stóp sześć cali wzrostu, ważył ze dwieście, o ile nie więcej, okrągły był jak jeden ze statków powietrznych grafa Zeppelina. Miał zdecydowanie krzywe nogi i wyraźnie widoczne grube, dodające mu wzrostu obcasy butów. Jego twarz przypominała czerwoną pieczeń wołową. Brązowe, wole oczy z opadającymi przy skroniach kącikami dawały efekt odwrotny niż u Azjatów. Jego długie do ramion włosy przypominały podobizny Oscara Wilde'a.
-	Nie widzę tu w teatrze żadnych rudowłosych dżentelmenów -
mówił wesoło Manchester. - Wchodząc do budynku od alejki potkną
łem się na stopniu. To pewny omen, że żaden pech nie będzie prześla
dował naszej działalności.
Och, to jeden z tych. Fritzi natknęła się już na kilku aktorów, którzy wierzyli w każdy dosłownie przesąd.
Manchester podszedł do stolika, wziął arkusze z podpisami. Chociaż zarozumiałość zdawała się z niego aż promieniować, podobała jej się jego buńczuczność i cudowny, dźwięczny głos.
Należał on do tradycyjnych aktorów-dyrektorów, takie połączenie producenta z gwiazdą. Wielcy aktorzy-dyrektorzy dominowali na sce-

nach dziewiętnastego wieku, ale ich dni już mijały. Teatr napędzały teraz nowe moce. Reżyser, stosunkowo nowe stanowisko w sztuce scenicznej, producent, ten potężny finansista, który kontrolował wszystko z jakiegoś ukrytego pokoiku na piętrze i gwiazda, aktor, którego często ludzie przychodzili zobaczyć, chociażby nie robił nic, tylko żonglował jabłkami przez trzy godziny. Pani Van Sant, Lady Makbet Mancheste-ra, należała do tego właśnie typu gwiazd.
Wielki człowiek stanął ponownie w świetle reflektorów i zwrócił się do nich.
-	Wiemy wszyscy, po co się tu zebraliśmy, prawda, drogie panie?
Zew Tespisa. Wabik świateł, oklasków, tłumu! Olbrzym literatury, pan
Charles Dickens, w pełni rozumiał ten zew. Był znakomitym aktorem.
Organizował amatorskie przedstawienia, czytywał na estradzie swoje
własne dzieła i to tak, że serce mogło człowiekowi pęknąć. Miałem to
szczęście, że jako młodzieniec byłem świadkiem takiego występu.
Gotów byłem wykonywać najpodlejszą robotę w teatrze, byle się tylko
tam dostać.
Jakaś starsza aktorka siedząca przed Fritzi na wpół odwróciła się i szepnęła: - Ależ zarozumialec, co?
Manchester dotknął leżącej na stole książki.
-	Wierzę, że nic muszę objaśniać ani nawet streszczać sławnego
dzieła, do którego dziś mamy skompletować obsadę. Nigdy w obrębie
teatru nie wymawiamy jego tytułu, chyba że pojawia się on jako część
tekstu. Dziś potrzebne nam są trzy czarownice. Pierwsza czarownica
zagra również w czwartym akcie rolę Lady Makduf. Druga z czarownic
będzie dublować damę z aktu piątego. Trzecia ma tylko błysnąć swoją
rolą, ale to ona wypowiada doniosłe proroctwo, że tytułowa postać zo
stanie królem nad wszystkimi. Każda z czarownic nauczy się wszystkich
trzech ról. Będziemy próby przeprowadzać tu, na scenie, ponieważ nie
dysponujemy mniejszym pomieszczeniem. Proszę, by panie uprzejmie
traktowały koleżanki po fachu. Proszę podchodzić, kiedy wyczytam
nazwiska pań. - Spojrzał na arkusze z podpisami. - Panna Dorcas, Ge-
raldine.
I tak zaczęła się męka Fritzi, która musiała czekać, aż rolę przeczytają aktorki wszelkiego typu i rodzaju, aktorki rozpaczliwie złe, kompetentne lub niebezpiecznie dobre. Manchester wybierał scenę dla każdej kandydatki. Kiedy przyszła kolej na Fritzi, a było pięć po piątej, dał jej tekst roli i powiedział:
-	To jest akt czwarty. Proszę uprzejmie zacząć od wypowiedzi
wiersz dwadzieścia dwa. Zacznę za panią.

Jego wspaniały głos przetoczył się po sali. - Dalej żwawo! hasa! hej! Buchaj ogniu! kotle, wrzej!
-	Jeszcze ingrediencji kilka! Łuska smocza i ząb wilka, z mumii sok, kiszka i ślina... - czytała Fritzi dalej. -Dla nadania konsystencji tej przeklętej kwintesencji... - Zawahała się; na tym słowie zawsze się potykała.
-	Wyciągu - wykrzyknął Manchester. - Wywaru! Proszę dalej.
-	Dziękuję panu, hm,... tygrysicy scuchłe ścierwo. *
-	Wspaniale, proszę usiąść. Kto jest następny? Panna Levi.
Skończyli kwadrans po szóstej. Manchester badawczo przyglądał
się notatkom, które robił na osobnym arkuszu.
-	Proszę pozwolić, że wszystkim paniom jak najszczerzej podzię
kuję za wzięcie udziału w przesłuchaniu. Żałuję, że nic mogę skorzy
stać z każdej z was, co do jednej. Czy następujące cztery damy zechcą
się zgłosić ponownie na tę scenę jutro rano, punktualnie o dziesiątej?
Chodzi mi o panny Sally Murphy, Cynthię Vole, Elspcth Idę Whitte-
meyer oraz Frederikę Crown.
Fritzi aż cichutko pisnęła, a potem się zaczerwieniła. Aktorki, których Manchester nie wybrał, ze złością lub znużoną rezygnacją pozbierały swoje rzeczy i wyszły. Usłyszała, jak jedna z nich warknęła: - Do diabła z nim, słyszałam, że i tak nie jest w stanie popłacić swoich rachunków.
Cztery aktorki na trzy role. Panna Murphy była młodą kobietą o delikatnych policzkach, idealnych rysach i zdumiewająco niebieskich oczach. Panna Whittemeyer była starsza, miała rozwichrzone, sterczące siwe włosy i rozbieżnego zeza; nie ulegało wątpliwości, że zostanie obsadzona.
Trzecia rywalka, panna Cynthia Vole, wydawała się najgroźniejsza. Jej uroda była mroczna, niemal demoniczna, pierś miała jak Matterhorn i niski głos, który poruszał Fritzi niemal tak bardzo, jak baryton Manchestera. Z lodowatym uśmiechem panna Vole przeszła przejściem między fotelami. Jej spojrzenie przypadkiem padło na Fritzi. W spojrzeniu tym można było wyczytać, że jeżeli będzie trzeba, to zabije, żeby dostać rolę.
Na śniadanie miała tylko szklankę wody i dwa stęchłe krakersy, a i tak obawiała się, że je zwymiotuje.
Przejechała szorstko grzebieniem po swoich kędzierzawych wło-
Przekład J. Paszkowskiego.

sach i włożyła najlepszy kostium z ciemnoczerwonego jedwabiu. Kiedy wchodziła do Novelty, panna Vole właśnie się podpisywała.
-	Och, dzień dobry, kochana. Cóż za prześliczny strój. Będziemy
sobie życzyły jak najlepiej, dobrze?
Podczas tej eksplozji życzliwości panna Vole nie przestawała dźgać stalówką w otwartą butelkę z atramentem. Jakoś tak się stało, że butelka przechyliła się. Panna Vole wykrzyknęła: - Ojej! - a butelka potur-lała się i ochlapała atramentem spódnicę Fritzi.
-	Och, to straszne. Tak mi przykro. I co teraz zrobimy?
Fritzi zaniemówiła i wpatrzyła się w swoją zaplamioną spódnicę. Stary odźwierny powiedział:
-	Niech ją pani spróbuje sprać, zanim zaschnie. No już, tam w szatni jest gorąca i zimna woda.
-	Moja droga, tak baaardzo jest mi przykro - powtarzała panna Vole, kiedy wychodziły. Zdradziła reguły tego współzawodnictwa: każda metoda była dobra.
W ciemnej szatni odźwierny odkręcił kurki i znalazł stary ręcznik.
-	Do diabła - powiedziała Fritzi, spierając plamę. - Nie da się jej uratować.
-	Powiem Manchesterowi, że spóźni się pani chwileczkę.
-	Czy będzie bardzo zły?
-	Nie. Jest nadęty jak balon, ale dość przyzwoity, jak mu się spuści powietrze.
Fritzi dzielnic pracowała, ale udało się jej tylko częściowo sprać atrament, została duża, mokra plama z ciemną kropką na środku.
-	Przykro mi, że coś takiego się wydarzyło - powiedział Manche
ster, kiedy weszła na scenę. - Niech cię to nie zraża, dziewczyno.
Ale chociaż ze wszystkich sił z tym walczyła, tak właśnie się stało. Panna Vole krążyła wokół niej.
     - Cóż ty kochana zrobisz, jeżeli ta plama nie puści?       Fritzi słodko się uśmiechnęła.
-	Och, po prostu wyrzucę ten kostium do kubła na śmieci, mam
ich tyle. - Miała ochotę coś złamać. Na przykład kark pannie Vole.
Usiadły w pierwszym rzędzie, panna Murphy uśmiechnęła się do niej
zatroskana.
W zwojach zakurzonych kotar przy wejściu pojawił się odźwierny.
-	Proszę pana? To pani Van Sant. Telefonuje. Nie podoba jej się pokój w Astorze.
-	Na litość boską, żądała, żeby ją tam umieścić.
-	Mówi, że ten pokój jest mniejszy od kio. A co to jest kio?
-	
-	Nic odpowiem na takie pytanie w obecności dam.
-	Ona chce z panem rozmawiać.
-	Niemożliwe. Poinformuj tę damę, że może się ze mną skontaktować później po południu w Players Club.
-	Nic spodoba jej się to - wymamrotał staruszek i powłócząc nogami oddalił się.
Manchester podał tekst roli trzem aktorkom, a do Fritzi powiedział:
-	Pani może zaczekać tutaj.
Przesłuchał trzy pierwsze optymistki, wykorzystując trzecią scenę aktu pierwszego - czarownice spotykają się z Makbetem na pustym wrzosowisku. Manchester czytał zarówno rolę tytułową, jak i rolę Banka, ustawiając inaczej głos do każdej z nich. Panna Vole, opanowana i pewna siebie, niemalże dopasowywała się do niego swoim niskim głosem.
Manchester odesłał na dół pannę Whittcmeyer i wezwał Fritzi. Tęga dama poklepała ją życzliwie, kiedy mijały się na schodach, ale Fritzi nie wiedziała już sama, czy ma patrzeć w jej lewe, czy prawe oko. Chyba jeszcze nigdy w życiu nie była taka zdenerwowana.
Manchester podał jej kartkę.
-	Druga czarownica.
Przeczytali scenę, potem zrobili to jeszcze raz z Fritzi jako pierwszą czarownicą, panną Murphy jako drugą, a panną Vole jako trzecią. Panna Vole miała taki zwyczaj, że wysuwała się na scenie o kilka kroków do przodu, co zmuszało pozostałe dwie aktorki do niezbyt zręcznych manewrów. Stojący na prawo od nich Manchester zauważył to, ale nic nie powiedział. To zagarnianie sceny dla siebie spowodowało, że Fritzi czytała z pasją większą, niż zwykle.
Po dziesięciu minutach Manchester ogłosił przerwę i wyciągnął nowy tekst.
-	A teraz coś kompletnie innego. To jest akt piąty. Chciałbym, żeby
każda z was przeczytała rolę Lady Makbet, kiedy lekarz odkrywa, że jest
ona szalona. Panno Murphy? Czy zechciałaby się pani do mnie przyłą
czyć? A panie poproszę o zajęcie miejsc i czekanie na swoją kolejkę.
Fritzi znowu się roztrzęsła, w jednej chwili było jej gorąco, w następnej zimno. Nigdy nie grała Lady Makbet. Znała tę rolę, ale niezbyt dobrze.
Panna Murphy czytała kompetentnie, panna Whittemeyer również. Manchester grał rolę i damy, i lekarza.
-	Poproszę pannę Crown.
   Niemalże potknęła się, wchodząc na schody. Za jej plecami na wi-

downi ktoś się roześmiał. Gdyby miała przy sobie sztylet Makbeta, wiedziałaby, co z nim zrobić.
Manchester w roli lekarza czytał: Cicho, zaczyna mówić; muszę sobie zapisać wszystko, co usłyszę, abym mógł lepiej spamiętać.
-	Precz, przeklęta plamo! precz! mówię. Raz, dwa - czas działać. -czytała Fritzi.
-	Przepraszam bardzo, proszę mi wybaczyć. - Ten głos, co do którego nie można się było pomylić, dobiegał z ciemności. - Tak mi przykro, że przerywam, ale siedzę tu z tyłu i nie słyszę panny... jak ona się nazywa? Chciałabym ją słyszeć, bo jest świetna.
-	Dziękuję pani, panno Vole - powiedział Manchester. - Doceniamy pani konstruktywne zainteresowanie, ale niech pani będzie uprzejma więcej się nie odzywać. Wpływa to denerwująco na artystów. -Szepnął: - Odrobinę głośniej, czy zdoła pani?
Fritzi, całkowicie wytrącona z rytmu, przebrnęła przez tekst do końca. Co się stało, odstać się nie może. Do łóżka! do łóżka! do łóżka!
I do diabła z tym wszystkim. Zniesmaczona sama sobą rzuciła tekst na stolik. Manchester poklepał ją po ręce i podziękował.
Oczywiście panna Vole czytała wspaniale, tak donośnie, że grzechotały pewnie wszystkie drzwi na galerii. Manchester zajął scenę na ostatnie kilka słów.
-	Kiedy będziecie panie wychodziły, proszę zapisać poprawnie
swoje adresy. Prześlę pisemko do trzech wybranych. Ale wszystkim
serdecznie dziękuję.
Zatrzymał Fritzi za kulisami.
-	Mam szczerą nadzieję, że uda się pani naprawić to uszkodzenie
sukni. - Skłonił się przed nią lekko i przymrużył oczy. Czuła, że Man
chester ją lubi. W ostatecznym rozrachunku nie będzie się to jednak
w ogóle liczyło.
Kiedy wróciła do pokoju, uroniła kilka łez. Potem otarła oczy i wzięła się do pracy nad plamą z atramentu. Nie udało jej się zabrudzenia usunąć, a nie mogła pozwolić sobie na nowy kostium. Im dłużej myślała nad podstępnym postępowaniem panny Cynthii Vole, tym bardziej była zła.
-	Nie dam się pobić tej czarownicy. - Kiedy uświadomiła sobie, co
mówi, roześmiała się. I nie wiadomo skąd przyszedł jej do głowy ślicz
ny pomysł.

Przez dłuższy czas spacerowała po pokoju. W pewnej chwili powiedziała sobie, że ten plan jest zbyt niegodziwy. Zaraz potem ruszyła do drzwi, ale zatrzymała się. Wpojono jej, że należy postępować fair. Czy musi więc przegrać z kimś, kto tak nie postępuje?
Nie!
Przez pół godziny ćwiczyła, przepowiadając sobie na głos tekst, żeby uzyskać dokładnie odpowiedni timbre głosu. Zawsze zdawało jej się, że to taki niemądry talent, użyteczny tylko do bawienia ludzi.
Ale może nie tym razem.
* * *
Na dole zastukała do drzwi pani Perelli, żeby upewnić się, że jej gospodyni wyszła jak zwykle na popołudniowe zakupy. Podeszła do wiszącego na ścianie telefonu, zadzwoniła do Novelty i poprosiła Man-chestera.
-	Jego lordowska mość wyszedł. Niech pani spróbuje u Playersów w Gramercy Park - powiedział odźwierny.
-	Dziękuję panu, zrobię tak, to pilne.
-	Czy to panna Vole?
Fritzi odwiesiła słuchawkę na haczyk i z zamkniętymi oczami i rozdygotanymi dłońmi oparła się o ścianę. W każdej chwili mógł do środka wejść gliniarz i ją zaaresztować.
Wrócił do domu któryś z lokatorów i uchylił melonika. Fritzi pomachała do niego i zdobyła się na mdlący uśmiech. Kiedy tylko poszedł na górę, zatelefonowała do klubu aktora. Miała szczęście.
-	Mówi Manchester.
-	Tu panna Vole, proszę pana. - Każda sylaba tego naśladownictwa wymagała walki o panowanie nad sobą. - Z żalem muszę pana powiadomić, iż zaproponowano mi inną rolę, którą przyjęłam.
-	Och, tak mi przykro. Z powodu mojego przedstawienia, chcę powiedzieć. Pani gratuluję. Czy mogę zapytać, gdzie będzie pani teraz występować?
O, Boże, w ogóle o tym nie pomyślała.
-	Przepraszam bardzo, nie usłyszałam pana, mam bardzo złe połączenie.
-	Kto jest producentem? W jakiej sztuce?
Fritzi odwróciła się od mosiężnej słuchawki węglowej, zakryła usta i powiedziała:
-	Zupełnie pana nie słyszę, panie Manchester. Bardzo mi przykro.
Do widzenia.

Rozłączyła się. Nagle jej spojrzenie skupiło się na postaci stojącej w drzwiach od ulicy. Pani Perella z siatką pełną cebuli w ręce.
-	Dlaczego mówisz takim dziwacznym głosem, Fritzi? Czy jesteś chora?
-	Nie, nie, czuję się cudownie - zawołała Fritzi. Chwyciła panią Perella za ramiona i tańczyła w kółeczko razem z nią i z cebulą.
Nazajutrz w popołudniowej poczcie znalazło się pisemko z Novel-ty Theater. Pan Hobart Manchester uprzejmie informował pannę Crown, że pragnie, by zagrała rolę drugiej czarownicy w sztuce, którą będzie realizował i czy zechce ona ułożyć swoje sprawy tak, by mogła pojawić się w teatrze jutro o godzinie dziesiątej w celu przedyskutowania gaży?
16. Jak się bawią na Grosse Pointę
Rapid Interurban zawiózł Carla razem z bombonierką na Grosse Point, odległego o niemal dziesięć mil. Carl wysiadł przy piętrowej, ceglanej poczekalni, naprzeciw znajdującego się po drugiej stronie ulicy najczęściej chyba fotografowanego obiektu w hrabstwie Wayne, dużego i jasno oświetlonego Country Club miasta Detroit. Z drugiej strony, z Dobson's Road House dobiegały muzyka i śmiech.
Niemalże każdy z dużych, imponujących domów, które mijał, był jasno oświetlony. Przez pootwierane okna płynęły w miękką ciemność ożywione głosy, wołanie dzieci, muzyka pianoli. Wioska Grosse Point w zasadzie wciąż jeszcze była letniskiem i wciąż trwała tu pełnia sezonu.
Kiedy skręcił z Grosse Point Drive w Lakeland wyczuł ciepły, pachnący rybami wiatr wiejący znad jeziora St. Clare. Na końcu ulicy, nad wodą, okna piętrowego domu rzucały żółte prostokąty na wypielęgnowany trawnik. Dom zbudowany był w stylu rustykalnym, dach miał kryty gontem. Z boku ogrodu wysuwał się w jezioro pomost. Niewielka, lakierowana tabliczka na parkanie oznajmiała, że jest to VILLA CLY-MER. Jeżeli takie wytworne miejsce było wiejskim domkiem, jak musi wyglądać ich rezydencja w mieście, zastanawiał się Carl.

Światła odbijały się w mosiądzu wygiętych, olbrzymich reflektorów długiego, czarnego, clymerowskicgo kabrioletu, zaparkowanego przed domem. Dach w kabriolecie złożono i widać było siedzenia z szarej skóry. Może najmniej dyskretnie o cenie tego samochodu mówił ręcznie malowany, dekoracyjny pas na każdej szprysze koła. Kto mógł być właścicielem tego auta? Czy Lorenzo Clymer nie wprowadziłby go do swojego garażu?
Carl zadbał o to, żeby móc się pokazać. Po pracy wykąpał się, umył nawet włosy, założył nowy krawat za pięćdziesiąt centów i wełnianą, robioną ściągaczem marynarkę - nieco za ciepłą na ten wieczór. Żałował, że podarował Fritzi sweter z Princeton.
Wzdrygnął się na głos z ganku:
-	Carl? To ty? Wejdźże.
Ten słodki głos rozproszył jego niepokój. Popędził ścieżką, ściągnął czapkę. W świetle padającym zza otwartych drzwi frontowych pojawiła się Tess.
-	Znalazłeś nas bez problemów?
-	O tak, z łatwością. Proszę, to dla ciebie.
-	Dziękuję. Czekoladki śmietankowe to moje ulubione.
Patrzyli na siebie w niezręcznym milczeniu. Może innym mężczyznom Tess Clymer nie wydawałaby się piękna, ale dla niego była; jakieś szczególne reakcje chemiczne zaczęły bulgotać w nim od chwili, kiedy odezwała się do niego na torze wyścigowym.
Umiała się odpowiednio ubrać. Włożyła granatowy, dopasowany żakiecik, do tego dopasowaną spódnicę, przejrzystą bluzkę, która podkreślała kształtne piersi. Włosy uczesane w kok przytrzymywały trzy szyldkretowe, wysadzane rubinami grzebienie.
-	Masz ochotę usiąść, czy może popatrzeć na jezioro? Kolacja zostanie podana dopiero o wpół do dziewiątej.
-	Wydawało mi się, że na końcu waszego pomostu widziałem przycumowany jacht.
-Widziałeś. Należy do mojego ojca. Ojciec dojeżdża do biura w Detroit, kiedy tu mieszkamy. Kapitan śpi na pokładzie.
Powoli poszli po trawniku opadającym łagodnie w kierunku betonowego falochronu. Jaskrawożółty półksiężyc wisiał nad jeziorem i barwił drobne fale. Długi, biały jacht łagodnie się kołysał. O pół mili od brzegu Carl dostrzegł boczne światła jeszcze jednego jachtu.
-	Ludzie powiadają, że widywali w tym jeziorze węże - powiedziała Tess.
-	Na trzeźwo, czy po pijanemu?
-	
-	Węże, czy ludzie? - To go rozśmieszyło. Tess powiedziała: - Moglibyśmy zagrać w krykieta, gdybyś chciał.
-	W krykieta? Jest za ciemno.
I zrobiło mu się całkiem głupio, kiedy odparła:
-	Och, ojciec o to zadbał. Zainstalował nowiuteńkie światła na
korcie tenisowym i na trawniku na tyłach. Chodź. - Wzięła go za rękę.
Za domem weszła do garażu z czterema boksami i nagle lampy na wysokich słupach zalały pole do krykieta jaskrawym światłem. Na tyłach pola w równych szeregach rosły grusze.
-	Powinnam cię ostrzec - powiedziała Tess, kiedy podchodzili do stojaka na rakiety. - Nie wolno ci przejmować się zachowaniem ojca. Traktuje bezceremonialnie wszystkich, a zwłaszcza mnie. Od śmierci matki, która umarła, kiedy miałam piętnaście lat trzymał mnie krótko. Mam teraz dwadzieścia jeden i wciąż jeszcze próbuję go od tego odzwyczaić. Jaki kolor wolisz?
-	Czy masz jakiś ulubiony?
-	Zielony.
Carl podał jej rakietę i kulę, sam wybrał sobie czerwone. Podeszli do palika na starcie.
-	Czy twój ojciec jest w domu?
-	Tak, ma spotkanie ze swoim agentem reklamowym Waynem Sy-kesem. Wayne to stary przyjaciel rodziny. Chłopak z Detroit. Zajmuje się rachunkowością przedsiębiorstwa automobilowego Clymera. Czekał od trzeciej po południu, biedaczysko. Ojca zatrzymało w mieście niespodziewane posiedzenie zarządu. Zasiada w zarządzie dwóch banków. Pracuje po siedem dni w tygodniu i spodziewa się tego samego po wszystkich.
-	Czy masz jakieś rodzeństwo? - Pożałował, że zadał to pytanie, bo jej twarz się zachmurzyła.
-	Miałam. Roger, mój starszy brat, zmarł na grypę, kiedy miałam trzynaście lat. Moja młodsza siostra, Winona, zginęła rok później w wypadku jadąc na rowerze. W następnym roku odeszła matka.
-	Naprawdę bardzo mi przykro. Nie miałem zamiaru przypominać...
-	Takie zdarzenia spadają na człowieka i trzeba je przeżyć - powiedziała Tess z uśmiechem, który miał mu dodać otuchy. - Pusto było bez nich i tyle. Strzelaj pierwszy.
Miał wrażenie, że rakieta w jego wielkich dłoniach jest mała jak wykałaczka. Uderzył kulę, która odbiła się od dwóch pierwszych bramek i poleciała w bok.

-	Niech to diabli - powiedział bez zastanowienia. - Och, przepraszam cię. Nic grałem już od dłuższego czasu.
-	Nie spiesz się. Nie rywalizujemy o żadną nagrodę - powiedziała łagodnie Tess.
Mimo to grała biegle i rywalizowała z nim - nie udawała wdzięcznej panienki, od której o klasę lepszy jest wielki mężczyzna. Uderzała czysto i pewnie, kula szła tam, gdzie miała pójść. Carl, który od samego początku był gorszy, tracił bramki i zostawał coraz bardziej w tyle. Zbliżał się do palika na drugim końcu, kiedy Tess zatrzymała go, uderzyła jego kulę i odrzuciła ją. Biegnąc za kulą zahaczył butem o bramkę i upadł. Zerwał się, otrzepał. Głupi wół. Tylko tak dalej, a ona już nigdy nie będzie się chciała z tobą spotkać.
-	Czy nic ci się nie stało? - powiedziane to było z troską, nie z pogardą. Stała zaledwie o dwie stopy od niego, w jej niebieskich oczach odbijał się księżyc. Miał ochotę chwycić ją i pocałować, i do diabła z wszelkimi konsekwencjami.
-	Nie, wszystko w porządku. - Podniósł kulę. Wrócił do końcowej bramki i zaczął następną kolejkę. Nie trafił przy żadnym z dwóch następnych strzałów. - Cholera.
Kiedy wreszcie trafił i zawrócił, ona była już na drugim końcu pola, przed początkowymi bramkami, chociaż o półtorej stopy w bok. Pochyliła się nad kulą, przyjrzała uważnie ścieżce, uderzyła. Kula przetoczyła się przez pierwszą bramkę, uderzyła w drugą, jakimś cudem prześlizgnęła się przez nią. Tess postukała w palik.
-	Dobra gra. Pobiłaś mnie.
-	Niezbyt to uczciwe. Gram w golfa. O, tam jest ojciec i Wayne. -Zgasiła światła. Na ganku Carl zobaczył dwóch mężczyzn, jeden z nich palił cygaro; wiatr przyniósł ich głosy.
-	Po prostu nie jestem pewien, czy mój portret powinien stanowić główną ilustrację.
-	Lorenzo, posłuchaj mnie. To właściwe podejście. Każdy cię zna lub o tobie słyszał. Reklama działa nie tylko poprzez obraz, ale i w bardziej subtelny sposób. Przekazuje, że clymer musi być autem wysokiej jakości, skoro człowiek o twojej pozycji i reputacji dał mu swoje nazwisko. To zdjęcie stawia kropkę nad i. - W tym głosie wyczuwało się obłudę, co z miejsca nie spodobało się Carlowi.
-	W porządku, ale zdecydowanie nie podoba mi się tak wymyślna ramka dookoła.
-	Zmienimy ją. Co tylko chcesz. Co by ci się podobało?
-	Nie wiem. Pokaż mi parę innych propozycji.
-	
-	Oczywiście. To ty jesteś klientem.
-	Cześć, Tess. Zaprosiłem Wayne'a na kolację, ponieważ tak długo go zatrzymałem. To jest twój gość? Dobry wieczór, młody człowieku. Nazywam się Lorenzo Clymer.
Clymer ujął dłoń Carla w mocnym uścisku. Wayne Sykes ograniczył się do kiwnięcia głową. Weszli do olbrzymiej jadalni, gdzie dwie służące ustawiały półmiski z cielęciną i dodatkami i nalewały wodę oraz wino. Przy ubranym we wspaniały, biały garnitur Ciymerze oraz Sykesie w szarych spodniach, Carl czuł się nędznie. Postąpił krok do przodu, żeby przytrzymać krzesło Tess, ale uprzedził go Sykes.
Pod lśniącym, elektrycznym żyrandolem Carl wyraźnie widział obydwu mężczyzn. Rysy Lorenzo Clymera niczym się szczególnym nie wyróżniały. Był to niski i drobnej budowy mężczyzna o małych dłoniach i ulizanych, ciemnych włosach. Najwyraźniej Tess wzrost odziedziczyła po matce. Carl dowiedział się wcześniej coś niecoś o swoim gospodarzu. Clymer był milionerem, który wszystko zawdzięczał sobie; założył prosperującą odlewnię stali, kupił drugą, do tego zakład hartowania na gorąco, potem rozszerzył swój interes na odlewanie kół do lokomotyw i wagonów kolejowych. Na tym interesie wzbogacił się, potem wzbogacił się jeszcze raz, kiedy sprzedał go gigantycznej Michigan Car Company. Zachował sobie te zakłady, które miał na początku; Jesse pracował w pierwszej odlewni Clymera.
-	Opowiedz nam coś o sobie, Carl. Skąd pochodzisz? - poprosił Clymer.
-	Z Chicago. Mój ojciec jest właścicielem Browaru Crown.
-	Jasny crown? Nigdy tego nie próbowałem - powiedział Sykes, częstując się ryżem i podając półmisek dalej. - Jeśli chodzi o mnie, wolę whisky. A jeżeli nie bourbon z Kentucky, to francuski szampan. Co, Tess?
Powiedział to tak, jakby mieli jakieś wspólne tajemnice, których Carl w żaden sposób nie byłby w stanie zrozumieć. Sykes był o kilka lat starszy od Carla, miał rudawe włosy, był szczupły i opalony. Wyglądał na giętkiego i mocnego, jakby wiosłował albo dużo grał w tenisa. Nos miał długi, usta ruchliwe, oczy ciemne z podłym światełkiem. A może jestem po prostu zazdrosny?
-	Do jakiego college'u chodziłeś, stary? - zapytał Sykes.
-	Do Princeton.
-	Kiedy skończyłeś?
-	Nie skończyłem.
-	Naprawdę? Hm. Ja kończyłem Harvard, rocznik '98.
-	
-	Trochę ci to przewróciło w głowic - droczyła się z nim Tess. -
Jak wszystkim harvardczykom.
Lorenzo Clymer skinął na służącą przy kredensie.
-	Nic śpij na stojąco, Greta. Napełnij szklanki wodą.
-	Przepraszam pana.
-	Gdzie pracujesz, Carl? Jaki masz zawód?
Carl przygotowany był na to pytanie. Omawiał je z Jessem, który poradził mu, żeby mówił prawdę, niezależnie od tego, jakie uczucia żywi Clymer do Henry'ego Forda. - Będziesz mu to kiedyś musiał powiedzieć, jeżeli masz na punkcie tej dziewczyny aż takiego kota, jak wynika z twojego zachowania - tak brzmiał leniwy komentarz Jessego.
-	Prawdę mówiąc, to nie mam zawodu, proszę pana. Jestem szoferem w Ford Motor Company.
-	No cóż. - Sykes odrzucił na bok serwetkę i odchylił się w tył, krzyżując ramiona. Tymi dwoma słówkami przekazał jasno, co myśli: Carl się wkopał. Jeżeli sądzić po wyrazie twarzy Clymera, zgadzał się on z tym.
-	Nie oczekuję, że będziesz źle mówił o swoim pracodawcy, Carl. Gdybyś to zrobił, świadczyłoby to o podłym braku lojalności. Ale nie będę też krył, jakie osobiście mam nastawienie do Henry'ego Forda. Ten człowiek to fujara, a ego ma wielkie jak stodoła.
-	Błazen - powiedział Sykes. - Jego przodkowie wyszli z nędznej chałupy w Irlandii.
-	Przed siedmiu laty, dokładnie tutaj, w Grosse Point, automobil wyścigowy Henry'ego, 999, prześcignął Bullet Alexa Wintona - powiedział Clymer.
-	Tak, wiem o tym - powiedział Carl.
-	I to zwycięstwo było bazą - ciągnął dalej Clymer - na której Henry Ford zbudował swoją kompanię. Utopiłem w niej znaczną sumę pieniędzy. Minęło sześć miesięcy i niewiele brakowało, a Henry zrujnowałby tę kompanię swoim opieszałym majsterkowaniem. Zarząd pozbył się go i na drzwiach przybił solidną, detroicką nazwę, Cadillac. Zarobiłem na tym, kiedy sprzedałem swoje udziały, ale powiem ci, synu, że pomysły Henry'ego są błędne. Z tego jego forda T nic nie będzie, kiedy tylko minie pierwsza fala zainteresowania. Ja osobiście nie zgodziłbym się, żeby mnie ktoś zobaczył w takim aucie, jakie on chce budować. Bystry wytwórca aut celuje swoim produktem w jak najwyższe rejony rynku.
Broniąc się Carl powiedział:
-	Proszę mi wybaczyć, proszę pana, ale czy zwykłych ludzi nie jest
o wiele więcej niż bogatych?

-	Ależ oczywiście - roześmiał się Sykes - tylko kto chciałby się
z nimi zadawać?
Lorenzo Clymer chciał mieć pewność, że trafił Carlowi do przekonania.
-	Henry Ford jest renegatem biznesu automobilowego. Człowie
kiem, który nie ma ani wykształcenia, ani wychowania, upartym farme
rem, który ma złe rozeznanie w rynku. Jeszcze pięć lat, a może nawet
mniej, i będzie po nim.
Co za cholerne snoby z tych ludzi, pomyślał Carl. Nic dziwnego, że Ford tak nienawidzi tej bandy z Grosse Point.
Tess wyglądała nieswojo. Clymer zauważył to i próbował obniżyć temperaturę dyskusji.
-	Nie ma nic złego w tym, że będziesz pobierał od niego pensję, dopóki się to nie stanie. Czy lubisz tam pracować?
-	Lubię kręcić się koło automobili, ale nie dla mnie stałe godziny pracy czy podbijanie karty zegarowej.
-	Tess powiada, że bierzesz udział w wyścigach.
-	Jeżdżę dla Hoota Edmundsa.
-	Nie przypuszczam, żeby to miało przed sobą wielką przyszłość.
-	Chyba że jest się Barneycm Oldfieldem - powiedział Sykes. -A on traci pieniądze na alkohol i tanie kobiety. Do tego ma żonę. Drugą. - Pociągnął pogardliwie nosem.
Carl odezwał się do Clymera:
-	Nic martwię się zwykle o przyszłość, dopóki mogę robić coś, co lubię.
-	Browar Crowna jest spory, prawda?
-	Ósmy albo dziewiąty w kraju. I stale rośnie.
-	Czy twój ojciec ma jakieś plany, żebyś przyłączył się do firmy?
-	Przypuszczam, że ma. Ale ja nie mam.
-	Rozumiem. - Lorenzo Clymer popatrzył na swoją córkę w zna-
 czący sposób.
Kolacja kulejąc zmierzała ku końcowi. Clymer mówił na temat Wielkiej Białej Floty Amerykańskiej, która zawinęła do Jokohamy. Carl przeprosił, że nic mu o tym nie wiadomo; rzadko czytywał gazety. Sykes odkaszlnął nerwowo kilka razy i powiedział:
-	Lorenzo, jadąc tutaj dostałem mandat za przekroczenie szybko
ści. Nie chciałem się spóźnić na nasze spotkanie.
-Ile jechałeś?
-	Policjant mówił, że przekroczyłem ograniczenie do piętnastu mil
na godzinę o siedem mil.

-	Przyślij mi ten mandat, załatwię to. Jestem członkiem zarządu tej wioski.
-	Właśnie dlatego o tym wspomniałem. Najserdeczniej dziękuję.
Sykes poruszył temat bankietu Stowarzyszenia Pracodawców, Carlowi nie zostało nic więc innego, jak zająć się swoim posiłkiem i podejmować niezręczne próby nawiązania pogawędki z Tess. Rozmowa zeszła na wybory prezydenckie. Theodore Roosevelt osobiście wybrał kandydata republikanów, Billa Tafta, jako swojego następcę; zarówno Clymer, jak i Sykes oddani byli Taftowi i przepowiadali pewną przegraną temu „liberalnemu radykałowi, Bryanowi", jak to sformułował Clymer. Twierdził on, że wieczny kandydat socjalistów, Debs, stanowi jeszcze większe zagrożenie i że powinno się go przyprowadzić do porządku, „najlepiej zasmołować i obsypać pierzem".
-	Nie, zastrzelić - odezwał się Sykes.
Carl wtrącił, że niewiele wie o polityce, ale jego starszy brat znał Gene Debsa i uważał go za człowieka honoru, oddanego wprowadzanym bez przemocy zmianom. Sykes popatrzył na Carla, jakby ten spadł z księżyca.
Carl miał już dość. Wymówił się od kawy i wstał, żeby się pożegnać. Lorenzo Clymer uścisnął jego rękę, podziękował za odwiedziny i powiedział, że zawsze z radością będzie widział Carla u siebie, co było oczywistą nieprawdą. Zanim Carl wyszedł z bawialni razem z Tess, Clymer pogrążył się już w „Detroit Evening News".
Wayne Sykes poszedł za nimi. Prezent od Carla leżał w holu na stoliku z marmurowym blatem.
-	A to skąd się wzięło? - zapytał Sykes.
-	Carl mi to przyniósł - powiedziała Tess.
Sykes nie był kompletnym osłem; zauważył błysk w jej oku i zareagował nieszczerym uśmiechem.
-	Jakże miło z jego strony. Czy mogę spróbować? - Otworzył
bombonierkę, wsunął sobie czekoladkę do ust. - Smaczne. Nigdy jesz
cze nie jadłem czekoladek z domu towarowego.
Carlowi aż poczerwieniał kark. Tess wzięła go za rękę i poprowadziła do drzwi.
-	Spróbuj jeszcze kilka, Wayne. I wybacz, że cię chwilowo zostawi
my.
Przeszli szybkim krokiem po alejce do furtki.
-	Och, Carl, tak cię przepraszam. Żaden z nich nie był dla ciebie zbyt miły.
-	Pewnie nie za dobrze pasuję do tego, w co się tu bawią.
-	
-	Wayne był okropny. Pewnie uważa, że będziesz z nim rywali
zował.
-O co?
-	O mnie - powiedziała Tess ujmując go pod rękę. - Nie zatrzymuj
się. On stoi na ganku i przygląda się nam.
Skręcili w prawo w główną aleję. Mrok zamknął się wokół nich, rozjaśniały go tylko plamy księżycowego światła, które padało przez niemalże nagie drzewa.
-	Czy Wayne cię rozgniewał?
-	Miałem ochotę wziąć krzesło i rozwalić mu łeb.
-	No cóż, prawdziwy z ciebie dżentelmen, że się powstrzymałeś. Bardzo dobrze ukrywasz to, co czujesz.
-	Ale jak się mnie porządnie wyprowadzi z równowagi, to zrywam się z łańcucha.
-	Czy często ci się to zdarza?
-	Tak gdzieś raz na pięć lat.
Na rogu Grosse Point Drive powiedział: - Dalej już pójdę sam.
Stali twarzą w twarz w liściastym cieniu oświetlonego księżycem drzewa. Czuł ciepło jej oddechu, smakował lekki aromat kwiatu pomarańczy, zapach jej skóry. Chciał porwać ją w ramiona, pocałować, ale nie ośmielił się na taką zuchwałość. I bez tego wieczór robił wrażenie jednej wielkiej katastrofy.
-	Słuchaj, Tess. Twój ojciec uważa, że niewart jestem nawet pięciu
centów, nie, pozwól mi skończyć. Po prostu nie należę do tego rodzaju
ludzi, co on. Jeżeli mamy się jeszcze zobaczyć, to gdzie indziej. Wszyst
ko jedno gdzie, byle nie tu, ani w twoim domu w mieście.
Tess wzięła go za rękę.
-	Ja też tak uważam. Znam dziesiątki miejsc w Detroit, gdzie będziemy na otwartym terenie, ale sami.
-	Czy chciałabyś?
Tess uniosła w światło księżycowe swoją śliczną twarz.
-	Tak, bardzo.
-	Jak mogę się z tobą skontaktować, żeby nie narobić kłopotów?
-	Możesz napisać. Nikt nie przegląda mojej poczty. Czy masz telefon?
-	Nie tam gdzie mieszkam. Moja gospodyni ma umowę z mieszkającą po sąsiedzku wdową, na wypadek gdyby działo się coś nagłego. Ale mogę pójść do publicznego telefonu.
-	Dzwoń w czasie dnia, kiedy ojciec jest w mieście.
-	Tak czy inaczej skontaktuję się z tobą.
-	
- Mam nadzieję, że niedługo. Dobranoc, Carl. - Stanęła na czubkach palców, musnęła wargami jego policzek, potem odwróciła się i szybkim krokiem poszła do domu.
Carl niemalże tanecznym krokiem przeszedł całą drogę do Inte-rurban. Nic myślał już o tym lizusie, Sykesie, ani o możliwych konsekwencjach tego pocałunku na dobranoc. Czuł tylko radość, jaką pocałunek obiecywał.
17. Złe wróżby
W restauracji przy Ninth Avenue, przy stoliku, nad którym wisiały chromolitografie z jakimś bokserem i koniem wyścigowym, siedział mężczyzna, któremu na chrzcie dano imię Cuthbert Mole, jadł gulasz i popijał go porterem. Cuthbert Mole był brzydkim kaczątkiem, z którego w wieku osiemnastu lat zrobił się wspaniale opierzony ptak, Ho-bart Manchester. Miał do wyboru albo zmienić nazwisko, albo zostać na zawsze pośmiewiskiem.
Hobart był jedynakiem. Jego rodzice mieli udziały w podejrzanym teatrze w Warwich. Mowbray Mole zapił się na śmierć, kiedy Cuthbert miał piętnaście lat, a jego matka, Eurydicc, w trzy lata później. Młody Cuthbert pogrzebał ją i porzucił Oxfordshire na rzecz Londynu, w nagrodę przyznawszy sobie nowe nazwisko.
Po najeżonym trudnościami okresie terminowania osiągnął pewien sukces i kupił obciążony potężnym kredytem hipotecznym teatr przy St. Martin Lanc. W rok później cała seria kiepskich przedstawień, które zrobiły klapę zmusiła go do wystawienia teatru na licytację. Sprzedał wszystko, łącznie z ukrytym w lesie w Kent domkiem, gdzie przyjmował swoich osobistych gości. Z jednym kuferkiem i walizeczką kosmetyków do charakteryzacji, którą odziedziczył po ojcu i której strzegł jak oka w głowie, przepłynął ocean czwartą klasą statku pasażerskiego i wylądował w kraju, w którym przed milionami ludzi otwarły się nowe możliwości.
Na produkcję Szkockiej sztuki wysupłał ostatni grosz, uratowany po serii klap na West Endzie. Pętlę na gardle zaciskały mu zwłaszcza wymagania stawiane przez panią Van Sant w sprawie gaży oraz zakwaterowania. Niechętnie do niej zatelefonował tłumacząc opóźnienie naradą ze scenarzystą (czysta, nieskalana fikcja, dekoracje wypożyczał ze

składnicy). Wysłuchał w milczeniu kilku akapitów wymysłów grającej u niego główną rolę aktorki i zgodził się przenieść ją do apartamentu w hotelu Astor.
Sam sobie usiłował wmówić, że była to sensowna inwestycja. Pani Van Sant nie była szczególnie dobrą aktorką. Nie należała też do aktorów typu pani Patrickowej Campbell - ta umiałaby uratować nawet najbardziej fatalną sztukę. Ale miała wielbicieli po obu stronach Atlantyku. Przyciągnie ludzi.
Na próbach potrafiła zachowywać się wprost przerażająco -jakby nie dość przerażające było to, że porwał się na sztukę, nad którą od premierowego wieczoru w Hampton Court w 1606 roku ciążyło przekleństwo. Niestety, właśnie „ta sztuka" zyskała sobie wieczystą popularność. Ośmielali się ją wystawiać nawet ci, którzy głęboko wierzyli w otaczającą ją fatalną aurę. Ale jeżeli przedstawienie zrobi klapę, będzie bankrutem, będzie skończony.
Czerstwym chlebem wytarł resztki sosu z talerza i pocieszał się jednym faktem. Miał już obsadę. Ostatnia osoba, panna Crown, podpisała kontrakt dziś rano. Wychwalał pod niebiosy jej grę na przesłuchaniu, ukrywając prawdziwy powód, dla którego przyjął ją z takim zachwytem. Była tania, zaledwie trzynaście dolarów tygodniowo. Panna Murphy została zaangażowana za piętnaście, a doświadczona panna Whittemeyer za siedemnaście pięćdziesiąt.
Urocze dziecko z tej panny Crown. Nie była piękna w konwencjonalny sposób, ale miała w sobie coś diabelnie atrakcyjnego. Jakieś ciepło, jakąś pełną wdzięku lotność. I prześliczne oczy.
Pianista wyszedł z toalety. Po kilku brzękliwych pasażach na rozgrzewkę zagrał „The Mansion of Aching Heart". Kelnerka przystanęła przy nim.
-	Jeszcze piwko, kochaniutki? -Jak najbardziej.
-	A może miałbyś ochotę na coś więcej, jak już zamkniemy?
-	Och, nie! Ale bardzo ci dziękuję.
Nie przestawał myśleć o pannie Crown i uśmiechać się. Decyzja, żeby naśladować przez telefon głos panny Vole, musiała ją bardzo wiele kosztować. Panna Vole znała wszystkie sztuczki, dzięki którym moż-. na wytrącić z równowagi koleżankę na scenie i wysunąć się na pozycję prowadzącą. Nie było to żadną zbrodnią, ale szybko zauważył, że tę swoją wiedzę wykorzystuje bezwzględnie.
Pannie Crown przez chwilę udało się go oszukać. Miał tylko nadzieję, że na scenie okaże się takim samym fachowcem, jak inni akto-

i zy. Będzie miał wystarczająco dużo kłopotów z odtwórczynią głównej roli i z demonami ciemności, które prześladowały Szkocką sztukę od czasów Szekspira.
Co zrobić z resztą wieczoru? Może pójdzie do odeonu - bawiły go te ruchome obrazki. Na talerzu zostały dwie kromki chleba. Rozejrzał się, ukradkiem wsunął je pod pelerynę i wyszedł.
W następny poniedziałek, pierwszy dzień prób, Fritzi pojawiła się w Novelty o dziewiątej rano. Odźwierny wyjrzał ze swego kącika, gdzie drapał po karku opasłego, łaciatego kota. Fritzi podała mu swoje nazwisko.
-	Och, pamiętam panienkę. Nazywam się Foy. Ludzie mówią mi Pop. Przyszła pani o całą godzinę za wcześnie.
-	Z doświadczenia wiem, że jest rzeczą rozsądną rozejrzeć się trochę po teatrze. Przystojne kocisko. Jak ma na imię?
-	Królowa Gertruda. Po śmierci Cyrana chciałem mieć jeszcze jednego czarnego kota, bo czarny przynosi w teatrze najwięcej szczęścia. Ale po prostu nie miałem serca, żeby wyrzucić tę kociczkę, kiedy do mnie przywędrowała. - Królowa Gertruda miauknęła i wygięła pod jego dłonią grzbiet. - Proszę wejść, nie jest pani pierwsza.
Fritzi wypatrzyła kogoś pod balkonem na ciemnej widowni. Przeszła przez półkole krzeseł na scenie.
-	Dzień dobry?
-	Dobry, dobry. Kto to?
-	Fritzi Crown.
-	Masz na naszym sabacie zagrać jedną z dam?
-Tak.
W przejściu pojawiła się aktorka z rozbieżnym zezem i sterczącymi włosami.
-	Ida Whittemeyer, witaj.
-	Dziękuję. Czy pani też przyszła rozejrzeć się po teatrze?
-	Tak jest. Nie zaszkodzi się przyjrzeć, jaką ma wielkość i jak nie
sie się głos. Poza tym przynosi to szczęście. - Panna Whittemeyer we
szła po schodkach na scenę. - Będzie nam ono potrzebne w tym ryzy
kownym przedsięwzięciu. Powiadają, że kiedy wystawiali Szkocką sztu
kę po raz pierwszy, chłopiec, który grał Lady M, zachorował i jego rolę
musiał przejąć sam Bard. Od tej pory scenariusz był już raz na zawsze

przeklęty. Aktorzy wychodzili z tej sztuki poranieni, okaleczeni, a nawet w niej ginęli.
-	Ale podjęła pani to ryzyko?
-	Potrzebuję pracy.
-	Tak samo jak ja, panno Whittemeyer.
-	Musisz mówić mi Ida. Dobrze widzę na prawe oko. Tymczasem zebrał się już cały zespół - trzydziestu jeden dorosłych
aktorów i dwóch chłopców z hałaśliwymi, okropnymi matkami. Inspicjent, chudy jak tyka mężczyzna nazwiskiem Simkins, zarządził ciszę. Jak na dany znak na scenę wpadł Manchester.
-	Dzień dobry, dzień dobry. Wszyscy obecni, prawda?
-	Wszyscy oprócz pani Van Sant - powiedział Simkins.
-	Zaczniemy bez niej. - Manchester z założonymi na plecy rękami
przeszedł na proscenium. - Posłuchajcie państwo. Zebraliśmy się, by
podjąć wielkie dzieło, mamy pracować nad jednym z najwspanialszych
dramatów literatury scenicznej. Ufam głęboko, że nasze wysiłki nagro
dzą recenzje i frekwencja. Żeby praca nasza rozpoczęła się pod szczęś
liwą gwiazdą, założyłem dziś rano ten sam fular, który miałem na sobie
przy okazji mojego zawodowego debiutu w Londynie. Wzmianki o tym
debiucie były niezmiernie korzystne, a fular od tamtej pory nieodmien
nie przynosił mi szczęście.
Tu dotknął swojego staroświeckiego fularu, dwóch skrzyżowanych kawałków wyświechtanego, brązowego materiału o tłustawym połysku. Fritzi zauważyła, że na łańcuszku rozciągniętym w poprzek niemałego brzuszka Manchestera dynda królicza łapka. Wydawało jej się, że ze wszystkich stron otacza ją morze przesądów.
-	Pragnąłbym powiedzieć słowo na temat tekstu, który osobiście
zaadaptowałem i skróciłem. Przekonacie się, że wyrzuciłem postać
Hekate. Jeśli chodzi o sceny z Hekate, autorstwo Szekspira jest wątpli
we. Podobnie rzecz się ma z czarownicami, ale tych widzowie po nas
oczekują.
Przerwały mu jakieś hałasy na tyłach sali. Manchester podniósł wzrok.
-	Kto tam?
Wzdłuż przejścia sunęła kobieta niczym okręt wojenny pod pełnymi żaglami. Zatrzymała się w pół drogi i wbiła w podłogę hebanową laseczkę zakończoną złotą gałką.
-	Masz dwoje oczu, Hobarcie. Użyj ich.      - Pani Van Sant. Spóźniła się pani.
-	Zatrzymano nas na zewnątrz - powiedziała kobieta głosem jak
-	
syrena okrętowa. Pokazała laseczką na młodego mężczyznę, który szedł za nią. - To jest Charlie, goniec z Astora. Usiądź sobie, Charlie. Nie odzywaj się. Pan Manchester potrafi być w potężnie złym humorze podczas prób.
Charlie skinął ręką i usiadł. Był przystojny i muskularny, miał na sobie tani, zielony garnitur i melonik. Sally Murphy uszczypnęła Fritzi w rękę.
-	Pewnie jeden z jej kochanków, nie sądzisz? Mówią, że może ich
liczyć na tuziny.
Eustacia Van Sant była mniej więcej w wieku Manchestera, ale o głowę od niego wyższa. Kształty jej uderzająco przypominały klepsydrę. Miała raczej kanciastą twarz, którą łagodziły szerokie usta i cudowne, ciemne oczy, a jaskrawe włosy w odcieniu, który -jak Fritzi słyszała - nazywano irlandzką czerwienią, ostro kontrastowały z czarną peleryną i suknią. Spod falującej spódnicy wystawała szkarłatna falbanka ochronna. Kapelusz miała wielki, z czarnego aksamitu, przystrojony strusimi piórami, niczym na portretach Gainsborougha. Wszystko to razem robiło wrażenie stroju starej daty, ale korzystnie podkreślało jej figurę, a zwłaszcza imponujące piersi.
-	Proszę pozwolić, że pani coś wyjaśnię - powiedział Manchester. -Mamy zaledwie pięć tygodni do premiery. Spodziewam się, że wszyscy aktorzy będą stawiali się na próbach o wyznaczonej godzinie.
-	Och, daj sobie z tym spokój, Hobart. Mówiłam ci, że nas zatrzymali.
-	Co państwa zatrzymało, jeżeli wolno mi spytać?

-	Karawan. Manchester cicho krzyknął.
-	Powiedziała pani: karawan?
-	Tuż przed teatrem. Ludziom karawaniarza towarzyszył gliniarz.
Nie pozwolił nikomu z nas wejść, dopóki nie wynieśli trupa.
Rozległy się westchnienia i ciche okrzyki. Fritzi poczuła, że serce zabiło jej szybciej. Manchester niemal zapiszczał:
-	Trupa?
-	Jakiś księgowy z biur na froncie. Padł przy swoich księgach martwy jak Jacob Marley.
Wydawało się, że w teatrze powiało chłodem. Manchester zerknął na Popa Foya, który stał na scenie po lewej.
-	To prawda. Biedaczysko miał zaledwie czterdziestkę. Manchester wyciągnął wielką chustkę i otarł sobie policzki.
-	Tragiczne. Ale nie ma to nic wspólnego z nami.
-	
- Może mieć - szepnęła Ida Whittemeyer. - To jest przecież Szkocka sztuka.
Manchester skierował aktorów do półkola krzeseł na scenie. Czytali tekst z kartek. Hobart i pani Van Sant duże fragmenty znali na pamięć.
Fritzi zafascynowana była odtwórczynią głównej roli. Była to kobieta niesłychanie energiczna, co w połączeniu z jej głębokim głosem dawało potężny efekt. Nie działał on jednak na mrocznego, dosyć układnego pana Scarboro. To on grał Banka. Fritzi przyłapała go, jak marszczył nos. Uznała, że to objaw profesjonalnej zazdrości. Na drabinie statusu teatralnego zajmował on pozycję aktora charakterystycznego, a nic odtwórcy roli głównej czy gwiazdy.
Podczas przerwy na lunch Fritzi przeszła do zielonej sali i zastała tam panią Van Sant, która przyglądała się fotografiom dekoracji.
-	Niech pani tylko na to popatrzy! Zdawało mi się, że mamy mieć
oryginalne projekty. Nie! On chyba te śmieci przywlókł z jakiegoś ma
gazynu. - Wepchnęła Fritzi w ręce fotografię. - No pytam cię, kocha
na. Czy to jest puste wrzosowisko? To kulisa z ogródkiem, która zosta
ła po jakiejś operetce. Te krzaki są strzyżone. Na szkockim wrzosowi
sku będziemy mieć strzyżone krzewy, na litość boską! Głupia byłam, że
zgodziłam się na ten angaż.
Fritzi przyjrzała się tej, potem jeszcze jednej dekoracji; fotografia pokazywała dwie wysokie trybuny po lewej i prawej stronie sceny, trzecia, najwyższa znajdowała się po środku. Z każdej strony na górę prowadziła rampa; na zębate blanki wchodziło się po drabinach i schodkach. W dolnej części każdej z trybun znajdował się zasłonięty kotarą łuk. Pani Van Sant podpowiedziała koleżance:
-	Okropne, nieprawdaż?
-	Wszystkie te poziomy i drabiny sprawiają wrażenie niebezpiecznych.
-	Oczywiście, że są niebezpieczne. To najbardziej niebezpieczna ze wszystkich sztuk, jakie Szekspir napisał. Dwadzieścia sześć krótkich scen, jedna zmiana po drugiej. Niemalże wszystko dzieje się w nocy, więc oświetlenie jest zawsze nędzne. Trzydziestu aktorów w zbrojach biega po scenie z mieczami, uskakując przed obsługą sceny, maszerując i zawracając razem ze sztucznymi drzewami i obsypując się ciosami.
-	
Jakże w takiej sytuacji ma nic być wypadków? - Ze srebrnej torebki wyjęła obcięte z obu końców cygaro i zapałki. - Chcesz sobie zapalić?
-	Nie, dziękuję pani. Pani Van Sant zapaliła.
-	Jak to ty się nazywasz, moja droga?
-	Frederica Crown, ale mówią mi Fritzi.
-	Szczerze mówiąc, Fritzi, nie wierzę w większość przesądów, jakie
wiążą się z Mak... z tą naszą sztuką. Ale nie chcę kusić licha. Z uprzej
mości przestrzegam reguł gry. Nigdy nie wiadomo. Bardzo cię było mi
ło poznać, moja droga. Pogadamy sobie jeszcze.
Wypłynęła z pokoju z cygarem w zębach, zostawiając za sobą kil-water niebieskiego dymu.
Nie minęło wiele czasu, a aktorzy zaczęli plotkować.
-	Ależ ta pani Van Sant ma cudowną garderobę - zachwycała się
Sally Murphy do Fritzi i Idy. - Pewnie większość kupują jej kochanko
wie. Miała już trzech mężów, w tym Brutusa Browna.
Z kolei pan Scarboro stał się celem docinków. Miał ego równie rozdęte jak pani Van Sant, ale nie miał jej referencji. Wszystkich poza dwoma gwiazdami traktował wyniośle. Fritzi uważała, że jego angielski akcent jest dziwaczny.
-	Dlatego, że jest udawany - stwierdził pan Allardyce, starszy ak
tor o czerwonym nosie, który grał odźwiernego. Ssał miętówki, żeby
zamaskować stale unoszący się wokół niego zapach ginu. - Nazywa się
Louie Scalisi. Z Bridgeport w Connecticut.
Późnym wieczorem w czwartek Manchester pospieszył do sprzedawcy kostiumów, zostawiając aktorom wolne pół godziny. Fritzi znowu poszła do zielonego pokoju. Nalewała właśnie kawę z dzbanka stojącego na gazowym palniku, kiedy Daniel Jervis, jasnowłosy, młody człowiek, który grał Malkolma, wszedł pogwizdując „Hello, My Baby".
Scarboro cisnął na podłogę egzemplarz nowego pisma branżowego „Variety".
-	Ty głupi, mały sukinsynu, rozum ci odjęło, że gwiżdżesz w te
atrze?
Taka niegrzeczność wołała według Fritzi o pomstę do nieba.
-	No nie, panie Scarboro. Wiem, że nie wolno tego robić, ale pan nie powinien tak się odzywać do kolegi aktora.
-	A kto panią pytał o zdanie, panno Nikt? - Scarboro był czerwo-
-	
ny i spocony z przerażenia. - Jeżeli zagwizdać na diabla, to przyjdzie. Zwłaszcza w tej sztuce. Ktoś zapłaci za pana błąd, Jervis.
Scarboro wypadając z pokoju zderzył się z wchodzącą właśnie panią Van Sant. Daniel Jervis potwornie zażenowany wtulił się w kąt. Pan O'Moore, siwy aktor, który grał niewdzięczną rolę Rosse'a, zapalił fajkę i powiedział:
-	No tak. Prócz naszej niezrównanej gwiazdy mamy drugiego wyznawcę wiary w ciemne moce.
-	Kupa bzdur i tyle - stwierdził pan Denham, Makduf. Potrząsnął egzemplarzem londyńskiego „Timesa", żeby podkreślić swoje słowa. Miał pod czterdziestkę i służył dawniej w brytyjskiej armii w Indiach. Wrócił do lektury.
Pani Van Sant odciągnęła Fritzi na bok.
-	To ładnie z twojej strony, że się ujęłaś za tym chłopcem.
-	Pan Scarboro to gbur.
-	Tu się zgadzamy. Wiesz co, może wypiłabyś ze mną herbatkę w niedzielę?
-	W Astorze?
-	Przecież chyba nie na brooklińskim moście, moja droga. Powiedzmy o czwartej? Kiedy mam wolne, nigdy nie wstaję przed drugą.
W kilka minut później wrócił Manchester. Fritzi stała razem z panem O'Moorem przy rampie po lewej stronie sceny czekając, aż próba znowu się zacznie. Rozległ się jakiś szelest; pan O'Moore podniósł wzrok.
-	Odsuń się!
Uderzył ją ramieniem i zbił z nóg. Wylądowała na plecach i siedzeniu; upadek był bolesny. Oszołomiona podniosła się. Podbiegł do niej inspicjent Simkins.
-	Co się stało?
Kilka stóp od Fritzi widać było duży worek z piaskiem, przeciwwagę przywiązaną do wystrzępionej liny. Było oczywiste, co się stało. Na górze, na pomoście, pękła lina. Simkins uniósł worek do góry.
-	To cholerstwo musi ważyć z pięćdziesiąt funtów. Pan O'Moore ujął dłoń Fritzi i pomógł jej się podnieść.
-	Nie złamała pani sobie czegoś?
-	Chyba nie.
-	
-	Porozmawiam z tymi łajdakami, do których należy teatr. - Powiedział Simkins - Każę im sprawdzić wszystkie liny i każdy fragment maszynerii.
-	Scarboro przewidywał coś takiego, czyż nie? - zapytał O'Moore.
18. Zwierzenia
Pani Van Sant obudziła się w złym nastroju. Poprzedniego wieczora ten sukinsyn Charlie opuścił ją. Zrezygnował z pracy gońca i ulotnił się razem z podkuchenną. Nie napisał ani słowa. Dowiedziała się o tym od personelu.
Wlała sobie resztki szampana do wanny i leniwie przeczytała kilka stron z książki Freuda o interpretacji snów. Lubiła zgłębiać niezwykłe i postępowe idee, ale dziś po południu nawet wiedeński doktor nie był w stanie jej skusić. Czekała na godzinę czwartą, kiedy ta kędzierzawa panna Crown, niedożywiona ale sympatyczna, napije się z nią herbaty.
Podobnie jak Hobart Manchester, Eustacia Van Sant stworzyła samą siebie. Urodziła się jako Sophie Zalinsky w Liverpoolu. Jej ojciec, właściciel sklepu z wełnami, nigdy wiele nic zarabiał i umarł, kiedy Sophie miała dziesięć lat. Mając piętnaście lat pojechała do Londynu, gdzie wkrótce gospodarz jej matki pozbawił ją dziewictwa.
W czasie kiedy borykała się z szeregiem epizodycznych ról, udało jej się pozbyć liverpoolskicj gwary i akcentu z Marscysidc. Nauczyła się mówić jak żona profesora Oksfordu. Karierę robiła powoli, ale wreszcie osiągnęła sukces.
O wyznaczonej godzinie Fritzi czekała na dole. Eustacia poprowadziła ją do bardzo bogatej hotelowej restauracji udekorowanej, i to aż do przesady, w stylu Beaux Arts. Sala była przestronna, wysoka, stało w niej wiele palm i paproci oraz żywy paw w złoconej klatce. Kwartet smyczkowy mordował walca z Wesołej wdówki.
Szef kelnerów zaprowadził je do oddalonego stolika.
-	Czy będzie pani paliła, madam?
-	Tak, Victorze, będę paliła.
-	Bardzo przepraszam - powiedział rozstawiając trójścienny parawan i wyjaśniając Fritzi: - Po prostu nie możemy pozwolić, by widziano tu kobietę palącą tytoń.
-	Wy, starzy mieszkańcy wschodniego wybrzeża jesteście tacy cho-
-	
Icrnie purytańscy. - Eustacia rozsiadła się na fotelu. - Moja droga, jak miło cię widzieć.
-	Dziękuję pani. Jestem zachwycona, że mnie pani zaprosiła. Niedziele są zawsze takie spokojne.
-	Proszę, kochana, mów mi Eustacia. To przywilej, który zachowuję dla ludzi, których lubię. - Nalała herbaty z porcelanowego dzbanka wymalowanego w drobne, niebieskie kwiatuszki.
-	W porządku - powiedziała Fritzi - dziękuję.
-	Dobrze sobie radzisz ze swoją rolą. Powinnaś być jednak nieco bardziej władcza.
-	Tak radził mi wczoraj pan Manchester.
-	Ufaj mu. Ten stary balon zna się na swoim rzemiośle, nawet jeżeli nie potrafi prowadzić ksiąg ani utrzymać się w budżecie. Czy dobrze ci się układają stosunki z zespołem?
-	Z większością tak. Czy wiesz, że pan Scarboro przeprosił, iż nazwał mnie panną Nikt?
Eustacia rozpromieniła się.
-	Naprawdę? Opowiedz mi to dokładnie. Kończąc opowiadanie Fritzi stwierdziła:
-	Nie potrafię sobie wybrazić, co go do tego skłoniło.
-	Och, to mogę ci powiedzieć, moja droga. Wzięłam tego wymu
skanego osła na bok i powiedziałam mu, że jak tego nie zrobi, to po
rozmawiam z Manchesterem, żeby z miejsca obsadził go w innej sztu
ce, którą wszyscy tak dobrze znamy. Nosi ona tytuł „Na urlopie". -
Parsknęła śmiechem, wsypała sobie drugą łyżeczkę cukru do herbaty
i zamaszystym gestem zapaliła cygaro.
Nad stolikiem zawisła błękitna chmura dymu, wypełzając po chwili nad parawan. Jakiś niewidzialny dla nich dżentelmen rozkaszlał się gwałtownie.
-	Czy mogę zapytać, gdzie mieszka pan Van Sant?
-	Nie ma żadnego pana Van Santa. Istnieje on wyłącznie na programach i w wyobraźni moich widzów. Byłam trzy razy zamężna, ale pan Van Sant to czysty wymysł. Tyle tylko, że bardzo pomaga zniechęcać niepożądanych gości przy drzwiach garderoby.
-	To wspaniałe.
-	To konieczne, ponieważ mam wielbicieli. Nie jestem zarozumiała, naprawdę. Jestem, jak to nazywają, aktorką z osobowością. Widzowie nie przychodzą patrzeć, jak wspaniały talent wciela się w Lady--wiesz-jaką; przychodzą, żeby zobaczyć, jak Eustacia ją udaje. Do tego angażu sprowadziłam sobie trzydzieści pięć zestawów ubrań.
-	
Bardziej jednak interesowała ją przeszłość młodej damy. Fritzi opisała swoją rodzinę i to jak generał rozgniewał się, kiedy postanowiła wyjechać z Chicago.
-	Pokażesz mu, prawda, moja droga? - Wychyliła jeszcze trochę
szampana. - Wiesz, to wspaniałe. Pomóż mi skończyć te kanapki
z ogórkiem i będziemy kontynuowały rozmowę w moim apartamencie.
Victorze? O, tutaj jesteś. Bądź taki kochany i poślij, proszę, butelkę
Mumm na górę.
W kilka minut później siedziały już z kieliszkami w dłoniach, a pomiędzy nimi na orientalnym dywanie stało srebrne wiaderko z szampanem. Zanim Fritzi zdążyła upić ze smakiem trzy łyczki, Eustacia wlała w siebie dwa kieliszki.
-	Podniosłaś mnie na duchu dziś po południu, a bardzo mi tego
było trzeba - powiedziała Eustacia do młodszej aktorki. - Charlie, ten
facet którego przyprowadziłam na próbę, zostawił mnie. Nie wybieram
zbyt mądrze swoich amantów. Dorastałam w biedzie i mam skłonność
do prowadzenia bezmyślnego trybu życia. Sprawdza się. to zwłaszcza
w sprawach mężczyzn. Bernard Shaw, taki bardzo niesympatyczny fa
cet, powiedział mi kiedyś, że mężczyzn biorę tak, jak inni biorą proszki
od bólu głowy. Często i żeby przynosiły natychmiastową ulgę.
Fritzi zaczęła się śmiać i niemalże rozlała szampana.
-	A jak tam z tobą? Masz ukochanego? Spuściwszy oczy Fritzi powiedziała:
-	Teraz akurat nie.
-	No, ale chyba kogoś miałaś, jesteś bardzo przystojna.

-	Obawiam się, że to za mało. - Na gzymsie nad kominkiem chłopiec z brązu uderzył w brązowy gong brązowym młoteczkiem: wpół do piątej. Apartament wychodził na wschód, na Broadway, i Fritzi zauważyła, że kiedy słońce skryło się za Hudsonem, zaczęło się ściemniać.
-	Wcale nie jestem ładna, Eustacio.
-	Nonsens, jesteś całkiem atrakcyjna.
-	Jestem brzydka i zdaję sobie z tego sprawę. Za chuda.
-	No to jedz więcej.
-	Och, próbowałam. Napycham się i tyję kilka funtów, ale potem zaczynam być zajęta albo kończą mi się pieniądze, albo znajduję się w jakimś obskurnym hoteliku, gdzie podają podłe jedzenie i nie mogę się do tego zmusić. - Fritzi dotknęła swoich piersi. - Tak czy owak, w tym miejscu nic mi nie pomaga. Jestem za płaska.
-	Z punktu widzenia kogoś, kto jest w tym rejonie obciążony aż nadmiernie, powiedziałabym, że wyglądasz zupełnie nieźle, moja droga.
-	
-	To wkładki - Fritzi zakryła dłonią usta. - Nie mogę uwierzyć, że ci to powiedziałam.
-	To wina szampana. Napij się jeszcze. I nie daj się wprowadzać w błąd. Biusty to przechwalony interes. Wielki front nie zagwarantuje ci szczęścia. Przypomnij sobie Charliego, tego małego, niewdzięcznego sukinsyna. - Westchnęła przeciągle i ckliwie. - Ludzie myślą, że to takie cholernie wspaniale życie, ten teatr. A tak naprawdę człowiek jest bardzo samotny.
-	Przekonałam się, że tak jest - przyznała Fritzi. - W teatrze człowiek nawiązuje tysiące znajomości, ale bardzo rzadko się z kimś zaprzyjaźnia na dłużej.
-	No, we mnie masz przyjaciółkę. Naprawdę. - Wyciągnęła rękę, żeby poklepać Fritzi po dłoni, zadowolona i wzruszona zdumieniem i zachwytem malującym się na twarzy młodej kobiety. Chwiejnie podniosła się z fotela. - Zadzwonię po jeszcze jedną butelkę. Gdzie ten telefon?
-	Och, dziękuję, ale chyba nie mogę...
-	No i jakąś lekką kolację. Pójdzie na rachunek Hobarta. Jeżeli wyrazi sprzeciw, to siądę na niego. Po czymś takim szybko się nie pozbiera. - Eustacia ryknęła śmiechem, poklepując się po siedzeniu. Rozchichotały się obydwie jak uczennice, i to niezbyt grzeczne.
19. Spotkania
Do nowojorskiego portu Paul wpłynął na „Lusitanii", największym statku świata. Przeszedł go dreszcz emocji, kiedy znowu zobaczył statuę, którą po raz pierwszy widział w 1892 roku.
Przy hudsońskiej kei nadzorował wyładunek kufrów, w których miał części do kamery, puste taśmy i tuzin egzemplarzy brytyjskiego wydania Jestem świadkiem historii. Przeszedł przez cło i wynajął elektryczną taksówkę, żeby przewieźć to wszystko na nowojorski Dworzec Centralny, a potem zatelefonował do Fritzi na numer teatru. Podeszła do aparatu natychmiast, przy czym w tle słychać było jakieś wrzaski i łomoty; Fritzi zapewniła go, że to tylko próba walki na miecze.
-	Czy to naprawdę ty, Pauli?
-	Tak, ale jeszcze dziś muszę złapać wieczorny pociąg. Znajdziesz wcześniej czas na szybką kolację?
-	
Spotkali się w restauracji na Times Sąuare i zanim usiedli przy stoliku objęli się z radością. Paul przeprosił, że wyjeżdża w takim pośpiechu; będzie w drodze podczas premierowego przedstawienia Makbeta.
-	Na pewno przyjdę je zobaczyć, kiedy będę wracał do domu przez
Nowy Jork.
Jakiś przysadkowaty, silnie zbudowany mężczyzna pozdrowił Paula i podszedł do stolika. Paul podniósł się.
-	Fritzi, pozwól, że przedstawię ci mojego starego przyjaciela, Bil-la Bitzera. Poznaliśmy się na Kubie. Billy jest również kamerzystą.
-	Dla studia Biograph - powiedział Bitzer, potrząsając dłonią Fritzi.
-	Fritzi występuje obecnie w sztuce - wyjaśnił Paul.
-	Szekspira - podkreśliła Fritzi.
-	Bomba - Bitzer pokiwał głową. - Gdyby kiedyś potrzebowała pani dodatkowej roboty, proszę wpaść na Fourteenth Street, a wprowadzę panią. Świetnie płacą. Pięć dolarów za dzień pracy. Przebywa się głównie na świeżym powietrzu, bardzo wiele scen kręcimy na dachach.
-	Dziękuję panu, panie Bitzer, ale obawiam się, że aktorzy sceniczni nie mają czasu na ruchome obrazki.
-	Och, o tym to my wszystko wiemy - odparł przyjaźnie Bitzer. -Kinematograf to poniżej waszej godności, wy, wielcy ludzie z Broadwayu. Przejdzie wam to, jak tylko z kilku aktorów zrobimy gwiazdy. Moja oferta będzie aktualna przez cały czas. Zadzwoń do mnie, jak będziesz znowu w mieście, Paul - dodał uchylając kapelusza.
Kiedy Bitzer oddalił się, Paul stwierdził:
-	Dosyć ostro go potraktowałaś.
Fritzi miała smutną minę.
-	Chyba masz rację, przykro mi. Takie właśnie mam zdanie na
temat kinematografów, ale powinnam je była zachować dla siebie.
W Buffalo, po dniu spędzonym na filmowaniu Wodospadów Nia-gara, Paul wygłosił swój pierwszy odczyt; denerwował się bardzo, ale reakcja widowni była doskonała. Bill Schwimmer, jego agent, przyjechał sleepingiem z Nowego Jorku, żeby go posłuchać. Ten spokojny, wyglądający na naukowca mężczyzna, który od czasu do czasu wpomi-nał bez uśmiechu o swojej żonie, twierdził, że Paul jest „urodzonym wykładowcą". Zaproponował, że może załatwić mu dłuższe tournee, kiedy tylko Paul wróci do Ameryki. Podczas obecnej podróży miał

w planie już tylko dwa występy, w Cincinatti i Louisville. Zanim wyjechał z Louisville, żeby sfilmować wspaniałe stadniny w pobliżu Lexing-ton, czuł się już jak doświadczony, stary aktor.
Do Indianapolis przyjechał przede wszystkim po to, żeby obejrzeć tereny, na których miał zostać zbudowany tor wyścigowy dla automobili. Jeden z projektantów toru, James Allison, podjechał po niego do hotelu i zawiózł go na miejsce, nie przestając przez cały czas opowiadać o swojej kompanii, Prest-O-Lite, która wytwarzała montowane na nadwoziu pojemniki na gaz do reflektorów.
Allison i jego trzej partnerzy przekonani byli, że jako ośrodek wyścigów Indianapolis ma wielką przyszłość. Z dumą pokazywał pusty teren na zachód od miasta, ale poza pustym terenem niczego więcej tam na razie nie było. Paul podziękował, uchylił czapki i powiedział, że wróci, kiedy będą otwierali tor. O czwartej po południu wsiadł do pociągu do Detroit, nowej stolicy automobili.
To nie Amerykanie wynaleźli te powozy bez koni, jak je początkowo nazywano. Honory należało oddać dwóm Niemcom, Gottliebowi Daimlerowi i Karlowi Benzowi. Ale w Ameryce pojazdy motorowe rozwijały się chyba szybciej i bardziej agresywnie, niż w Europie. Kompanie wyrastały jak grzyby po deszczu, produkowały po kilka pojazdów, czasem nawet niczego nie zdążyły wyprodukować, a już robiły wyprzedaż, fuzję albo po prostu znikały. W tej chwili istniało ponad tysiąc różnych producentów aut. Większość składała swoje pojazdy z części, które kupowali gdzie indziej.
Paul przeczytał w „Harperze" artykuł, w którym wymieniono zawody, od jakich zaczynali producenci automobili. Pułkownik A. A. Po-pe produkował rowery i z przekonaniem twierdził, że „nie namówi się ludzi, żeby siadali na wybuchach". Ransom Olds początkowo wytwarzał stacjonarne silniki gazowe, White - maszyny do szycia, David Buick - armaturę. Studcbaker był początkowo największym na świecie producentem pojazdów ciągnionych przez konie.
Wśród wielu innych znajdowała się również kompania, która nosiła nazwisko Henry'ego Forda; wzmianki o niej pojawiały się w prasie chyba najczęściej. Paul czytał już kiedyś o Fordzie w „London Light", sztandarowym piśmie prasowego magnata, który go zatrudniał.
Ford, nazywany niekiedy genialnym samoukiem, samochodami zajmował się od jakichś dziesięciu lat; zakładał kompanie, potem je rozwiązywał albo odchodził, a towarzyszyły temu sprzeczki z partnerami, którymi między innymi byli bankierzy, handlarz węglem i rowerzy-sta-wyścigowiec. To właśnie najnowszy model automobilu Forda miał

zamiar sfotografować Paul. Projektowano go w tajemnicy i pracowano nad nim od dwóch lat.
Gdyby Paul mógł wybierać, jak chce się zabawić, raczej nie zdecydowałby się na podróż do Detroit w starym, drewnianym wagonie, chociaż tłumaczył to sobie, że pewnie sukcesy go rozpieszczają. Wiejący przez wagon wiatr niósł woń dymu i toalet. Podłoga zaśmiecona była papierkami i łupinami od fistaszków. Pojemnik na wodę przy ścianie na końcu wagonu był pusty, czerpaka brakowało. Kiedy wzeszło słońce, w wagonie zrobiło się gorąco jak w piecu. Do tego chyba jakiś bożek niewygody patronujący tej kolei postanowił, że wszystkie okna zatną się i nie dadzą się otworzyć. Chociaż Paul nie należał do nadmiernie schludnych ludzi i niezbyt przejmował się swoim wyglądem zewnętrznym, wiele czasu spędził na otwartej platformie między wagonami, ćmiąc cygaro.
Pociąg przyjechał na stację Michigan Central nad brzegami rzeki Detroit. Paul odebrał z wagonu bagażowego swoją lakierowaną walizkę, sprawdził, czy kamera dojechała cało i zatrzymał syczącą taksówkę parową. Rzucił okiem na obsypaną tytoniem kartkę wyciągniętą z kieszonki kamizelki.
- Hotel Ponchartrain.
Pierwsze wrażenia z Detroit poprawiły mu nastrój. Miasto wydawało się nowoczesne, gwarne. Jego mieszkańcami, których liczba dochodziła do niemal czterystu tysięcy, byli między innymi Polacy i Finowie, Francuzi i Sycylijczycy, Rumuni, Ormianie i Chińczycy. No i oczywiście bardzo wielu zamerykanizowanych Niemców żyjących w dzielnicy o nazwie Little Berlin.
Niektóre z ulic brukowane były staroświecką kostką cedrową, spajaną smołą; chociaż dzień był chłodny i rześki, można było wyczuć jej zapach. Ale budynki były wysokie, pomniki imponujące, a wszystkie tramwaje elektryczne, co było oznaką postępu.
Mógł już podać swój adres, przesłał więc Carlowi telegram, żeby spotkali się w barze Ponchartrain, kiedy skończy pracę. Rozpakował się, wymoczył w gorącej kąpieli, chcąc ulżyć swemu obolałemu kręgosłupowi, potem przez jakiś czas odpoczywał z rękami splecionymi pod głową, marząc o Julie. Pospacerował jeszcze przez pół godziny po placu Cadillac i po centralnym placu miasta, Campus Martius. O szóstej trzydzieści oparł stopę o mosiężną barierkę przy barze i zamówił jasnego crowna. Mieli to piwo. Górą wujek Joe.
Spory i ożywiony tłumek w większości dobrze ubranych dżentelmenów jazgotał bez przerwy. Paul przysłuchiwał się przez chwilę; ich

rozmowa miała coś wspólnego z samochodami. Doszły do niego słowa „te cholerne związki", ktoś inny powiedział: - Nie martw się, S.P. ma czterech tajnych agentów w tej fabryce.
W jednej części baru zgromadzono zadziwiającą rozmaitość części samochodowych, wszystko, od lanych bloków silnikowych do zderzaków, mosiężnych lamp, tablic rozdzielczych i chłodnic. Jakiś mężczyzna ustawił w pobliżu bloku silnika wieszak, powiesił na nim płócienny płaszcz samochodowy i zaczął zachwalać jego zalety kilku potencjalnym kupcom.
-	Paul! - Pędząc przez bar Carl wymachiwał płócienną czapką.
Buty miał poobijane, brązowy garnitur wyglądał na zakup z drugiej rę
ki, spodnie i marynarka były przykrótkie. Ale uśmiech miał równie sze
roki i serdeczny, jak we wspomnieniach Paula. Kuzyni uściskali się.
Paul zamówił po kuflu piwa. Carl wypytywał go o Julie i dzieci. Kiedy Paul już wszystko opowiedział, zapytał:
-	No a ty? Jak ci leci u Forda?
-	Wspaniale, to podniecające miejsce. - Carl oparł się łokciami o bar, dłońmi obejmując spotniały kufel. - Och, nie żeby mi się tam wszystko podobało. Nienawidzę podbijania karty zegarowej. Ta robota nauczyła mnie jednak mnóstwo o samochodach i dzięki niej zetknąłem się z wyścigową ferajną. Mnóstwo producentów aut bierze udział w wyścigach, żeby pokazać swoje samochody. - Sięgnął po miseczkę orzeszków, niezgrabnie wypuścił ją z palców i część orzeszków się rozsypała.
-	A co dokładnie robisz?
-	Dzięki Bogu nie muszę siedzieć w środku. Tego bym nie zniósł. Henry Ford również tego nie znosi. Przychodzi i wychodzi przez cały czas. No, ale on jest szefem. A ja tylko niskiej rangi objeżdżaczem samochodów. Płaca nie jest taka zła, jak na niewykwalifikowanego pracownika - dwadzieścia osiem centów za godzinę przez dziewięć godzin dziennie. Najczęściej odwożę fordy T na dworzec towarowy do ekspedycji. Czasami dostarczam specjalnie zamówiony wóz do sprzedawcy w Ohio czy Michigan albo w północnej Indianie. Sporadycznie zabieram auto na jazdę próbną.
-	Ford ma swój własny tor próbny?
Carl roześmiał się.
-	Na dworze, tuż za drzwiami. Plac Cadillac, Woodward Avenue... ulice.
-	Jestem z nim umówiony na jutro rano; mam sfilmować forda T. Załatwiał to człowiek nazwiskiem Couzens.
-	
-	James Couzens. Facet od pieniędzy. Taki skwaszony. Uśmiecha
się może raz na rok. Boże, ależ cię dobrze zobaczyć. Słuchaj, opowiem
ci o wspaniałej dziewczynie, którą poznałem.
W jadalni Ponchartrainu zjedli potężny posiłek, na który składało się duszone mięso, kartofle, kukurydza w kaczanach, kalafior i letnie kabaczki, twarde bułeczki i pumpernikiel, a spłukali to nie kończącym się strumieniem piwa. Paul pytał, jak doszło do tego, że Detroit stało się centrum samochodowym. Najwcześniejsi producenci rozproszeni byli od Środkowego Zachodu po Massachusetts.
-	Podobno dlatego, że tutejsi ludzie mieli doświadczenie w budo
waniu silników do pływających po jeziorach statków. Nikt tu nie musiał
zakładać warsztatów ani odlewni, bo już były na miejscu. No i wszędzie
tu są pieniądze. Milionerzy, których ojcowie wzbogacili się na budowa
niu powozów czy wagonów kolejowych, czekają tylko, w co by się jesz
cze wdać. W Detroit ludziom nie brak dobrych chęci. Chętnie podej
mują ryzyko. Pan Olds, bracia Dodgc, to urodzeni hazardziści.
Jak Carl nauczył się prowadzić? Carl szeroko się uśmiechnął.
-	To tajemnica. Uczyłem się na szcściocalowych jazdach.
Wyjaśnił, że uprzednio pracował w Columbus w Ohio w warsztacie, gdzie naprawiano rowery. Przy warsztacie kilku bogatych ludzi przechowywało swoje samochody i wyprowadzało je tylko wtedy, kiedy sprzyjała pogoda. Carl starannie przyglądał się przez kilka tygodni szoferom. Potem pewnego wieczoru zafundował sobie pierwszą „jazdę" bez nauczyciela jednocylindrowym packardem; auta stały w szopie i tam Carl pojechał sześć cali do przodu, a potem cofnął się i tylko kilka razy lekko zderzył się ze ścianą.
W dwa wieczory później niespodziewanie pojawił się w szopie właściciel warsztatu i przyłapał go. Przejęty podziwem dla jego zuchwalstwa i gorliwości, z jaką chciał się uczyć, kazał mu następnego dnia objechać packardem dookoła cały blok. Jeżeli poobija auto albo jeżeli na farbie znajdzie się choć jedno zadrapanie, odpowie za to.
-	Powiedziałem mu, że nie będzie zadrapań i nie było.
-	A z Henrym Fordem od początku układało się dobrze?
-	Tego bym nie powiedział. Zdenerwowany byłem jak wszyscy diabli, kiedy przeprowadzał ze mną rozmowę kwalifikacyjną.
Paul wyjął z ust cygaro.
-	Dyrektor całej kompanii osobiście z tobą rozmawiał?
-	No, na ogół to nie jest tak, ale kiedy przyjechałem tu z Colum-
-	
bus, napisałem do pana Forda list. Dosyć toporny, ja okropnie piszę. Własnym oczom nie wierzyłem, kiedy przyszła odpowiedź. Zaprosił mnie do siebie do domu. Powiedział, że niemal nigdy nie zajmuje się angażowaniem ludzi, chyba że najwyższego szczebla, ale w moim liście było coś, co mu się spodobało.
-	A co to było?
Z niewinnym uśmiechem Carl powiedział:
-	To, że mnie wykopali z Princeton.
A potem opisał pamiętne spotkanie ze swoim pracodawcą.
W ten wieczór, kiedy miała się odbyć rozmowa, Carl przez długi czas stał pod jednym z okrytych zielenią starych wiązów na Harper Avenue i przestępował z nogi na nogę, a żołądek mu się aż skręcał. Nie pamiętał, żeby kiedykolwiek w życiu tak się denerwował. Może dlatego, że nie potrafił sobie przypomnieć, by z jakimkolwiek momentem wiązało się podobne napięcie i oczekiwanie; nie było tak nawet wtedy, kiedy jadąc pod opieką starszych saniami z Hildą Retz skradł jej całusa.
Harper Avcnue w żadnym wypadku nic była ulicą biedną, ale nie zaliczała się też do wyższych sfer. Uwaga Carla skupiona była na dużym, chociaż prostym domu o drewnianym szkielecie, jakiego człowiek wcale by się nie spodziewał po mężczyźnie, który ponoć znajdował się na prostej drodze do bogactwa. Henry Ford dorastał na wsi w okolicach Dearborn i to dorastał w biedzie, tyle Carl wiedział. Może nic miał ochoty zadawać się z paczką z Woodward Avenuc, z których większość swoje bogactwa odziedziczyła.
W końcu Carl pokonał niepokój i zszedł z chodnika. W krzewach naokoło szerokiego ganku ćwierkały w półmroku ptaki. Drzwi otworzyła niezbyt urodziwa kobieta.
-	To pan musi być tym młodym człowiekiem, którego spodziewa
się Henry. Ja jestem pani Ford. Proszę do środka.
Główny udziałowiec Ford Motor Company wpadł do holu, żeby go powitać. Był wysokim, chudym mężczyzną z wielkimi uszami, przeszywającymi, głęboko osadzonymi oczami i szorstką twarzą, która Carlowi przypominała twarz Lincolna z okresu Wojny Domowej, tyle że nie była aż tak pobrużdżona. Celuloidowy kołnierzyk zwisał na jednym guziku; krawata nie było widać. Facet ma ze czterdzieści pięć lat, osądził Carl.
-	Wejdź, Carl, usiądź. Masz ochotę na kubek kawy albo Malto
Grapę? To napój owocowy. Nie podajemy niczego mocniejszego.

Salonik od frontu umeblowany był mnóstwem starych, ciemnych, bezpretensjonalnych mebli. Największe z nich otoczone były niezliczonymi wiktoriańskimi paprotkami, podnóżkami, taboretami i serwant-kami. Kiedy Carl siadał oczekując na rozmowę, do frontowego holu zbiegł po schodach nastoletni chłopiec. Ford zawołał go i przedstawił jako swojego syna, Edsela.
-	Czego chcesz, synu?
-	Mogę wziąć samochód, tato?
-	Oczywiście, tylko wróć, zanim się ściemni. - Trzasnęły drzwi wejściowe. Ford powiedział: - Wspaniały chłopak. Nasze jedyne dziecko. Imię ma po moim najlepszym przyjacielu. Zacząłem go uczyć prowadzić, jak miał osiem lat. - Wsadził kciuki za szelki, naciągał je, poluzo-wywał i patrzył na Carla poważnie. - A więc chciałbyś pracować w naszej fabryce. Powiedz mi, dlaczego.
Carl głęboko zaczerpnął powietrza i jąkając się, ale z zapałem opowiedział o swojej fascynacji maszynami, a zwłaszcza automobilami. Mówił, że jazda nawet po najgorszych drogach i w najpodlejszej pogodzie przejmuje go dreszczem emocji.
Ford zapytał, czy urodził się w Detroit. Nie, w Chicago. Czym zajmuje się jego ojciec? O...o.
-	Jest piwowarem, proszę pana. Browar Crown. Ford znowu przeciągle i badawczo mu się przyglądał.
-	Słyszałem o nim. Nie będę o to miał do ciebie pretensji.
Pani Ford przyniosła tacę z trzema szklankami Malto Grapę. Kiedy popijali napój, Ford odchylił się do tyłu i opowiedział parę kawałów. Potem wyciągnął z kieszeni koszuli list i przejrzał go. Carl poznał swój papier listowy. Ford złożył list i pogratulował Carlowi, że wyrzucono go z Princeton.
-	Ja skończyłem ze szkołą w wieku piętnastu lat i dobrze mi się wiodło. Moim zdaniem uniwersytet to w zasadzie same androny. Emerson powiedział: „Człowiek posiada w sobie wszystko, co potrzebne jest mu, żeby sobą kierował." Czytałeś kiedyś Emersona?
-	Nie, proszę pana, obawiam się, że nie. - Profesor literatury wyznaczył mu go jako lekturę obowiązkową, ale Carl za bardzo był zajęty grą w football.
-	Powinieneś. - Ford zerwał się z krzesła. - Usiądźmy na ganku, dopóki jest jasno. Lubię się przyglądać ptakom. - Wyprowadził Carla przez boczne drzwi. Szeroki ganek zakręcał za róg domu. Ford usiadł na bujanej kanapie, Carl na jednym z białych, wiklinowych krzeseł. Wieczór wonny był od skoszonej trawy.
-	
-	Czy masz jakieś pytania, Carl?
-	No, czy mógłby mi pan powiedzieć, jaką pracę wykonywałbym, gdyby...?
-	Jak pragnę zdrowia! - Ford zerwał się z kanapy, wyciągnął z wiklinowego kosza mosiężną lunetę. To, co zobaczył, spowodowało, że aż krzyknął: - Popatrz, popatrz tylko. Wilga z Baltimore. Kocham ptaki.
Carl przymrużywszy oczy spojrzał w okular. W gasnącym świetle mignęło mu w krzewie spirei coś pomarańczowego, ale to było wszystko. Wymamrotał niewyraźnie kilka słów; miał nadzieję, że zabrzmiało to pochlebnie.
-	Ponieważ lubisz prowadzić, musimy ci znaleźć pracę na stanowi
sku szofera. Przed jednym cię jednak muszę przestrzec. Obstaję przy
tym, by ludzie, którzy dla mnie pracują, przez cały czas prowadzili się
moralnie. Żadnego przeklinania, żadnych hulanek czy awantur, nicze
go, co by mogło ściągnąć wstyd na organizację czy na nich samych.
Mam takie powiedzonko: u Forda chcemy kształtować razem ludzi
i samochody. Czy to jest jasne?
Carl powiedział, że tak.
-	Dobrze. - Ford zaczął wygłaszać monolog i wyraźnie spodziewał się, że jego gość będzie słuchał uważnie.
-	U Forda ma się przyszłość. Jesteśmy dynamiczną kompanią w dynamicznym przemyśle. Oczywiście moje pomysły odbiegają od większości przekonań innych ludzi wytwarzających automobile. Oni wszyscy chcą zaspokajać potrzeby ludzi zamożnych. Wymyślne kabriolety i metki z wysoką ceną. To nie mój sposób, ani moje przekonanie. Samochody, które sprzedawaliśmy do tej pory, są w porządku, ale kosztują za dużo. Chcę dostarczać ludziom prosty samochód, rzetelnie wykonany, szybki, na którym można polegać, ale o cenie ustawionej tak, by stać na niego było miliony. Tu widzę te wielkie zyski - żeby dostarczać samochód nic dla elity, ale dla masowego odbiorcy.
Pogładził się palcem po dolnej wardze, twarz rozjaśnił mu uśmiech. To był dziwny uśmiech, zimny i cyniczny.
-	Oni uważają, że zwariowałem, ci bogaci chłopcy z Grosse Point. Wiem, co o mnie mówią. Że nigdzie nie zagrzeję miejsca. Że ciągle przy czymś majsterkuję. Że nigdy, przez całe życie, nie miałem żadnego dobrego pomysłu. Zobaczymy. Być wielkim, to znaczy być niezrozumianym, tak mówił Emerson. Wszyscy żyliśmy już po wiele razy. - Noc zapadła, zaczęły grać cykady, a Carlowi włosy niemal stanęły dęba. Ford mówił szalone rzeczy kompletnie normalnym głosem.
-	Przekonany jestem, że w moim poprzednim życiu byłem żołnie-
-	
rzem i że zginąłem pod Gcttysbuigicm pierwszego albo drugiego lipca 1863 roku. Urodziłem się do obecnego życia pod koniec tego samego miesiąca, 30 lipca. Jedno życie przechodzi w drugie z taką łatwością, jak zmieniają się pory roku. - Osłupiały Carl siedział w milczeniu, nie mając pojęcia, co odpowiedzieć. Uratował go dzwonek telefonu. Żona Forda zawołała męża przez siatkowe drzwi. - Zapisz numer, Claro. Oddzwonię.
Znowu potrząsnął ręką Carla.
-	Zgłoś się do działu osobowego w poniedziałek o siódmej rano.
-	Dziękuję panu bardzo. Bardzo.
-	Nie spóźniaj się. Osobowy cię zapisze, ustali, ile ci będą płacili. Mówiąc szczerze, podoba mi się krój twoich żagli. Pamiętaj tylko, co mówiłem o zachowaniu, jakiego się spodziewamy. Nie ma żadnych wyjątków. A może miałbyś ochotę na cygaro, zanim pójdziesz?
-	Nie, dziękuję, ja normalnie nie... właściwie to tak.
Ford wręczył mu cygaro i kiedy przechodzili do holu, podał zapałkę. Carl zaciągnął się. Cygaro miało dziwny smak, jak tytoń zaprawiony jakimiś chemikaliami. Chyba mimo to powinien powiedzieć coś pochlebnego. Właśnie miał to zrobić, kiedy cygaro eksplodowało.
Ford klepał się po udach i zwijał ze śmiechu. Jego żona wbiegła do holu.
-	Och, nie, Henry. Nie rób tego temu miłemu, młodemu człowie
kowi. Mój mąż okropnie lubi takie kawały - powiedziała przepraszają
cym tonem.
W lustrze w holu Carl widział swoje opalone brwi i rozerwane cygaro, które wyrastało mu z ust, jak jakiś dziwaczny kwiat. Wyjął je i powiedział:
-	Tak proszę pani, widzę to.
-	U mężczyzny ważne jest poczucie humoru - stwierdził Ford. -Jest oznaką dobrego charakteru. Nie masz mi za złe, prawda?
-	Och, nie, proszę pana. - Zastanawiał się, ile czasu minie, zanim mu odrosną brwi.
-	No, to dziękuję ci, że nas odwiedziłeś. Aha, żebyś nie zapomniał. Idź do biblioteki publicznej. Poczytaj sobie Emersona. Dobranoc.
W holu Ponchartraina Carl chciał się pożegnać, ale Paul po takich ilościach jedzenia i picia czuł się ociężały, miał ochotę na świeże powietrze.

-	Odprowadzę cię tam, gdzie mieszkasz, jeżeli nie jest to w sąsiednim hrabstwie.
-	To tylko milka. Na północ od Gratiot. W dzielnicy, którą nazywano kiedyś Kentucky. Nie ma tam czego oglądać. Pensjonat dla samotnych mężczyzn. Okolica raczej nędzna.
-	No cóż, sam wychowałem się w nędznej dzielnicy. Prowadź.
Poszli spacerkiem wzdłuż Woodward, mijali ciemne budynki biu
rowe i oświetlone knajpy. Carl zapytał:
-	Kiedy wydadzą tu twoją książkę?
-	Wiesz o niej?
-	Mama do mnie pisała.
-	W przyszłym roku w zimie. - Paul nie wspominał o książce, bo Carl nie stawiał sobie wysokich wymagań i nie miał ani jasnego celu w życiu, ani sprecyzowanych planów na przyszłość. Gdyby wspomniał o książce, kuzyn mógłby odebrać to jak przechwalanie się sukcesem. Za bardzo go kochał, żeby ryzykować, iż zepsuje mu samopoczucie. Nic powinien był się martwić.
-	To cudownie. Nic mogę się doczekać, żeby ją przeczytać. Taki jestem z ciebie dumny. Cała rodzina jest dumna.
Carl opisał swoją okolicę zgodnie z prawdą. Ulica Antoine była zasypana śmieciami, stały przy niej rzędem brzydkie, dwurodzinne domki, większość podwórek była zarośnięta chwastami, farba się łuszczyła, słupki i poręcze na gankach były połamane, a całość słabo oświetlały lampy przy następnej przecznicy. Gdzieś darło się dziecko. Ktoś brząkał na banjo. W ciemnościach zawarczał na nich jakiś wychudły pies, oczy mu połyskiwały jak żółte kamienie.
Paul spojrzał w kierunku przejść między domami i zobaczył baraki, w których najwyraźniej ktoś mieszkał; w kilku z nich świeciły się latarnie. To otoczenie go przygnębiało.
Jakaś biała kobieta bujała się na skrzypiącym, werandowym fotelu i przyglądała się im. Na następnym podwórku dwójka czarnych dzieci grała na ziemi w kamyki. Carl powiedział:
-	To jest tak zwana mieszana ulica. Tanio się tu mieszka. Jesse, ten mechanik, który ze mną jeździ, jest murzynem. Ma swój mały domek o dwie przecznice stąd. Większy u niego porządek niż w większości tych domów.
-	Czy kolorowi i biali zgadzają się ze sobą?
-	Dość dobrze. Większość kłopotów przychodzi z zewnątrz. Nachodzą nas irlandzkie gangi i dla zabawy biją ludzi. Tutaj mieszkam. -Pokazał na dom na końcu ulicy. Na ganku leżał jakiś mężczyzna. Nad nim stała płacząca kobieta. - Hej, to przecież moja gospodyni.
-	
Carl rzucił się do przodu. Paul pospieszy! za nim przez furtkę w niskim, białym plocie, w którym brakowało wielu sztachet. Mężczyzna na ganku uniósł głowę, próbował się podnieść. Z ust kapała mu krew. Dwa górne zęby zwisały na czerwonych strzępach, jedno oko było prawic zaciśnięte i spuchło jak kurze jajo. Mężczyzna znowu rozciągnął się jak długi. - O Boże, jak boli. Chyba złamali mi żebro.
-	Pani Gibbs, co się stało Nedowi? - zapytał Carl.
Pani Gibbs zaszlochała:
-	Wracał naprawdę późno do domu ze sklepu. Powiedział, że napadli go na rogu i wciągnęli w alejkę. Ja już zdążyłam zamknąć tylne drzwi na klucz. Musiał przeczołgać się naokoło całego domu. Wołał mnie, ale za cicho. Znalazłam go tutaj na ganku dopiero pięć minut temu.
-	Kto to zrobił? Któryś z gangów?
Ranny mężczyzna wytężał siły, żeby unieść głowę, potem zaklął. Udało mu się tylko wypluć jeszcze trochę krwi.
-	No pewno, że jakiś gang - powiedziała kobieta z goryczą potrząsając głową. - Gang przysłany przez S.P, ot co. Brygadzista groził, że wywali Neda. Powiedzieli, że jest kłótliwy, że robi kłopoty. Znasz mojego Neda, stoi zdecydowanie po stronie związkowców. I nie kryje tego.
-	Detroit jest miastem otwartym, dla zrzeszonych i niezrzeszo-nych - wyjaśnił Carl Paulowi. - A S.P potrafi to w bardzo nieprzyjemny sposób egzekwować.
-Cotojest S.P?
-	Stowarzyszenie Pracodawców Detroit.
-	Czy wy też macie tego rodzaju problemy?
-	U Forda nie. Mój mechanik zetknął się z tym raz czy dwa u siebie w odlewni. Słuchaj, Paul, muszę tu trochę pomóc. To był wspaniały wieczór.
-	Pomogę wam zanieść go do środka.
Ostrożnie unieśli jęczącego mężczyznę. Pani Gibbs przytrzymała siatkowe drzwi. Położyli Gibbsa na skotłowanej pościeli w śmierdzącym pokoju. Gospodyni poprosiła Carla, żeby poszedł po doktora Steina. - Do zobaczenia rano - powiedział Paul, kiedy wychodzili. Skierował się w stronę rzeki, a Carl kłusem oddalił się w przeciwną stronę.
Paul wracał w ciszy nocnej do Ponchartrain. Gdzieś daleko w jakimś samochodzie strzelił gaźnik. A może to był strzał z pistoletu? W kilka minut później zawodzenie syreny podpowiedziało mu właściwą odpowiedź na to pytanie.

Zaczepiła go krzykliwie ubrana dziwka, ale pogrążony głęboko w myślach odprawił ją machnięciem cygara. Przed oczami miał jeszcze obraz płaczącej gospodyni i jej zakrwawionego męża. Detroit, kwitnąca stolica automobili, nie było aż tak spokojnym miastem, jak się to wydawało na pierwszy rzut oka.
20. Ford T
W piątek rano Paul podjechał taksówką do fabryki Forda na Pi-ąuette Avenue, około trzy mile na północ od centrum miasta. Wysokie, białe litery wymalowane na narożniku ceglanego budynku głosiły: SIEDZIBA SŁAWNEGO AUTOMOBILU FORDA.
Zabudowania fabryczne zajmowały plac długi na jakieś czterysta stóp i szeroki na sześćdziesiąt czy siedemdziesiąt; sprawiały wrażenie nieciekawych i ponurych, jak wszystkie tego typu budynki na świecie. Przez otwarte okna dobiegał odgłos młotów walących w metal, poszum i zawodzenie narzędzi mechanicznych i pasów transmisyjnych, kakofonia taka, że zatęsknił za zatyczkami do uszu. W powietrzu gęsto było od oparów olejów silnikowych, benzyny, farby i Bóg jeden wie czego jeszcze. Na placu ustawiono szeregiem kilka czarnych, pudełkowatych aut. Zza budynku wyjechało przez bramę następne i zaparkowało. Szofer biegiem wrócił do środka. To nie był Carl, zorientował się Paul.
Poprawił krawat i ruszył z ciężką walizką w ręce w kierunku wejścia do fabryki. Za nim podjechała ciężarówka wioząca zestawy osiowe. Na szoferce widniał napis DODGE BROS.
Wszedł do środka, skręcił na lewo, minął pomieszczenie dla stenografów i urzędników i znalazł się w niewielkiej salce przyjęć na końcu korytarza. Zapytał o Jamesa Couzensa, człowieka, który w imieniu kompanii kierował finansami, księgowością, ekspedycją, reklamą i sprzedażą. Carl ostrzegał Paula przed Couzensem, powiedział mu, że praktycznie wszyscy u Forda lubią Henry'ego, ale większość boi się Couzensa i pogardza nim; jego kochanką był arkusz rozrachunkowy, a temperament miał iście wulkaniczny.
Paul usiadł na ławce i zanim Couzens wyszedł ze swojego narożnego gabinetu, przeczytał dwa wydania „Motor Age". Był to pękaty człowieczek, z pince-nez na nosie, a zachowywał się jak jakiś patry-cjusz. Bez uśmiechu potrząsnął dłonią Paula.

-	Czy długo to panu zajmie?
-	Nic powinno. Światło dziś rano jest bardzo dobre.
-	Wewnątrz nie wolno panu filmować, mamy tu tajemnice, które musimy chronić.
-	Ten temat poruszył pan już w swoim liście.
Couzens zachowywał się tak, jakby go nie słyszał.
-	Jesteśmy bardzo zajęci. Wypuszczamy po dwadzieścia pięć aut
dziennie.
Paul zjeżył się i powiedział:
-	Panie Couzens, moje filmy prezentowane są w setkach kinematografów w Stanach Zjednoczonych i w Europie. Odniosłem wrażenie, że kompanii zależy na reklamie forda T.
-	To Henry'emu zależy na reklamie. To on to załatwiał. Ja tylko zajmowałem się robotą papierkową.
-	A więc może będzie lepiej, jeżeli z nim porozmawiam.
-	Zaprowadzę pana. Henry jakiś czas temu poszedł do działu wykańczania i lakierni. Walizkę proszę zostawić tutaj. Proszę za mną.
Couzens poprowadził go korytarzem. Minęli główne wejście; okazało się, że mężczyzna nic był tak bez reszty gburowaty i po drodze objaśniał Paulowi, gdzie co jest.
-	Biuro zatrudnienia. Nasz warsztat. Magazyn prętów. Tu prze
chowujemy poduszki, tablice rozdzielcze, kolumny kierownicy. To jest
ekspedycja. To dział elektryczny: montaż iskrowników.
Zadzwonił, żeby ściągnąć na dół towarową windę. Paul powiedział:
-	Pracuje tu mój kuzyn. Carl Crown. Jest szoferem.
-	Znam to nazwisko.
-	Czy przypadkiem nie orientuje się pan, gdzie on teraz jest?
-	Mamy trzystu czterdziestu sześciu pracowników. Nie orientuję się, gdzie każdy z nich w danej chwili się znajduje.
Grzechocząca winda pojawiła się przed nimi. Za jej wrotami znajdował się lśniący, czarny ford T z włączonym silnikiem. Couzens otworzył wrota i odsunęli się na bok; auto potoczyło się szerokim przejściem i zniknęło za drzwiami.
-	A ono skąd się tu wzięło? - zapytał Paul.
-	Produkcja. Najwyższe piętro. - Couzens zatrzasnął wrota i nacisnął guzik. Paul zaczynał być zły. Przypuszczał, że Couzens musi być jednym z tych zidiociałych księgowych, którzy nic nic wiedzą o sile przekonywania filmów i o ich zasięgu.
Henry'ego Forda nie udało im się znaleźć w żadnym z jadowicie

śmierdzących boksów lakierni na drugim piętrze. Wycofali się przez następny wielki warsztat, przez magazyn ram i osi, przez montownię podwozi. W końcu znaleźli się w północnej części budynku, nad gabinetem Couzensa.
-	Projektowanie i narzędziownia doświadczalna - wyjaśnił wprowadzając Paula do czegoś w rodzaju połączenia gabinetu z kreślarnią, sali zatłoczonej deskami kreślarskimi i tablicami, na których kredą wyrysowane były diagramy i szkice części.
-	No, no, Henry jest tam, gdzie się go człowiek najmniej spodziewa.
Narożny gabinet Forda składał się z prostego biurka i kilku funkcjonalnych mebli. Ford zauważył ich z daleka, zerwał się i wyszedł charakterystycznym dla siebie, szybkim, energicznym krokiem. Mężczyźni pracujący w tym pokoju byli w samych koszulach, Ford jednak miał na sobie marynarkę i kamizelkę.
-	Pan musi być Crown. Henry Ford. Bardzo się cieszę, że pana tu widzę. - Podali sobie ręce. - Ja się nim zajmę, Jim.
-	Dobrze. Ja mam robotę. - Couzcns zrobił w tył zwrot jak żołnierz i nic żegnając się odmaszerował.
Paul powiedział:
-	Widziałem w windzie forda T, panie Ford. Jaka jest reakcja na to auto?
-	Proszę mi mówić Henry. Albo Hank. Reakcja chyba nie mogłaby być już lepsza. W zeszłym tygodniu zamieściliśmy nasze pierwsze ogłoszenie. Sobotnia poczta przyniosła nam ponad tysiąc listów z pytaniami. Przez cały tydzień przychodziły koperty pełne pieniędzy. To ta cena, rozumie pan? Nasz kabriolet model F sprzedawany był po tysiąc dolarów. Model K, sześciocylindrowy, kosztował dwa tysiące osiemset. Tamte auta zaprojektowałem dla akcjonariuszy, ponieważ walili pięścią w stół i upierali się. A to zaprojektowałem dla siebie. Cena jest niska, ale zbijemy ją jeszcze niżej. Proszę pozwolić, że pana oprowadzę.
-	Jeżeli to nie za duży kłopot. - Uwaga ta zabrzmiała niespodziewanie cierpko.
-	Za dużo kłopotu, żeby pochwalić się naszym najcenniejszym dziełem? W życiu. - Ford położył rękę na ramieniu Paula, jakby byli starymi przyjaciółmi. Gdyby się tego chudzielca ubrało w kombinezon i oblepione gliną buty, można by go wziąć za jakiegoś chłopka. Ale miał swój urok. Ten urok zadziałał na Paula jak balsam. Jego gniew pękł jak wrzód i zniknął.
-	
Na trzecim piętrze wygospodarowano niewielką powierzchnię, na której wykonywano szablony z drewna oraz składowano ramy i osie. Resztę piętra zajmował końcowy montaż. Jedno przy drugim, przodem do wewnątrz, stały podwozia z osadzonymi już kołami i motorami. Długi ich szereg ciągnął się wzdłuż szerokiego przejścia na środku. Samochody stojące najbliżej Paula i Forda były w najmniej zaawansowanym stanie.
W montażowni panował hałas, ludzie biegali na wszystkie strony niczym oszalałe pszczoły-robotnice. Robotnicy popychali wzdłuż szeregu aut wózki, zatrzymując się, żeby wyjąć zderzak czy tablicę rozdzielczą i zamontować je, zanim przejdą do następnego auta. W końcu do windy zjeżdżał ukończony ford T, w którym wszystko co trzeba znajdowało się na swoim miejscu i było podłączone. Ford na bieżąco wszystko komentował.
-	Na deskach kreślarskich mamy teraz nową fabrykę. Sześćdziesiąt akrów. Wszystko na jednym piętrze. Dużo światła dziennego w miejscach pracy. Architekt nazywa się Kahn. Normalnie nie przepadam za Żydkami, ale Kahn jest uczciwy. Słuchaj, a ty jesteś Żyd? Trochę na to wyglądasz.
-	Pochodzę z rodziny niemieckiej, ale nie żydowskiej. Jeżeli to ma jakieś znaczenie.
Ford albo nie zauważył sarkazmu, albo go zlekceważył.
-	W tej nowej fabryce zrobimy coś z tym systemem dowożenia
części do samochodu. Obecny się nic sprawdza, mamy za małą wydaj
ność. Całych lat potrzebowałem, żeby zrozumieć, że kluczem w tej
grze jest produkcja. Żeby wytwarzać dużo samochodów, potrzebny jest
inny zestaw umiejętności niż przy budowie jednego prototypu. Nam tu
zależy na ilości. Mam taką filozofię, zbuduj wiele samochodów dla
wielu ludzi, a zarobisz wiele pieniędzy. Są w tym mieście tacy, którzy
uważają, że jestem głupi. Ale ja im pokażę.
Mijali następne grupy ludzi, którzy montowali szyby przednie w mosiężnych ramach, reflektory, lampy boczne. Paul zauważył, że na podłodze nie ma śmieci, że pokryta jest jakąś twardą wykładziną, że okna są czyste.
-	Nie znoszę brudu - wyjaśnił Ford. - Mam to po mojej drogiej
matce. Zejdźmy na dół, tam będzie samochód przygotowany do foto
grafii.
Paul odzyskał swoją walizkę z kamerą i wyszli z budynku tylnymi

drzwiami. Ustawiał kamerę na dużym, otwartym terenie, a Ford pokazywał mu w tym czasie, gdzie jest siłownia i szopa lakierników. Z trzeciego budynku, a właściwie baraczku, dobiegało nierówne porykiwanie. Kiedy Paul regulował statyw, wyszedł stamtąd chwiejnie jakiś człowiek i zwalił się na trawę. Pytające spojrzenie Paula domagało się odpowiedzi. Po raz pierwszy Ford się zawahał.
-	To miejsce, gdzie testujemy silniki. Ustawiamy gaźnik, pilnuje
my, żeby pracowały wszystkie cztery cylindry. Jeszcze nie mamy apara
tów do usuwania tlenku węgla. Coraz to któregoś z ludzi musimy wy
ciągać na zewnątrz, gdzieś go usadzać i pozwolić mu odpocząć.
Ukończone, lśniące czernią auto czekało w narzędziowni. Paul odwrócił czapkę tyłem do przodu.
-	Wszystko gotowe. - Zaczął kręcić korbą. - Wyprowadźcie je.
Szofer wyprowadził forda T na słońce i zawrócił nim przed obiektywem. Paul nakręcił tę samą sekwencję jeszcze dwa razy, potem kazał szoferowi zademonstrować, jak się zapala samochód przy użyciu prze-pustnicy i korby. Przez cały ten czas Ford nic przerywał encyklopedycznej recytacji zalet samochodu: blok silnika z jednego odlewu, mocna, wanadowa stal, jedyny w swoim rodzaju iskrownik w kole zamachowym. Ponieważ Paul nie był w stanic żadnej z tych rzeczy pokazać na filmie, sprawę ceny przekazali w inny sposób: Ford wniósł w pole widzenia obiektywu duży plakat. Postawił go i oparł o chłodnicę. Pod owalnym, niebieskim medalionem kompanii ze słowem „Ford" wypisanym eleganckim krojem liter, duży napis głosił:
FORD MODEL „T" TYLKO $825!
Ford grał przed kamerą, jakby stworzony był do tego. Patetycznym gestem wskazał plakat. Paul pomachał ręką. - Dobrze. - Zanim zdążył zaproponować coś jeszcze, Ford odbiegi kilka kroków w tył, potem tuż przed autem zrobił wspaniałą gwiazdę. Następnie ustawił się w takiej pozycji, jakby równocześnie naciskał pedał gazu i hamulca i szeroko się uśmiechnął. Paul roześmiał się. - Cudownie. - Ten człowiek naprawdę miał żyłkę aktorską.
Poranek zrobił się gorący i Paul otarł czoło rękawem.
-	Chciałbym zrobić jeszcze kilka panoramicznych ujęć z dachu. Nie muszę panu zajmować czasu, mogę to zrobić sam.
-	Proszę przyjąć ode mnie tę drobnostkę na pamiątkę pana wizyty. - Ford podał mu niewielką, oprawną w papier książeczkę zatytuło-
-	
waną „Nuggcts od Inspiration from R.W. Emerson". Na okładce widniał podpis Forda.
-	Znajdziesz tam wiele dobrego, Paul. Szlachetnego i moralnego. Drukuję je na swój własny koszt. - Postukał po okładce z autografem. - Żebyś nie zapomniał o mnie ani o moich autach.
-	To byłoby niemożliwe, Henry. Robisz na mnie wrażenie urodzonego rzecznika swojej sprawy.
-	Tak mówią. Wyznam, że lubię rozmawiać z dziennikarzami.
-	Szybko się też poruszasz.
-	Umiesz tańczyć kontredansa? Nie? To szkoda. To taka miła, zdrowa rozrywka. No cóż, Paul, do widzenia, dziękuję ci, że nas odwiedziłeś. Już nie mogę doczekać się tych filmów.
-	Znajdą się w kinematografach za dwa lub trzy tygodnie - powiedział Paul. Kiedy szli z powrotem w kierunku narzędziowni, przelotnie wspomniał o Carlu.
-	To twój kuzyn? Osobiście przyjąłem go do pracy. Ma wspaniałe poczucie humoru, a to podoba mi się u mężczyzny. Jego szef mówi, że w fabryce nie ma kumpli, że woli raczej chodzić własnymi drogami. Poręczne wyrażenie. Ułyszałem je pierwszy raz przedwczoraj. Twój kuzyn ciężko pracuje. Chociaż tak naprawdę, to żadna ciekawa praca nie wydaje się ciężka, prawda? Wyślę kogoś, żeby go poszukał. - Ford pospieszył do wnętrza budynku. Przypominał Paulowi zaaferowanego czymś bociana. To dynamiczny człowiek, chociaż miewał różne dziwaczne pomysły. Carl mówił Paulowi o wierze Forda w reinkarnację. A że nie lubił Żydów... skąd mu się to wzięło? Wielu ludzi z prowincji miało takie poglądy, Paul zdążył się już o tym przekonać. Ludzie ze Środkowego Zachodu podejrzliwi byli nie tylko w stosunku do Żydów, ale i finansistów z Wall Street, dziennikarzy, malarzy i poetów - w stosunku do wszystkiego, czemu przypinali etykietkę „wschodni".
Kiedy Paul się pakował, z budynku wyszedł Carl.
-	Właśnie wróciłem, dostarczałem auto do Dearborn. W południe jadę z następnym do Flint.
-	A ja złapię pociąg do Chicago.
-	Zobaczysz się z rodziną?
-	Z pewnością.
-	Ucałuj mamę i uściskaj ją ode mnie. Powiedz generałowi, że wiedzie mi się wspaniale.
-	Widzę to. Osiedlisz się na stałe w Detroit, jak myślisz?
Zaskoczony tym pytaniem Carl przechylił głowę na bok i zastana
wiał się.

- Nigdy nie myślałem, żeby się gdzieś osiedlić na stałe. Chyba nie mam tego we krwi. Ta dziewczyna, którą poznałem... Tess... może ona zmieni moje nastawienie.
21. Zły urok?
W poniedziałek, w trzecim tygodniu prób Manchester przerwał siódmą scenę aktu pierwszego na zamku Makbeta, żeby zwrócić uwagę Eustach Van Sant.
-	Droga pani, mówi pani za wolno. Żona Tana Kawdoru jest sprę
żyną napędową całego tego aktu. To ona bezlitośnie pcha swojego mę
ża do czynu. A on jest tym, który się waha.
Eustacia nie miała odpowiedniego nastroju do wysłuchiwania reprymendy na oczach całego zespołu.
-	Mam swoją własną interpretację tej roli.
-	Być może, droga pani. Ale przypominam, że to ja trzymam pióro, którym podpisuję czeki z gażą.
-	Przekonaj się, czy mi zależy, ty despotyczny, mały bękarcie.
Fritzi pospieszyła do garderoby przyjaciółki i przez dziesięć minut
z nią rozmawiała.
-	Jest rozdrażniony. Cały ciężar wystawienia tej sztuki spoczywa
na jego barkach, nie tylko rola główna.
Po pół godzinie Eustacia wróciła na scenę nic przepraszając nikogo. Manchester popatrzył z wdzięcznością na Fritzi i kontynuowali próbę przy tym kruchym zawieszeniu broni. Fritzi wcale to nie uspokoiło. Wszyscy mieli nerwy napięte i im bardziej zbliżał się wieczór premiery, tym bardziej byli poirytowani.
Manchester upierał się, żeby każdego popołudnia robili sobie krótką przerwę, a w ten akurat poniedziałek Fritzi poszła na kawę do zielonego pokoju. Właśnie rozmawiała z członkami zespołu, kiedy przestraszył ich wrzask:
-	Wynoś się z tej garderoby, ty popierdolony idioto.
Stłoczyli się w holu i zobaczyli rozwścieczonego Scarboro, który starł się z panem Allardyce. Scarboro już wcześniej wyrażał niezado-

wolenie, że musi dzielić ze starszym aktorem garderobę, a tłumaczy! to tym, że rola odźwiernego jest mniej ważna od roli Banka.
Allardyce mrugał oczami i chwiał się na nogach, Fritzi poczuła zapach dżinu.
-	Słuchaj, Scarboro, przykro mi, że... Ida Whittemeyer przerwała mu.
-	Chwileczkę. Panie Scarboro, pana język jest obraźliwy.
-	Gówno mnie to obchodzi. Ten stary pijak wszedł do garderoby,
recytując swój tekst. A tekstu tej sztuki nie wygłasza się nigdzie poza
sceną.
Pan O'Moore parsknął:
-	Jak pan go za to ukarzesz? Ma otworzyć sobie żyły?
-	On sam wie, co powinien zrobić. Odprawić jeden z egzorcyz-mów. Wyrecytuj tę linijkę tekstu z Kupca weneckiego, Allardyce.
Zamroczony stary aktor powiedział:
-	Nie pamiętam jej.
-	No to stań za drzwiami garderoby, obróć się dookoła trzy razy, spluń, zastukaj do drzwi trzy razy i błagaj, żeby cię wpuszczono do środka.
-	Co za bzdury - powiedział O'Moore. - Pan Dcnham ma rację. Powiem ci coś, Scarboro. Będę recytował ten tekst na głos zawsze, kiedy tylko będę miał ochotę. „Jest li to sztylet, co przed sobą widzę, z zwróconą ku mej dłoni rękojeścią?"
-	Przestań - krzyknął Scarboro.
-	„Pójdź, niech cię ujmę. Nic mam cię, a jednak ciągle cię widzę..."
Scarboro rzucił się na niego, odtrącając Sally Murphy na ścianę.
Zamachnął się i zwalił pana 0'Moorc na podłogę. Fritzi usłyszała, jak coś okropnie trzasnęło.
Pan O'Moore zwinął się i chwycił za udo.
-	Nie mogę się podnieść. O Boże, chyba coś złamałem.
O piątej po południu pan O'Moore leżał już w szpitalu na wyciągu, Manchester wyrzucił Scarboro, a w przygnębionym zespole brakowało Rosse'a i Banka. Kiedy Fritzi i pani Van Sant wychodziły z teatru, starsza aktorka odezwała się:
-	Może powinnam sobie kupić nową parę butów.
-	Butów? Pokazywałaś mi w hotelu co najmniej ze dwadzieścia par.
-	Tanich butów, kochana. Takich, które skrzypią. Jak na scenie komuś skrzypią buty, podobno odpędza to kłopoty. Mnie też zaczyna prześladować takie okropne uczucie, że ktoś rzucił na nas zły urok.
-	
W środę zawitał w ich progi pan Charles Seldon, nowy Rossę. Banko, pan Bruno Gertz, pojawił się w piątek. Był to nieefektowny człowieczek o cieniutkim głosie. Nie miało to znaczenia, że doskonale znał rolę; swoim wyglądem zewnętrznym zniechęcił wszytkich.
W następnym tygodniu sprawy wcale nie miały się lepiej. Zaczęły się tarcia pomiędzy Idą Whittemeyer, która grała nieco zbyt dojrzałą Lady Makduf, a jej synem, w którego wcielał się jeden z zaangażowanych chłopców, nieznośny łobuz o nazwisku Launcelot Buford. Podczas próby oskarżył Idę, że ta zagarnia dla siebie całą scenę. Kiedy się roześmiała, kopnął ją w łydkę. Wtedy ona szarpnęła go za ucho. Manchester w popłochu odwołał próbę tej sceny.
Następnego dnia, podczas tej samej sceny, panna Whittemeyer wprowadziła pewną odmianę. Chcąc okazać „synowi" czułość, chwyciła go za rękę. Laucelot popatrzył w dół i wrzasnął. Spomiędzy palców wyskoczyła mu wielka, brązowa ropucha, która w szalonych susach oddaliła się za kulisy.
Mordercy skręcali się ze śmiechu, chłopak dostał ataku histerii, zaś pani Buford rzuciła się z widowni na Idę i zaczęła jej grozić parasolką. Manchester potrzebował niemal godziny na negocjacje pokojowe.
Jak mu się przy tym wszystkim udawało odgrywać swoją własną rolę, Fritzi nie potrafiła sobie wyobrazić. Przypuszczała, że było to doświadczenie połączone z desperacją. Przyglądała się z podziwem zza kulis, kiedy wygłaszał piękny, tragiczny monolog z aktu piątego: Ciągle to jutro, jutro i znów jutro wije się w ciasnym kółku..., Zgaśnij, wątłe światło!..., ...nędznym aktorem, który swoją rolę przez parę godzin wygrawszy na scenie..., ...powieścią idioty, głośną, wrzaskliwą, a nic nie znaczącą.
Rola Makbeta była skomplikowana, trudna fizycznie. Manchester nie tylko ją grał, ale i stawał dzielnie w pojedynkach. Kiedy mówił, zapominało się o jego wieku, o jego wypukłym brzuszku, o pałąkowatych nogach. On naprawdę b y ł tym przeklętym królem. Kiedy umierał, Fritzi miała gęsią skórkę.
- Wam, ile pierś nasza sposobna, składamy dzięki, każdemu z osobna i wszystkim... mówił Daniel Jervis na zakończenie. Nie wypowiedział ostatniej linijki tekstu Malkolma; jeszcze jeden przesąd głosił, że ciemne moce drażni zarozumialstwo dążącego do doskonałości człowieka, więc lepiej zostawić sztukę niedokończoną, a ostatnią linijkę niedopowiedzianą, aż do przedstawienia.
Manchester, zlany potem pod dubletem, którego używał na pró-

bach, z trudem pozbierał się na nogi. Fritzi i reszta aktorów z zespołu zaczęli spontanicznie go oklaskiwać.
W poniedziałek, w ostatnim tygodniu prób, zgłosiła się czteroosobowa grupa do przestawania dekoracji. Żaden z nich nie wyróżniał się niczym szczególnym, poza mężczyzną, którego przedstawiono im jako Mutta. Czy to było imię, czy nazwisko, tego nikt nie powiedział.
Mutt lubił się przechwalać i rozstawiać swoich trzech kolegów po kątach. Wykonywał polecenia Manchestera narzekając i mamrocząc pod nosem. Jego wyrazisty profil wywołał poruszenie w grupie pań. Pod koniec poniedziałkowej próby Mutt przygadał sobie Sally Mur-phy. Z teatru wyszli razem.
Następnego dnia Sally pojawiła się w garderobie z zaróżowionymi policzkami i senna. Nie wspomniała o Mutcie ani jednym słowem, a on szybko okazał się niestały i godzinę lunchu spędził w ostatnim rzędzie twarz w twarz z matką Launcelota Buforda. Sally Murphy przeszła kilka razy przez scenę, rzucając na nich okiem. Tego wieczoru Mutt wyszedł z panią Buford.
We środę zrobiło się ciepło i próba stała się istną torturą, wyciskającą z aktorów siódme poty. Manchester narzekał, że dekoracje po bankiecie w akcie trzecim uprzątane są zbyt powoli. Mutt winą za to obarczył jednego z robotników, który kazał mu iść do diabła. Mutt chwycił go, podniósł do góry i cisnął nim o podłogę. Kiedy mężczyzna upadł, Mutt zaczął go kopać. Simkins rzucił się między nich.
-	Nie będziecie się tutaj tak zachowywać. - Odepchnął Mutta,
który spiorunował go wzrokiem i oddał pchnięcie.
Inspicjent poszedł do Manchestera. Stanął tyłem do wszystkich i przyciszonym głosem najwyraźniej nakłaniał go do podjęcia jakiejś decyzji. Fritzi usłyszała, jak Manchester mówi:
-	Porozmawiam z nim.
Podszedł, położył Muttowi rękę na przegubie i popatrzył na niego w sposób, którego Fritzi ani rusz nie potrafiła zrozumieć. Powiedział coś i obydwaj zeszli ze sceny.
Później Manchester zaskoczył Fritzi zapraszając ją na kolację. Zaczęła się tym martwić. Czy miał zamiar zwolnić ją na tak krótko przed premierą? I czy wydawałby przy tym pieniądze na kolację?
Udali się prosto z Novelty do Shanleya, popularnej wśród ludzi teatru kawiarni na Times Sąuare. Był to hałaśliwy, wesoły lokal; Man-

chester wydawał się znać mnóstwo ludzi. Przedstawiał Fritzi jako swoją „przyjaciółkę i współaktorkę, pannę Crown".
Jedząc szyjki rakowe zastanawiała się znowu, dlaczego dyrektor w taki sposób marnuje pieniądze, skoro ma ich niewiele. Ale nie zapytała go o to, ponieważ czuła się bardzo dobrze po pysznym jedzeniu i dwóch szklankach jasnego crowna, które skłoniły ją do sentymentalnych myśli o ojcu.
-	To była przemiła kolacja. Dziękuję panu.
-	Skończmy z tą oficjalną formą. Od teraz mów mi Hobart. Raz na zawsze Hobart. - Poklepał ją po ręce. - Lepiej już chodźmy. Czeka nas następny intensywny dzień w towarzystwie Barda.
Po drodze do wyjścia pozdrowił wylewnie jeszcze kilku znajomych. Odprowadził ją do taksówki, ale nie zgodziła się przyjąć od niego pieniędzy na przejazd, które jej proponował. Wychyliła się z okna i kiedy taksówka włączała się do ruchu na Broadwayu, pomachała na do widzenia temu dziwacznemu, ale dającemu się lubić człowieczkowi.
Kilka osób z zespołu, w tym Ida, widziało, jak Fritzi wyszła razem z Manchesterem. Droczyli się z nią na ten temat, ale ona nie widziała żadnego powodu, żeby zaprzeczać. Za kulisami zatrzymał ją Mutt, niósł akurat krwawą, woskową głowę, która przypominała Mancheste-ra - trofeum Makdufa z końca sztuki.
-	Miły pani spędziła z nim wieczór, co? Pewno są mu takie po
trzebne, żeby się ludzie dawali oszukać.
-	Oszukać? Jak to?
Mutt skrzyżował ręce.
-	Nie jest pani chyba naiwna? Manchester to ciota. Pewno nosi ró
żową bieliznę ze wstążeczkami. Jeden z chłopaków mnie przed nim
ostrzegał.
Fritzi zająknęła się:
-	Słyszałam o czymś takim, ale nigdy nie natknęłam się... nigdy nie
wierzyłam... - Nie mogła znaleźć słów; sama nie wiedziała, co mówi.
W czasach, kiedy pracowała w trupie Mortimera, obiły jej się o uszy
niejasne aluzje dotyczące mężczyzn, którzy kochali mężczyzn, ale szyb
ko się ich pozbyła z pamięci, ponieważ nie rozumiała podstawowej
przesłanki.
Mutta świetnie bawiło jej zaskoczenie i zmieszanie.

-	No, to teraz już wiesz, siostro. Jak on się gdzieś pokazuje z taką
dziewczyną jak ty, to tylko po to, żeby się maskować. Żeby zatuszować
sprawę. - Odszedł ze śmiechem.
Fritzi pędem udała się do garderoby Eustacii, zamknęła drzwi, powtórzyła, co powiedział jej Mutt i wykrztusiła:
-	Czy to prawda?
Pani Van Sant westchnęła.
-Tak.
Z dnia na dzień jej włosy zmieniały kolor, przechodziły od pamiętnej z pierwszego spotkania irlandzkiej czerwieni w bardziej odpowiedni, ciemny brąz. Zdjęła wykończoną futerkiem gronostaja suknię z ciemnobłękitnego aksamitu, którą Manchester pozwolił jej nosić w pierwszych scenach przedstawienia. Stała teraz w czarnych pończochach i czarnym, atłasowym gorsecie z podwiązkami i wyglądała zdumiewająco, żeby nie powiedzieć imponująco.
Fritzi oparła się ciężko o drzwi.
-	A więc mnie wykorzystał, tak jak to mówił Mutt?
-	To konieczność, moja kochana. Mężczyźni o jego skłonnościach żyją w ciągłej trwodze, że ktoś się o tym dowie. Ludzie teatru autentycznie lubią Hobarta i nikt nie ma ochoty go demaskować. Ale poza teatrem ludzie nie są aż tak litościwi. Popatrz tylko, jak surowo ukarali biednego Oscara Wilde'a. Przed laty, kiedy występowałam z nim na West Endzie Hobart i ja odbyliśmy długą rozmowę na ten temat. Pokojówka garderobianej pokazała nam młodego robotnika kolejowego, który pojawiał się co wieczór po zapadnięciu kurtyny. To w ten sposób się dowiedziałam. Hobart odkrył swoje skłonności, kiedy miał dziewiętnaście lat. Przez całe lata przekonany był, że należy do nielicznej grupki mężczyzn, a może jest nawet jedynym, którego temperament skierował na odmienną ścieżkę. Później zetknął się z innymi takimi jak on, ale to wcale nie znaczy, że nie obawia się ujawnienia tego przez kogoś i otwartego skandalu. Gdyby go na tym przyłapano, spotkałby się z ostracyzmem ze strony nawet najbardziej tolerancyjnych dyrektorów. Nie jest to może sprawiedliwe, ale tak się sprawy mają. Nie możesz go więc zbyt surowo osądzać. Za tym jego pompatycznym zachowaniem kryje się życzliwy i przyzwoity człowiek.
-	Wciąż jeszcze nie potrafię uwierzyć, że... że między mężczyznami może dochodzić do zbliżenia seksualnego. Nikt słowem o tym nie wspominał, kiedy byłam dzieckiem.
-	W moim domu też się o czymś takim nie mówiło. Zjawisko jest stare jak Grecy, ale poruszać tego tematu w zasadzie nie wolno.
-	
-	No, ale kiedy dwaj mężczyźni... no wiesz, kiedy są razem... - Frit-
zi poczerwieniała. - Jak oni to robią?
Pani Van Sant sięgnęła do drewnianego pudełeczka, którego pokrywkę ozdabiał wódz Indian w pióropuszu.
-	Och, przypuszczam, że się domyślisz, jak się nad tym zastano
wisz. Żyj sam i daj żyć innym, to oklepany frazes, ale użyteczny.
A w teatrze to absolutna konieczność.
Przez noc Fritzi przemyślała sprawę i następnego ranka poprosiła Manchestera, żeby wyszedł z nią w południe do kawiarni.
-	Nie mogę, nie mam czasu.
Fritzi popatrzyła mu prosto w oczy.
-	Wiem, dlaczego zabrałeś mnie na kolację. Nic chodziło ci o towarzystwo Fritzi Crown, tylko kobiety. Dowolnej kobiety.
-	O, wielkie nieba. - Pobladły i roztrzęsiony dodał tylko: - Przed teatrem. Punktualnie o dwunastej.
W kawiarni Fritzi wybrała stolik, w pobliżu którego nie było innych gości.
-	Czuję się wykorzystana - powiedziała, kiedy kelner odszedł.
-	A ja do głębi zawstydzony. Kto naplotkował? Czy to ta harpia Van Sant?
-	Och, nie. Skąd się dowiedziałam, to nieważne. Nie potrafię ci powiedzieć, jaka byłam zła, ale rozmawiałam o tym później z Eustacią. Chciałam porozmawiać z tobą przez minutkę z dala od innych, żeby ci powiedzieć, że już nic jestem zła. Byłeś dla mnie życzliwy. Chcę ci życzliwością odpłacić. Twoje prywatne życie to twoja sprawa.
Manchester pozbierał się, głęboko zaczerpnął powietrza.
-	Fritzi, by oczyścić swą duszę, muszę ci się przyznać do jeszcze
jednego podstępnego czynu. Zaangażowałem cię nic tylko dla twojego
talentu, ale i dlatego, że mogłem ci płacić mniej, niż płacę pozostałym
czarownicom. Jeżeli chluśniesz mi tą kawą w twarz, nic będę ci miał te
go za złe. Ale jeżeli potrafisz mi przebaczyć, to podniosę ci z miejsca
gażę na szesna...piętnaście dolarów. Wykorzystałem cię niegodziwie,
ale to już się nigdy nie powtórzy, jeżeli zostaniesz moją przyjaciółką.
A Bóg jeden wie, że przyjaciół mam niewielu.
Fritzi uścisnęła jego dłoń.
-	Wybaczam ci pod każdym względem. Mówiłam serio.
Manchester przełknął ślinę i dmuchnął w swoją stygnącą kawę.

-	Czuję się o niebo lepiej. Okropnie mi było źle, że cię oszukiwałem. Bieda i konieczność to okrutni panowie. Ale teraz już zdjęliśmy maski. Twoja kolej, żeby odpowiedzieć otwarcie. Co myślisz o tej sztuce?
-	Dobrze o niej myślę. Wierzę, że w poniedziałkowy wieczór odniesiemy wielki sukces.
Było to jedno wielkie kłamstwo.
-	Mówisz szczerze?
-	Och, w stu procentach.
Następne kłamstwo. Ale magia otaczająca Szkocką sztukę już miała Fritzi w swojej mocy. Niczym na oświetlonej białym, elektrycznym światłem tablicy, nie przestawało migać w jej mózgu jedno jedyne jaskrawe słowo:
Katastrofa.
22. Tess
Prognoza na weekend zapowiadała wyjątkowo piękną pogodę. Carl dowiedział się o tym od Jessego, który codziennie czytał jedną albo więcej gazet. Brał te, które zostawiali w odlewni biali robotnicy.
W sobotę w czasie przerwy na lunch Carl zatelefonował do domu Clymerow na Piety Hill, tego odcinka Woodward Avenue, który znany był z kościołów i szykownych rezydencji. Czekał nerwowo, kiedy służący prosił Tess do telefonu.
-	Już myślałam, że pojechałeś do Chin albo o mnie zapomniałeś.
Carl roześmiał się.
-	Jestem człowiekiem pracy. W zeszłą niedzielę musiałem wziąć
udział w wyścigu dla Monroe i przegrałem. Jutro zapowiada się piękny
dzień. Czy chciałabyś się wybrać na Belle Isle?
-Tak.
Spotkali się przy dokach na Third Street. Carl kupił dwa bilety powrotne, kosztowało go to w sumie dwadzieścia centów. Było wspaniałe, letnie popołudnie, bezwietrzne i piękne. Prom o pierwszej piętnaście wyładowany był rodzinami, które z koszami piknikowymi wybierały się na ulubione tereny wypoczynkowe.
Chociaż była niedziela, ruch na rzece Detroit był duży. Promy napędzane kołem łopatkowym przepływały ociężale pomiędzy Windsorem i Detroit. Wielkie statki o żelaznych kadłubach, wyładowane rudą

albo pszenicą, mijały parowce przypływające od Cleveland lub wypływające do Buffalo. Frachtowiec o nazwie „Alpena Beauty" manewrował w kierunku kei z olbrzymimi stosami drewna opałowego na przednim i tylnym pokładzie. Carl i Tess oparli się o poręcz. Tess ręką przytrzymywała kapelusik o płaskiej główce.
Zamiast bujnej zieleni maja i czerwca Belle Isle przywdziała połatany płaszcz z wyschłej żółci i matowego brązu, oznakę upalnego lata. Grupki rodzinne rozproszyły się w kierunku stolików piknikowych. Carl i Tess poszli ścieżką. Carl wypożyczył kajak i pomógł jej wsiąść; uśmiechał się jak idiota, kiedy Tess uścisnęła go za rękę i głęboko zajrzała mu w oczy tym swoim pięknym, niebieskim spojrzeniem. Był tak podniecony, że niewiele brakowało, a wpadłby do wody.
Odepchnął kajak i zauważył, że jej policzki nagle zbladły. Podniosła dłoń do ust.
-	Co się stało?
-	Nic, nic. Tylko mi się trochę zakręciło w głowie. Ależ mamy cudowny dzień, czyż nie?
Carl wiosłował od jednej zatoczki do drugiej. Nagie gałęzie wierzb dotykały lustra wody. Na otwartym terenie rozwrzeszczani chłopcy rozgrywali mecz baseballowy. Carl zapytał:
-	Widziałaś się może ostatnio z Waynem?
-	Nie. Dlaczego on cię w ogóle obchodzi?
-	Mówiłaś, że mu na tobie zależy.
-	Och, tak, ale to beznadziejne. Niestety ani on, ani mój ojciec o tym nie wiedzą.
-	Co jest beznadziejne?
-	Perspektywa, żebym wyszła za Wayne'a. Ojciec często porusza ten temat. Wayne oświadczył się rok temu. Niemalże wylewu dostał, kiedy odmówiłam. Nic wyszłabym za niego, nawet gdyby na całym świecie nie było oprócz nas innych ludzi.
-	Niezależna z ciebie osoba. Skąd to się wzięło?
-	Nie z Piety Hill ani Grosse Point, zapewniam cię. - Odpięła kapelusz, położyła na kolanach, wyciągnęła grzebienie z włosów i potrząsnęła nimi; rozsypały się w słońcu lśniącą złotem strugą. - To zasługa mojej matki. Była nauczycielką w czwartej klasie szkoły publicznej. Kiedy ojciec zaczął się dorabiać, wspinać na drabinę społeczną, tak jak zawsze chciał, poprosił ją, żeby przestała uczyć. Nie zgodziła się. Mówiła, że wciąż ma jeszcze do wykonania ważną pracę misjonarza wśród pogan.
-	Pogan? W szkołach?
-	
-	Tak to nazywała. Miała na myśli małe dzieci, które bez podsta
wowego wykształcenia skazane były na podłą pracę i na obskurne ży
cie, zakładając, że w ogóle miały szanse podjęcia nauki. Matka pra
cowała w szkole dla białych, gdzie obowiązywał program dwunastolet
ni. Chciała, żeby szkoły dla kolorowych oferowały tyle samo. Czarne
dzieci miały tylko sześć lat nauki, wciąż tak jest. Mama stała się przez
to niepopularna, ale nigdy nie zrezygnowała z walki. Wierzyła, że kim
kolwiek jesteś, nie będziesz miał szans przebić się na tym świecie, nie
przetrwasz, jeżeli będziesz głupi. Mówiła, że potrzebny jest rozum, że
by się przeciwstawić konformizmowi i znaleźć swoją własną drogę.
Wzięłam to sobie do serca na długo, zanim umarła.
Carl wciągnął kajak na brzeg. Poszli zaciszną ścieżką na kanadyjską stronę wyspy, daleko od tłumów piknikowych i od meczy baseballowych. W plamie cienia Carl ujął ją za ręce.
-	Muszę ci coś powiedzieć. Podobnie jak twojemu przyjacielowi
Wayne'owi, zależy mi na tobie.
Tess patrzyła na niego bacznie.
-	Ty mi się też podobasz, Carl. Bardzo. Ale nie robisz na mnie
wrażenia człowieka, który chciałby się z dziewczyną związać na stałe.
Z żadną dziewczyną.
-Chciałbym... - Przełknął jakąś wielką gulę, która stanęła mu w tchawicy. - Chciałbym, gdybym się w niej zakochał.
W jej oczach nagle zapłonęła radość, a może pokazała się łza; w gęstym cieniu trudno było mieć pewność. Chwyciła go silnie za rękę, potem pocałowała, przeciągle i żarliwie.
Carl objął ją ramieniem, wtulił twarz w jej nagrzane słońcem włosy. Czuł całe jej ciało, czuł, jak tulą się do niego jej falujące piersi, jej biodra, jej nogi.
-	O Boże - szepnął. - Cały się trzęsę.
-	Ja też.
-	Jak to się stało?
-	Nie wiem, po prostu się stało.
-	Co zrobimy? - Tak naprawdę to chciał zanieść ją na jakąś ukrytą polankę i kochać się z nią. Jego ciało reagowało na jej bliskość; przecież na pewno to czuła.
-	Chwilowo nic. Pozwólmy, żeby biegło to swoim torem.
Tulił ją do siebie mocno, uniósł prawą dłoń, żeby popieścić jej włosy. Usłyszeli zbliżające się głosy - odskoczyli od siebie; zobaczyli dwoje młodzików, chłopca i dziewczynkę, którzy grali w berka. Odsunęli się dalej. Oboje mieli zaczerwienione twarze.

Przez resztę popołudnia unikali tematu miłości, którą dopiero co sobie wyznali. Każde z nich rozumiało chyba, że stały związek jest w zasadzie niemożliwy. A przecież Carl dziwnie był pewien, że już się z nią właśnie na stałe związał, że wpadł w pułapkę, podniecającą, ale może i niebezpieczną.
Kiedy płynęli promem z powrotem do miasta, Tess znowu zasłabła. Musiała usiąść w głównej kabinie. Carl pełen niepokoju usiadł obok niej.
-	Tess, powiedz mi, co się dzieje?
-	Coś, o czym nie możemy mówić.
-	Nigdy nie słyszałem jeszcze o takim bólu czy gorączce, o której ludzie nie mogliby rozmawiać.
-	To nie jest ani jedno, ani drugie. To sprawa kobieca. Taka, o której nawet kobiety nie rozmawiają, chyba że na ucho. To nic poważnego, tyle że do szału może doprowadzić, bo pojawia się regularnie. -Wyjęła chusteczkę, otarła oczy i żałośnie popatrzyła na niego. - Co ty sobie o mnie pomyślisz? Niemal ci traktat wygłosiłam, prawda?
-	Przepraszam, że zapytałem. Wprawiłem cię w zakłopotanie.
Tess znowu uścisnęła go za rękę, udało jej się roześmiać.
-	Gdyby to był ktoś inny, a nie ty, nie zniosłabym tego. Teraz już z całą pewnością wiesz, że nie jestem taką dziewczyną, jaką się być powinno, prawda?
-	I to mi się podoba. To dlatego cię polubiłem. Ile młodych dam usiadłoby na płocic, żeby przyglądać się, jak banda idiotów zabija się w automobilach?
23. Jesse i Carl
Na Piquette Avenue nie brakowało powodów do uśmiechu. Szerokim strumieniem napływały zamówienia na mały, nowy automobil, co prawda hałaśliwy i nieładny, ale za to za cenę, która odpowiadała ludziom, zwłaszcza farmerom, którzy nigdy dotychczas nie mogli tak tanio i wygodnie dojeżdżać do miasta. Szybko utarł się zwyczaj, że od agentów Forda z terenów wiejskich należy spodziewać się dużych za-

mówień. Nowe żarty na temat forda T wyrastały jak grzyby po deszczu. Pracownicy przekazywali je sobie niczym medale za bohaterstwo. Może pan Ford nie wygrał wojny, jeśli chodzi o klasę w biznesie samochodowym, ale za to wygrał ważną potyczkę. Carl omawiał tę sprawę z Tess, kiedy się znowu z nią spotkał. Tess twierdziła, że jej ojciec sinieje ze złości, słysząc o tym, jak forda T z miejsca zaakceptowano.
Sukces przysporzył też fabryce Forda kłopotów, a najpoważniejszym była niezdolność kompanii do produkowania większej ilości samochodów. Pewnej soboty późnym popołudniem Carl wjechał na trzecie piętro, żeby sprowadzić na dół ostatni w tym dniu samochód i trafił na osobliwą scenę. W głównym przejściu na drewnianej platformie stało podwozie bez osi, kół i silnika. Miody facet o nazwisku Charlie So-rensen mówił coś z powagą do pana Forda, Jima Couzensa i kilku innych szefów. Sorensen pracował w dziale, w którym wytwarzano drewniane szablony. Był Duńczykiem, jasnowłosym i przystojnym niczym idol z poranków teatralnych. Przez prawe ramię przewieszoną miał linę, przywiązaną do platformy.
-	To całkiem prosty pomysł, Henry. Robimy większość, a może na
wet cały montaż podczas jednego przejazdu. Przyspieszamy pracę
montując samochód podczas ruchu. Nie ma już zatrzymywania się, że
by coś przykręcić. Wszystko robimy na jednym piętrze.
Któryś z szefów, wieczysty sceptyk, zapytał:
-	A gdzie będziemy to wszystko trzymać, Charlie? Jeżeli zmagazynujemy tutaj silniki i osie, co stanie się z mniejszymi częściami? Brakuje miejsca.
-	Te mniejsze części przeniesiemy tam dalej. Takie rzeczy jak chłodnice z rurami będziemy montowali gdzie indziej i złożymy je w magazynie. Rozeznamy się, ile nam potrzeba podzespołów na dany dzień i dostarczać je będziemy dokładnie według planu. Co godzina, co dwie godziny, zobaczymy. Ale ta linia nigdy się nie będzie zatrzymywać. Patrzcie.
Ford stał z założonymi rękami, kiedy Sorensen i brygadzista nazwiskiem Ed Martin chwycili za linę i pociągnęli platformę, przesuwając ją powoli wzdłuż przejścia, podczas gdy robotnicy pędem podbiegali, żeby podnieść podwozie i zamontować przednie i tylne osie, a potem koła.
-	Hank, to w życiu nie będzie działać - powiedział sceptyk do szefa.
Ford przesunął palcem w górę i w dół po brodzie.
-	Nie wiem, chłopcy. Może w tej nowej fabryce. Pozwólcie mi się
nad tym zastanowić przez chwilę. Doceniam twoją troskę, Charlie. Je-

steśmy już zatkani zamówieniami do stycznia przyszłego roku. Jeżeli dodamy jeszcze jedną zmianę, koszt jednostkowy pójdzie w górę. Ale jeżeli nie przyspieszymy, będziemy musieli obciąć zamówienia od dealerów.
-	Najpierw mnie musisz wyrzucić z roboty - prychnął Couzens. -Popływ gotówki i tak jest wystarczająco mizerny.
-	Pomyślę o tym - obiecał Ford.
Carl uważał, że pomysł poruszającej się linii produkcyjnej jest ciekawy, chociaż podobnie jak inni wątpił, czy się sprawdzi w praktyce.
Jesse Shiner pracował w clymcrowskiej odlewni nr 1 po wschodniej stronie Detroit. Odlewano tam bloki silnikowe dla Maxwella, Reo i kilku innych lokalnych wytwórców samochodów. Była to nieprzyjemna i niebezpieczna praca. W powietrzu unosiły się chmury sadzy. Piece do wytopu były tak rozpalone, że w pięć minut po rozpoczęciu zmiany ubranie Jessego lepiło się do niego i tak już było przez cały dzień. Gdy-by czerpak przechylił się w niewłaściwym momencie, Jesse upiekłby się żywcem.
Razem z czarnymi pracowało też kilku białych, imigrantów z Polski, którzy angielskiego nie znali wcale lub tylko w niewielkim stopniu. Bawiło to Jessego, kiedy widział, że od sadzy i smarów ciemnieją tak, że niemal nie da ich się odróżnić od ludzi jego rasy. Biali mieli jednak przewagę. Jeżeli udało im się znaleźć lepszą pracę, nikt im nie odmawiał ze względu na kolor skóry. Jesse i reszta Murzynów nie mieli dokąd pójść, chyba że zatrudniliby się w warsztatach, gdzie malowano au-ta i gdzie trucizna unosiła się w powietrzu. Każdy z nich mógł też zawsze zostać stróżem albo sprzątać.
Jesse Shiner byl synem niewolnika z Południowej Karoliny, który pracował na polach bawełny i tytoniu; zanim zaczęła się wojna domowa, ojciec jego skorzystał z Underground Railway, tajnej organizacji pomagającej w przerzucaniu Murzynów na północ, i ruszył w długą, najeżoną niebezpieczeństwami podróż do Kanady. Osiedlił się w Chatam, Ontario i tam ożenił się z jasnoskórą kobietą, która przebyła tę samą drogę do wolności. Shinerowie mieli dwóch synów, Jessego i Lestera. Kiedy ich rodzice umarli, bracia podzielili się spadkiem, który wynosił 300 dolarów, i Jesse wyemigrował do Detroit, skuszony perspektywą lepszego życia w rozrastającym się mieście przemysłowym.
Znosił gorąc i brud panujące w clymerze nr 1, jak też obelgi białe-

go brygadzisty, który dla wszystkich swoich czarnych pracowników miał jedno imię: „ty, czarnuch", ponieważ dzięki otrzymywanej co tydzień kopercie z zapłatą mógł mieszkać poza odlewnią i prowadzić uregulowany i uporządkowany tryb życia. Kiedy miał lat trzydzieści, kupił sobie domek na Columbia, o dwie przecznice od pensjonatu, w którym zatrzymał się Carl. Umeblował go używanymi meblami, dokupując je po jednym. Pobielił ściany i posadził kwiaty. Zapisał się do loży masońskiej i do kościoła Ebenezer A.M.E. (Afrykańskiego Epi-skopalnego Kościoła Metodystycznego) na ulicy Calhoun. Tam poznał przystojną, młodą kobietę imieniem Grace, jedyną, jaką kiedykolwiek pokochał. Przez jakiś czas zabiegał o jej względy, ale ona uważała, że czeka ją lepsza przyszłość z młodym, czarnym dentystą. Kiedy po ślubie wyjechała z Detroit, złamała Jesscmu serce.
Jesse stanowczo opowiadał się za prawami robotników bez względu na kolor skóry. Podczas fali strajków, która przeszła przez zakłady metalowe Detroit w 1907 roku, głównie w geście poparcia dla pozamykanych zakładów związkowych, Jesse pikietował ze swoimi kolegami clymera nr 1. Za tę demonstrację odwagi łamistrajki, których wysłało Biuro Pracy, pobili go po głowie pałkami i zwichnęli mu ramię. Biuro było instytucją o zasięgu ogólnomiejskim i zatrudniało rozmaitych zbirów. Fundusze czerpało od właścicieli przedsiębiorstw. W swojej kartotece mieli dane czterdziestu tysięcy robotników i przed ewentualnymi pracodawcami ujawniali tożsamość warchołów.
Strajk wygasł; w clymerze nr 1 miało nadal nie być związków. Jak na ironię szefowie musieli zatrudnić wielu spośród strajkujących, łącznie z Jessem, ponieważ niedoświadczeni łamistrajkowie po kilku dniach porzucili pracę w piekielnym skwarze.
Jesse był samoukiem i nigdy nie przestał się uczyć. Pewien jego biały przyjaciel z działu planowania wypożyczał dla niego książki z biblioteki publicznej; czarny człowiek nie powinien się tam pokazywać. Czytając fachowe pisma i plącząc się w niedziele po terenach wyścigów samochodowych zapoznał się z silnikami benzynowymi; wykonywał brudną robotę taką jak zamiatanie, wyrzucanie puszek po oleju czy noszenie opon do punktów naprawczych, w zamian za co wolno mu było przyglądać się białym mechanikom. W ten sposób poznał Carla Crowna.
W alejce za domem zbudował sobie niewielką szopę i zamontował w niej skomplikowany zestaw szuflad i pojemników do przechowywania przeróżnych części samochodowych, wszystkiego, zaczynając od

śrub i podkładek, do skrzydełek do wentylatorów i połatanych opon; zgromadzenie tego inwentarza zajęło mu kilka lat. W szopie zamiast podłogi było klepisko, ale poza tym świeciła czystością. Pracując przy świetle kilku lamp naftowych, Jesse wykonywał naprawy na zlecenie miejscowych warsztatów, jeżeli były przeciążone. Niekiedy pracował do trzeciej albo czwartej nad ranem, żeby zarobić coś ekstra.
Czasami wieczorem pomagał mu Carl. Zdarzało mu się niezdarnie coś potrącić, rozsypać albo przewrócić. Kiedyś upuścił całą szufladę muterek i podkładek i zdenerwował Jessego tak, że ten aż zaklął na swojego przyjaciela. Dziwne to, ale kiedy Carl wsiadał do samochodu wyścigowego, stawał się inny. Był czujny, uważny, precyzyjny. Nie zdarzyło się, żeby dokręcając jakąś śrubkę w gaźniku albo w skrzynce biegów od starego napędu łańcuchowego złamał coś albo choćby zadrapał.
Kiedy pewnego chłodnego poniedziałku Carl pojawił się w szopie, Jesse zauważył w nim zmianę. Jego przyjaciel miał roztargniony, rozmarzony wyraz twarzy. Jesse wiedział, że ta dziewczyna, córka Clyme-ra, cieszy się opinią wspaniałej, chociaż w wysokim stopniu niezależnej młodej kobiety. Ale ponieważ wiedział również, jakim człowiekiem jest jego przyjaciel, zastanawiał się, czy Carl ma świadomość możliwych konsekwencji swego uczucia. Jeżeli tak, to w porządku. Jeżeli nie... no cóż, może jakiś przyjaciel powinien spełnić dobry uczynek i otworzyć mu oczy.
Siedzieli przy stole, między nimi stał duży dzbanek piwa, a w kącie w piecyku na drewno palił się ogień; wieczór był chłodny. Carl przyklejał łatkę na wewnętrzną dętkę opony balonowej. Jcssc podrapał się po brodzie.
-	Widziałeś się wczoraj z panną Tess, prawda?
Carl skinął głową, przecierając powierzchnię dętki małym, blaszanym skrobakiem, zanim nałoży! klej.
-	Myślisz o niej na serio, prawda? Carl podniósł wzrok.
-	Chyba tak, na pewno.
-	Mów otwarcie. Kochasz ją?
-	Skoro już pan musi wiedzieć, panie Wścibski, to tak.
-	Ona odwzajemnia to uczucie?
-	Tak mi się zdaje.
-	Chce za ciebie wyjść?
-	Co to ma być, u diabła, przesłuchanie policyjne, czy co? - Carl
-	
potrząsnął głową. - Ktoś dzwonił dziś do fabryki i pytał, gdzie mieszkam.
Jesse ściągnął brwi.
-	Kto to był?
-	Jakaś dobra dusza ze Stowarzyszenia Pracodawców. Nie chciał powiedzieć, do czego mu to potrzebne. Ale Ford bez powodu nie podaje nikomu takiej informacji. Wracajmy do tematu. Dlaczego zadajesz mi te wszystkie pytania?
-	Taka przyjacielska pogawędka. Posłuchaj no mnie przez chwilę.
Oczy Carla zwęziły się. Podniósł dzbanek, pociągnął trochę ciepłe
go piwa, podał je Jessemu i czekał.
-	Jak się z tą dziewczyną ożenisz, to na całe swoje życie ożenisz się z jednym z tych zegarów, których tak nienawidzisz. Naturalnie jeżeli chcesz być wobec niej w porządku.
-	Czy mógłbym chcieć czegoś innego? Nie gadaj tak, jakbyś mnie uważał za jakiegoś niegodziwca.
-	Usiłuję ci powiedzieć prawdę, to wszystko.
Carl podrapał się po dłoniach. Jesse zmuszał go, żeby otworzył oczy na problem, przed którym świadomie uciekał. Stłumionym głosem zapytał:
-I?
-	Chciałbym po prostu wiedzieć, Carl, czy masz w sobie to coś,
czego trzeba, żeby zostać solidnym, mającym stałą pracę mężem? Nie
mam nic przeciwko temu, żeby się ludzie pobierali. Sam niczego bar
dziej w życiu nie pragnąłem, jak ożenić się z Grace Williams, ale mnie
nie chciała. Tak więc nie jestem przeciwnikiem małżeństwa, ale jestem
przeciwnikiem tego, żeby ludzie najpierw się pobierali, a potem
unieszczęśliwiali. Zycie i bez tego jest dość podłe. Jesteś moim przyja
cielem. Może najlepszym, jakiego kiedykolwiek miałem. Tym białym
ludziom w odlewni nawet się splunąć na czarnucha nie chce, chyba że
czegoś od niego potrzebują. Głównie, żeby pracował szybciej. Masz
w sobie bardzo wiele dobrego, Carl. Więc bądź ostrożny. Nie rób ni
czego pochopnie. Jest mnóstwo innych białych dziewcząt, które...
Brązowe oczy Carla zabłysły.
-	Zamknij się. Nie ma ani jednej takiej jak Tess.
Jesse westchnął.
-	Wiedziałem, że powiesz coś podobnego. Strzępiłem sobie język
po próżnicy, nie?
-Tak.
Ale ziarno zostało posiane.

24. Próba przed tragedią
-	Na miejsca! - Simkins klasnął w ręce spacerując tam i z powro
tem po scenie, niczym jakaś zaaferowana rodzicielka. - Proszę opuścić
scenę, panie i panowie. Proszę przygotować się do aktu pierwszego.
Próba kostiumowa już jest opóźniona o godzinę. Mutt?
Za ustawionym na środku sceny kotłem czarownic otworzyły się drzwi zapadniowe. Górne światła zostały odpowiednio przytłumione barwnymi błonkami. Sufler, pan Entwistle, sadowił się przy swoim stoliku za wejściem na proscenium po prawej. Hobart wielkimi krokami podszedł do Fritzi. Potarł kciukiem jej policzek pod prawym okiem.
-	Jesteś czarodziejką z wyżyn, a nie czerwonoskórą Indianką. Wy
próbuj kredkę numer cztery, a może nawet trzy. Niech ci pomoże pan
na Whittcmeycr. Proszę, żebyś nic wychodziła na scenę taka rumiana.
Kostium Hobarta poplamiony byl sztucznym błotem i krwią. Pocąc się obficie pod pudrem i szminkami, przyglądał się jednemu aktorowi po drugim. Za kulisami Simkins krzyczał:
-	Gdzie jest Mutt?
-	Tu go nie ma - wrzasnął robotnik z zapadni. Zapalił naczynia wytwarzające dym i włączył wentylator elektryczny, który wydmuchiwał dym w górę za kotłem. Fritzi uważała ten efekt za tani i pompatyczny. Poprawiła swoją potarganą perukę. W tym momencie Sally krzyknęła:
-	Niech go ktoś zatrzyma, łapać go. Złodziej!
Jakiś mężczyzna pędem wbiegł po schodach i skierował się do wyjścia dla aktorów. Kręcący się po scenie aktorzy patrzyli w napięciu. Fritzi krzyknęła cicho:
-Mutt!
Sally nic przestawała krzyczeć. Mutt nagle zawrócił. Za nim pojawił się Pop Foy trzymając w ręku topór strażacki, blokując mu odwrót. Mutt wbiegł na scenę. Na schodach pojawiła się Sally.
-	Ukradł mi pieniądze!
-	Simkins, dzwoń po policję - ryknął Hobart. Wyciągnął z pochwy swój teatralny obosieczny miecz, zakręcił nim nad głową młyńca obiema rękami. - Proszę się nic ruszać.
Mutt zaklął i rzucił się na niego. Hobart zamachnął się mieczem, Mutt podskoczył, malowane ostrze przeszło pod jego butami. Z rozpędu Hobart okręcił się jak bąk. Mutt obiema rękami zadał mu cios w plecy i popędził po rampie w stronę lewej kulisy. Pan Gertz i pan

Seklon pognali za nim. Mutt zeskoczył z rampy i znala/.l sic tuż przy Fritzi. Chwycił ją, okręcił, uderzył łokciem tak, że jej dech zaparło. Pchnął ją w kierunku Hobarta:
-	Ją sobie posiekaj, ty tłusty oszuście.
Przemykał między aktorami jak gracz futbolowy. Wywrócił stolik suflera i samego pana Entwistle'a. Zniknął za kulisami, ale pojawił się znowu, ścigany przez Simkinsa, który teraz zbrojny był już w krótką deskę.
Mutt chwycił za skraj sceny, obrócił się jak na osi i nie patrząc zeskoczył do orkiestry. Oparł się rękami o barierkę, przeskoczył ją, pobiegł przejściem między fotelami i zniknął.
Fritzi głęboko wciągała powietrze i pocierała sobie szyję. Eustacia Van Sant przyciągnęła Hobarta do łona.
-	Dzielnieś to uczynił, Manchester.
-	Atleta z tego gościa - dyszał Hobart. - Fritzi? Nic ci się nie stało? -Nic.
Przejściami pobiega' hurmem aktorzy i techniczni i wylali się przez szklane drzwi na Forty-eighth. Na ulicy połyskiwały refleksy świateł; wiatr wdmuchiwał deszcz pod markizę. Złodziej zniknął.
W foyer Sally załamała się; Fritzi tuliła ją do siebie.
-	Zaskoczyłam go. Wyciągnął moją torebkę z szuflady i przeliczał pieniądze. Kiedy powiedziałam mu, żeby przestał, rzucił we mnie krzesłem. Potem uderzył mnie tu. - Potarła pierś. Od łez tusz jej się rozpuszczał i spływał po policzkach.
-	Ile ci zabrał? - zapytała Ida.
-	Wszystko, co zostało mi z ostatniej tygodniowej gaży, dwanaście dolarów. Nie mogę w to uwierzyć, że mnie okradł. Byłam z nim ostatniej nocy, przez całą noc, w jego pokoju. Sukinsyn.
Minęła godzina zanim Sally udało się uspokoić, ubrać w kostium i przygotować do próby kostiumowej. W tym czasie przyjechała policja. Trzech funkcjonariuszy przeszukiwało teatr oraz pobliskie ulice i alejki, bez rezultatu.
Kwadrans po dziesiątej Simkins znowu wołał „na miejsca". Czarownice odszukały zaznaczone za kotłem pozycje, Fritzi ponownie poprawiła sobie perukę. Pan Entwistle przerzucał kartki tekstu od końca do pierwszej strony.
Pracownik obsługujący kurtynę pociągnął za linę i zaczęli.

Fritzi zgadzała się z panią Van Sant, że próba była rozwlekła, żeby nie powiedzieć okropna. Oczywiście łatwo było popaść w przesadę słuchając w ciemnym teatrze o wpół do pierwszej nad ranem uwag reżysera równie znużonego i roztrzęsionego, jak jego aktorzy. Zresztą, jak można się spodziewać czegoś lepszego po Hobarcie czy po kimkolwiek z nich po tym wstrząsającym przeżyciu?
-	Na tym kończą się moje uwagi - oświadczył Hobart. - Pozwólcie sobie powiedzieć, że było to fatalne przedstawienie. Tak więc nie traćcie ducha. Wszyscy wiemy, że spartaczona próba kostiumowa oznacza wieczór premierowy bez skazy. Odpocznijcie proszę i przyjdźcie wypoczęci. Możecie się rozejść.
-	Próba tekstu jutro o trzeciej - przypomniał im Simkins. - Wieczorem zbieramy się na trzydzieści pięć minut przed kurtyną. Za pięć siódma.
Kiedy skończyła się ta męczarnia, Fritzi tak jak i całej reszcie w cudowny sposób wróciły siły. Pani Van Sant i czarownice doszły wspólnie do wniosku, że to, czego im trzeba, to talerz duszonych ostryg i tyk czegoś mocniejszego. Fritzi dosłownie błyskawicznie oczyściła kremem twarz i cztery damy pospieszyły prawie pustymi o tej porze ulicami do specjalizującego się w ostrygach lokalu przy Forty-third w pobliżu dworca Grand Central. Po dwoje, troje zeszło się tam całe towarzystwo z wyjątkiem Manchcstera, Launcelota Buforda i jego okropnej matki oraz drugiego nieletniego aktora. Lokal otwarty był do czwartej, ale nad ranem klientów było już niewielu - tylko garstka pijących przy długim, mahoniowym barze. Kierownik zapalił światła w prywatnej jadalni, w której stało pianino. Senne kelnerki podawały duszone ostrygi, miseczki krakersów, kutie piwa, filiżanki kawy. Fritzi zamówiła kawę, Eustacia nie zwlekając wypiła dwa dżiny.
-	Od dżinu przestają tak uwierać fiszbiny w gorsecie, nie wiedzia
łaś?
Stary pan Allardyce, kompletnie rozbudzony pomimo późnej pory, zupełnie nie sprawiał wrażenia osłabionego. Przyniesiono następne tace z drinkami. Kelnerzy jakby trochę się ożywili mając nadzieję na napiwki. Nie znają aktorów, pomyślała Fritzi.
Nie minęło wiele czasu, a poczuła, że powieki jej się kleją. Minęło jeszcze pół godziny. Eustacia oparła nogi w pończochach na pustym krześle. Trzymała szklaneczkę pełną dżinu.
-	Masz ochotę na trochę? Ja już ani kropelki nie przełknę.
Fritzi przeszedł dreszcz.

- Och, nie, dziękuję. Muszę iść do domu. Nic chcę być jutro wieczorem kompletnie wyczerpana. - Wzięła szal i torebkę. - Jak sądzisz, jak pójdzie premiera?
Eustacia stłumiła szerokie ziewnięcie.
- Jeżeli będziemy mieli łut szczęścia, uda nam się przebrnąć przez wszystkie pięć aktów bez tego, żeby ktoś odniósł ranę czy padł trupem. Więcej nie umiem powiedzieć.
Fritzi chciała być dzielna, tryskać entuzjazmem - mieć pewność. Ale nie miała. Półgłosem pożegnała się, wyszły z Eustacia z ostrygowego lokalu i ruszyły na poszukiwanie taksówek. Mizerna i znużona twarz Fritzi dobrze kryla wątpliwości i niepokój, które nią szarpały.
25.Tragedia
Fritzi pojawiła się w Novelty na pełną godzinę przed podniesieniem kurtyny. Ulice wilgotne były od mżawki. Czuła się fatalnie./Nie tylko była zmęczona po wczorajszej nocy spędzonej w lokalu, ale miała kurcze. Wcale nie były mniej bolesne przez to, że dobrze je znała.
Eustacia szepnęła jej, że widziała Hobarta.
- Ma taki wytrzeszcz, że oczy mu sterczą z głowy jak jaja. Simkins powiedział mi, że nasz robaczek idąc do teatru natknął się na pogrzeb. Powinien był iść bocznymi alejkami, głupiec. Dobry Boże, co jeszcze się stanie?
Nakładając charakteryzację Fritzi nie mogła sobie przypomnieć pierwszej linijki tekstu. To jej się jeszcze nigdy nie zdarzyło. Szukała pomiędzy słoikami, tubkami i szminkami, aż znalazła pomiętą kartkę. Złożyła ją i wetknęła za wystrzępiony sznur, którym związywała swoją brzydką, ziemistą suknię. Znowu ją złapał kurcz. Objęła się rękami i zamknęła oczy, czekając aż minie.
Niektórzy aktorzy tradycyjnie w wieczór premierowy rozdawali drobne upominki. Chociaż nie bardzo ją było na to stać, kupiła dla panów cygara po pięć centów, woreczki z płatkami róż dla pań i tanie scyzoryki dla dwóch opryskliwych chłopaków. Pan Denham biorąc swoje cygaro obracał w palcach drewienka na szczęście. Pan Gertz pokazał jej katolicki medalik z podobizną św. Genezjusza, patrona aktorów, który podobno został umęczony przez cesarza Dioklecjana. Swoją

przyjaciółkę zaś zastała w jej garderobie; z rękami złożonymi i pochyloną głową stała przed sztychem przedstawiającym jakąś osobę w peruce.
-	Eustacio, a to kto jest?
-	David Garrick. Według niektórych przynosi szczęście. Nie zaszkodzi.
Fritzi oblała się zimnym potem.
Pop Foy ponuro doniósł im, że deszcz zmienił się w ulewę. Widzowie przybyli przemoczeni. Kichali i narzekali. Przysłuchująca im się zza kurtyny Fritzi - tylko nowicjusze wyglądali przez szparkę, żeby przeliczyć widzów - wpadła w rozpacz. Istnieli widzowie, którzy zdawali się generować energię, podniecać nią aktorów i dawać im natchnienie, a byli i tacy, którzy przypominali wyczerpane akumulatory. Ci klaskali jakby chcieli, a nie mogli, o ile w ogóle klaskali. I zawsze śmiali się w niewłaściwych miejscach.
Dwadzieścia po siódmej Manchester zwołał zespół na scenę. Rzeczywiście robił wrażenie wstrząśniętego i wyglądał, jakby miał mdłości.
- Z radością informuję was, że widownia jest w trzech czwartych zapełniona. - Kilka napiętych twarzy nieco się rozjaśniło. - Ale z wielkim żalem muszę również powiedzieć, że pan Entwistle naciągnął sobie coś w plecach, kiedy go zrzucił z krzesła ten szelma Mutt. Dziś wieczorem przy stoliku suflera nikogo nie będzie. Pan Simkins weźmie tekst, ale musicie pamiętać, że będzie bardzo zajęty dawaniem aktorom sygnałów. Jestem pewien, że bez trudności uporacie się z tym niewielkim problemem.
Fritzi poczuła gorycz w ustach. W głowie jej się zakręciło, zęby jej szczękały. Wielokrotnie już przeżywała oznaki tremy, ale nigdy tak ostro. Rozłożyła swoją kartkę, ale w mdłym świetle nie była w stanie niczego przeczytać.
Simkins kierował ich na miejsca. Fritzi dotknęła kurtyny „na szczęście". Ida Whittemeyer pospiesznie uściskała swoje siostry czarownice. Fritzi uniosła skrzyżowane palce do góry. Sally Murphy uścisnęła ich ręce i powiedziała: - Złamcie nogę - miało to zagwarantować, że stanie się wręcz przeciwnie i że wszystko pójdzie jak po maśle.
Kurtyna poszła w górę.
Tragedia się zaczęła.

Podczas pierwszej odsłony w tanim wiatraku elektrycznym zrobiło się zwarcie i skrzydełka z piskiem przestały się kręcić. Dym za kotłem natychmiast zaczął gęstnieć, Ida Whittemeyer w ataku kaszlu zgięła się wpół. Przez niemal pół minuty nie była w stanie kontynuować gry.
Hobart wychodząc po raz pierwszy na puste wrzosowisko rozdarł szatę o gwóźdź. Ten dźwięk, niestety bardzo donośny, przypominał pewien „cielesny" odgłos. Na widowni rozległy się chichoty.
Kiedy wygłaszał monolog ze sztyletem, punktak prysnął, zasyczał i zgasł.
Jeden z morderców spadł z rampy. Nie zrobił tego z wdziękiem, tylko klapnął na tyłek. Usłyszawszy wybuch śmiechu, Fritzi skuliła się za kulisami.
Zanim kurtyna poszła w górę przed trzecim aktem, wszyscy już wypadli z rytmu. Słowa pędziły z szybkością lokomotywy albo ciągnęły się niemiłosiernie. Pani Van Sant weszła na scenę. Z otwartymi ustami wpatrywała się w tę jej część, gdzie powinien stać sufler. Simkins zgubił miejsce w tekście. Pani Van Sant warknęła: - Tekst, ty stary ośle, tekst! -Ludzie w pierwszych rzędach usłyszeli i zaczęli się śmiać.
Simkins znalazł odpowiednią linijkę. Pani Van Sant pozbierała się i wygłosiła ją. Sfuszerowana sztuka toczyła się dalej jak wóz, któremu brak jednego koła.
W scenie z Laucelotem i panną Whittemeyer chłopak wsunął aktorce żywą złotą rybkę w dłoń. Ida wrzasnęła i odrzuciła ją. Niestety, wiele osób zauważyło trzepoczącą się po scenie rybkę; jak było do przewidzenia, wywołało to wybuch wesołości. Jeden z morderców ryknął śmiechem i musiał wyjść.
W każdym dużym przedstwieniu przynajmniej jeden z aktorów musi się upić i ten wieczór także nie należał do wyjątków. Tym razem nie był to jednak pan Allardyce, tylko wynajęty statysta, jeden z tych, którzy maszerowali w roli lasu Birnam; wymachiwał swoją gałęzią tak energicznie, że strącił sąsiadowi hełm, który stoczył się z proscenium i spadł do orkiestry, prosto na werbel. Manchester zaangażował dwuosobową orkiestrę, skrzypce i bęben; nie było to dla sztuki klasycznej połączenie idealne, ale za to tanie. Hełm odbił się od bębna. Po kilku zaimprowizowanych bum-bum wymknął się z rąk perkusisty i zakończył swój występ uderzając w podłogę jak w chiński gong. Widownia pokładała się ze śmiechu, nareszcie rozbawiona.
Podczas pełnego napięcia pojedynku blaszany miecz Makdufa zaczepił o drewnianą ramę i wygiął się jakby był z plasteliny. Całkowicie zbity z pantałyku pan Dcnham usiłując wyprostować miecz upuścił go

dwa razy. Hobart próbował ukryć to przed widownią, zataczając się jakoby od bolesnego zranienia, ponieważ jednak Makduf jeszcze go nawet nie tknął, wyglądało to bardziej na atak niestrawności. Widownia pohukiwała i gwizdała.
Dwusieczny miecz Hobarta zrobiony był z solidniejszego materiału: z drewna. Kiedy w końcu zadał on cios w swojej obronie, miecz pękł przy rękojeści. W pełnej oszołomienia ciszy dało się słyszeć, jak Hobart powiedział: - O mój Boże.
Wesołość zapanowała wszędzie. Poza sceną.
Widownia wywołała aktorów przed kurtynę raz, z oklaskami mieszały się gwizdy i kocia muzyka. Potem widzowie się rozeszli. Fritzi chciało się płakać. Szkocka sztuka w ich wykonaniu okazała się nie tragedią tylko farsą. Wózek na trzech kołach zjeżdżał w szalonym tempie w dół po zboczu, w kierunku cmentarzyska podobnych sobie nieszczęśników, a cmentarzyskiem miały być poranne recenzje.
Jako pierwszy pojawił się „New York Rocket". W prywatnej salce na piętrze modnej restauracji Charles Rector's na Broadwayu pani Van Sant wstała i na głos przeczytała recenzję. Zespół zebrał się na spotkanie, które przypominało stypę po trzęsieniu ziemi.
-	„Wystawiona pod kierownictwem pana Hobarta Manchcstera sztuka w Novclty pasuje do nazwy tego teatru, ponieważ jest niedobra w tak nowy, tak wyjątkowy sposób, że ścierpnąć może nawet najbardziej niewrażliwy z wielbicieli Barda, a z serca każdego miłosiernego chrześcijanina, który miał nieszczęście na nią pójść, wyciśnie strumienie politowania. Koncepcja jest zła, gra fatalna, zespół niemalże po amatorsku okropny; sztuka szybko przechodzi w niezamierzoną komedię i taką już pozostaje do końca. Co więcej, rzadko widywałem bardziej tandetne..." i tak dalej i tak dalej - mamrotała, opuszczając akapity. - „Wszędzie rzuca się w oczy oszczędzanie na drobiazgach. Kostiumy pochodzą chyba z worka szmaciarza, poza tymi, które ma na sobie pani Van Sant, a które bardziej pasowałyby na estradę w jakimś wodewilu." Sukinsyn! - Rzuciła gazetę na podłogę.
-	Czy potraficie wyobrazić sobie istotę ludzką, która swoje życic poświęca takiemu okrucieństwu? Ten człowiek musi być chyba chory. Jeżeli go kiedykolwiek spotkam, to zanim z nim skończę, będzie z niego cholerny eunuch.
-	
Aktorzy nagrodzili ją oklaskami, ale Fritzi zauważyła brak entuzjazmu. Ida Whittcmeyer powiedziała:
-	Jestem pewna, że nasz mężny reżyser i gwiazdor przyklaśnie tej wypowiedzi. Gdzie jesteś, Hobarcie?
-	Hobart! Hobart! - Tupali, klaskali i rozglądali się, aż z drugiego końca sali odezwał się Simkins: - Wymknął się około pięciu minut temu.
26. Zajęta z afisza
Przed przedstawieniem czwartkowym Simkins rozlepił zawiadomienia, że sztuka została zdjęta z afisza. Późnym popołudniem w piątek Fritzi poszła do Novelty. Od poniedziałku deszcz tylko od czasu do czasu przestawał padać. Ulice były ciemne, śmierdzące z powodu śmieci, które gniły w kałużach wody.
W teatrze znowu panował smutny, ponury nastrój. Za sceną spotkała Sally Murphy, pana 0'Moore'a i Idę, wszyscy byli równie przygnębieni jak ona. Objęli się, wymienili adresy i obiecywali, że będą pisać, w pełni świadomi, że prawdopodobnie nigdy tego nie zrobią.
Rozmawiała już przez telefon z Eustacią. Jej przyjaciółka zarezerwowała sobie tanią kabinę na pierwszym możliwym transatlantyku, greckim statku, który wypływał w poniedziałek do Cherbourga i Pireu-su. Hobart obciął jej dotacje na Astora i musiała się wyprowadzić na własny koszt do gorszego hotelu na Ninth Avenue. - Poniżenie, którego nie zniosę.
Simkins twierdził, że czeki z płacą za ten tydzień zostaną przygotowane na sobotnie południe. Fritzi zapytała:
-	Czy pan Manchester jest w teatrze?
-	Tak, ale jest incommunicado.
-	No to do zobaczenia jutro.
-	Nie, będę już w Albany. Podpisałem kontrakt z trupą objazdową ,jPrisoner of Zenda". Czeki rozda skarbnik teatralny.
-	A więc to pożegnanie, panie Simkins. Miło mi było pana poznać.
-	O, i mnie też, panno Crown. - Podali sobie dłonie jak para żałobników.
Na dworze Fritzi stanęła pod markizą, smagana ukośnym deszczem. Ręce miała zimne i spierzchnięte. Rękawiczki jej się rozpadły.

Prawie słyszała, jak matka mówi: - Liebchen, młoda dama nie pokazuje się publicznie bez rękawiczek. - Nie, ale bezrobotnym aktorkom się to zdarza.
Woda z szumem spływała z markizy do rynsztoka za jej plecami. Przejmujące wrześniowe powietrze bardziej przypominało zimę niż jesień. Fritzi wpatrywała się w pasek papieru przylepiony na ukos na afiszu. ZAMKNIĘTE. Policzki miała mokre, ale nie od deszczu.
Traktowała angaż do Makbeta jak punkt zwrotny, jako pełny i ostateczny test, czy jest zdolna odnieść sukces w Nowym Jorku. Wiedziała, że nie jest osobiście odpowiedzialna za to fiasko, ale to nie miało znaczenia. - Co teraz? - Nic zdawała sobie sprawy, że powiedziała to głośno, dopóki nie popatrzył na nią dziwnie sprzedawca fistaszków trzymający przykrytą ceratą tacę.
Otwarły się drzwi do holu. Pojawił się Hobart stawiając kołnierz przy pelerynie.
-	Fritzi! Przyszłaś zobaczyć, czy to prawda?
-	Pewnie tak - powiedziała ze smutnym uśmiechem.
-	Znalazłaś coś? Jakieś przesłuchania na horyzoncie, które by ci odpowiadały?
-	Chwilowo nic.
-	Fatalna sprawa. Jak sobie poradzisz?
-	Nie umrę z głodu jeszcze przez dwa czy trzy tygodnie.
-	Ach, to okrucieństwo naszego zawodu. Ja tylko w niewiele większym stopniu jestem wypłacalny. Dziś po południu załatwiłem z wypożyczalniami dekoracji i kostiumów. Zrobiłem to dopiero wtedy, kiedy pewien byłem, że mamy dość, by zapłacić pełną gażę wszystkim w zespole.
-	Chciałam ci powiedzieć, jak mi jest przykro.
-	Nie bardziej niż mnie, kochana dziewczyno.
-	Przedstawienia we wtorek i środę były bardzo dobre. A wczorajsze było przejmujące.
-	Tym niemniej dopadła nas klątwa związana z tą sztuką. Powinienem był wystawić Sen nocy letniej. Wróżki nie są groźne. Brak mi będzie ciebie, Fritzi. Ale nic musimy się jeszcze żegnać. Mam tyle w kieszeni, że wystarczy nam na kolację w Rector's. Jeżeli nie zamówisz za dużo.
Rozchylił pelerynę, wyciągnął zegarek kieszonkowy, pogardliwie spoglądając na króliczą łapkę, która przy nim dyndała.
-	Nie dostaniemy przyzwoitego posiłku jeszcze przez godzinę.
Chodźmy zobaczyć galopujące obrazki.

-	Masz na myśli te ruchome, w odeonic?
-	Tak. Bawią mnie. Variety mamy tuż. Chodź. - Wziął ją pod rękę. Nie miała serca powiedzieć mu, jak bardzo nie lubi tej taniej rozrywki.
Kiedy szli pod jej parasolem, Fritzi odezwała się:
-	Mówiono mi, że kompanie filmowe wynajmują prawdziwych aktorów. Słyszałam, że gaże są dobre, pięć dolarów dziennie. Czy zagrałbyś w czymś takim?
-	Ja? Absolutnie nie.
-	Też tak uważam.
Hobart zapłacił za bilety do Variety. Właśnie zaczynał się jakiś program. Znaleźli sobie miejsca na twardej ławce z tyłu. Wkrótce w odeonie było pełno. Projektor zaklekotał, a strumień światła przebił ciemności. Pojawił się migoczący obraz - plansza tytułowa.
-	O, dobrze. Coś Biographu - szepnął Hobart. - Oni produkują
całkiem ekscytujące historyjki.
W tym jednoodcinkowym melodramacie, który trwał około piętnastu minut, młoda dama z towarzystwa została uprowadzona przez porywaczy i uratowana przez szofera rodziny, z którym koniec końców uciekła, bo miłość i odwaga zwyciężyły podziały klasowe. Fritzi czuła się nieco zażenowana, że tak się przejęła tą historią. Następnie pojawił się cykl aktualności, takich jakie nakręcał Paul. Jakiś siłacz podnosił lwicę nad głowę; obok wieży Eiffla unosił się Zeppelin; Huzarzy Śmierci cesarza Wilhelma galopowali przez berliński park; pięć dziewcząt w kostiumach kąpielowych figlowało w falach na wybrzeżu Jersey. Program skończył się następną taśmą, podzieloną między dwie komedyjki. Bohaterowie ich wchodzili w wiadra i spadali z drabin. Auta o włos unikały zderzeń. Cała widownia za wyjątkiem Fritzi uważała, że to przezabawne. Fritzi zwróciła uwagę, że na planszy tytułowej nie wymieniono z nazwiska żadnych aktorów, a tylko podano nazwę studia i w jednym przypadku reżysera.
Później, siedząc na podwyższeniu w modnej restauracji Charles Rector's, zamówili po talerzu smażonych ostryg; była to specjalność tego zakładu. Fritzi zapytała:
-	Czym się teraz zajmiesz? Spróbujesz znowu na West Endzie?
Hobart wbił melancholijnie oczy w sufit.
-	Nie, nie sądzę. Zbyt wielu tam ludzi o mnie słyszało. O moich
niepowodzeniach zawodowych, o moim osobistym życiu. Co więcej, je
stem pełen podziwu dla waszego kraju. Bardzo chętnie bym tu został.
Wiem, że za rok czy dwa uda mi się wystawić następną sztukę. A wtedy
znowu znajdę się na szczycie.

Fritzi świadoma była, jak nierealny jest ten jego optymizm. Oszukiwanie samych siebie było grzechem powszechnym aktorów. Tak właśnie udawało im się utrzymać w tym często beznadziejnym zawodzie. Ona sama nie należała do wyjątków.
-	Już zasięgnąłem języka - powiedział Manchester. - William Gi-lette zabiera swoją trupę z Sherlockiem Holmesem na przedłużone tournee, rok albo dłużej. Mógłbym zagrać Moriarty'ego. Albo może zaangażuję się razem z Jamesem O'Ncillem do Hrabiego Monte Chństo. Co by się nie stało, chcę, żebyśmy się przyjaźnili i pozostali w kontakcie.
-	Zrobimy jedno i drugie, obiecuję ci, Hobarcie.
Apartament Eustach Van Sant na „Atenie" był luksusowym pomieszczeniem z drzewa różanego i czerwonego aksamitu. Aktorka przedstawiła Fritzi małego, szeroko uśmiechniętego greckiego dżentelmena w białej marynarce o wypchanych ramionach.
-	Pan Ragoustis jest głównym ochmistrzem. Ten kochany człowiek przeniósł mnie z kabiny nie większej od trumny do tego apartamentu. Zostaniemy wielkimi przyjaciółmi. - Pochyliła się, żeby go pocałować w czoło, dając mu przy tym zajrzeć w głąb swego dekoltu. Ochmistrz wyszedł z wyrazem błogiego szczęścia na twarzy.
-	Tutaj masz mój adres na Sloane Square - powiedziała Eusta-cia. - Nic zapomnij o mnie.
-To byłoby niemożliwe, Eustacio.
Eustacia poruszała się po labiryncie kufrów i toreb przeliczając je w milczeniu.
-	Jakie masz plany?
Fritzi westchnęła i przysiadła na zielonej, aksamitnej otomanie.
-	Uczciwie mówiąc, nie wiem.
-	Nie rezygnuj. Masz prawdziwy talent.
-	Trudno mi w to uwierzyć.
Zawyła okrętowa syrena. Objęły się, ucałowały i Fritzi zbiegła po trapie na keję. Eustacia pojawiła się przy poręczy na pokładzie spacerowym. Ona machała, Fritzi machała, orkiestra grała. Pasażerowie rzucali konfetti i kolorowe, papierowe serpentyny, a „Atena" wycofała się na Hudson, zawróciła i ruszyła na Atlantyk. Fritzi przyłapała się na tym, że znowu płacze.

27. Paul i Harry
W ostatni pogodny dzień jesieni, tuż przed ogólnokrajowymi wyborami, Paul przyjechał znowu do Nowego Jorku. Swoją podróż zakończył w Kalifornii, fotografując wspaniałe krajobrazy na dzikim wybrzeżu w okolicach Monterey, a potem niezwykle, odbudowywane z ruin San Francisco.
Wprowadził się do niewielkiego, ale eleganckiego hotelu Algon-quin na Forty-fourth i zatelefonował do swojej kuzynki. Jakaś kobieta o obcym akcencie powiedziała: - Chwileczkę, zaraz po nią pójdę.
-	Ciotka Ilsa opowiedziała mi o waszej sztuce, kiedy przejeżdżałem przez Chicago - stwierdził, kiedy Fritzi się zgłosiła. - Naprawdę mi przykro. Występujesz teraz gdzieś?
-	Występuję w stroju kelnerki - odparła ze śmiechem. - Znowu znalazłam się w garkuchni. Kiedy się zobaczymy?
-	Obawiam się, że dzisiejszy wieczór nie wchodzi w grę. Mój amerykański wydawca i jego żona zaprosili mnie na kolacje do Rector's. A może jutro?
-	Niedziela będzie świetna, mam wolny dzień.
Paul zaproponował piknik w Central Park. Sam zajmie się przygotowaniami.
-	Za twoim pozwoleniem, zaproszę mojego starego przyjaciela. Poznałem go na statku „Rhineland", kiedy płynąłem do Ameryki w 92 roku. Herschel Woliński, tak się wtedy nazywał. Teraz nazywa się Harry Poland. Komponuje.
-	Och, tak, znam jego piosenki. Będę zachwycona, mogąc go poznać.
Ustalili godzinę, wpół do dwunastej.
-	Wezmę taksówkę i przyjadę po ciebie.
-	Nie, nie trzeba, mieszkam w samym centrum, spotkam się z wami na miejscu.
Paula ogarnęło nagłe podejrzenie, że Fritzi nie chce, żeby zobaczył, gdzie mieszka.
Czekał na nią przy wielkim konnym pomniku Shermana na Fifth Avenue. Przepastny wiklinowy kosz, który przygotowała hotelowa kuchnia, spoczywał na chodniku obok lakierowanej walizki, w której

miał swoją stereoskopową kamerę. Musi uwiecznić to spotkanie na zdjęciach. Jeszcze kiedy był Paulim Kronerem, chłopcem, który z czasem zmienił się w Pauła Crowna, ludzie podśmiewali się, że jest takim chomikiem. Już zebrał sporo pamiątek z tej swojej podróży - jadłospisy z „Lusitanii", widoki z miast, które odwiedzał, niewielką, metalową Statuę Wolności dla Shada, lalkę dla Betsy. Wciąż jeszcze brakowało mu prezentu dla Julie. Bardzo za nią tęsknił. Niewykluczone, że dzisiejszy dzień uśmierzy nieco jego tęsknotę za domem.
Sięgnął po swój kieszonkowy zegarek. Dwunasta piętnaście. I w tym momencie usłuszał: - Pauli! Tutaj jestem!
Fritzi machała do niego i podskakiwała na palcach po drugiej stronie Fifty-ninth. Przebiegła tuż przed parowym automobilem i rzuciła mu się w objęcia. Przytuleni kręcili się w kółko, a niedzielni spacerowicze gapili się na nich. Fritzi miała na sobie ciemnoniebieską spódnicę z wstawkami i bluzkę z długim rękawem, w nicbiesko-białą kratkę i z białą lamówką. Na jej blond włosach przycupnął granatowy, admiralski kapelusik. Ucałowała go w policzek.
-	Ależ ty wspaniale wyglądasz.
-	Ty też. - Ale tak naprawdę była blada i sprawiała wrażenie wygłodniałej.
-	Gdzie twój przyjaciel?
-	Niedługo się pojawi. Wie, gdzie nas szukać.
-	Opowiedz mi o nim. Ile ma lat?
-	Jest młodszy ode mnie. Dwadzieścia siedem, osiem.
-	Żonaty?
-	Obawiam się, że tak.
-	Och, fatalnie. I pewnie mieszka na Manhattanie?
-	Ma swoje biuro w dzielnicy Tin Pan Alley na Twenty-ninth Street, ale mieszka w Port Chester. Ma przyjechać południowym pociągiem.
-	Przywiezie ze sobą żonę?
-	Nic, jego żona nie rusza się z wózka inwalidzkiego.
Szli krętą ścieżką. Dzień zrobił się przepiękny, pogodny i rześki. Drzewa płonęły kolorami jesieni; padające przez liście światło wyglądało niemal teatralnie. Dym z palonych liści mieszał się z ostrym zapachem nawozu końskiego z podbliskiej ścieżki dla jeźdźców.
-	Zona Harry'ego miała przed kilku laty wylew - ciągnął dalej
Paul. - Odnosiła wielkie sukcesy jako śpiewaczka, Flavia Farrel; jest
o dwadzieścia lat starsza od Harry'ego. On był jej akompaniatorem
i muzycznym menedżerem. - I jej kochankiem. Ale o tym nie wspom
niał.

-	Flavia pomogła Harry'emu przebić się, dała mu pierwszą pracę
jako muzykowi. Kiedy wylew zakończył jej karierę, ożenił się z nią. Od
tego czasu opiekuje się nią. - Harry właśnie taki był, sentymentalny
i lojalny. Paul zatrzymał się na ścieżce i przyglądał wzniesieniu po le
wej. - To jest to miejsce, które opisywał Harry. Chodźmy.
On niósł kosz, ona wzięła kamerę i razem wspięli się na zalany słońcem wzgórek. Następne pół godziny przeleciało jak z bicza strzelił na pytaniach o jego podróż, odczyty, Julie, Shada i Betsy. Były też chwile smutku, kiedy rozmawiali o rozdźwięku między nią a ojcem.
Paul zdjął czapkę i marynarkę, rozluźnił krawat, podwinął rękawy. Fritzi odpięła mankiety i zdjęła z głowy kapelusz. Paul podał jej jakiś zawinięty w szary papier przedmiot; rozwinęła pakunek.
-	Och, Paul. - Podniosła książkę do góry. - Nie mogę się doczekać, żeby ją przeczytać.
-	To londyńskie wydanie. Cały sukces, jaki odniosłem dzięki tej książce, zawdzięczam tobie. Dick Davis pisał, że niezmiernie mu się podobała... o, jest Harry.
Ze ścieżki machał do nich ręką wysoki, szczupły, szeroki w barach mężczyzna; ruszył biegiem pod górę, w ręce niósł niewielką, płócienną torbę. Miał na sobie piękny, czarny garnitur z czesankowej wełny w delikatną, popielatą kratkę. Wymyślne cholewki butów były z koźlej skórki, spiczaste noski lśniły jak czarne lusterka. Koszula z przypinanym kołnierzykiem miała cieniutkie, pionowe, czerwone prążki. Szeroki krawat ze skosu koloru czerwonego wina dobrany był pod kolor wstążki na kapeluszu.
Fritzi stała uśmiechając się, kiedy obydwaj mężczyźni tańczyli wokół siebie, obejmowali się i poklepywali po plecach. Dopłynęli na Ellis Island razem, ale lekarze imigracyjni odmówili Herschelowi Wolińskiemu prawa wjazdu, ponieważ jego matka chora była na jaglicę. Herschel namiętnie pragnął nowego życia w Ameryce, ale nie chciał porzucić matki i swoich dwóch sióstr. Wrócił z nimi do Polski, a Paul udał się do Chicago.
Harry był tak zdeterminowany, że przypłynął na Ellis Island po raz drugi. W 1901 roku spotkali się z Paulem przypadkiem u Woolwor-tha na Sixth Avenue. Jakiś rzępoła grał szlagier dnia zatytułowany „Róża ragtime'u" z muzyką Harry'ego Polanda. Kompozytor stał obok i przysłuchiwał się, kiedy Paul go zauważył.
-	A więc to jest aktorka Fritzi. Jestem oczarowany. - Harry zerwał
z głowy melonik, ucałował jej dłoń. W słońcu zalśniły kręcone, czarne
włosy. Niebieskie oczy były zaraźliwie wesołe. - Tak wiele o pani sły
szałem.

-	Mogę powiedzieć to samo, proszę pana.
-	Proszę, na imię mam Harry.
-	Układa pan bardzo chwytliwe melodie.
-	I pisze do nich słowa - powiedział Paul - I do tego dobre słowa. Całkiem niezłe osiągnięcie jak na kogoś, kto dziesięć lat temu mówił wyłącznie po polsku.
-	Bardzo to z waszej strony uprzejme. Kocham amerykańską muzykę. Układam melodie dla zwykłych ludzi, którzy lubią piosenki takie, które mogą zapamiętać i nucić. Czy nie będzie wam przeszkadzało, jeżeli zdejmę marynarkę? - Jego szelki były jaskrawoczerwone, z mosiężnymi sprzączkami. Paul czuł się przy nim jak oberwaniec.
-	Jak się ma Flavia? - zapytał.
-	Niestety, bez zmian. - Zwrócił się z wyjaśnieniem do Fritzi. -Moja żona jest sparaliżowana od pasa w dół. Przez rok nie była w stanie mówić. Jej kariera śpiewaczki skończyła się nagle.
-	Z przykrością tego słucham, to smutne.
-	Teraz już dobrze sobie radzimy. Mamy wspaniałą pielęgniarkę--gospodynię, która mieszka z nami i opiekuje się Flavią, kiedy mnie nie ma w domu. Przynajmniej tyle mogę dla niej zrobić. Ona zrobiła dla mnie tak wiele, kiedy przyjechałem tu zupełnie zielony, nie znając żywej duszy w biznesie muzycznym.
Paul otworzył kosz piknikowy, rozłożył biały obrus.
-	Założyłeś już własną kompanię wydawniczą?
Harry zajęty był zatrzaskami przy swojej torbie.
-	Wciąż jeszcze pracuję jako wolny strzelec dla innych firm. Ale wiele o tym myślę.
-	Ta twoja automobilowa piosenka rozeszła się po całej Anglii i po kontynencie.
Harry uśmiechnął się.
-	Siedemset czterdzieści tysięcy egzemplarzy, na całym świecie...
dotychczas. Bardzo się cieszę z dochodów, ale nie chcę skończyć na pi
saniu tematycznych nowości. - Zwrócił się do Fritzi. - Moim marze
niem jest pisać dla sceny. Pracuję jak wszyscy diab... pracuję ciężko
nad tym, żeby wprowadzić jedną czy dwie piosenki do jakiegoś przed
stawienia.
-	Jestem pewna, że to się panu uda.
Harry'emu zabłysły oczy.
-	Właściwie to ja też. W tym kraju nie istnieją ograniczenia. Wszy
stko jest możliwe, nawet to, żeby Harry Poland wylądował na Broad
wayu. A któregoś dnia na pewno założę moją własną kompanię. Tym-

czasem... - Wyciągnął z torby nuty w jaskrawej obwolucie. - Pozwólcie ofiarować sobie moje dwa najnowsze dzieła. - Paul przeczytał tytuły. „Rag Statua Wolności" i „Sadie kocha foxtrota".
Za nuty Paul dał Harry'emu swoją książkę, potem podał nuty Fritzi.
-	Och, nie, zawieź je Julie - powiedziała i Paul przystał na to.
Harry wydobył z torby sfatygowaną koncertynę.
-	Pomyślałem sobie, że przy posiłku powinniśmy mieć muzykę.
Hotel zapakował im kurczaka na zimno, pasztet z wątróbki, krakersy i surówkę, sałatkę ziemniaczaną i żytni chleb oraz butelkę bordo-skiego wina. U stóp pagórka mała dziewczynka toczyła obręcz. Jakiś chłopiec wyskoczył z krzaków i szarpnął ją za warkocz. Dziewczynka krzyknęła i uciekła. Patrząc na nich Paul zatęsknił za Julie i dziećmi i za takim właśnie dniem w Green Park.
Harry zaczął grać „On a Sunday Afternoon". Następnie zagrał „Take Me Out to the Ballgamc". Daje koncert dla Fritzi, pomyślał Paul rozbawiony. Fritzi była zachwycona.
Następnie przyszła kolej na „The Road to Mandalay" i „Aloha Oe". Na naleganie Paula Harry zagrał „Ten automobilowy nastrój". Muzyka zwabiła przechadzającego się po ścieżce policjanta. Stał przysłuchując się i postukując pałką o nogę. Zanim odszedł, zasalutował Harry'emu. Harry zagrał początkowe nuty „Meet Me in St. Louis", a potem powiedział:
-	Żałuję, że to nie ja to napisałem, to prawdziwie amerykańska
melodia.
Fritzi klaskała w dłonie i kołysała się w takt muzyki. Harry roześmiał się i ukłonił.
-	Tak, niemalże prosi się, żeby zatańczyć, prawda? No to już!
Fritzi zerwała się, uniosła spódnicę ukazując kostki długich nóg.
Zaczęła wirować poddając się melodii. Harry przyspieszył tempo. Fritzi tańcząc śpiewała. Kręciła się coraz szybciej, popołudniowe słońce podświetlało od tyłu jej jasne włosy. Tańczyła lekko po trawie, a Harry grał, nie patrząc na klawisze, nie spuszczając z niej oczu. Kiedy piosenka się skończyła, Fritzi padła na trawę i oparła na łokciach, śmiejąc się i dysząc. Paul oznajmił, że przyszedł czas na fotografie. Pstryknął Fritzi z Harrym, samą Fritzi, a potem, przy zastosowaniu sprytnego, wbudowanego w migawkę mechanizmu zegarowego, zrobił zdjęcie wszystkim trojgu. Następnie zwinął sobie marynarkę pod głową i zapalił cygaro. Harry wypytywał Fritzi o jej karierę. Opowiedziała mu o klapie, jaką zrobiła Szkocka sztuka, nawet była już w stanie śmiać się z najgorszych nieszczęść. Odegrała przed nimi pana Scarboro, a Paul, chociaż go ni-

gdy nie spotkał, z miejsca uznał go za aroganta. Oklaski Harry'ego zachęciły Fritzi do naśladowania uśmiechu i wysokiego głosu Teddy'ego Roosevelta, a potem kaczego chodu niezmiernie grubego Billa Tafta.
Szybko zrobiła się czwarta i Harry oznajmił, że musi złapać pociąg. Na zachodzie niebo poczerniało od chmur; zbierało się na burzę. Harry dwornie wziął Fritzi za rękę.
-	To było cudowne popołudnie. Jakże miło mi było poznać panią. -
Pochylił się powoli i ucałował jej dłoń jeszcze raz.
Fritzi powiedziała półgłosem coś wdzięcznego, co wypadało powiedzieć. Harry podniósł torbę i szybko zniknął w tłumie na Fifth Ave-nue. Nad Hudsonem przetoczył się grzmot.
-	Tak mi się coś zdaje, że poczuł do ciebie miętę, Fritzi - zażartował Paul.
-	Jest uroczy, ale żonaty. Pewnie go już nigdy nic zobaczę. Szkoda. Podobał mi się.
Paul przyjrzał się bacznie swojej kuzynce. Mówiła serio.
28. Czasy prosperity
Przed Bożym Narodzeniem Carl pozwolił sobie na wydatek, na który nie było go stać - zapłacił 9 dolarów za prezent dla Tess. Po prostu nie potrafił oprzeć się złotej bransoletce w etui u Hudsona. Bransoletka składała się z dwóch przeplecionych, złotych paseczków, jeden był gładki, na drugim wytłoczone były małe kwiatuszki. Męski łańcuszek do kamizelki, jaki miał na oku dla ojca, został skreślony, jego miejsce zajął jedwabny łańcuszek, który kosztował 1.90. Bratu posłał w prezencie duży scyzoryk z dwoma ostrzami i rączką z jeleniego rogu. Matce i siostrze pamiątkowe, ręcznie malowane talerze z podobizną pomnika żołnierzy i marynarzy w Detroit. Nigdy nie umiał wybrać odpowiednich prezentów dla Ilsa i Fritzi.
Tess była zachwycona bransoletką. Ona ze swej strony podarowała mu wspaniałą, stalową brzytwę z rączką z onyksu i szeroki, skórzany pas wykończony brązową skórą aligatora, ze srebrną sprzączką w kształcie orła.
Ponura zima w Michigan ciągnęła się bez końca. Carl rozpaczliwie już czekał na marcową odwilż, na to żeby obeschły drogi i ziemne tory wyścigowe, żeby mógł wreszcie wsiąść do nowego speciala Edmundsa,

którego właśnie budowano w powozowni z pięcioma boksami, znajdującej się na tyłach rezydencji Hoota przy Jefferson Avcnuc. Przy zdrowych zmysłach utrzymywała go tylko Tess, tylko jej zawdzięczał to, że w bezsłoneczne poranki wypełzał z łóżka, że razem z trzema pozostałymi lokatorami ciężko schodził po schodach na gorącą kaszę i kwaśną jak kwas akumulatorowy kawę, że dreptał potem na przystanek tramwajowy przez śnieg albo mgłę, albo marznący deszcz, żeby podbić kartę na Piquette Avenue.
W ciągu zimy ich romans dojrzewał; oboje wiedzieli, czym musi się skończyć, a przynajmniej taką Carl miał nadzieję i przekonanie. Myślał o tym momencie za każdym razem, kiedy wyjmował centa albo pięć z szuflady, w której trzyma! różne drobiazgi, a w której leżała także paczka prezerwatyw.
Czy Tess była dziewicą? Zachowywała się tak swobodnie, że pewnie nie. To pytanie nie dawało mu spokoju, ponieważ nigdy dotąd żadnej dziewczyny nie rozdziewiczył i nie miał ochoty, żeby Tess była pierwszą. A przecież powątpiewał we własną siłę woli. Zastanawiał się, czy zdołałby się powstrzymać, gdyby była nietknięta, a mimo to mu się ofiarowała.
Tess narzekała, że zaczyna ją męczyć utrzymywanie ich związku w sekrecie. Było to niezgodne z jej naturą. W końcu wyznała ojcu, że widuje się z Carlem; Carlowi powiedziała o tym dopiero po fakcie.
-	Czy on wic, że spotykamy się raz czy dwa razy w tygodniu?
-	Tego mu nie powiedziałam. Ale jestem pewna, że moje nieobecności w domu są wystarczająco jasne. Poza tym ta pierwsza wiadomość go zaniepokoiła. Obawiam się, że mnie trochę poniosło. Powiedziałam, że naprawdę nie ma nic do powiedzenia w sprawie mojego beau. Nie odzywa się do mnie od dwóch dni. Przejdzie mu.
-	Przykro mi, że masz przeze mnie tyle kłopotów.
-	Nigdy nie mów czegoś takiego. - Położyła palec na jego ustach. -Nigdy. Przeszłabym dla ciebie przez ogień, Carl. - Zarumieniła się. -Następne bezwstydne wyznanie. Przy tobie wchodzi mi to w nałóg, czyż nie?
W czasie niedzielnych spotkań jeździli niekiedy z Tess autobusem, a, gdy na ulicach nie było śniegu i lodu, Tess woziła ich swoim lekkim autkiem. Jeżeli nie udało im się znaleźć żadnego innego odosobnionego miejsca, kryli się za półprzezroczystymi, celuloidowymi szybkami, które można było przypiąć do składanego dachu. I całowali się namięt-

nie na przednim siedzeniu. Z czasem ich uściski stawały się coraz bardziej zuchwale i gorące - szminka się rozmazywała, policzki od pocierania robiły się czerwone, ubranie się gniotło, włosy rozsypywały, aż oboje zaczynali przypominać klaunów w potarganych perukach. I czemu nie? On ją kochał i powiedział jej to. Ona mówiła, że go kocha. Każde z nich powtarzało to często, jak pacierz w kościele. Tess nigdy nie wspominała o przyszłości, on również nie, poza tym, że mówił, iż nie może doczekać się, aż będzie ją mógł zabrać wiosną do parku Burns na mecz baseballowy Tigersów.
Ford T zyskał sobie taką popularność, że w fabryce zaczęły się kłopoty. Trzeba było angażować ludzi na drugą zmianę, a w Detroit brakowało rąk do pracy. Automobil motorowy trafił wreszcie do przekonania ogromnej większości ludzi; fabryki samochodów przeżywały okres prosperity. Couzens skarżył się, że ma w księgach dziesięć tysięcy zamówień na forda T, a cały legion wyprowadzonych z równowagi dealerów nie może doczekać się na dostawę samochodów. Carl nie musiał się obawiać, że straci pracę, chyba że sam by się o to postarał.
Pewnego kwietniowego wieczoru udał się do warsztatu, żeby pomóc Jessemu, ale go nie zastał. Usiadł zastanawiając nad pewnym samochodem, który zauważył, kiedy wychodził z domu Gibbsa. Był to czarny, dwuosobowy clymer zaparkowany po niewłaściwej stronic ulicy, dach miał rozłożony, silnik włączony. Kiedy Carl podchodził do frontowej furtki, szofer pospiesznie włączył bieg i gwałtownie ruszył. Narożna latarnia na moment oświetliła jego twarz. Carl był niemal pewien, że widział Wayne Sykcsa. Po drodze do Jessego sam sobie zadawał pytanie czy powinien się śmiać, czy martwić. Wciąż jeszcze nie wiedział. Ale nie miał najmniejszych wątpliwości, że nie podoba mu się, że ktoś go szpieguje.
Minęło czterdzieści minut, zanim przyszedł Jesse. Pod lewym okiem miał przylepiony duży kawałek gazy; krew przesiąkła przez opatrunek i rozlała się na nim czerwoną plamą.
-	A gdzieś ty to sobie zrobił, do wszystkich diabłów?
-	W odlewni - powiedział Jesse. - Kazali paru chłopakom czekać na nas po gwizdku. Mieli ołowiane rurki i kastety. Przyłożyli mi parę razy, ale dobrzy ludzie posklejali mnie do kupy.
-	Czy znowu wdałeś się w sprawę tego związku?
-	W nic się znowu nie wdałem - powiedział Jesse w przypływie
-	
gniewu. - Po prostu uprzejmie proszę o to, co się sprawiedliwie należy. Wysmażyliśmy petycję, żeby przeprowadzić głosowanie nad przystąpieniem zakładu do związków. Podpisałem. Nie żadne żądania, jak ostatnio, żadnego strajku, tylko demokratyczne głosowanie. Widzisz w tym coś złego?
-	Nie, ale najwyraźniej Clymer widzi. Podrze tę waszą cholerną petycję.
-	Akurat.
-	Coś mi na to wygląda, że nie planujesz dożyć podeszłego wieku. -Carl sięgnął po obcążki. - Uważaj no na siebie. Nie mam ochoty rozglądać się za nowym mechanikiem wyścigowym.
-	Ty samolubny biały człowieku. Masz ochotę wykorzystać czarnucha do ostatka, co?
-	Nie lubię tego słowa. Powiedzmy, że tak się składa, że ten dżentelmen... DŻENTELMEN, mówię... jest moim przyjacielem.
Nie minął tydzień, a Carlowi i Jessemu trafił się udział w wyścigu na pięćdziesiąt mil w Ann Arbor, w hrabstwie Washtenaw. Samochód był jednym z dwóch zgłoszonych do wyścigu przez niewielką kompanię Belwin Motor Company z Pontiac. Kiedy ich stały szofer zachorował, pan Belwin osobiście dzwonił po warsztatach w całym Detroit. Ktoś wspomniał mu o Carlu. We wtorek przed wyścigiem Belwin zostawił wiadomość w pensjonacie. Carl został zaangażowany telefonicznie.
W sobotę po pracy obydwaj z Jessem pojechali do Ann Arbor samochodem, który przysłał po nich Belwin.
-	Kto prowadzi w waszej drużynie? - zapytał Carl człowieka, który ich wiózł.
-	Faceci z okolic Michigan.
-	Sprzedawcy? - Nie było w tym nic niezwykłego, ale Carl nie miał zaufania do szoferów z taką przeszłością. - Czy mają jakieś doświadczenie?
-	Mają od cholery doświadczenia, skoro handlują autami - powiedział dotknięty szofer. - Sam jestem jednym z nich. Nazywam się Murphy.
Ściśnięci na tylnym siedzeniu belwina Carl i Jesse wymienili spojrzenia.
Kompania Belwina nie płaciła za zakwaterowanie, więc zawinęli się w koce i przespali pod trybuną. Mimo że noc była balsamiczna,

Carl obudził się zmarznięty i zesztywniały. Przed ósmą obydwaj z Jes-sem obejrzeli sobie tigera Belwina, którym mieli się ścigać tego popołudnia. Tak jak normalnie, przed każdym wyścigiem, zatankowali i objechali półmilowy tor. Carl hamował, przyspieszał, testował auto na zakrętach i prostych, aż zorientował się w nawierzchni toru i szybkości, z jaką powinien jechać.
Okazało się, że właściwie nie warto było sprawdzać. Prowadzący na siódmym okrążeniu chwalipięta Murphy połamał szprychy w kole swojego belwina, stracił panowanie nad pojazdem i rąbnął w ceglaną ścianę ochronną przed główną trybuną. Widzowie z pierwszych rzędów podnieśli krzyk i zaczęli uciekać. Z samochodu Murphy'ego najpierw spod maski unosiły się chmury dymu, potem trysnęły płomienie. Murphy wyskoczył - w żadnym samochodzie nic było pasów zabezpieczających - a w poprzek toru niczym zasłona rozciągnął się dym z płonącego oleju, czarny jak smoła.
Jadący przed Carlem chalmers-dctroit zjechał na wewnętrzną stronę toru, chcąc uniknąć dymu. Jesse pokazał prosto w przód, Carl skinął głową i na ślepo wjechał w czarną zasłonę. Wynurzając się z chmury zobaczyli, że na ich drodze leży koło z rozbitego belwina. Carl nie miał go jak ominąć. Kiedy uderzyli w nie, coś trzasnęło potężnie w podwoziu ich nisko zawieszonego samochodu. Na następnym zakręcie Jesse jak szalony pompował olej. Przewód był przerwany. Kiedy dojeżdżali do punktu naprawczego, ich samochód robił pięć mil na godzinę, a z przegrzanego motoru unosiły się pióropusze dymu.
-	Szlag by to najjaśniejszy - wrzasnął Carl i wysiadając z samochodu zerwał z głowy hełm.
-	Jestem tego samego zdania - powiedział Jesse.
Odebrali pieniądze, które wyraźnie niechętnie wręczył im zdegustowany pan Belwin i zapytali, w którym kierunku znajduje się Inter -urban. Obydwaj byli w paskudnych humorach, kiedy przy wejściu na tor zobaczyli krzykliwy afisz.
TERENY TARGOWE HRABSTWA WAYNE NIEDZIELA 9 MAJA
TYLKO JEDEN DZIEŃ!
SPEKTAKULARNY POPIS
„Światowego króla szybkości"

A tekst poniżej głosił:
BARNEY OLDFIELD
- OSOBIŚCIE! -
BĘDZIE PRÓBOWAŁ POBIĆ SWÓJ REKORD SZYBKOŚCI!
Carl skręcił papierosa.
-	Widziałeś kiedy Oldfielda? Ja nie, ale słyszałem, że to naprawdę coś. Istny cyrk.
-	Jak by ci się podobało jeździć dla takiego gościa? - zapytał Jesse.
-	Od cholery bardziej, niż rozwozić po ludziach fordy T do końca życia - powiedział Carl.
Wróciwszy do Detroit po przegranej w Ann Arbor, spotkał się z Tess na Grand Boulevard, w restauracji, która specjalizowała się w chili. Od razu poruszył to, co go gryzło.
-	To był żałosny, paskudny wyścig, a przecież kiedy się już uspo
koiłem, doszedłem do wniosku, że wygrana czy przegrana nie mają ta
kiego znaczenia, jak sama jazda. Kocham szybkość, kocham rzucane
w każdej sekundzie wyzwanie, tę przepełniającą mnie falę podniecenia -
nigdy tego nie zaznam w stałej pracy. Sam nie wiem, ile jeszcze wytrzy
mam w tej cholernej fabryce.
Tess mieszała chili; wrzuciła do niego kilka krakersów.
-	Jesteś, kim jesteś, Carl. Rób to, co chcesz. Ja się nigdy nie będę
wtrącać.
Ale na jej twarzy malował się wyraz zmartwienia i przez resztę posiłku odzywała się niewiele.
29. „Światowy król szybkości"
Berna Eli Oldfield twierdził, że jest najszybszym szoferem na świecie. Należały do niego wszystkie rekordy szybkości, a nawet pobił wiele z tych, które sam ustanowił. Jeżeli legendą mógł być ktoś, kto

miał dopiero trzydzieści jeden lat, to Barney Oldfield tak w Europie, jak i w Ameryce był postacią legendarną.
Wytwórcy aut proponowali mu szybkie samochody i lukratywne kontrakty, żeby tylko zechciał dla nich jeździć. Samochody i szefów zmieniał jednak niczym prestidigitator karty. Nieco snobistyczne American Automobile Association nazwało go niegdyś wyrzutkiem i zakazało uczestnictwa w konkurencjach, którym patronowało za to, że nie stawił się na linii startu. Tak więc występował jako wolny strzelec, dopóki nie odzyskał swojej pozycji.
Wszędzie, gdzie się pojawił, ściągały tłumy. Ludzie kochali go, ponieważ byl postacią barwną i nic wiedział, co to lęk. Nosił jaskrawe kamizelki i pasiaste koszule, długi do kostek płaszcz selskinowy za tysiąc dolarów, a na palcu oszałamiający diamentowy pierścień. Palił kubańskie cygara po dwa dolary, a pięciodolarowe napiwki rozdawał jak cukierki. Nieraz się zdarzało, że w trakcie popijawy film mu się urywał.
Jeździł prywatną salonką razem ze swoją drugą żoną, Bess, i ulubionym irlandzkim terierem. Do jego ekipy należał szef propagandy, dwóch innych szoferów i zespół naprawczy. Kiedy się ścigał, żuł cygaro. Miał opinię moczymordy, babiarza, zdeklarowanego hazardzisty. Zarabiał trzy tysiące dolarów za trwający jedno popołudnie pokaz, co było całkiem nieźle jak na analfabetę, który urodził się w drewnianej chałupie w lasach północno-zachodniego Ohio.
Szef propagandy Oldfielda pojawił się w Detroit w poniedziałek przed pokazem. Przemawiał w Detroit Athletic Club, w Rotary i innych stowarzyszeniach miejskich. Podgrzewał atmosferę przed próbą pobicia przez Oldfielda własnego rekordu na dystansie jednej mili oraz przed pojawieniem się na dworcu przetokowym przy Michigan Central wagonu towarowego wiozącego trzy samochody wyścigowe Oldfielda. Po obu stronach wagonu wymalowano wielkimi literami napis:
BARNEY OLDFIELD ŚWIATOWY KRÓL SZYBKOŚCI
W piątek Barney i jego świta wjechali salonką do Detroit. Króla Szybkości witał burmistrz i kilkuset obywateli; Barney wyszedł na tylną platformę wagonu, wyrzuci! ręce nad głowę i wykrzyczał swoje ulubione powitanie: - Znacie mnie, to ja, Barney Oldfield. - Ryk tłumu potwierdził, że niewątpliwie go znają.
Carl był na bieżąco w sprawie Oldfielda tylko dzięki temu, że zrobił coś, co zdarzało mu się niezmiernie rzadko, a mianowicie wziął się za czytanie gazet. Zamieszczały one fotografie i przydługie artykuły

o sławnym szoferze. Carl uważał, że robi on wrażenie całkiem zwykłego faceta o okrągłej twarzy i ciemnych włosach, chociaż w jego uśmiechu dawał się dostrzec pewien chochlikowaty wdzięk.
Zaprosił Tess na tereny targowe, gdzie miał się odbyć wyścig, ale odmówiła, twierdząc, że nie chce być mu zawadą, kiedy będzie się chciał spotkać z Oldfieldem, jak to już wcześniej planował. Carl znał Tess na tyle dobrze, by podejrzewać, iż w lekkomyślnym świecie wyścigów samochodowych widzi ona to samo, co widział Sykes w nim, to znaczy swojego rywala. Nie powiedziała tego otwarcie, w jej głosie nie było cienia goryczy. Ale nie ustąpiła. Carl poczuł się nieswojo. Nie chciał być zmuszony wybierać między jedną miłością a drugą.
Niedziela okazała się pogodna i piękna, a trybuny na terenach targowych zapchane były do granic wytrzymałości. Carl siedział na tanim miejscu, wysoko, w cieniu, pod dachem. Serce waliło mu od chwili, kiedy z programem za pięć centów w ręce zajął swoje miejsce.
Pierwszą godzinę zajęły wyścigi kłusaków, wzmagając tylko radosne oczekiwanie tłumów. W końcu ostatni powozik zjechał z toru i zaprzężony w dwa ciężkie konie rasy clydcsdale beczkowóz przejechał w kółko po jezdni, żeby ją zwilżyć. Szef propagandy Barneya wystąpił przed trybunę z megafonem.
-	Panie i panowie, chłopcy i dziewczęta, oto moment na który cze
kaliście, człowiek, którego przyszliście zobaczyć. Znacie go jako stare
go mistrza, czempiona światowego automobilizmu. Światowego króla
szybkości. Proszę o gorące oklaski dla Barneya Oldficlda.
Zza trybuny mechanicy wypchnęli samochód wyścigowy Barneya; national pomalowany był w czerwone i białe pasy oraz białe gwiazdy na błękitnym polu. Pasy biegły wzdłuż osłon silnika, gwiazdy dekorowały przód. Przy kierownicy siedział Barney Oldfield i machał do tłumu; jego postać dobrze była wszystkim znana z dziesiątków fotografii w aktualnościach: biały kombinezon, gogle, bawełniane zatyczki w uszach, na wpół wypalone cygaro między zębami. Wykrzykiwał powitania do widzów, którzy ich nie słyszeli, bo sami wiwatowali, tupali i gwizdali.
-	Jesteśmy już gotowi, żeby popatrzeć, jak Barney podejmuje próbę pobicia swojego rekordu na jedną milę. Barney, gotów jesteś?
-	Gotów, panie Pickens.
-	Sędziowie na trybunie gotowi? - Sędziowie pomachali chusteczkami. - No to zapalaj silnik.
-	
Tłum zaryczał. Jeden z mechaników zakręcił korbą. I jeszcze raz. Silnik z amerykańską flagą zakaszlał, potężnie strzelił i zaskoczył. Ale coś było nie w porządku i Barney wysiadł. W górę po trybunach przetoczyła się fala milczenia. W zapadłej ciszy słychać było, jak chrypliwie pracuje silnik.
Z ponurym wyrazem twarzy Barney zsunął gogle na czoło i podniósł osłonę silnika po stronie trybuny. Przytrzymał ją jedną ręką, a drugą sięgnął do trzewi samochodu. Przez chwilę grzebał w środku, po czym nagle wyciągnął rękę, szeroko się uśmiechnął i wystawił oba kciuki do góry. Kiedy Carl i kilka tysięcy innych ludzi usłyszeli, że motor pracuje gładko, rozkrzyczeli się tak, jakby im rozum odjęło.
Barney ponownie założył zaczep osłony, wskoczył do auta i czekał, aż jego szef propagandy uniesie do góry pistolet startowy. Poprawił gogle na nosie, zagryzł cygaro. Pistolet wystrzelił. Tłum zaczął wrzeszczeć.
Barney pomknął w kierunku pierwszego zakrętu wyrzucając za sobą obłok kurzu. National okrążył tor i przemknął jak błyskawica przed trybuną, przy czym tym razem zielona chorągiewka sygnalizowała, że zaczęła się próba bicia rekordu. Carl zerwał się na równe nogi, krzycząc przy tym na cały głos. Usiłował zmierzyć czas Barneya licząc własny puls, ale w podnieceniu rachunek szybko mu się pomylił.
Barney minął kraciastą chorągiewkę i zwolnił. Zawrócił na początku przeciwległej prostej i podjechał pod trybunę. Kiedy był już blisko, od stanowiska sędziów w jego stronę ruszył pędem szef propagandy, który odebrał wyniki pomiarów czasu. Samochód Barneya sapiąc zatrzymał się przed środkowym sektorem; szofer wyliczył czas idealnie, podjechał w samą porę, żeby usłyszeć jak pan Pickens krzyczy przez swój megafon:
- Panie i panowie, oto mamy oficjalne wyniki. Światowy król szybkości ustanowił nowy rekord na milę: czterdzieści trzy i dwie dziesiąte sekundy, co oznacza, że pobił swój uprzedni rekord o jedną dziesiątą sekundy!
Pandemonium. Ludzie rzucali programami, sypali konfetti; głowę Carla spowiły bibułkowe serpentyny. W podnieceniu kompletnie zapomniał o Tess.
Po jeździe na czas Barney i jego zespół wzięli udział w trójeta-powych wyścigach na pięć mil. Z nationalem rywalizowały peerless i stearns. Barney wygrał pierwszy etap o dwie długości. W drugim szo-

fer pecrłessa, Red Fletcher, wyprzedził go wchodząc w ostatnie okrążenie. Barney nie rezygnował, dodał gazu i usiłował wyminąć Fletche-ra. Nie udało mu się i peerless wygrał o jedną długość.
Na starcie finałowego etapu Barney wyglądał ponuro, niczym skazaniec w celi śmierci. Ten etap był zapierającym dech w piersi pojedynkiem pomiędzy peerlessem a nationalem z amerykańską flagą; jechali koło w koło, niebezpiecznie blisko siebie, to jeden wysuwał się do przodu, to drugi. Kiedy zaczynali ostatnie okrążenie, Barney po zewnętrznej, wyglądało na to, że powtórzy się drugi etap. Obydwaj prowadzący mknęli po pierwszej prostej - Stearns wciąż jeszcze nie wyszedł z zakrętu za nimi - a tu nagle Barney skręcił za peerlessa i zaczął przyspieszać pomiędzy swoim rywalem a ogrodzeniem.
Za wąsko, rozbijesz się! Carl sam nic wiedział czy wykrzyczał te słowa na głos, czy tylko w myśli. Barney jechał nieustępliwie, nie patrząc w prawo ani w lewo. Z rykiem przejechał przez linię mety o pół długości przed swoim rywalem, który zwolnił potrząsając w rozpaczy głową.
Carl przez moment miał podejrzenia co do tego wyniku. Czy aby nie było to ukartowane? Zresztą wszystko jedno, spektakl byt przejmujący. Owacja na trybunach równie albo nawet bardziej burzliwa niż po jeździe na czas. Barney wyskoczył z auta, zdarł gogle, tak zakurzone, że niemal nic przez nie nie widział, wyrzucił obie ręce triumfująco nad głowę. Owacja na stojąco trwała pięć minut.
Carl wyczerpany pokuśtykał w dół po schodach. Zapadał majowy zmierzch, a on oparł się o trybunę i zwinął sobie papierosa. Wiedział, co chce robić przez resztę życia.
Kiedy tłum się rozproszył, Carl kręcił się w pobliżu obory, którą wykorzystywano jako garaż. Wieczór był chłodny, czerwień nieba na zachodzie zmieniała się niczym skóra kameleona w delikatną, niebieskawą zieleń, potem blady błękit aż wysoko w górze pojawił się ciemny błękit, na którym mrugały gwiazdy. W końcu Barney wychynął z obory ze swoimi współpracownikami, mechanikami oraz żoną, przystojną brunetką o wspaniałej figurze. Miał na sobie swój długi płaszcz selski-nowy. Śmiejąc się i pogadując wsiedli do dwóch kabrioletów chalmer-sów, dostarczonych im przez organizatorów. Carl słyszał, jak ktoś powiedział, że pół mili dalej jest dobra gospoda. Auta odjechały. Carl rzucił papierosa w kurz i poszedł za nimi na piechotę.

W gospodzie pojawiło się więcej pieczeniarzy, w tym cztery kobiety sprawiające wrażenie dziwek, tak były wymalowane. Barney fundował swoim drinki, sam też wychylił trzy whisky, jak się zdawało bez najmniejszego efektu. Szef propagandy zaczął grać w otwartego pokera, a żona Barneya przysunęła sobie krzesło, chcąc się przyglądać. W drugim kącie dziwki klaskały i wiwatowały, kiedy mężczyźni grali w kości na ich kolanach. Carl zorientował się, że przyszła pora. Podszedł do Barneya i podał mu rękę.
-	Czy mogę z panem sekundę porozmawiać? Nazywam się Carl Crown.
-	Cześć, Carlu Crown. Mnie pewnie znasz, jestem Barney Old-field. - Z bliska oczy Barneya były zamglone, nieobecne. Obydwaj musieli podnieść głos, taki panował hałas.
-	Oczywiście, że znam - powiedział Carl. - Wspaniale pan jechał dziś po południu.
-	Dzięki. Sam byłem zadowolony.
-	Przez chwilę zdawało mi się, że national może nie pojechać.
-	Żartujesz pan? Wcześniej luzujemy kabel od świecy, żeby te czarodziejskie palce mogły to naprawić. - Barney pokazał mu rękę z lśniącym kamieniem. - Ludzie to kochają.
-	Jeździłem tu w okolicy w paru wyścigach - powiedział Carl. -Czy jest jakaś szansa, żebym mógł dostać się do pana zespołu?
Barney zmierzył go wzrokiem.
-	Powiem ci jeszcze jeden sekret. Ludzie, którzy dla mnie jeżdżą,
nie wygrywają, chyba że ja im każę.
Tym samym wyjaśniły się jego wcześniejsze wątpliwości.
-	Tak właśnie myślałem. Mnie to nie przeszkadza. Chciałbym po prostu wydostać się z Detroit i jeździć na pełny etat.
-	Jesteś pewien, że wiesz, co robisz? Nie zliczę już, ile razy się rozbiłem. Za każdym razem, jak się ścigasz, możesz skończyć z głową pełną szwów, obciętą nogą albo skręconym karkiem. Webb Jay rozwalił swojego parowego whistling willy w zeszłym roku, a sam miał dwadzieścia siedem złamań i wstrząs mózgu. Może nigdy nie wstanie z łóżka. To już nie jest zabawa, to pełnej krwi sport. Tłumy chcą wraków. Chcą widzieć, jak krwawisz i umierasz.
-	Rozumiem, jakie jest ryzyko.
-	No to skoro nie jesteś śmiertelnie przerażony, musiałeś się do tego urodzić. Masz teraz jakąś robotę?
-	Tak, u Forda.
-	Rodzinę?
-	
;  Carl nie od razu odpowiedział.
-	Nie. Ale...
Przerwał, usłyszawszy, że ktoś woła Barneya po imieniu. Ludzie siedzący przy stolikach i przy barze odwracali się, żeby popatrzeć na mężczyznę, który stał na środku posypanej trocinami podłogi. Mężczyznę wynędzniałego, ubranego w garnitur, jaki mógłby przynieść chlubę przedsiębiorcy pogrzebowemu. Obcy miał dzikie spojrzenie.
-	Barney Oldfield - powiedział.
Barney odchylił się w tył, oparł łokciami o bar i obdarzył obcego niewyraźnym uśmiechem.
-	Masz nade mną przewagę, koleś, bo ja cię nie znam.
-	James Marble. South Bend. Oskarżam cię, że miałeś spotkanie z moją żoną w hotelu kolejowym w noc po twoim pokazie.
Barney zastanawiał się nad tym oskarżeniem przez dwie sekundy, potem machnął ręką.
-	Pleciesz, koleś. Kto ci naopowiadał tych bajd?
-	Moja żona. Biłem ją pasem, aż się przyznała. Cicho, ale dosłyszalnie Bess Oldfield szepnęła:
-	O, mój Boże.
-	Bess, słoneczko - powiedział Barney nie patrząc na nią. - Ten
facet ma źle w głowie.
Wynędzniały mężczyzna dygotał i pocił się. Mężczyźni w pobliżu Carla powoli zaczęli się odsuwać. Słyszał, jak za jego plecami porusza się któryś z barmanów. James Marble gwałtownym ruchem wetknął rękę do kieszeni i wyjął oksydowany rewolwer. Wycelował na lewo od Barneya.
-	Ręce na bar, ty. Jak po coś sięgniesz, łeb ci rozwalę.
Barney pchnął Carla, a potem mężczyznę, który stał po drugiej stronie.
-	Zjeżdżajcie, chłopcy. Nie chcę, żeby się komuś stała krzywda tyl
ko dlatego, że jakiś niedowarzony pijak opowiada bajeczki.
Carl znalazł się obok stolika. Stał sztywno, za sobą czuł krzesło. Nikt się nie poruszał poza Marblem, który nie przestawał się trząść. Pod osłoniętymi blaszanymi abażurami lampami snuły się kłęby dymu z cygar.
-	Bajeczki? - powiedział Marble. - Wszyscy wiedzą, jaką masz opinię. Jesteś brudnym lubieżnikiem, który deprawuje żony innych mężczyzn. - Nagle przesunął rewolwer i wycelował go w Bess. Bess zakryta dłońmi uszy i uchyliła się.
-	Wziąłeś tę dziwkę do łóżka, zanim...
-	
-Ty, zamknij ten swój pierdolony dziób. Bess była szacowną wdową.
-	...zanim rozwiodłeś się ze swoją pierwszą żoną. No cóż, koniec
z tobą.
Barney pocił się równie obficie jak Marble. Lewą dłonią potarł swoją lśniącą brodę; oszałamiający diament zabłysnął.
-	Marble, umówmy się tak. Wyjdziemy razem, ty i ja, przez te drzwi i porozmawiamy. Nie chcę, żeby ci ta broń wypaliła i zraniła kogoś z moich przyjaciół.
-	Oni dostaną za swoje, jak skończę z tobą - wrzasnął Marble. Chwycił pistolet obiema rękami, żeby móc lepiej wycelować. W tym momencie Carl złapał stojące za nim puste krzesło i cisnął je; trafiło Marble'a w kolana. Ten zachwiał się. Barncy dał nura w kierunku podłogi. Pistolet wypalił, ale kula zadzwoniła o blaszaną osłonę i zrykoszetowała, nie czyniąc nikomu krzywdy.
Ludzie z zespołu Barncya opadli chwiejącego się mężczyznę jak osy, wyrwali mu broń z ręki, przewrócili go, zaczęli bić i kopać. Marble wypiął się i oparł na łokciach, chroniąc głowę. Szef propagandy kopnął go w bok.
-	No dobra, zestawcie tego biednego głupka w spokoju - powiedział Barncy odciągając ich. - Niech go ktoś stąd wyciągnie, zwiąże i zadzwoni po szeryfa. Bess, nic ci nie jest?
-	Nic, Barney - powiedziała wstrząśnięta. A przecież przez cały czas przyglądała mu się z dziwnym wyrazem twarzy.
-	Chodźcie, napijcie się. Niech się wszyscy napiją, drinki stawia Barney. Przepraszam za to zamieszanie - powiedział do trzech barmanów. Każdemu z nich podał pięć dolarów. Kiedy przy poręczy zaroił się tłum, Barney podszedł do Carla.
-	Uratowałeś moją skórę, chłopcze. Szybko myślisz. Czy tak samo jeździsz?
-	Przynajmniej próbuję.
-	Powiem ci coś. Tego lata będę się plątał po całej mapie, ale wiem, że w sierpniu pojadę do Indianapolis, żeby otworzyć nowy tor wyścigowy. Wydaje mi się, że mój drugi szofer, Red, może w lipcu ode mnie odejść. Jego żona ma bocheneczek w swoim piecyku. Jeżeli rzeczywiście odejdzie i nie wezmę kogoś innego na to miejsce, to cię wypróbuję.
-	Odszukam pana. Dziękuję.
-	Żadnych gwarancji, rozumiesz?
-	Zaryzykuję.
-	Dobrze, przecież w to właśnie się bawimy, w ryzykowanie. Jak mówiłeś, że się nazywasz?
-	
-	Crown. Carl Crown.
-	Carl. Zapamiętam. - Barncy wycelował do niego z palca i strzelił. - Chodź no tu i napij się na rachunek Barneya Oldfielda.
30. Rozpaczliwy telefon
Carl ubrany tylko w nocną koszulę opierał się o drzwi; obudziło go głośne stukanie. Za drzwiami stała pani Gibbs trzymająca talerzyk z przylepioną świecą. Paliła się ona tak słabo, że głowa gospodyni zdawała się pływać w oderwaniu od reszty ciała w ciemnościach.
Carl przetarł pięścią oczy.
-	Która godzina?
-	Wpół do piątej. - Wtorek, dwa dni po spotkaniu z Oldfieldem. -Nie jest to przyzwoita godzina na dzwonienie do porządnego domu.
-	Dzwonienie? - Głos miał bełkotliwy, tak chciało mu się spać.
-	Dzwoni jakaś kobieta, mówi, że to nagła sprawa. Pani Wallauer przybiegła i mnie obudziła.
-	Dobry Boże - Carl nagle rozbudził się do reszty. - Już tam idę.
-	Niech pan włoży płaszcz, nie jest pan przyzwoicie ubrany - zawołała gospodyni, ale on już pędził po schodach w dół.
Pani Wallauer była maleńką kobietą z pieprzykami na twarzy. Podała mu słuchawkę i wycofała się kilka kroków w głąb korytarza. Carl odwrócił się do niej plecami, zastanawiając się, co się stało. Czy niespodziewanie umarła jego matka albo generał?
-	Halo?
-	Carl, to ja. Nie mogę mówić długo.
-	Tess. Co się stało? - Słyszał, jak głos jej drży. Musiało się stać coś niedobrego.
-	Chciałam zaczekać do rana, ale nie mogłam spać, taka jestem zdenerwowana.
-	Powiedz, co się stało.
-	Nie mogę się teraz w to wdawać, opowiem ci rano. Przyjadę po ciebie o wpół do dziewiątej.
-	Tess, to jest dzień pracy.
-	No to się jakoś wykręć. Zadzwoń, że jesteś chory.
Mały chłopiec wychowany w niemieckim poczuciu rzetelności zaczął wierzgać i awanturować się.

-	Nigdy jeszcze nie kłamałem, żeby mieć wolne.
-	Prawdziwy z ciebie święty, prawda? Cudowny jesteś? Zależy ci na mnie choć trochę czy nie?
-	Wiesz, że tak.
-	Wpół do dziewiątej.
Coś kliknęło i połączenie zostało przerwane. Carl odwiesił słuchawkę na haczyk. Hałas za plecami przypomniał mu o istnieniu pani Wallaucr.
-	Jakaś niedobra wiadomość? - zapytała ze źle skrywaną nadzieją. Oszołomiony i przestraszony popatrzył na nią.
-	Tak. Chyba tak.
Tess przyjechała czerwonym clymerem piętnaście minut za wcześnie. Zanim Carl z płócienną czapką w ręce wybiegł przez furtkę, przesunęła się na stronę pasażera. Tak się spieszył, że zapomniał przypiąć szelki do spodni.
Otworzył drzwiczki i stanął na stopniu nadwozia, przerażony widokiem jej twarzy - policzki miała spierzchnięte od płaczu, oczy jak akwarela rozmazana na większych plamach cienia. Ubrała się w jasno-brązowy, samochodowy prochowiec i kapelusz o szerokim rondzie; przytrzymywał go czerwony, jedwabny szal związany pod brodą. Splatała i rozplatała leżące na podołku ręce. Przemknęło mu przez myśl, że to może jej miesięczna kobieca dolegliwość, ale doszedł do wniosku, że musi to być coś dużo bardziej poważnego.
-	Gdzie chcesz jechać?
-	Gdzieś na wieś. Gdziekolwiek.
Carl pochylił się, żeby nie uderzyć głową o dach, zamknął drzwi, chwycił za kierownicę.
-	Czy ta kobieta od telefonu bardzo się awanturowała, że dzwoniłam? - zapytała Tess.
-	To bez znaczenia, wiedziała, że sprawa jest nagła. Czy ktoś ci zrobił krzywdę?
-	Nie fizyczną. - Zamknęła oczy; spod powiek spłynęły na policzki łzy. - Jedź już. - Jeszcze jej nigdy nie widział w takim stanie. Taka zawsze była mocna i pewna.
Carl wyplątał się z zatłoczonych o poranku ulic, skierował na zachód, na drugą stronę Woodward i pojechał wzdłuż Grand Rivcr za

miasto na północny zachód. W clymerzc było duszno, więc odpiął jedną z bocznych szybek. Tess patrzyła przed siebie.
Dwie mile za granicami miasta kostka na szosie skończyła się. Cly-mcr podskakiwał po piaszczystej nawierzchni z głębokimi koleinami. Spaleni słońcem mężczyźni pracowali na polach fasoli i grochu oraz w sadach jabłoniowych. Tess nieco się ożywiła i otworzyła szybkę po swojej stronie. Carl świadom był, że okolica obfituje we wszystko. Na klonach, jaworach i czereśniach pojawiały się pąki, kwitły dzikie kwiaty, ptaki świergotały, przez drogę przed nimi przebiegł zając, a za nim drugi.
Zobaczył dróżkę, która prowadziła przez wysoką, porastającą ugór trawę i skręcił w nią. Zahamował i wyłączył silnik.
-	Nie mogę już dłużej czekać, Tess. Co się stało?
-	Przejdźmy się. - Wysiadła z samochodu, zamrugała oczami w słońcu. Carl czuł, jaka ciepła jest ziemia wokół nich. Tess rzuciła prochowiec na swój fotel, zdjęła kapelusz, ale czerwony szal zostawiła na szyi niczym długi, jaskrawy sztandar. Trzymając się za ręce poszli ścieżką w kierunku wierzbowych zarośli. Nie patrząc na niego zaczęła mówić.
-	To stało się wczoraj wieczorem. Po kolacji. Ojciec powiedział, że chciałby ze mną porozmawiać w swoim gabinecie. Myślałam, że to nic ważnego, ale zamknął drzwi i wtedy już wiedziałam, że jednak. Powiedział, że Wayne naciska go w sprawie małżeństwa ze mną.
Carlowi zjeżyły się włoski na karku.
-	Ojciec powiedział, że jego zdaniem Wayne byłby idealną partią i powinnam go przyjąć. Powiedziałam, że to absolutnie niemożliwe. A on na to, że moje uczucia się nie liczą i że będę musiała zastosować się do jego życzeń. Kłóciliśmy się przez dziesięć albo piętnaście minut. -Po napięciu w jej głosie, po tym jak się zająkiwała i jak chwilami milkła w pół słowa, zorientował się, że Lorenzo Clymer okazał się zdeterminowanym przeciwnikiem, który nie pozwoli postąpić wbrew swojej woli nawet tej nowoczesnej, mającej swoje zdanie kobiecie.
-	Powiedziałam, że nie kocham Wayne'a. Na to on, że to bez znaczenia. Ważne jest to, czego chce on, dla mojego własnego dobra, a za kilka lat zrozumiem i docenię to. I to wtedy... - Stojąc na ścieżce w wysokiej, falującej trawie Tess mocno chwyciła go za rękę. Poranny wiatr przyciskał jej białą bluzkę do piersi.
-	To wtedy zabrakło mi sił. Zaczęłam histeryzować. Powiedziałam ojcu, że nie, nigdy nie wyjdę za Wayne'a. Powiedziałam mu, że wyjdę za ciebie i nikogo innego. - Carl poczuł skurcz w żołądku.
-	
-	Ojciec odchylił się w swoim wielkim fotelu i tylko na mnie patrzył. Można by pomyśleć, że chcę wyjść za mąż za trędowatego. Powiedział, że własnym uszom nie wierzy, że nie przypuszczał, że mogę być aż tak uparta i głupia. Wtedy powiedziałam, że nie chcę już o tym rozmawiać, słyszał moją odpowiedź. - Otarła oczy wolną ręką. - Obawiam się, że byłam już wtedy bliska obłędu. Był jak kamień. Wiedziałam, że musieli to uknuć do spółki z Waynem. Powiedział, że porozmawiamy, kiedy odzyskam zdrowe zmysły. Kazał mi wyjść, jak któremuś ze swoich pracowników. To było koło dziewiątej. Nie mogłam spać. Po telefonie do ciebie poczułam się lepiej. Podrzemałam trochę i obudziłam się koło siódmej. Ojca już nie było w domu. I oto cała moja patetyczna opowieść - zakończyła z uśmiechem, w którym brak było nawet cienia radości. Nad zalaną słońcem ścieżką przeleciała rozkrakana wrona i wzniosła się w kierunku nieba upstrzonego niewielkimi, białymi chmurkami.
-	Co zrobimy, Carl?
-	Mówiąc uczciwie, nie mam pojęcia. - Nigdy jeszcze tak się głęboko nie związał z żadną kobietą, ani nie kochał żadnej tak, jak kochał Tess. Prześladowały go słowa Jessego o odpowiedzialności do końca życia.
Tess znowu znalazła jego dłoń.
-	Chodź, usiądziemy sobie w trawie i odpoczniemy. Jestem wyczerpana.
-	Boże, mogę sobie wyobrazić, jak bardzo.
Pomiędzy wypuszczającymi pączki wierzbami trafili na leniwie płynący strumyk. Carl usiadł twarzą do wody i oparł się plecami o pień drzewa. Tess przytuliła się do niego i skuliła w chroniących ją objęciach jak dziecko. Prawym kciukiem dotyka! jej ciepłego policzka. Ich wyprostowane nogi się stykały. Kokarda przy bluzce dziewczyny rozwiązała się; koniuszki leżały pomiędzy jej okrągłymi piersiami. Carl tulił ją i miał nadzieję, że dodaje jej ducha samą swoją obecnością; miał niewielkie doświadczenie, nie potrafił znaleźć odpowiednich słów. Strumień płynął po kamieniach, wydawał odgłos cichy jak szelest papieru.
-	Carl, czy ty mnie kochasz?
-	Najbardziej na świecie.
-	Kochaj się ze mną. -Tess...
Podniosła się na kolana, spódnica podjechała jej w górę; widział jej czarne pończochy. Przytuliła dłonie do jego twarzy i zbliżyła swoje usta do jego ust.

-	Nikt nas nic zobaczy, najbliższy człowiek jest o mile stąd. Proszę
cię. - Pocałowała go, wargi miała rozchylone, ich języki się zetknęły.
Carl zrobił się sztywny od smaku jej ust, od zapachu słodkiego ciepła
jej włosów, jej skóry.
Wsunął dłoń pod jej ramię, dotknął piersi. Przez bluzkę i to, co miała pod spodem, wyczuł jej sutek. Tess odchyliła się w tył, szarpała guziki bluzki prawą ręką. Ujął jej nadgarstek.
-	Wybiegłem z domu w takim pośpiechu, jakby się paliło. Nie zabrałem żadnego zabezpieczenia.
-	Wszystko mi jedno. Kocham cię. Może to nasza ostatnia szansa. Proszę.
Popatrzyli sobie w oczy. Mając uczucie, że niczym nurek odrywa się od urwiska nad głębokim, ciemnym oceanem, Carl sięgnął pod jej spódnicę i niezgrabnie dotknął pończoch.
Kochali się przed południem jeszcze dwa razy, potem Tess popatrzyła na swój mały, złoty zegarek. Powiedziała, że może lepiej będzie, jeżeli już wrócą do miasta. Carl zapytał, czy mogłaby podwieźć go do fabryki; powie im, że poczuł się lepiej, przepracuje pół dnia. Nie wiedział, co ma oznaczać ten najnowszy zwrot w ich związku. Nie wiedział, czego ona może zażądać po tym, co się stało.
Część jego „ja" absolutnie nie żałowała tego, co stało się w wierzbowych zaroślach. Kiedy się kochali, pochłaniało ich to bez reszty, wstrząsało nimi - było cudownie. W chwili kiedy gotów już był zagłębić się w nią po raz pierwszy, zadał jej zasadnicze pytanie. Nie, powiedziała, miała przed nim jednego kochanka, w wieku osiemnastu lat. Ich romans trwał przez całe lato. Carl nie musi się bać, że będzie ją bolało.
Wysadziła go przed niewielką trafiką o przecznicę od fabryki Forda. Wydawało się, że wróciła do siebie, siedziała za kierownicą, włosy miała mniej więcej uczesane, ubranie mniej więcej w porządku. Od słońca jej ciemnoniebieskie oczy lśniły.
-	Carl, wierz mi, nie miałam zamiaru cię uwieść.
-	Dajże spokój. Mój Boże, pragnąłem tego od chwili, kiedy cię poznałem. Tyle że po prostu nie wiem, co teraz zrobimy. Muszę się zastanowić.
-	Mamy na to mnóstwo czasu. - Pogładziła go po twarzy. - Nie wyjdę za Wayne'a, ale nigdy też nie będę ciebie zmuszała do małżeństwa.
-	
Z uśmiechem, który przypomniał mu ich pierwsze spotkanie, odwinęła czerwony, jedwabny, samochodowy szal, przełożyła mu go przez głowę i udrapowała na ramionach.
-	Mój świetny rycerz na benzynowym rumaku. To na pamiątkę, żebyś o mnie nigdy nie zapomniał.
-	Zapomieć o tobie? Ja cię kocham, Tess.
-	Umówimy się jakoś na niedzielę?
-	Może piknik na wyspie Bois Blanc? Zadzwonię.
-	Nie, wszyscy służący znają już twój głos. Mogliby powiedzieć ojcu, a wolałabym uniknąć następnej scysji. Spotkam się z tobą pod hotelem Wayne, przed pawilonem wrotkowym. Wezmę ze sobą lunch w koszyku. O jedenastej?
-	Wspaniale - powiedział. - Kocham cię.
Tess ucałowała czubki swoich palców i dotknęła jego policzka. Potem nacisnęła kilka razy sprzęgło i odjechała, wymijając nadjeżdżającą ciężarówkę wyładowaną beczkami, na których widniał dobrze mu znany emblemat z koroną. Carl gapił się na ciężarówkę z zaopatrzenia, aż przejechała przez skrzyżowanie o sześć stóp od niego. Było to zupełnie tak, jakby w tym rozstrzygającym momencie opuściła się w dół z wysokości ręka Boga albo ręka Joego Crowna, żeby przypomnieć mu o istnieniu takich rzeczy jak obowiązek, przyzwoitość, cześć kobiety. Nie wiedział, co robić. Musi porozmawiać z Jessem. Poprosić go o radę. Z miejsca.
Czarny chłopaczek, który zamiatał w trafice, przyglądał się Carlowi z zaciekawieniem. Widział krępego, białego mężczyznę o zakłopotanej twarzy; czerwony szal powiewał za nim na wiosennym wietrze, kiedy szedł ciężkim krokiem w kierunku Piąuette Avenue.
31. Okrucieństwo
- Jeżeli rzeczywiście jesteś tym świetnym rycerzem, jak ci powiedziała, to chyba powinieneś ją uratować? - Jesse z zatłuszczoną szmatką w dłoni siedział na beczułce i przyglądał się Carlowi. Szopę oświetlała lampa naftowa. Carl z papierosem w ręce spacerował tam i z powrotem, tam i z powrotem, ślady jego butów nakładały się jedne na drugie.
Zastał Jessego dopiero następnego dnia wieczorem. Poprzedniego

wieczora czekał przez dwie godziny na frontowym ganku, ale Jesse nie wrócił do domu. Okazało się, że miał zebranie z innymi ludźmi z odlewni, zastanawiali się, jak wymusić odpowiedź na swoją petycję w sprawie głosowania nad tym, żeby zakład zatrudniał wyłącznie związkowców.
Carl zaciągnął się dopiero co skręconym papierosem.
-	Tak, powinienem - zgodził się.
Opowiedział przyjacielowi o ultimatum, jakie Clymer postawił Tess i o jej reakcji. Powiedział, że rozmawiali o tym jadąc na wieś, ale nie powiedział nic więcej.
-	Masz jeszcze jakieś pomysły w tej sprawie?
-	Barney Oldfield mówił, że może później tego lata znajdzie dla mnie miejsce w swoim zespole. Gdyby mnie zatrudnił, a Tess by za mnie wyszła, moglibyśmy wyjechać z Detroit.
Jesse wydął wargi.
-	Żeby jeździć z tą wyścigową bandą? Sam mi mówiłeś, że to nie najlepsze towarzystwo, piją i puszczają się przez cały czas. Myślisz, że byłaby szczęśliwa? Ile mogłoby to trwać? Ze sześć tygodni? Może z rok, jeżeli kocha cię tak bardzo, jak mówisz.
-	Powiedziała, że przez ogień by dla mnie przeszła, Jess. Dokładnie te słowa.
-	Zakochani mówią różne rzeczy. A potem mijają lata, obowiązki życia codziennego zwalają się na człowieka dzień po dniu i ludzie zaczynają zastanawiać się, jak im takie słowa mogły przejść przez gardło. Naprawdę poważnie bym się zastanowił, zanim młodą damę z wyższych sfer wyrwałbym ze wszystkiego, do czego jest przyzwyczajona, i zaczął włóczyć ją ze sobą po barach i kiepskich hotelach.
Carl upuścił papierosa i przydeptał. Jesse miał rację; żeby się o tym przekonać, wystarczyło przypomnieć sobie tę gospodę, w której dopadł Barneya. Zastanawiał się, czy ta troska o Tess nie była mu przypadkiem na rękę, czy nie pomagała ukryć, czego się naprawdę obawiał. Obowiązku, nieodłącznego towarzysza małżeństwa.
Chciał coś powiedzieć, ale nie zdążył, na dworze rozległ się jakiś hałas. Usłyszał czyjeś kroki. Kiedy Jesse odwracał głowę, w jego oczach zabłysły odbicia lampy. On również to usłyszał.
-	Ktoś tam jest, Jess.
-	To nie twoja walka - powiedział Jesse ochryple. - Uciekaj tylną alejką. - Pokazał głową na drugie drzwi za swoimi plecami.
-	Jaka walka? Z kim? - Na podwórku jakiś mężczyzna szorstko wydał rozkaz, kroki przyspieszyły. Jesse chwycił z warsztatu młotek.
-	
-To cholerne S.P. Ta petycja. Szefowie musieli kogoś przysłać, żeby...
Drzwi wychodzące na podwórze gwałtownie się otworzyły, kołek, na który były zamknięte, rozsypał się w drzazgi. Carlowi przed oczami zamajaczył podkuty gwoździami but.
A potem mężczyzna już był w szopie, a za nim drugi. Obydwaj mieli grubo ciosane twarze, byli nędznie ubrani. Pierwszy z nich miał ze sobą harpun, drugi rurkę żelazną. Kiedy tylko Carl wysunął się przed nich, drzwi za Jessem rozwarły się gwałtownie. Mężczyzna w brudnym płaszczu samochodowym i czapce marynarskiej wszedł do środka wymachując kijem baseballowym.
Carl krzyknął do dwóch pierwszych: - Co wy tu u diabła robicie? W tył zwrot i jazda... - Dostał w głowę, aż przed oczami roztańczyły mu się światełka. Mężczyzna z kijem uderzył go od tyłu.
Carl poleciał do przodu, wpadł głową na ścianę szopy. Wymachując rękami pościągał szafki z częściami, powysypywał setki wszelkich rozmiarów śrub do metalu.
Mężczyzna z harpunem uchylił się przed młotkiem, którym wymachiwał Jesse. Harpun zatoczył krąg i zatopił się na trzy cale w lewe udo Jessego. Jego twarz znieruchomiała w wyrazie bólu; młotek wypadł mu z palców. Mężczyzna wyrwał harpun zakręcając nim przy tym z nienawiścią. Jesse zaciskając zęby opadł na kolano. Drugi mężczyzna podnosił właśnie rurkę, żeby mu rozbić głowę, kiedy ten w samochodowym płaszczu wrzasnął:
- Elroy, ty cholerny idioto, to nie ten smoluch, to ten drugi.
Carl wciąż jeszcze darł palcami ścianę szopy, usiłując się podnieść, kiedy usłyszał te słowa. Lorenzo Clymer powiedział komuś, że Tess odmówiła, i Carl wiedział, komu.
Kij baseballowy spadł na jego nogi. Carl zarył twarzą w ziemię. Kiedy mężczyzna z harpunem przygotowywał się, żeby mu stratować głowę, Carl przeturlał się i kopnął w łydkę tego z kijem. Napastnik odskoczył lekko w tył, złośliwie przy tym chichocząc. Ujął mocno w obie ręce kij, uniósł go nad głową. Carl bezradnie odturlał się w prawo, ale cios nie spadł. W tym momencie Jesse rozbił facetowi lampę na głowie.
Kark i kołnierz mężczyzny przesiąkły naftą, która natychmiast się zapaliła. Włosy i czapka mężczyzny buchnęły płomieniem. Wrzasnął, upuścił kij. Nafta spryskała też warsztat, ogień pobiegł w górę po cienkiej, drewnianej ścianie. Facet z harpunem i facet z żelazną rurką tak się spieszyli, żeby uciec, że wpadali na siebie jak klauni w cyrku.

Trzeci mężczyzna z krzykiem zarzucił sobie długi płaszcz na głowę. Jakoś udało mu się zdusić płomienie. Kiedy Carl ciężko podnosił się na nogi, widział go po raz ostatni; biegł za swoimi kolegami, potem zniknął, został po nim tylko smród spalonych włosów.
Drewniane ściany paliły się szybko, strzelając jak nasycone olejem polana. - Jesse, wstań. - Ale Jesse nie mógł ani wstać, ani go usłyszeć; stracił przytomność. Nogawka jego spodni przesiąknięta była krwią.
Carl wyciągnął go na dwór, położył w bezpiecznej odległości od ognia. Jakiś biały mężczyzna z sąsiedniego domu wybiegł przez furtkę w płocie; Carl zawołał:
-	Na miłość boską, wezwij pan straż.
-	Już wysłałem mojego chłopaka, Tollivera. Co się stało panu Shi-nerowi?
-	Jakiś facet wbił mu harpun w nogę.
-	O, Boże. Okropnie to wygląda.
Schludne podwórko i wypielęgnowane grządki kwiatowe zachwiały się pod nogami Carla. Zatoczył się pod płot, przełknął zbierającą się w ustach kwaśną ślinę. Trzymał się płotu, aż przestało mu się kręcić w głowie.
Zebrało się z tuzin przerażonych sąsiadów. Kilku zalewało ogień wiadrami wody, ale bezskutecznie. Doszedł do nich zgiełkliwy odgłos dzwonu strażackiego. Jakaś kobieta powiedziała:
-	Miłosierny Boże, niech się pospieszą, zanim spalą się wszystkie
domy.
Carl podszedł chwiejnie do leżącego przyjaciela.
-	Niech mi go ktoś pomoże podnieść. Jemu potrzebny jest szpital.
Sąsiad pobiegł zaprzęgać konia do powoziku. Carl oderwał kawałek nogawki i założył Jcssemu zaimprowizowaną opaskę uciskową. Zawiązał ją nad poszarpaną skórą i mięśniami na nodze. Dzięki Bogu Jesse był nieprzytomny.
Odjechali kilka sekund wcześniej, nim z alejki przy drugiej przecznicy wypadły konie straży pożarnej. Brygada strażaków rozwinęła węże, żeby zalać wodą żarzące się ruiny szopy. W powietrzu unosiło się już tylko kilka iskier.
W dziesięć minut później Carl i biały sąsiad wnosili Jessego przez drzwi do pogotowia przy Samaritan Hospital na Jefferson Avenue. Zbadał go lekarz.
-	Natychmiast zabieramy go na operacyjną. Pozszywamy go. Mięś
nie są uszkodzone, nie wiem w jakim stopniu.
Asystenci zakryli Jessego prześcieradłem i odwieźli go na wózku.

W szpitalu było ciemno, cicho, wszędzie pachniały chemikalia i środki dezynfekujące. Carl opadł na ławkę, obrzydliwie brudny od potu i sadzy. Wciąż jeszcze dygotał. Sąsiad zapytał:
-	Dlaczego ci ludzie go zaatakowali? Pan Shiner to taki łagodny człowiek.
-	To była pomyłka. To na mnie polowali.
-	Czy wie pan, skąd się wzięli?
-	Wiem. Dokładnie wiem, skąd się wzięli.
Agencja reklamowa Sykes&Looby zajmowała dwa piętra w budynku Pcnobscot na Fort Street West. Wyciszony hol recepcyjny, udekorowany na złoto i cicmnozielono, oświetlony przyćmionymi lampami o maleńkich abażurkach odznaczał się wystudiowaną oryginalnością. Joe Crown zabierał kilka razy młodego Carla do chicagowskiej agencji, która zajmowała się przygotowywaniem i rozmieszczaniem reklam browaru, ale agenci reklamowi Crowna mówili otwarcie, pracowali w gabinetach, które - podobnie jak oni sami - były bezpretensjonalne. Tu, wręcz przeciwnie, panowała zgniła atmosfera pozorów. Z marmurowych postumentów spoglądały popiersia Szekspira i Tenny-sona, jak gdyby chciały podsunąć myśl, że trwająca w tych pokojach praca w reklamie ma coś wspólnego z kreatywnością geniuszu.
-	Gdzie mogę znaleźć Sykesa?
Na głos Carla maszynistka cofnęła się niespokojnie od biurka.
-	Ma swoje biuro na górze. - Pokazała na ozdobne, kręte schody
w rogu. - Ale nigdy nikogo nie przyjmuje bez...
Carl był już w pół drogi na piętro.
Odpychał ludzi nic widząc ich twarzy ani tego jak są ubrani, ani jak reagowali na widok człowieka w kombinezonie robotnika, który wielkimi krokami szedł po korytarzu wpatrując się w mosiężne tabliczki z nazwiskami na drzwiach. Znalazł tabliczkę z napisem: F. WAYNE SYKES, Jr. Przekręcił ozdobną klamkę w drzwiach.
-	... i żeby mi ta chłodnica, to całe auto było większe. Mówiłem już
wczoraj... większe. Głupi pan jest, czy co? Takiego śmiecia nie zabiorę
do Clymera.
Carl otworzył sobie drzwi uderzeniem pięści. Wayne Sykes, ubrany w elegancki brązowy garnitur z kamizelką, siedział za olbrzymim biurkiem zasypanym projektami. Z boku stał jakiś mężczyzna o szarej twa-

i zy z plamami od kredy na koszuli; jego dłonie nerwowo notowały coś w bloku.
-	Panno Rumford, chyba wyraźnie mówiłem, że ma pani pukać,
zanim... - Sykes spojrzał uważniej. - Rany boskie. A co ty robisz w mo
im biurze?
Carl obejrzał sobie bardzo bogate meble, oprawione w ramki fotografie fabryki Clymera, automobili Clymera, samego pana Clymera, oraz jakiegoś starszego pana podobnego do Sykesa. Wszędzie widać było krzykliwe plakietki, zaświadczenia o nagrodach, dyplom z Har-vardu.
-	Sądziłem, że chciałbyś wiedzieć, że twoje zbiry nie zrobiły tego,
co im kazałeś.
-	Pijany jesteś czy co? Oszalałeś? Nie mam pojęcia, o czym mówisz. Carl zwrócił się do urzędnika stojącego obok:
-	Lepiej się pan stąd ulotnij. - Podwładny wybiegł.

-	To ty lepiej stąd wyjdź - powiedział Sykes. - Każę cię zamknąć na dziesięć lat.
-	Nie sądzę. Jeden z ludzi, których posłałeś, ma na imię Elroy. Jeżeli policja zbierze wszystkich Elroyów w mieście i trochę ich przydusi, założę się, że któryś zaprowadzi ich prosto do ciebie. A jeżeli przekupiłeś policję, to przez mojego ojca w Chicago wezmę adwokata. Takiego prawnika jak Darrow, który uwielbia pozbywać się podobnych tobie szumowin.
Był to bluf wołający o pomstę do nieba. Podał policji imię Elroya i opisał wszystkich trzech mężczyzn. Detektywi zapisywali informacje tak, jakby mieli zamiar o nich zapomnieć w dziesięć minut potem. Ale o tym Sykes nie wiedział.
Spojrzenie Sykesa powędrowało w kierunku guziczków z kości słoniowej na pudełku stojącym obok telefonu w pionowej skrzynce. Carl ściągnął pudełko z biurka, zerwał przewód, rzucił na podłogę. Potem wyrwał telefon i cisnął nim o ścianę. Szkło na portretowym zdjęciu Lo-renzo Clymera roztrzaskało się i spadło. Sykes krzyknął: - Niech ktoś zadzwoni po policję! Panno Rumford... - Carl sięgnął za biurko i podciągnął go za krawat do góry.
-	A więc lubisz ostrą grę?
Pierwszym ciosem złamał Sykesowi nos. Po drugim z obu nozdrzy trysnęła krew. Sykes padł na projekty, krwawiąc szkice automobili Clymera. Carl obiegł biurko dookoła i wyrzucił go z fotela.
-	Och, proszę cię, proszę - powtarzał Sykes na kolanach, ochra
niając rękami swoją pokrwawioną twarz.

-	Zamknij się, zamknij się do diabła - krzyknął Carl i uderzył Sy-kesa wierzchem dłoni; kostki jego ręki zrobiły się obślizgłe od krwi. -Te twoje zbiry zraniły mojego przyjaciela tak, że może już nigdy nie będzie chodził.
-	Przepraszam, przepraszam. - Łzy Sykesa spływały na krew i śluz, które wyciekały mu z nosa. Spodnie w kroku miał ciemne; posikał się. -Kocham Tess, musiałem coś zrobić.
Carl podciągnął go w górę i dwa razy przyłożył mu w brzuch, a potem cisnął nim o ścianę. Zdjęcie fabryki Clymera spadło Sykesowi na głowę i posypało mu włosy rozbitym szkłem. Miał ochotę mu jeszcze przylać, ale pomimo szarpiącej nim wściekłości widział, iż Sykes nie jest w stanie z nim walczyć. Jeżeli go raz jeszcze uderzy, to nie będzie już kara, tylko okrucieństwo.
Usłyszał na korytarzu jakieś hałasy. - Tutaj, tutaj! On morduje Sykesa! - Trzech policjantów z pałkami wpadło do pokoju i powaliło Carla na podłogę.
Tę noc spędził w areszcie. Wszystko go bolało od bicia. Cokolwiek zjadł, natychmiast wymiotował, nie mógł spać. Był pewien, że za to, co zrobił pójdzie do więzienia.
Ku jego zdumieniu wczesnym rankiem zwolniono go. Wayne Sykes nie wniósł żadnego oskarżenia. Czy mogło być bardziej wymowne przyznanie się do winy? Carlowi jednak ta oczywista odpowiedź nie przyniosła żadnej satysfakcji.
Odwiedził Jessego na oddziale dla ubogich. Jego przyjaciel nie spał, ale był senny i tylko udawał wesołość. Kiedy Carl wychodził, pracujący tam lekarz poinformował go, że noga Jessego jest w poważnym stopniu uszkodzona. Przez jakiś czas będzie chodził o kulach. A być może już zawsze.
-	On pracuje w odlewni. Nie da się pracować w odlewni na kulach.
-	Jestem pewien, że ma pan rację. Będzie się musiał zająć czymś innym.
Carl znalazł najbliższą knajpę i wlał w siebie dwie whisky. Jego świat szybko się rozpadał.
W południe podstemplował kartę zegarową na Piquette Avenue.

Zajmujący się zegarem urzędnik wyjrzał ze swojej budki, zagapit się na siniaki Carla.
-	Szef cię wszędzie szukał.	
-	Chodzi panu o Gogarty'ego?
-	Wielki szef. Henry. Lepiej leć na piętro.
W głównym holu i na schodach miał wrażenie, że wszyscy się na niego gapią. Kiedy wszedł na salę projektową, ludzie przestali pracować i rozmawiać. Podszedł do otwartych drzwi Forda. Ford podniósł oczy znad światłokopii.
-	Najwyższy czas, żebyś się pokazał, Carl. Wejdź tutaj. Możesz
usiąść.
Zwinął światłokopię, założył na nią recepturkę. Na jego szczęce widać było ślad, zaciął się przy goleniu. Krawat miał we wzorek z malutkich, niebieskich kwiatuszków. Był mniej więcej równie serdeczny i przyjazny jak sztaba żelaza.
-	Wczoraj wieczorem zadzwonił do mnie do domu Lorenzo Cly-mer. Powiedział mi coś, co mnie do głębi oburzyło. Powiedział, że pobiłeś jego przyjaciela. - W papierach na biurku Ford znalazł swoją notatkę. - Sykesa. Młodego człowieka z reklamy. Czy to prawda?
-	Tak, proszę pana.
-1 wzięli cię do więzienia, i spędziłeś tam noc?
-	Tak, proszę pana. Nie oskarżono mnie o nic. Ford czekał przez chwilę.
-	Czy to wszystko? Nie masz nic więcej do powiedzenia?
-	Sykes zasłużył na to. To sprawa osobista. Ford potrząsnął głową.

-	Zwykle nie zadaję sobie trudu, żeby zatrudnić kogoś na twoim poziomie. Zrobiłem wyjątek, ponieważ wydawało mi się, że widzę coś bardzo dobrego w twoim nastawieniu i sposobie bycia. Nabrałeś mnie. Zawiodłeś mnie. Zawiodłeś całą kompanię. Pogwałciłeś zasady, które przedstawiłem ci u siebie w domu. Przedstawiłem ci je, nieprawdaż?
-	Tak, proszę pana, szczególnie podkreślił pan, że ma nie być żadnych publicznych awantur, które mogłyby być kłopotliwe dla Ford Motor Company.
-	Tak, przedstawiłem je. Ty złamałeś te zasady w sposób wołający o pomstę do nieba. - Ford popatrzył na niego surowo. - Zwalniam cię. Bez odprawy, tylko z pensją za ten tydzień. Dam ci pół godziny, żebyś opróżnił swoją szafkę i opuścił fabrykę. To wszystko.
-	Czy pozwoli mi pan powiedzieć, że przepraszam za...?
-	Nie, nie pozwolę. - Piorunował go wzrokiem jak rozwścieczony
-	
kaznodzieja. - Postępuj tak dalej, Carl, a nic z ciebie nie będzie. Wierzę, że każdemu człowiekowi należy się jeszcze jedna szansa. Kiedy ktoś ci ją da, mam nadzieję, że jej z głupoty nie zmarnujesz. Zadzwonił telefon.
-	Jeszcze jedno. Clymer powiedział, że jeżeli twoja noga postanie
w jego posiadłości, tutaj albo w Grosse Pointe, każe cię zamknąć na
pięć lat.
I znowu Carl usiłował coś powiedzieć. Telefon zadzwonił po raz drugi. Ford odprawił go gniewnym gestem, podniósł słuchawkę i powiedział:
-	Tu Henry. Słucham.
32. Rozstanie
Na rogu Third Street, przy rzece, w pobliżu dworca Michigan Central, stał hotel Wayne. Miał marmurowe posadzki i fontanny, trzy bary, pięć restauracji i salon fryzjerski na dziesięć miejsc, więc mógł iść w zawody z Ponchartrainem, który z nich ma honor być „najwspanialszym w Detroit". Carl kiedyś przespacerował się po tym hotelu ścigany podejrzliwym spojrzeniem recepcjonisty, ale nie stać by go było nawet na zjedzenie tu śniadania. W niedzielny poranek o wpół do jedenastej, ubrany w stary, brązowy, sztruksowy płaszcz, z szalikiem od Tess owiniętym wokół szyi czekał przy zamkniętej budce kasowej przed pawilonem wrotkowym należącym do hotelu. Jakiś senny Murzyn otwierał jedną okiennicę po drugiej. Na zalanej słońcem rzece zagwizdała barka węglowa.
Tess pojawiła się bez tchu za piętnaście jedenasta. Niosła w ręce niewielki koszyczek. Wyglądała na wypoczętą, odświeżoną. Poszli razem na przystań promową, gdzie ustawiali się w kolejce amatorzy wycieczki na pokładzie „Plcasure", lśniącego bielą stateczku należącego do detroickiej kompanii Belle Isle & Windsor Ferry.
-	Ojciec powiedział mi, co zrobiłeś Wayne'owi.
Carl szukał właśnie w kieszeni siedemdziesięciu centów; podniósł oczy, żeby zobaczyć, czy Tess go potępia, ale niczego takiego nie zauważył.
-	Dość porządnie go uszkodziłem. Ludzie, których posłał, przez
pomyłkę rozszarpali nogę mojego mechanika. Poznałaś Jessego. Może

już nigdy nie będzie mógł chodzić bez kul. A w odlewni dla ludzi o kulach roboty nie ma.
-	O mój Boże, to straszne.
-	Masz cholerną rację. Jesse dość sobie dobrze ułożył życie, pracując w odlewni. Wszystko to moja wina.
Zapłacił za dwa bilety powrotne. Wsiedli na pokład „Pleasure", kiedy zadzwonił mosiężny dzwon na znak, że zaraz odbiją od brzegu.
-	Czy Wayne przyznał się, że to on wysłał tych ludzi?
-	Tak, ale nikomu tego nie udowodnię. Co za koszmarna sprawa.
Tess opadła na zewnętrzną ławkę przy prawej burcie.
-	Tak, to prawda. A przecież równocześnie to są najsłodsze miesiące w moim życiu. Dlaczego wszystko jest zawsze takie pomieszane, to co dobre, z tym co złe?
-	Może jakiś mądrala, taki jak Emerson, by wiedział. Ja na pewno nie.
Rzeka Detroit przez jakieś trzydzieści mil płynęła między jeziorami. Za miastem na przeciw Amherstburga leżała Bois Blanc; stanowiła jeden z najbardziej popularnych w tej okolicy celów wypraw kochanków, uczniów szkółek niedzielnych i wszelkiego typu wycieczkowiczów. Nie było jeszcze na tyle ciepło, żeby otwarto dom kąpielowy na wyspie, kamienny pawilon taneczny też był zamknięty, ale wczesnym popołudniem w kawiarenkach było rojno, a cieniste ścieżki i boiska zatłoczone. Carl i Tess usiedli do pikniku przy drewnianym stole. Tess wzięła ze sobą dzbanek zimnej herbaty, ale zanim ją wypili, zrobiła się letnia, mimo to smakowała. Na Bois Blanc alkohol był zakazany.
Carl strzepnął okruchy z kraciastego obrusa; Tess upiekła bochenek owsianego chleba, jedli więc grube kanapki z pasztetówką, wzmocnione szwajcarskim serem i ostrą niemiecką musztardą. Carl nie zapuszczał się zwykle aż na tak głębokie wody i czuł się niezręcznie, nie wiedząc, jak poruszyć temat, którym się gryzł.
Siedzieli naprzeciw siebie, Carl trzymał ją za rękę. Słońce i cienie świeżych listków igrały po jej twarzy.
-	Czy nie żałujesz tego, co my... co stało się tam na wsi?
-	Ani przez chwilę. A ty?
-	Nie. A właściwie tak, jeżeli cię wykorzystałem.
-	Nie wykorzystałeś. - Carl nie odrywał spojrzenia od stołu i Tess uścisnęła go za rękę. - Nie wykorzystałeś.
-	
Carl popatrzył na nią. Jeżeli się chciało coś przeskoczyć, nie było innej metody, jak wykonać skok.
-	Czy wyjdziesz za mnie, Tess?
-Nie.
Oszołomiony, bardziej niż tylko trochę zraniony Carl odchylił się w tył.
-	Dlaczego nie? Moglibyśmy wyjechać z Detroit, osiedlić się gdzie indziej.
-	Czy przemawia przez ciebie poczucie winy?
-	Do diabła, przemawiam ja. Powtarzałem ci to tyle razy. Kocham cię.
-	A ja kocham ciebie. I to właśnie dlatego nie powiem tak. Jak często powtarzałeś mi, że nie leży ci praca w fabryce ani karty zegarowe? Nie masz tego w sobie. Ale trochę wiem, jaki jesteś. Jesteś dzielny, życzliwy, bardzo podniecający, bo masz w sobie tę dziką, nieokiełznaną żyłkę. Co tkwi jeszcze głębiej, tego nie jestem pewna. Może ty sam nie wiesz. - W jej oczach nagle zapłonęło słońce. - Ale nie znajdziesz na to odpowiedzi, jeżeli zostaniesz tutaj tylko z powodu źle rozumianego poczucia obowiązku. Uwalniam cię, Carl. Chcę, żebyś odjechał. Goń Barneya Oldfielda. Wiem, że tego właśnie pragniesz.
-	Tess, proszę cię, pozwól mi...
Tess wstała i wygładziła spódnicę.
-	Temat zamknięty. Przejdziemy się? Jest takie śliczne popołu
dnie.
Podczas tego popołudnia wspomniał o małżeństwie jeszcze dwa razy, ale Tess nie zgadzała się na ten temat rozmawiać. Kiedy poruszali inne tematy, była radosna, mówiła szybko, policzki miała zarumienione. O piątej powiedziała, że powinni wracać do domu.
Zostawił ją na głównym placu Detroit, przy pomniku założyciela miasta, Antoine'a de la Mothe Cadillaca, rycerza Św. Ludwika. Za pustym, granitowym fotelem poprawiła mu czerwony szal, wygładzając jego końce na klapach marynarki.
-	Mój świetny rycerz rusza na Saracenów i smoki.
-	Jedyny smok, jakiego znam, to ten zielony, którym jeździł Old-field. Nie mogę wyjechać, chyba że ustalimy...
-	Carl, już ustaliliśmy. Niech cię Bóg prowadzi. Proszę, nie dzwoń ani nie próbuj się ze mną zobaczyć. Już mi serce pęka.
-	
Zarzuciła mu ręce na szyję, przyprawiając o wstrząs automobili-stów i dorożkarzy, którzy mijali ich w wiosennym półmroku. Kiedy się pocałowali, poczuł jej łzy. Chwyciła koszyk i biegnąc do tramwaju próbowała się uśmiechać.
Carl wycofał dziewięć dolarów, całe swoje oszczędności, z Dime Bank na Griswold Street. Rozliczył się z panią Gibbs, która powiedziała, że był dobrym lokatorem, nie sprawiał kłopotów i chętnie go zawsze u siebie zobaczy. Owinął czerwony szalik wokół szyi i ruszył z walizką w ręce do domu Jessego. Zastał swojego przyjaciela na podwórku, próbującego jedną ręką uprawiać grządkę kwiatową.
Jesse upuścił motykę i oparł się na kuli. Jego prawa noga sprawiała wrażenie grubszej niż lewa; wciąż jeszcze była obandażowana.
-	Przyszedłem się pożegnać, Jess.
-	Żegnaj, Carl. Będzie mi ciebie brakowało, byłeś wiernym przyjacielem. Kiedy na mnie patrzyłeś, widziałeś kogoś więcej niż tylko kolorowego faceta, poza może pierwszym razem. Czy masz zamiar poszukać Oldfielda, tak jak mówiłeś?
Carl kiwnął głową. Pokazał na spopielałe, czarne pozostałości po szopie.
-	Odbudujesz to?
-	No pewnie. Mogę pracować na siedząco. Najpierw posortuję metal, a potem wykorzystam popiół. Z popiołu po drewnie jest dobry, tani nawóz.
-	A co zrobisz ze stałą pracą?
-	Och, z tym nie będę miał żadnych kłopotów. Zawsze się znajdzie jakaś robota dla czarnucha, jak długo biali nic lubią sobie brudzić rączek. Może pójdę do szkoły fryzjerskiej. Mógłbym sobie kupić stołek, taki wysoki, żebym nie musiał stać. Mam dobre, pewne ręce.
Carl poczuł się zbulwersowany na myśl, że taki silny, wolny duch jak Jess będzie się musiał zniżyć do strzyżenia włosów w jakimś zakładzie fryzjerskim dla kolorowych.
-	Hoot Edmunds na pewno zatrudni cię na etacie mechanika.
-	Przypuszczam, że może i dałby mi robotę. Ale nie zdołam prowadzić. Nie poradzę sobie z naciskaniem pedałów.
-	Tak mi cholernie przykro z tego powodu, Jess. To ja jestem tego przyczyną.
-	Do diabła, nie - powiedział Jesse machając ręką. - Prędzej czy
-	
później, tak by się to skończyło, bo twardo stoję po stronie praw dla pracujących ludzi. Niepokój panuje w tym mieście. Widziałeś się z Tess?
- Pożegnaliśmy się w niedzielę. Dała mi ten szalik.
-I tyle?
-I tyle. - Objął Jessego.
Tak trzeba, pożegnać się nie zwlekając, zrobić szybkie i czyste cięcie, chociaż było w nim coś, co pragnęło się tu zatrzymać. Jeszcze tego wieczoru na Michigan Central wskoczył do towarowego i ruszył na południe.
33. Pocztówka z Indianapolis
Lato już gasło, spowijając Grosse Pointę mgiełką rozleniwienia. A przecież sierpień, nawet najgorętszy, nawet najbardziej duszny, zawsze przynosił ze sobą poczucie zbliżającej się zmiany. Nikt nie odczuwał tego silniej od Tess. Kiedy z pierwszą burzą przypłynęła fala zimnego powietrza znad północnych lasów, kiedy pierwsze liście zaczęły brązowieć i zwijać się po brzegach, kiedy jej ojciec z coraz większą niecierpliwością czekał, żeby przeprowadzili się znowu do miasta, widziała, jak zamyka się pewien rozdział jej życia.
Pod koniec sierpnia, w pewne sobotnie popołudnie nie mając żadnych planów na wieczór siedziała na leżaku pod parasolem plażowym na trawniku w pobliżu falochronu. Obok leżała mandolina. Tess zaczęła brać lekcje, ale nie mogła się jakoś w to wciągnąć.
Pisała list do Carla, mimo że nie wiedziała, czy kiedykolwiek przyjdzie od niego jakaś wiadomość z adresem. Przekonana była, że nawet jeżeli napisze do niej raz czy dwa, z pewnością go już nigdy nie zobaczy. Jak na ironię cieszyła się w tym czasie świetnym zdrowiem. Zniknęły jej bóle głowy, przeszły kurcze, cerę miała rumianą. Nawet ojciec zwrócił na to uwagę.
Pod względem emocjonalnym jednak daleka była od równowagi. Często płakała całymi godzinami. Bolesne przeżycie związane ze zwróceniem Carlowi swobody mogło zblaknąć, ale nigdy się nie ulotni. Wiedziała, że nie udałoby jej się zatrzymać go ani szantażem, ani miłością. A gdyby to zrobiła, skazałaby siebie na przyglądanie się latami, jak na jej oczach usycha dusza Carla, próbującego prowadzić życie typowego męża.

W pewnym sensie czuła się dumna i szlachetna, że stać ją było na taki gest. Czasami jednak drwiła z tego i pytała samą siebie czy ta wspaniałomyślność wystarczająco będzie ją grzała w długie, grudniowe wieczory. Kiedy nadmiernie już irytował ją własny brak konsekwencji, mobilizowała się mówiąc sobie: żadna ze mnie święta i on też święty nie był. A nawet daleki był od świętości. Był po prostu tym mężczyzną, którego zachowa na zawsze najserdeczniej w sercu.
Żałowała, że nie rozumie go lepiej. Marzyła, żeby jakaś wszechwiedząca wyrocznia wytłumaczyła jej jego postępowanie. Żeby na przykład powiedziała jej czy fakt, że był ostatnim dzieckiem dominujących rodziców, w jakiś sposób przyczynił się do ukształtowania tak krnąbrnej natury.
Przerwała list, odwróciła kartkę w bloku; pod spodem była pusta strona. Rysowała na niej ołówkiem z zadumanym, niemalże kapryśnym uśmiechem na twarzy. Tego popołudnia miała na sobie starą sukienkę, białą, z bufkami, eleganckie, nowe, popielate pończochy i białe, letnie buty. Była jak śliczny obrazek, jak któraś z dziewczynek Gibsona na wycieczce.
Gorący wiatr rozmierzwił pasemka jej włosów. Zamyślona patrzyła na to, co naszkicowała. Trzy inicjały, fantazyjne litery:
cTc
Pobrzękiwanie lodu w dzbanku przerwało jej rozmarzenie. Gisel-le, z kuchni.
-	Tak sobie pomyślałam, że może chciałaby pani więcej lemoniady. - Giselle postawiła zroszony dzbanek na białym żelaznym stoliku obok szklanki i serwetki Tess. Miała szesnaście lat i prawdopodobnie uważała, że Tess jest obrzydliwie stara. Zresztą w zasadzie chyba zaczynała taką być.
-	Dziękuję ci, że pomyślałaś o tym, Giselle.
-	Ta kartka przyszła z popołudniową pocztą.
Podała Tess krzykliwą pocztówkę z drewnianym Indianinem przed sklepem z cygarami i słowami PAMIĄTKA Z INDIANAPOLIS. Tess odwróciła pocztówkę, dech jej zaparło. Cała wiadomość mieściła się w jednym zdaniu, pismo było najwyraźniej zmienione, podpisu nie było. „Mam robotę u Barneya O.!".
Niemalże się rozpłakała. Wdzięczna była za tę wiadomość, która choć mówiła tak niewiele, ale uśmierzyła tyle jej lęków. Łatwiej teraz będzie zrealizować decyzję, którą podjęła już wcześniej.

-	Co to pani rysuje, madame, jeżeli wolno zapytać? - Giselle miała w sobie uprzejmość Starego Świata. Na nazwisko miała DePere; była tylko o kilka pokoleń młodsza od francuskich farmerów, którzy sadzili te wszystkie wspaniałe drzewa owocowe, będące ozdobą okolicy.
-	To tylko monogram na powłoczki i inne rzeczy.
-	Taki ładny. Taki zgrabny i dobrze wyważony. - Giselle lekko zaczerwieniła się, może spowodował to upał, a może jej własna zuchwałość; zapytała: - To pani?
Tess podniosła wzrok, z jej ciemnoniebieskich oczu niczego się nie dawało wyczytać.
-	No cóż, mógłby być mój, gdybym znalazła właściwego mężczyznę.
Zmieszana Giselle, chcąc wyplątać się z tej sytuacji, popatrzyła na
jezioro. Pojawił się na nim długi, elegancki jacht.
-	Proszę spojrzeć, madame, to chyba pani ojciec.
-	Wcześniej dzisiaj wraca. Będzie chciał kolację na wpół do ósmej.
-	Powiem kucharce. - Giselle lekkim krokiem odeszła po spalonej
słońcem trawie.
Tess przeciągnęła się, zastanowiła jeszcze raz nad tym, co planowała mu powiedzieć. Utwierdziła się w swoim przekonaniu po raz ostatni rzucając okiem na monogram, potem wyrwała kartkę i zmięła ją w kulkę. Gdyby równie łatwo dało się pozbyć bólu z serca.
Kapitan elegancko wprowadził „Hiawathę" do portu; pomagał mu miejscowy chłopiec, który stanowił załogę jachtu. Lorenzo Clymer wyszedł na pomost. Jego biały, płócienny garnitur i biały kapelusz odcinały się ostro od głębokiego błękitu jeziora. Tess podniosła się, wygładziła spódnicę, z przyjemnym dreszczykiem przesunęła dłońmi po talii. Ależ on ma złą minę. Niedługo się to zmieni.
-	Ojcze - powiedziała wchodząc na pomost, kiedy jej ojciec zbliżał się ciężkim krokiem.
-	O co chodzi?
-	Chcę z tobą porozmawiać. Rozmyśliłam się, jeśli chodzi o Way-ne'a. Jeżeli wyrazisz zgodę, wyjdę za niego za mąż.
-	
CZĘŚĆ TRZECIA
FILMY
Kinematografy po pięć centów to szkoły zbrodni, w których podaje się przykłady morderstw i napadów. Ukazywane przez nie w bezwartościowych opowiastkach życie wyrzutków skłania do niegodziwości. Produkują kryminalistów, którzy wyroją się na ulice miasta. Nie da się znaleźć ani jednego aspektu ich działalności, który pracowałby na rzecz dobra. Rzeczą właściwą ze strony władz miasta byłoby z miejsca ukrócić te praktyki.
- CHICAGO TRIBUNE, 1907
Chodziłem za Griffithem krok w krok. Stawałem w szeregu, równałem krok, zadawałem pytania. - Chcę nakręcać pełnowymiarowe opowieści - mawiał. -I nie widzę krzty sensu w tym, żeby zawsze aż tyle pokazywać. Mamy na przykład scenę w pokoju A. Kończymy ją i aktorzy przechodzą do pokoju B. Dlaczego musimy fotografować ludzi, którzy przechodzą z pokoju A do pokoju B? Wystarczy zrobić sklejkę montażową i przeskoczyć do B.
- MACK SENNET, „King of Comedy"

34. Ilsa przybywa na ratunek
Od 1902 roku koleje Pennsylvania i New York Central rywalizowały o przewóz pasażerów - naturalnie za dodatkową opłatą - luksusowymi pociągami pomiędzy Chicago i Nowym Jorkiem; Broadway Limited zajeżdżał na Pennsy, a Twentieth Century Limited na Central. Trasa Broadwayu była o pięćdziesiąt mil krótsza, ale Central twierdził, że jego trasa jest korzystniejsza i reklamował to na tablicy przy wejściu na stację.
TRASA NA POZIOMIE WÓD -BĘDZIESZ MÓGŁ SPAĆ-
Kiedy Limited zajechał do wielkiego budynku stacji Grand Central, bagażowy podniósł płytę zasłaniającą stopnie na peron i Ilsa wysiadła; wyglądała po królewsku w swoim eleganckim kostiumie i czarnym kapelusiku ze słomki z szerokim rondem i płaską główką.
-	Bagaże będą na panią czekały na zewnątrz, proszę pani - powiedział bagażowy.
-	Dziękuję. - Dała mu hojny napiwek, siedemdziesiąt pięć centów.
Powiedziała Joe, że chce wybrać się po zakupy do wielkich sklepów w słynnym nowojorskim Ladies' Mile - do Wanamaker's przy Eight Street, do Siegel-Coopera na Eightecnth, Jamesa McCreery'ego na Twenty-Third, R.H. Macy'ego w jego nowym lokalu na Herald Squ-are. Ale mąż zareagował ostro:
-	Wcale ci nie chodzi o zakupy. To przez Fritzi chcesz tam jechać.
-	Czy to takie straszne, Joe? Czy mam się czuć winna, że spotkam
-	
się z moją jedyną córką? Jak się orientuję, nie jest to sprzeczne z prawem. To ty poróżniłeś się z Fritzi. 1 ty do tego doprowadziłeś. Chyba najwyższy czas zostawić to za sobą.
Joe zareagował tak samo, jak reagował na podobne jej prośby w przeszłości - twardym spojrzeniem i milczeniem.
Ale przynajmniej nie zabroni! jej jechać ani nie załatwił sprawy tak, żeby zabrakło jej na podróż funduszy. Zgodnie z obowiązującym prawem nawet najbogatsze kobiety były niemal całkowicie zależne od swoich mężów. Joe dawał lisie miesięczne kieszonkowe, które trzymała na osobnym koncie bankowym. Nigdy nie pytał, na co je wydaje.
Fritzi machając ręką wypadła z kłębów pary. Jak dobrze było znowu zobaczyć jej piękne, brązowe oczy. Oczywiście blond włosy córki nadal przypominały kłębowisko jeżyn. Do tego, jak z troską zauważyła Ilsa, Fritzi była mizerna i rozpaczliwie chuda.
-	Fritzi. Liebchen. - Rzuciły się sobie w ramiona.
-	Tak za tobą tęskniłam, mamo. Gdzie pójdziemy najpierw?
-	Do mojego hotelu, poproszę. Kiedy odbiorę bagaże, chcę usłyszeć wszystko o tej twojej sztuce, o Makbecie. Przyjaciółka pokazała mi twoje nazwisko w nowojorskiej gazecie. Niegrzeczna z ciebie dziewczynka, że trzymałaś coś takiego w tajemnicy.
-	Chciałam, żeby przedstawienie odniosło sukces, miałam zamiar wtedy do was napisać. Ale nie było dobre, było okropne. Spadło z afisza po tygodniu.
-	I nie widziałam, jak moja córka występuje na Broadwayu. A teraz co robisz?
-	Nie mam się czym chwalić. Jestem, jak to mówią, między jednym angażem a drugim. - Skonsternowana Ilsa słuchała, jak córka wylicza, gdzie pracowała wiosną i latem: była kelnerką w nędznej restauracyjce w śródmieściu, która w tajemniczy sposób spłonęła w samym środku nocy, czym właściciel wcale nie wydawał się zmartwiony; przez cztery tygodnie demonstrowała u Woolwortha, jak działa obieraczka do kartofli; teraz, po dwóch tygodniach, straciła pracę maszynistki w agencji ubezpieczeniowej.
-	Wyrzucili mnie, bo zbyt wolno pisałam - powiedziała Fritzi wzruszając ramionami i wzdychając.
Bagażowy załadował kufer i walizkę Ilsa na ręczny wózek i wywiózł je na chodnik przy zgiełkliwej Forty-second Street. Wrześniowy dzień był pełen blasku słońca a powietrze rześkie. Podczas krótkiej jazdy taksówką do hotelu Astor, Fritzi zapytała:
-A jak ojciec?

-	Nieustannie się gniewa: na mnie, na swoich pracowników, na lu
dzi od prohibicji, ale najbardziej na siebie samego, jak sądzę. Ten atak
serca zaszkodził mu bardziej, niż mi się w pierwszej chwili wydawało.
Nic tylko choroba, ale sam fakt, że zachorował. Ten niezaprzeczalny
dowód słabości doprowadza go do wściekłości. Jego lekarz powiedział
mi na osobności, że jest to często spotykana reakcja.
Fritzi ze smutkiem potrząsnęła głową. -A Carl?
-	Carl pisuje równie często, jak często w sierpniu pada śnieg. Może i lepiej. Gdybym dokładnie wiedziała, co robi, nie mogłabym spać.
-	A co z Joeyem?
-	Cóż mogę powiedzieć? Joey to Joey. Bez zmian.
-	Widziałam się z Paulem. Dał mi egzemplarz swojej książki. Czytałaś ją?
-	Ja, wunderbar. Kto by pomyślał, że mały Pauli będzie też pisarzem?
"W Astorze, któryś z zastępców kierownika zaprowadził je na górę do apartamentu z jedną sypialnią. Fritzi proponowała, że matka może przenocować u niej, mogą spać razem, ale Ilsa uprzejmie odmówiła. Crownowie, kiedy już wybierali się w podróż, zawsze zatrzymywali się w hotelach deluxe. Joe mówił, że zapracowali sobie na to.
Z pomocą Fritzi Ilsa rozpakowała się. Powiesiły suknie i ułożyły kapelusze i buty w szafie.
-	Czy jesteś zmęczona, mamo? Czy chcesz odpocząć?
-	Nic. Chciałabym rzucić okiem na twoje mieszkanie. W zeszłym roku nic chciałaś mi go pokazać.
-	Nie miałyśmy chwili czasu. Tak naprawdę, to mam jeden pokój. Ale bardzo sympatyczny - dodała Fritzi z takim pośpiechem, że nasuwało się wręcz przeciwne znaczenie tego słowa. - Pojedziemy kolejką, która chodzi po estakadach. Jest tańsza niż tramwaje czy metro, wszyscy tym jeżdżą.
Poszły na wschód, potrącane przez poranne tłumy. Ludzie robili wrażenie opryskliwych i zabieganych. Zanim doszły do zadaszonych schodów z kutego żelaza, Ilsa się zasapała. Chociaż Fritzi protestowała, matka zapłaciła za bilety. Jakiś człowiek z metalową puszką w ręce odebrał je od nich; przeszły przez poczekalnię dla pań na otwarty peron, zatłoczony źle ubranymi nowojorczykami, którzy przy każdej okazji nieuprzejmie przechodzili lisie tuż przed nosem. Była wstrząśnięta, kiedy jakiś mężczyzna zaczął walić pięścią w automat z papierosami, jakby to był żywy wróg.

-	Gdzie dokładnie zawiezie nas ten pociąg?
-	Do centrum. To jest linia na Second Avenue, ale jedzie wzdłuż First Avenue pod Twenty-third. O, jest nasz pociąg.
Ilsa i Fritzi wtłoczyły się do bordowego wagonu, na którym wzdłuż linii dachu złotymi literami wypisana była nazwa kompanii MANHATTAN. Jakiś mężczyzna wszedł lisie na nogę, tak się spieszył, żeby przed nią zająć miejsce siedzące. Miała ochotę zdzielić go torebką.
Chociaż okna były otwarte, w wagonie gęsto było od zapachów: cebula, kiełbasa, czosnek, pot, tanie perfumy, czyjeś bąki. Ilsa siedziała ściskając torebkę na kolanach, jakby się obawiała, że lada chwila ktoś ją okradnie. Pociąg kołysał się i trząsł. Na szczęście podróż była krótka. Kiedy wysiadły i schodziły po schodach, Ilsa przypatrywała się ulicy, pokratkowanej przez słońce i cienie padające z góry.
-	Co to jest za okolica?
-	Niemiecka, mamo.
-	Nie widzę tu żadnych ludzi, którzy by wyglądali na Niemców. Widzę lombardy, tawernę, dużo straganów. - Jeden z wózków, na którym piętrzył się stos smutno wyglądających główek kapusty, wyraźnie jechał prosto na Ilsę, która nie ustąpiła mu z drogi. Sprzedawca skręcił i krzyknął: - Uważaj no, paniusiu!
-	Tak naprawdę, to jest dawna dzielnica niemiecka - powiedziała Fritzi. - Większość rodzin przeprowadziła się do Yorkville. Teraz mówimy o takiej dzielnicy: mieszana.
-	Mieszane co? Pijacy i próżniacy? - Jeden z nich właśnie hałaśliwie wymiotował do rynsztoka. - Dlaczego musiałaś wynajmować sobie pokój na ulicy, nad którą ciągle przejeżdżają pociągi? - Miała poirytowany ze zmęczenia głos. Już znała prawdę: niepotrzebny był detektyw, sama się zorientowała, że córce źle się wiedzie.
-	Pokoje wzdłuż torów na estakadach są dużo tańsze - powiedziała Fritzi.
Ilsa przerażona była niechlujnym, zaśmieconym chodnikiem przed budynkiem, do którego prowadziła ją Fritzi.
-	Na którym piętrze masz pokój?
-	Na trzecim. Tamto okno jest moje.
-	Na tym samym poziomie, co te pociągi? Przecież ludzie mogą ci zaglądać do pokoju.
     - Dlatego trzecie piętro jest zawsze najtańsze.
Weszły po trzech mrocznych biegach schodów. Pokój był gorszy, niż Ilsa sobie wyobrażała. Nie było w nim sofy, nie było nawet żadnej palmy w doniczce, nic, tylko łóżko, szafa, stara serwantka, jedno krze-

sło. Nadjechał pociąg, Ilsa siłą się musiała opanowywać, żeby nie podskoczyć, kiedy zatrząsł się cały pokój łącznie z umeblowaniem.
-	Czy masz osobistą łazienkę?
-	Jest osobista, jak się zamknie drzwi na klucz - powiedziała Fritzi wesoło. - Używa jej z pół tuzina ludzi. Pod łóżkiem trzymam nocnik.
Gdzieś na ulicy zaczęła wrzeszczeć jakaś kobieta i Ilsa podbiegła do okna. Zobaczyła tłuściocha, który pognał za kimś w alejkę wymachując przy tym tasakiem. Czuła się potężnie przygnębiona.
Widząc to Fritzi powiedziała:
-	Mam tu gazowy palnik. Tam, w tej wnęce. Może przygotuję nam
jakiś smaczny lunch?
Ilsa przypomniała sobie niektóre z przeraźliwie niejadalnych niepowodzeń, wieńczących pracę Fritzi w kuchni i powiedziała:
-	Nie, kochanie. Musisz zjeść porządny posiłek w restauracji,
za dużo straciłaś na wadze. Dopóki ja tu jestem, będziemy jadały na
mieście.
Jako najodpowiedniejszą wybrały restaurację Liichowa po południowej stronie Fourteenth Street. Kiedy kelner odkorkowywał butelkę liebfraumilch, czteroosobowa orkiestra rżnęła od ucha „Down Whc-re the Wurzburger Flows" von Tilzera.
-	W dzisiejszych czasach słyszy się przeróżne piosenki o markach piwa - powiedziała Fritzi. - Czy papa już jakąś zamówił?
-	Nie, nie zniżyłby się do tego. A powiem ci na ucho: wcale nie martwi się tym, że „Under the Anheuser Bush" nie stało się wielkim przebojem.
Ilsa przyglądała się córce. Pomyślała, że Fritzi nie zwraca dość uwagi na swój wygląd. Oczywiście nie stać jej było na wspaniałą garderobę czy kosztowne preparaty upiększające, mogłaby jednak bardziej o siebie zadbać. Jakoś opanować te swoje włosy, prasować sobie sukienki, być trochę bardziej kobieca. Nie miała chyba pojęcia, jaką jest atrakcyjną osobą i dlatego nie dbała o wygląd zewnętrzny.
Stuknęły się kieliszkami. -Prosit. - Kiedy wypiły, Fritzi powiedziała:
-	Słyszałaś najnowszy kawał o prezydencie Tafcie? W tramwaju wstał i ustąpił miejsca trzem damom.
-	To bardzo zabawne. Ale wolałabym, żebyś mi opowiedziała o tej sztuce, na którą niestety nie zdążyłam.
Fritzi opowiedziała jej po krotce o przeżyciach z Makbetem: za-

przyjaźniła się z reżyserem i odtwórcą głównej roli, panem o nazwisku Manchester oraz z odtwórczynią roli głównej. Ilsa znała nazwisko pani Van Sant i była pod wrażeniem. Pozostali koledzy Fritzi nie robili tak korzystnego wrażenia. Kiedy przedrzeźniała jednego z nich, pana Scarboro, Ilsa zachichotała.
-	Te twoje naśladownictwa zawsze były kapitalne.
-	Carl i Joey, i niektórzy z moich nauczycieli byli chyba odmiennego zdania. Ale Pauli je lubił. Pewnie przedrzeźnianie ludzi nie jest niczym sympatycznym, ale niekiedy nie mogę się powstrzymać. Niezbyt dobrze znoszę towarzystwo głupców.
-	Takich jak twój ojciec.
Serce Ilsa przepełnione było matczyną troską. Wyraźnie widziała, że Fritzi boryka się z trudnościami. Zdaniem Ilsa zostawała już w Nowym Jorku zbyt długo. Ilsa pociągnęła jeszcze łyczek liebfraumilch, żeby dodać sobie odwagi.
-	Porozmawiajmy poważnie przez chwilę. Czy nie zniechęciłaś się
jeszcze?
Fritzi odpowiedziała trzeźwo:
-	Niekiedy się czuję zniechęcona, tak.
-	No to wróć do domu. Zrezygnuj z tego. Frizti popatrzyła na nią.
-	Żeby uspokoić papę?
-	Nie, nie. Żeby się uwolnić od tego okropnego życia.

-	Znalazłam się w Nowym Jorku z własnego wyboru, mamo. Marzyłam o tym latami. Robię to, co chcę robić.
-	Jak możesz tak mówić, zawiódłszy się tak wiele razy? Co będziesz robić teraz? Czy tak jak dotychczas będziesz podawać talerze, ścielić łóżka, pisać na maszynie dla ludzi, którzy tego nawet nie docenili? Żadne z tych zajęć nie jest odpowiednią pracą dla młodej kobiety o twojej inteligencji.
Z dziwnym, nerwowym spojrzeniem Fritzi powiedziała: -Wiem, gdzie można dostać stosunkowo dobrze płatną pracę aktorki.
-	Jakoś nic słyszę entuzjazmu w twoim głosie.
-	Bo go tam nie ma. Ale to jest praca. Zastanawiam się nad nią na serio. Nie chcę mówić nic więcej, dopóki się nie rozejrzę. Czy zamówimy sobie deser?
-	
Podczas swojej czterodniowej wizyty Ilsa kupiła Fritzi trzy nowe komplety ubrania, parę porządnych półbucików z lakierowanej skórki, parę kaloszy, zestaw ładnych, szyldkretowych grzebieni do jej niesfornych włosów, nowe żelazko i malutką palmę w doniczce, żeby choć trochę było weselej w jej wynajętym pokoju. W sklepie Rogers Peet kupiła dla Joe fular z madrasu w eleganckie paski; nie miała pojęcia, czy będzie go chciał nosić.
Fritzi odprowadziła Ilsę na Grand Central. Spacerowały po długim na dwieście stóp, czerwonym dywanie. Fritzi spędzała z matką całe dnie. Może miała szanse na jakąś nową rolę, ale niewiele czasu jej to zajmowało. I słowem o tym więcej nie wspomniała.
Na hałaśliwym peronie Ilsa nawiązała do ich rozmowy u Liichowa.
-	Tak bym chciała, żebyś wróciła do domu.
-	Po co? Do amatorskich przedstawień teatralnych i pracy dobroczynnej? Nie.
-	Dlaczego jesteś taka uparta? Czy tylko po to, żeby się przeciwstawić ojcu?
Brązowe oczy Fritzi zabłysły; Ilsa dotknęła czułego punktu.
-	Chcę dowieść mu, że nie miał racji. Że potrafię tego dokonać.
-	A co zrobisz, jeżeli ta następna szansa zawiedzie cię tak samo, jak wszystkie wcześniejsze? Będziesz maszerowała naprzód, aż posiwiejesz i sił ci zabraknie?
-	Odniosę sukces, mamo.
-	Dlaczego nic powiesz mi, co masz zamiar zrobić?
-	Będzie na to mnóstwo czasu później.
-	Fritzi. To nie jest nic, czego powinnaś się wstydzić, prawda?
-	Nie, mamo - odpowiedziała Fritzi, zdaniem Ilsa troszkę za szybko.
Po tej wyprawie ratunkowej pozostało jej poczucie frustracji, kon
sternacji oraz osobistej klęski. Starała się je ukryć najlepiej, jak potrafiła.
Konduktorzy nawoływali, że ostatnia chwila wsiadać. Olbrzymia, czarna lokomotywa posapywała jak niecierpliwy koń. Ilsa objęła Fritzi. Kiedy się do siebie tuliły, wsunęła rękę do lewej kieszeni córki; w dłoni zaciskała pięćdziesiąt dolarów w zwiniętych ciasno banknotach.
Twentieth Century Limited wiózł Ilsę na północ wzdłuż Hudsonu, dookoła zapadał wspaniały, jesienny zmrok. Urwiska nad wodą zabarwiły się na jaskrawożółty i szkarłatny kolor. Mały parowiec, który spływał z prądem rzeki, był biały jak lukier na torcie weselnym. Ilsa nie widziała nic z tego piękna, stało jej tylko przed oczami odbicie twarzy Fritzi w szybie. Siedziała z łokciem na parapecie, z brodą w dłoni i łzą błyszczącą na policzku.

35. Biograph
Pięćdziesiąt dolarów od Ilsa Fritzi znalazła pod koniec dnia. Poczuła się wzruszona i przejęta. Kilka dolarów w zapasie odsunie od niej perspektywę śmierci głodowej. Podarunek nie zmienił jednak sytuacji; ani konieczności poważnego zastanowienia się nad przyszłością, ani konieczności podjęcia jakichś zdecydowanych kroków z nią związanych. Przez cały następny tydzień zostawiała wiadomości w studiu Bio-graph. W niedzielę wieczorem siedziała w swoim pokoju i usiłowała wzbudzić w sobie zainteresowanie egzemplarzami „Timesa" i „Tribu-ne'y", które wyrzucił jeden z lokatorów. Przez sufit dochodziły do niej z fonografu dźwięki głosu Carrie Jacobs Bond, która śpiewała „The End of a Perfect Day"; piosenka była słodka, ale nie wtedy, kiedy puszczano ją dwadzieścia razy dziennie. Ktoś zapukał do drzwi.
-	Tu Perella. Jakiś pan dzwoni do pani.
-	Dziękuję, że pan oddzwonił, panie Bitzer - powiedziała Fritzi, kiedy podeszła do telefonu. - Nie przypuszczałam, że pan pracuje w niedziele.
-	Pracujemy siedem dni w tygodniu. Zeszły tydzień to było istne piekło. Co mogę dla pani zrobić?
-	Chciałabym przyjąć pana uprzejmą propozycję. Zdaję sobie sprawę, że kiedy się spotkaliśmy, wygłosiłam dość ostrą uwagę na temat filmów...
-	Wszystko to słyszeliśmy już wcześniej. Nie ma o czym mówić. Z radością przedstawię panią naszemu wspaniałemu reżyserowi, panu Griffithowi. Był kiedyś aktorem. Przed kilkoma miesiącami wyreżyserował swój pierwszy obraz i sprzedaliśmy dwadzieścia pięć kopii. Wcześniej udawało nam się sprzedawać maksimum po piętnaście. Teraz nie może nadążyć z kręceniem filmów.
-	Kiedy mam się tam zgłosić?
-	Jutro rano, o szóstej trzydzieści. Proszę pytać o Griffitha. Umówię was. Jedna drobna rada. Żadnych wyniosłych uwag na temat filmu, inaczej znajdzie się pani za drzwiami. Griffith potrzebuje ludzi, którzy poważnie traktują tę sprawę. Uważa film za nową formę sztuki.
Nad East River wstawał właśnie dzień, kiedy Fritzi pędziła wzdłuż Fourteenth Street, ściskając mocno przez rękawiczkę teczkę z progra-

mami i recenzjami. Dołączyła też recenzję z Makbeta i kartkę z obsadą w nadziei, że na samą recenzję nikt nie zwróci uwagi. Była na nogach od piątej, prasowała sobie spódnicę, spierała plamę po zupie z bluzki i denerwowała się.
Po ulicach fruwały śmieci wszelkiego rodzaju. Zachodni wiatr gnający po niebie groźne chmury uderzał ją w plecy. Niemal potknęła się o jakiegoś sparszywiałego kundla, który podnosił nogę przy kole wozu mleczarza.
Kiedy doszła pod wskazany adres, pod numer jedenasty, podniosła wzrok i zobaczyła pięciopiętrowy budynek z piaskowca. Poczuła na sobie spojrzenie czterech potencjalnych aktorów, którzy w chłodnym świetle poranka stali dygocząc z zimna pod kolumną przy wejściu. Ich miny wahały się od łagodnego zainteresowania murzyńskiego chłopca w połatanych spodniach do wściekłej wrogości rudzielca o twardej twarzy. Ozdobne litery na oknie z kryształową szybą po prawej stronie kolumny głosiły:
THE AMERICAN MUTOSCOPE & BIOGRAPH COMPANY
Ruda warknęła na nią.
-	Powinnaś tu czekać, siostro, aż ci się ktoś przyjrzy.
Fritzi, która była w nastroju raczej wojowniczym, zareagowała ostro:
-	Och, bardzo pani dziękuję, przez moment wydawało mi się, że
to nowy przystanek tramwajowy. - Chłopiec roześmiał się.
Przesunęła się w bok, żeby przepuścić mężczyzn i kobiety, którzy wchodzili do środka z gazetami, pudełkami z lunchem, walizeczkami do charakteryzacji. Jakiś młody, przypominający irlandzkiego kowala człowiek podchodząc do wejścia mówił do swojego towarzysza: -Wszystko mi jedno, co mówi szef, ja tam uważam, że gliniarze są śmieszni. - Puścił oko do Fritzi, uchylił czapki i pobiegł po schodach w górę.
Tuż za nim szły dwie młode kobiety, piękne, platynowe blondynki, najwyraźniej siostry. Do zebranych optymistów ta bardziej zawadiacka powiedziała - Dzień dobry. - Jej eteryczna siostra dodała: - Trzymam za was.
Kiedy tylko tłum się rozproszył, Fritzi zamierzała wejść do środka, ale przed drzwiami pojawił się jakiś mężczyzna w grubym, sportowym swetrze. Przyjrzał się kartce papieru, potem aktorom. Rudej powiedział:

- Dzisiaj nic nie mam. - Powtórzy! to obydwu mężczyznom i chłopcu, zaś Fritzi zmierzył wzrokiem od góry do dołu. - Ty jesteś nowa.
-	Tak, proszę pana, i...
-	Dla ciebie też nic nie mam.
-	Jestem umówiona z panem Griffithem. Umawiał nas pan Bitzer. Z pewnym powątpiewaniem mężczyzna powiedział:
-	W porządku, proszę wejść. Szef jest zajęty, ale lubi popatrzyć na
nowe dziewczynki. Proszę za mną.
Fritzi pozwoliła sobie na triumfalny uśmieszek i ruszyła w górę po schodach. I to ten moment wybrała sobie Ellen Terry, żeby wygłosić jedną ze swoich opinii.
Galopada drugorzędnych aktorów? Wstyd. Nic dobrego z tego nie wyniknie.
Może to i prawda. Mimo to Fritzi z wysoko podniesioną głową pomaszerowała po schodach i weszła do wnętrza budynku.
Szybko doszła do wniosku, że studio Biographu jest jednym z najdziwniejszych, najbardziej hałaśliwych, najbardziej niechlujnych miejsc, jakie w życiu widziała. Ściany były zawilgocone, a żółta farba połusz-czona. W powietrzu śmierdziało farbą i cygarami. Z góry dobiegały odgłosy walenia młotkiem i piłowania.
Wspięli się po schodach na drugie piętro; tam hałas był jeszcze gorszy. Mężczyzna pokazał ławkę. - Proszę tu poczekać. Tam niech pani nie wchodzi, to główna scena. - Ale jak tylko zniknął za szerokim, łukowatym przejściem, Fritzi zerwała się i poszła popatrzeć.
Mogła to być sala balowa w jakimś staroświeckim domu; niewątpliwie miejsca było dość. Pomieszczenie oświetlały zwisające z listew pod sufitem światła łukowe o wysokiej mocy. Stojące na podłodze szeregiem, jarzące się, fioletowawe rury rzucały inne, bardziej rozproszone światło na osobliwą scenę. Na jej oczach płócienna kulisa uniosła się w górę i pokazała się ściana, pod którą stał wyraźnie nieprawdziwy stół i krzesła, tło stanowił równie nieprawdziwy, a właściwie nawet okropny krajobraz. Obok tej kulisy pojawiła się następna, niewidzialne ręce przesuwały ją, aż się zetknęła z pierwszą, a niewidzialne młotki wbijały niewidzialne gwoździe w niewidzialne kołki.
W kulisie otworzyły się drzwi; wyszedł przez nie jakiś mężczyzna z dwoma palmami w doniczkach. Brygadzista sceny rozwijał wypłowiały, turecki dywan, z którego unosiły się tumany kurzu. W jednym

kącie stolarz z maniakalnym pośpiechem ciął na kobyłkach deskę dwa na cztery. W drugim mrocznym kącie garderobiana wyjmowała pospiesznie ubrania z kufra i warczała: - Na wszystkie piekielne gotowane na twardo jaja w koszyczku, gdzie się to cholerstwo podziało?
Na Fritzi wpadła od tyłu jakaś młoda kobieta w orientalnej piżamie i zapytała krępego mężczyznę w słomkowym kapeluszu:
-	Czy charakteryzacja jest w porządku, Billy? - Twarz dziewczyny upacykowana była złocistą szminką; wyglądała niczym śmiertelny przypadek żółtaczki.
-	Zdecydowanie nie. Za grubo masz umalowane wargi. Wy, kobiety, zapominacie, że czerwony wychodzi na filmie na czarno. Hej - wykrzyknął zauważając Fritzi. - Dzień dobry. Jest pani.
-	Jestem, bardzo panu dziękuję, panie Bitzer - powiedziała Fritzi. -Naprawdę doceniam, że...
-	Świetnie. Muszę pędzić. Życzę powodzenia.
Mężczyzna w swetrze sportowym wrócił i skinął na nią. Poszła za nim do dużej sali. Pokazał palcem.
-	Ktoś jest teraz z panem Griffithem. Proszę wejść i zaczekać, aż
się do pani odezwie. Tam, w tym kącie. Niech się pani o nic nie po
tknie.
Na wpół oślepiona światłami patrzyła przez przymrużone powieki na składany parawan malowany w złociste pawie. Trzecia kulisa niepewnie przesuwała się na swoje miejsce. Powstało coś w rodzaju salonu. Billy Bitzer oderwał się od polerowania obiektywu kamery i wrzasną! coś; równocześnie stolarz darł się na kogoś innego, a garderobiana klęła i wywlekała następne kostiumy z kufra. Cóż to było za zwariowane miejsce? Fritzi była pewna, że w studio, gdzie nakręca się nieme filmy będzie... no, będzie cicho.
Za orientalnym parawanem jakiś człowiek przemawiał barytonem niemal równie wspaniałym, jak głos Hobarta.
-	Mam już powyżej uszu tego, że co tydzień ściąga się mnie do
biura na froncie, żebym tłumaczył się ze sklejek montażowych.
Nie oddalała się od parawanu, przygładziła włosy, rozpięła żakiet, wygładziła bluzkę. To musi być pan Griffith.
-	Jeżeli kończymy scenę w pokoju A, przeskakujemy od razu do
pokoju B. Nie ma konieczności, żeby pokazywać, jak aktorzy przecho
dzą z A do B. Ale te tępaki nie rozumieją tego, ponieważ każdy inny
reżyser pokazuje, jak oni idą. Banda niedoksztaiconych, cholernych
Jankesów. Nigdy w życiu nie czytali Dickensa ani żadnego innego
wspaniałego pisarza.

Fritzi uzbroiła się w odwagę, wysunęła zza parawanu i weszła do zaimprowizowanego gabinetu, na który składały się: biurko z żaluzjo-wą klapą, dwa obrotowe krzesła oraz lampa z ruchomym ramieniem. Wysoki, pełen godności mężczyzna rozmawiał z krzepkim Irlandczykiem, który wcześniej na dworze uchylił przed nią czapki.
-	Może powinienem poszukać sobie nowego studio. O, dzień dobry, moja droga.
-	Pan Griffith?
-	Tak, nazywam się David Griffith. To jest Mike Sinnott, jeden z naszych aktorów, który ma ambicje reżyserskie.
-	Tylko w stosunku do filmów, które mi leżą, szefie. - Sinnott oddał Fritzi honory. - Miło mi panią poznać.
-	Mnie również.
Griffith podprowadził Sinnotta do ozdobnego parawanu.
-	Ty kręć dalej te swoje nonsensowne komedie muzyczne, a ja bę
dę robił filmy długie na pięć taśm, na których będzie dość miejsca, że
by opowiedzieć jakąś prawdziwą historię; zobaczymy, kto wygra. -
Rzucił przez ramię: - Zaraz wracam. Proszę usiąść.
Fritzi usiadła na krześle dla gości i zaczęła się niespokojnie kręcić. Żeby się rozerwać, przyglądała się zagraconemu biurku reżysera, dzikiemu kłębowisku listów, notatek, arkuszy rozliczeniowych, książek; leżały tam Arabeski i groteski Poego, kilka dzieł Dickensa, The Clans-man Thomasa Dixona, powieść, którą jej ojciec pogardzał, ponieważ gloryfikowała ona Ku Klux Klan.
Kiedy za jej plecami rozległ się głos, aż podskoczyła.
-	Bardzo przepraszam, moja droga. Zawsze prześladują nas
w ostatniej chwili różne drobiazgi.
Griffith miał niemal sześć stóp wzrostu, był po trzydziestce. Włosy miał gęste i brązowe, baki długie i pełne, nos ostry; przypominał jej podobizny rzymskich cesarzy z podręczników szkolnych. W przeciwieństwie do rozhukanych pracowników Biographu, ubrany był elegancko w garnitur, kamizelkę, krawat, kołnierzyk o wysokich rogach. Usiadł, skrzyżował nogi i przypatrywał jej się głęboko osadzonymi, niebieskimi oczami.
-	No, to moja droga, do roboty. Billy Bitzer powiedział mi, że je
steś aktorką.
-	Tak. Tu jest kilka ról, w których występowałam. Griffith przejrzał zawartość jej tekturowej teczki.
-	Słyszałem, że ten Makbet był okropny.
-	Obawiam się, że jest pan zbyt uprzejmy.
-	
Griffith uśmiechnął się. Odchylił się do tyłu, przyjrzał jej się bacznie. Miał ciężkie powieki, a spojrzenie hipnotycznie intensywne. Wydawał się nie słyszeć krzyków, łomotów i przekleństw, które dobiegały zza parawanu.
-	Proszę mi opowiedzieć coś o swojej przeszłości, Fritzi. Proszę
nie mieć mi za złe, że mówię do pani po imieniu. W filmach nie zacho
wujemy staroświeckich form towarzyskich, jakie obowiązują na scenie. -
Oczywiście istniały wyjątki: do niego wszyscy zwracali się per pan albo
szef.
Zaczęła od czasów Mortmaina. Griffith naprowadzał ją krótkimi, ale precyzyjnymi pytaniami. W jego mowie pobrzmiewał akcent Południa. Nie tego bawełnianego, tylko pogranicza: Kentucky, Tennesse. Słuchając nie przestawał obracać dużego pierścienia ze srebra i czarnej emalii, ozdobionego jakąś egipską czy orientalną literą.
-	Dziękuję - powiedział, kiedy skończyła. - Proszę się nie obrazić, że powiem to, co mówię wszystkim kandydatom, którzy przybywają do nas z wyrafinowanej niwy teatru - gdzie nawiasem mówiąc sam terminowałem jako aktor. Kompanie filmowe, a zwłaszcza nasza, nie bardzo kochają tych uczniów Tcspisa, którzy chcą tylko przeczekać u nas złą passę.
-	Proszę pana, chcę się przyłożyć poważnie do pracy w filmie. Nie mam doświadczenia, ale uczę się szybko.
-	Wspaniale, to nam oczyściło atmosferę. Większość ludzi, którzy tu ściągają, przekonuje się, że to, co robimy, jest miłe, a nawet podniecające. Płaca jest dobra, pięć dolarów za dzień, wszystko jedno czy ma się rolę, czy jest się statystą. Nie ma tekstu, którego się trzeba uczyć na pamięć, chociaż nalegam, żeby moi aktorzy wymyślali dialogi odpowiednie do danej sceny. Przyłapali nas kilka razy ludzie umiejący czytać z warg. Dużo pracujemy w plenerze i to jest zdrowe. Tak się składa, że niektórzy pracownicy naszej kompanii będą niedługo mogli cieszyć się balsamicznym powietrzem południowej Kalifornii. Będziemy filmować tam, aż z wiosną słońce znowu powróci na Wschód.
Doszła do wniosku, że najlepiej pasuje do niego słowo: pompatyczny.
-	Proszę wstać, Fritzi.
Fritzi podniosła się nerwowo. Griffith wysunął z kieszonki w spodniach dwie srebrne dolarówki i zaczął przerzucać je z ręki do ręki. Brzdęk, brzdęk.
-	Odwróć się w moją stronę. Bardzo dobrze. Odwróć się jeszcze
raz. Usiądź. Wstań. Zrób smutną minę. Teraz zmień ją na zadowoloną.

Fritzi posłusznie wykonywała każde polecenie, czując się jak małpa na estradzie
-	Teraz pokaż uniesienie. Dobrze. Rozbawienie. Pogardę... o, to
jest świetne. Nienawiść. Wspaniale. - Wstał nagle, wysunął rękę do
przodu i objął ją lekko tuż pod jej wypchanym biustem. - Czy jesteś
wolna dziś wieczorem? Moglibyśmy porozmawiać o twoich szansach
przy kolacyjce.
Och, nie; to był ten rodzaj reżysera.
-	Proszę pana, jeżeli taka jest cena za zatrudnienie w studio Bio-graph, nie zgadzam się jej zapłacić, dziękuję panu bardzo. - Odsunęła się, chwyciła swoją teczkę z biurka. Griffith nie puszczał jej; nie wiadomo jakim cudem bluzka wysunęła jej się spod paska. Reżyser przechylił głowę na bok.
-	Zadziwiające. Ale nie robisz na mnie wrażenia pruderyjnej.
-	I nie jestem. Ale do sprzedania mam tylko tyle, ile może być warty mój talent.
Przez długą, okropną chwilę stali twarzą w twarz. Lampa odbijała się w oczach Griffitha maleńkimi iskierkami. Fritzi była pewna, że reżyser zaraz zacznie na nią kląć. Zamiast tego odrzucił głowę do tyłu i się roześmiał.
- Nie możesz człowiekowi mieć za złe, że próbował, czy się nie uda, Fritzi. - Wziął jej żakiet. - Przykro mi, że nie mam dla ciebie w tej chwili niczego odpowiedniego. Zatrudniamy w naszej kompanii już kilka wspaniałych aktorek. Wiem jednak o jednej okazji.
-	W filmie? - Fritzi zająknęła się, zbiło ją z pantałyku to, że znowu się zrobił uprzejmy.
-	Oczywiście, że w filmie. Od czasu do czasu dostaję informacje od innych reżyserów, którym potrzebna jest osoba utalentowana w jakiś szczególny sposób. W tym przypadku mówię o młodym człowieku, który był przez szereg miesięcy asystentem kamerzysty. Jest dobry. Kiedy przyszedł pracować dla mnie, wrzuciłem go na głęboką wodę, a on z miejsca zaczął pływać. Nazywa się Eddie Hearn. Skończył Yale, ale nie miej o to do niego pretensji. Pracuje dla Pelzera i Kelly'ego, w Pal Pictures. Pal jest koc-kompanią.
-	A co to jest?
-	Och, to tylko takie wyrażenie specjalistyczne. Eddie ma według harmonogramu zacząć kręcić film we wtorek, ale nie znalazł dotychczas odpowiedniej odtwórczyni roli głównej. - Roli głównej? Czy ona dobrze słyszy? - Jeżeli pogoda nie dopisze, to obawiam się, że praca nie będzie zbyt komfortowa. Eddie kręci na dworze.
-	
-	Włożę ciepły płaszcz! - Okrzyk Fritzi rozbawił Griffitha. - Jakiego typu aktorki on potrzebuje?
-	Pierwszej naiwnej, ale przy tym niezwykłej. Nie jakiejś znudzonej, miejskiej damy, tylko kogoś związanego z ziemią. W typie wiejskim. Świeżo wyszorowanego, jak ty. - O bogowie, i co jeszcze? „Zdrowego"?
Griffith podzwaniał srebrnymi dolarami.
-	Z radością cię do tej roli polecę. Osłupiała Fritzi powiedziała:
-	Czy mogę zapytać dlaczego? Przecież pana obraziłam, prawda?

-	Mówiłaś szczerze. Lubię aktorów z kręgosłupem. Wnoszą do swojej roli coś poza niewolniczym pragnieniem zadowolenia innych. -Nabazgrał kilka słów w bloku. - Zadzwonię do Eddiego dziś popołudniu. Ty powinnaś się pójść z nim zobaczyć jutro. Tu masz adres. To jest biuro wymiany. - Fritzi nie zrozumiała, co mą na myśli. - Eddie ma tam swoje biurko.
-	Pal Pictures nie ma swojego studio?
-	Są niewielką kompanią. Niekiedy wynajmują jakiś strych na West Twenty-third.
Odpowiedź Griffitha wydała jej się osobliwie gładka, nie chciała jednak przyglądać się swojemu szczęściu ze zbyt bliska. Mogłoby prysnąć, jak bańka mydlana.
Zza parawanu wyskoczył jakiś młody człowiek w pumpach.
-	Wszystko gotowe, szefie. Billy oświetlił plan. Czy mamy scena
riusz?
Grifith postukał się w czoło.
-	Jest tutaj. Więcej nam nie trzeba. - Wysoki i poprawny ujął dłoń Fritzi w ręce. Tym razem nie opierała się.
-	Jeżeli cię Eddie zatrudni, mam dla ciebie radę. Zaprzyjaźnij się ze swoim kamerzystą. On szybko zorientuje się, jakie oświetlenie i charakteryzacja pozwolą ukazać cię z najlepszej strony.
-	Tak, proszę pana, dziękuję za tę szansę i za radę. Będą ją pamiętać.
Griffith poklepał ją po ręce niemal po ojcowsku.
-	Mam przeczucie, że tak się stanie. Och, powinienem jeszcze zapytać, czy jeździsz konno.
-	Ależ tak, jeździłam bardzo dużo, kiedy dorastałam w Chicago.
-	Dobrze. Nie wiem, czy do tej roli będzie to potrzebne, ale obraz Eddiego to western.
-	Western? O nieba, będę musiała wyjechać?
Griffith roześmiał się.

-	Nic dalej niż na drugi brzeg Hudsonu. Fort Lec w New Jersey
jest obecnie amerykańską stolicą westernów.
Pospieszył na plan, gdzie przygotowania przybierały na sile i zbliżały się do pandemonium. Jednej z sióstr, które widziała idące do pracy, nie spodobała się suknia; dziewczyna klęła jak marynarz. Było dużo krzyku, ale chyba nikt nikogo nie słuchał. Jedynym spokojnym człowiekiem był Billy Bitzer. Z kapeluszem słomkowym nasuniętym na oczy badawczo przyglądał się obiektywowi swojej kamery. Griffith po-stukał go po ramieniu i zaczął coś mówić. Pozostali zauważyli reżysera; natychmiast zapadła cisza.
Fritzi niemal kręciło się w głowic z podniecenia. Położyła swoją teczkę na ławce w holu i wepchnęła z powrotem bluzkę pod pasek. Na schody wbiegła jakaś niewiarygodnie ładna, młoda dziewczyna, szesnasto- a może siedemnastoletnia, jej długie złote loki podskakiwały. Zobaczyła, jak Fritzi sobie poprawia ubranie.
-	Założę się, że byłaś u szefa. Zrobił się zuchwały?
-	No... - Wahanie Fritzi równoznaczne było z przytaknięciem.
-	Nic sobie z tego nic rób, on ma taki sposób bycia. Wiesz, on jest żonaty.
-	Żonaty!
-	Na sto procent. Jego żona robi filmy dla Biographu. On udaje, że prawie jej nie zna. Na forum publicznym mówi do niej panno Arvid-sen. - Zachichotała. - Masz jakąś robotę?
-	Nie tutaj, ale możliwe, że w innej kompanii.
-	Wspaniale. Robota przy filmach to naprawdę świetna zabawa. Z pana Griffitha jest prawdziwy dyktator, ale wszyscy uważamy, że jest genialny.
-	Dziękuję pani, panno...
-	Smith, Gladys Smith. Ale na liście figuruję jako Mary Pickford. Mój brat też gra. Jack Pickford.
-	Miło mi cię poznać, Mary. Jestem Fritzi Crown.
-	Mam nadzieję, że się jeszcze zobaczymy, Fritzi. - Panna Smith--Pickford popędziła dalej.
Kiedy tylko Fritzi wyszła na zewnątrz, uderzył w nią przenikliwy wiatr. Jakiś obluzowany pojemnik na śmieci turlał się na wschód, dzwoniąc jak cymbały. Kierujący się na zachód piesi trzymali kapelusze i pochylali się pod kątem czterdziestu pięciu stopni. Fritzi chwyciła swoją tanią, tekturową teczkę i niemalże tanecznym krokiem zbiegła ze schodów. Kogo to obchodziło, że ten obraz to western? To była praca, a Ellen Terry po prostu będzie się musiała zamknąć.

36. Kierunek: zachód
Gryzmoły Davida Griffitha skierowały Fritzi na Fourteenth Street w pobliżu Third Avenue, do czegoś, co nazywało się Klee & Thermal Film Exchange. Kiedy wchodziła do środka, zderzył się z nią jakiś gbur z okrągłymi, blaszanymi puszkami pod pachą. W biurze od frontu jeszcze pięciu innych mężczyzn usiłowało hałaśliwie zwrócić na siebie uwagę samotnego urzędnika. Ten zaś przyglądał się bacznie perforowanej taśmie.
-	Uszkodziłeś film, Cohen. Będziemy musieli powycinać klatki
z porozdzieraną perforacją, zanim go znowu wypożyczymy. To cię bę
dzie kosztowało jednego dolara ekstra.
-	To rozbój - powiedział oburzony klient.
Fritzi pomachała nad głową Cohena.
-	Przepraszam, czy może mnie pan skierować do gabinetu pana
Hearna?
Urzędnik wydawał się zadowolony, że wśród cierni pojawiła się róża.
-	Do szatni pana Hearna - poprawił ją - idzie się tędy, czwarte
drzwi na lewo.
Fritzi zagłębiła się w pachnący stęchlizną korytarz, udekorowany krzykliwymi afiszami Biographu, Vitagraphu i innych producentów. Od unoszącego się w powietrzu przenikliwego zapachu chemikaliów zaczęły jej łzawić oczy. Jakiś inny urzędnik przebiegł obok niej ze stosem puszek. Fritzi rozpłaszczyła się przy ścianie, żeby na nią nic wpadł, potem szła dalej do otwartych drzwi Hearna,
Rzeczywiście była to chyba biednie wyglądająca szatnia, a może nawet tylko duża szafa na płaszcze. I niewiele pomagały poprzypinane do ściany, czarno-białe reklamy. Na każdej z nich widniały słowa PAL PICTURES i logo: rozpędzony palomino, złocistobrązowy kasztan z jasną grzywą i ogonem. A u dołu na każdej pojawiał się slogan: Chcesz mieć zyski na filmach, idź za palomino!!!! Ktoś tu musiał bardzo kochać wykrzykniki.
Eddie Hearn nie widział ani plakatów, ani Fritzi, pochłaniała go bowiem kartka żółtego papieru kancelaryjnego. Okulary w drucianej oprawce zjechały mu na sam czubek nosa. Jego niesforne włosy głośno wołały o fryzjera. Miał na sobie spodnie do konnej jazdy wsunięte w kawaleryjskie, wysokie buty; nogi oparł na biurku.
Fritzi zapukała w futrynę. Hearn zerknął w górę i Fritzi zobaczyła pociągłą, wąską twarz i żywe, ciemne oczy skryte za okularami. W spi-

ezastym wycięciu luźnej, białej koszuli połyskiwał medalik, a na lewej ręce obrączka.
-	O rany, nie zauważyłem pani. Panna Crown? - Mówił to opuszczając nogi z biurka na podłogę; niemalże spadł przy tym z krzesła.
-	Tak, proszę pana.
-	Proszę wejść. - Tak się spieszył, żeby wstać, że upuścił zapisaną maszynowym pismem kartkę. Kiedy się pochylił, żeby ją podnieść, uderzył czołem o ścianę. - Przepraszam, że przyjmuję panią w takim otoczeniu. Ten gabinet jest za mały. Jest tylko tymczasowy. - Ze względu na jego dobro miała nadzieję, że to prawda.
Poprosił, żeby zajęła miejsce dla gościa. Bacznie jej się przyjrzał. Wydawał się przyjazny, jak szczeniaczek.
-	Czy była już pani kiedyś w biurze wymiany?
-	Nie. Nie mam pojęcia, co się tam dzieje.
-	Nazwa mówi sama za siebie. Wymiana. Kiedy kinematograficzny interes zaczynał się rozwijać, producenci sprzedawali swoje filmy bezpośrednio ludziom, którzy je pokazywali. Ale okazało się to niewygodne i kosztowne. Co zrobić ze starą, porysowaną kopią, której nikt już nie chce oglądać? Około czterech lat temu ktoś w San Francisco otworzył pierwsze biuro wymiany i rozwiązał problem. Idea pośrednika chwyciła. Biura wymiany kupują filmy, potem wypożyczają je właścicielom odeonów, którzy je pokazują, a potem odnoszą i wymieniają je na nowe programy. Na Fourteenth Street jest mnóstwo biur wymiany, a w całych Stanach ponad sto. To tutaj jest jednym z najbardziej ruchliwych. Klee i Thermal prowadzą na tyłach laboratorium obróbki taśm. -Wyjaśniało to zapach chemikaliów. - Znajduje się tu też sala projekcyjna, którą można wynajmować.
-	Dziękuję za wyjaśnienie, to bardzo interesujące.
-	No więc tak.
-	Właśnie. No więc tak.
Z rękami splecionymi na podołku Fritzi czekała.
-	Wdzięczny jestem Davidowi, że panią tu przysłał. Ten człowiek to dla mnie as, chociaż pracować dla niego, to jak służyć w armii Atylli. To on nauczył mnie, jak reżyserować scenę, jak ją montować. Billy Bitzer powiedział mi wszystko o obiektywach i oświetleniu. Czy David powiedział pani, czym się teraz zajmuję?
-	Obrazem westernowym.
-	Jest na to duży popyt i w kraju, i w Europie. Proszę tylko popatrzeć na Broncho Billy Andersona. Essanay nie nadąża z nakręcaniem Bronco Billych! Ludzie za nim szaleją. A on ma tłusty brzuch! - Eddie
-	
I Icarn uśmiechnął się przepraszająco. - Proszę mi wybaczyć, jeżeli mnie poniesie. Kocham Dziki Zachód. Popisy Buffalo Billa na arenie oglądałem ze dwadzieścia razy. Kiedy byłem mały, chowałem pod poduszką te dziesięciocentowe opowieści. Panowała opinia, że nie jest to właściwa lektura dla bogatych chłopców z Greenwich.
-	W Connecticut?
-	Tam się urodziłem i wychowałem. - Kiwnął głową. - Tata pracuje na Wall Street. Spodziewał się, że pójdę w jego ślady, ale ja raz tylko zagrałem Indianina w szkolnym przedstawieniu w podstawówce i już zwabiło mnie co innego. Tata uparł się, żebym tak jak i on poszedł na Yale. Posłuchałem go, ale na pierwszym roku przeniosłem się z biznesu na wydział teatralny. Wtedy tata przestał płacić za mnie czesne. Musiałem obsługiwać stoliki i malować domy, żeby zrobić dyplom. To zresztą bez znaczenia, robię to, co chcę robić. W dniu, kiedy zobaczyłem Napad na ekspres Edwina Portera, zakochałem się w filmach.
Odchylił się do tyłu. Był przystojny, miał mnóstwo irlandzkiego uroku. Mówił pięknie. Jego uśmiech i towarzyski sposób bycia spowodowały, że Fritzi się rozluźniła.
-	Jakie ma pani doświadczenia jako aktorka? - Kiedy je krótko przedstawiła, zapytał: - Czy występowała już pani w filmie?
-	Nic, to byłby pierwszy.
-	Podoba mi się uczciwość. Znam z tuzin aktorek, który łgałyby jak sam diabeł, żeby tylko dostać rolę.
-	Czy może mi pan powiedzieć coś bliżej o tym obrazie?
-	Dorastałem na opowieściach Coopera o Skórzanej Pończosze. Zastanawiało mnie, dlaczego Indianina zawsze przedstawia się w filmach jako podstępnego łotra. Dlaczego nie jako szlachetnego dzikusa? Prawdziwego, miejscowego, amerykańskiego bohatera? No więc napisałem ten scenariusz. - Pokazał jej żółty papier kancelaryjny. - Na początku zatytułowałem go „Samotny Indianin". Ale pan Pelzer, jeden z partnerów, który zatwierdza wszystkie scenariusze, chciał, żeby w tytule były pieniądze. Powiedział, że pieniądze wszystkich zainteresują.
Wyglądało na to, że po tym wybuchu zwierzeń Eddie Hearn nic wie, co ma powiedzieć. Siedzieli i wpatrywali się w siebie. Hearn zalał się rumieńcem od szyi po policzki. Fritzi słodko się uśmiechnęła.
-	Proszę pana, czy mogę pozwolić sobie zadać panu jedno pytanie, a mianowicie, czy jest pan w jakimś stopniu zainteresowany tym, żeby mnie zaangażować?
-	Tak! Zdecydowanie! Podoba mi się pani wygląd, zachwycony jestem tym, jak pani oczy lśnią, kiedy się pani uśmiecha, i trzymam Davi-
-	
da za słowo, że umie pani grać. Zresztą o tym przekonamy się już wkrótce, czyż nie?
Fritzi musiała się roześmiać na ten jego żarcik, chociaż prawda, która się pod nim kryła, przejęła ją dreszczem.
-	Mogę pani zaproponować dwa, może trzy dni pracy, jeżeli będzie nam sprzyjała pogoda. Gaża wynosi cztery dolary za dzień. Pan Kelly płaci także za tramwaj, prom i lunch w Jersey.
-	Kim jest pan Kelly?
-	Drugim partnerem. Zarządza pieniędzmi. Wie pani, że istnieje takie powiedzonko, jakoby każdy Irlandczyk byl wesoły i kapryśny jak leprcchaunl Ten, kto to wymyślił, nigdy nie spotkał się z Kellym. Potrafi wycisnąć dolara dziesięć centów z każdego dolara, którego wydamy. -Zachmurzył się, widać było, że nie jest to jego ulubiony rys charakteru.
,... - Cztery dolary dziennie - dumała Fritzi.
-	Tak i... coś nie w porządku?
Fritzi wstała, cały swój talent włożyła w wyrażenie pogardy.
-	Proszę pana, być może polecono panu kupować talent tanio, ale standardowa gaża w Biographie i innych dobrych studiach wynosi pięć dolarów dziennie, niezależnie od roli. Nie przyjmę niższej.
-	Rozumiem. - Hearn zagryzł dolną wargę, usiłował przywołać na twarz wyraz kapitalisty o kamiennym sercu, ale po prostu nikim takim nie był.
-	W porządku. Pięć.
Z szuflady wyciągnął następny zadrukowany arkusz, złożył go i podał jej przez biurko.
-	Proszę zapoznać się ze scenariuszem. I we wtorek rano zgłosić się punktualnie o wpół do siódmej na przystań promową przy 129th Street. Spotkamy się z naszym kamerzystą w Fort Lee, potem pojedziemy do Coytesville; to taka osada kilka mil dalej. Proszę się ciepło ubrać. O tej porze roku potrafi być zimno, nawet kiedy słońce jest już wysoko.
-	Dziękuję panu. Bardzo panu dziękuję. Zrobię co w mojej mocy, żeby odpłacić za pana zaufanie.
-	Wszyscy do mnie mówią Eddie. Pani też mi tak musi mówić. Do zobaczenia we wtorek.
Fritzi opuściła biuro wymiany w stanie radosnego uniesienia. W lokalu w pobliżu Herald Sąuare postawiła sobie gorącą herbatę i ciastko. Siedziała pogrążona w rozkosznych marzeniach, wyobrażając sobie, jak to będzie rozrzutnie kupować prezenty na Boże Narodzenie. Potem wyobraziła sobie wszystko, na co ją będzie stać. Owalny dywa-

nik na zimna, pustą podłogę w pokoju. Prostokątne lustro na ścianę, nie spękane i czyste.
Bielizna.
Do jakich wybiegów i krętactw musiała uciekać się podczas odwiedzin Ilsa, żeby ta nie dowiedziała się, w jak żałosnym stanie była jej bielizna. Ponieważ Fritzi naprawiała ją nieumiejętnie, niewielkie rozdarcia po zacerowaniu zrobiły się twarde jak kamyki; bolało ją, jeżeli usiadła w niewłaściwy sposób. Koronkowe wykończenie przy jednej parze reform przypominało wystrzępiony sznurek, a sam materiał był tak znoszony, że wszystko przez niego prześwitywało; oglądać ją w całej krasie mógłby każdy, kto by tego chciał, gdyby tylko znalazł się taki. Nowa bielizna! Postawiła po tej myśli cały szereg wykrzykników, jak na plakacie Pal Pictures. Nowa bielizna lepsza była niż żyła złota.
Och, jakie perspektywy otwierały się przed człowiekiem, który miał pracę i do tego olbrzymią kwotę pięćdziesięciu dolarów schowanych w blaszanym pudełku! Na samą myśl o tym ukradkowym prezencie od Ilsa, o miłości i szczodrości, jakiej był wyrazem, łzy jej napływały do oczu. Ta chwila w herbaciarni nie była żadnym wyjątkiem.
Zamówiła jeszcze jeden dzbanek i rozwinęła scenariusz, zauważając przy tym, że maszynistka pisała kiepsko i robiła dużo błędów.
ZŁOTO SAMOTNEGO INDIANINA
	(1 TAŚMA)
SCENARIUSZ   EDW. B. HEARN JR.
Melodramat zaczynał się od tego, że wódz Apaczów, Biały Orzeł, podjeżdżał do sklepiku, który prowadzili „dobrotliwy, jowialny, stary mieszkaniec" i jego dzielna córka (będzie musiała stanąć przed swoim nowym lustrem i poćwiczyć rozmaite pozy i miny, które mogłyby oddawać dzielność). Uwaga w tekście informowała, że wnętrze sklepu zostanie sfilmowane na dworze, przy wykorzystaniu płóciennej kulisy, której dostarczy krewny eksperta od spraw finansowych, pana Kelly. Nie miała to być wysokiego lotu sztuka.
Wódz miał przy sobie woreczek złota z „plemiennej kopalni". Przyjechał do miasta, żeby prosić o jego wycenę. Chociaż Fritzi nie znała się na sprawach Indian, tym niemniej powątpiewała, czy ludzie, których bezlitośnie prześladowała i niemal starła z powierzchni ziemi amerykańska kawaleria, mieli gdzieś kopalnie złota, w których mogliby znaleźć oparcie.
Tymczasem wodza pokazującego córce sklepikarza woreczek ze

zlotem podglądało trzech podstępnych niegodziwców. Główny opry-szek wyrazem twarzy, który scenariusz nazywał „lubieżnym, pożądliwym spojrzeniem", okazywał, że pożąda i dziewczyny, i złota. Czarne charaktery napadły na wodza i zaczęły strzelać, żeby sobie „potańczył" (tu Fritzi przewróciła oczami i pospiesznie napiła się herbaty).
Kiedy Indianin stracił przytomność, uprowadzono i dziewczynę, i złoto. Oczywiście wódz odnalazł ich w lasach i po „tytanicznej walce" uratował i jedno, i drugie. Dziewczyna najwyraźniej w świecie uwielbiała wodza Białego Orła, ale on miał inne sprawy na głowie, prawdopodobnie musiał zająć się dalszym wydobywaniem złota z plemiennej kopalni. Odjechał machając na pożegnanie ręką z „wyrazem męskiego stoicyzmu" na twarzy.
Plansza tytułowa SAMOTNY INDIANIN POWRÓCI!!!
Fritzi westchnęła. Eddie Hearn pochodzący z Greenwich i Yale chyba wpychał sobie za dużo tych opowieści pod poduszkę. Był to niewiele wart sensacyjno-scntymentalny scenariusz. Ale czy to miało jakieś znaczenie? Bezwstydnie uważała, że nie. Miała rolę. Miała znowu grać.
Na północy stanu zachorował Willim Gillette; skasowano jeden tydzień tournee Sherlocka Holmesa. Hobart pożegnał się z rolą Napoleona Zbrodni i pospiesznie wrócił do miasta Buffalo - „fundamentu świata", jak je kiedyś określił w obecności Fritzi. Wyczucie czasu go nie zawiodło; Fritzi marzyła, żeby pójść do restauracji w nowym stylu, która, jak powiadano, była popularna w kręgach aktorów. Zabrała go na kolację.
„Automat" na Forty-second Street od razu im przypadł do gustu. Wchodziło się do jasnego i nieskazitelnie czystego pomieszczenia, wyłożonego białymi kafelkami. Kładło się tacę na długim kontuarze i przesuwało ją przed małymi okienkami w metalowych ramkach, w których powyktadane były gorące lub zimne dania. Płaciło się za każde z nich osobno wkładając do szparki dwa pensy albo pięć. Okienko otwierało się, człowiek kładł zakup na tacy, a podzielony na części obrotowy stolik obracał się i identyczne danie pojawiało się znowu w okienku. Amerykańska pomysłowość!

Hobart zobaczył kilku kolegów, którzy jedli właśnie kolację i pobiegł pogadać z nimi, kłaniać się, na pokaz tryskać pewnością siebie; tymczasem jego jedzenie stygło. - Tak, Burza zdecydowanie jest możliwa. Belasco wyraził zainteresowanie. - Fritzi zachichotała rozłamując kajzerkę. Jej przyjaciel nigdy w życiu nie spotkał Belasco.
W końcu wrócił. Zauważył, że mądrze zrobiła, postanawiając zainteresować się studiami filmowymi.
-	Tak się denerwuję przed wtorkiem, Hobarcie. Czy myślisz, że będę dobra?
-	Jeżeli będziesz ciężko pracowała i nie okażesz pogardy, to bez wątpienia.
Nasycona dobrym jedzeniem i przepełniona uczuciem sympatii dla swojego bombastycznego towarzysza Fritzi wzięła go pod rękę, kiedy wychodzili. Wieczór był tak zimny, że Hobartowi nos zaczął błyszczeć jak ozdoba na choinkę. W wietrze wiejącym po Forty-second Street wirowało kilka płatków śniegu. Hobart odprowadził ją do schodów na estakadę, tam objęli się i życzyli sobie nawzajem szczęścia. Przyrzekli, że się niedługo znowu spotkają.
-	Kochana z ciebie dziewczyna, Fritzi. Oświadczyłbym ci się, gdy
bym był młodszy i, no, gdyby pociągał mnie rodzaj kobiecy.
Fritzi ucałowała go i pobiegła na górę po schodach. Hobart oddalił się zawadiackim krokiem w chmurze śniegu, który tańczył pod latarnią uliczną.
37. Koc-kompania
Poranek wtorkowy był ciemny i mglisty. Fritzi, od chwili kiedy się obudziła, była podenerwowana, do tego jeszcze bola! ją brzuch. Poprzedniego wieczoru poszła na posiłek do pobliskiej gospody; weszła przez boczne drzwi („Stoliki dla dam - wyrafinowana atmosfera"). Zjadła ze smakiem talerz zupy fasolowej, a potem wątróbkę z cebulką; skutki nie były zabawne. W brzuchu bulgotało jej jak w zepsutych rurach.
Przyjechała na przystań promową o szóstej piętnaście. Z mroku wynurzali się pozostali aktorzy, przyglądali się jej bacznie albo witali niedbałym skinieniem głowy. Pojawiła się ładna czarnulka w cienkim wełnianym płaszczyku. Miała przyjazny wyraz twarzy, ale trzymała się z daleka od innych i dygotała.

Mgłę przebiły smugi świateł; nadjeżdżał stoddard-dayton z zapalonymi reflektorami. Za kierownicą siedział Eddie Hearn. Obok niego, z założonymi rękami tkwił człowiek o lekko zaczerwienionej twarzy, w wysokim kołnierzyku z celuloidu i ciemnopopielatym, dwurzędowym garniturze w jasnoszarą kratkę. Miał przepiękne, gęste, siwe włosy i zaciśnięte wargi. Kelly?
Jakiś marynarz skierował Eddiego podjazdem na prom, na miejsce do parkowania. Eddie wyskoczył, zawołał resztę, żeby wchodzili na pokład, i przedstawił ich sobie. Mężczyzna o skwaszonej twarzy to rzeczywiście był Alfred A. (jak Aloysius) Kelly. Mruknął coś do Fritzi, mierząc ją spojrzeniem z góry na dół. Zdenerwowała się, ale prawdopodobnie o to właśnie mu chodziło.
Miody człowiek z blond włosami i byczym karkiem został jej przedstawiony jako Owen Stallings. Miał grać Samotnego Indianina. Był podobny do jakiegokolwiek Indianina mniej więcej w tym samym stopniu co Lief Ericsson. Entuzjastycznie potrząsnął ręką Fritzi i wolnym krokiem podszedł do poręczy, stamtąd nie przestawał się do niej uśmiechać, jakby był pewien, że rzuci ją to na kolana. Przystojni mężczyźni byli gorsi niż piękne kobiety.
Ojca miał grać Noble Royce, wesoły, czerwononosy, stary aktor w marynarskim płaszczu i wełnianej marynarskiej czapeczce. Wystarczyło Fritzi raz pociągnąć nosem i już wiedziała, że doprawia on swoją poranną owsiankę piwem. Przywódcą czarnych charakterów był zasuszony, ponury aktor Sam Jakiśtam.
Z mgły, sapiąc wyłonił się ford T. Miał już kilka lat i było to po nim widać. Eddie pozdrowił okrzykiem tęgiego, brzydkiego człowieka za kierownicą. - Bill Nix, nasz główny stolarz i rekwizytor. - Na siedzeniu obok Nixa Fritzi zauważyła trzy spięte razem pisma filmowe. Nigdzie nie było widać kamery.
Zadzwonił dzwonek, marynarze zamknęli furtę na rufie i prom wyjąc syreną wypłynął na Hudson. Nad kilwaterem unosiły się mewy, polujące na śmieci. Z pół tuzina robotników, którzy z lunchem w pudełkach przepływali rzekę, z zaciekawieniem przyglądało się grupie ludzi z filmu. Kelly przywołał Eddiego do bariery i gniewnie gestykulując coś mu napastliwie tłumaczył przyciszonym głosem. Owen Stallings podszedł do Fritzi i uchylił czapki.
-	Jeszcze raz witam, mała kobietko.
Fritzi, którą akurat w tym momencie chwycił kurcz, odparła:
-	Czy nie zechciałby pan nazywać mnie jakoś inaczej? Nienawidzę,
kiedy się mnie traktuje protekcjonalnie.

Stallings zamrugał swoimi wielkimi, brązowymi oczami.
-	Ależ oczywiście. Czy należy może pani do tych zuchwałych nowych kobiet, które ciągle gdzieś maszerują i domagają się dla siebie praw?
-	A pan jest temu przeciwny?
-	Owszem, droga pani, jestem staroświecki. Ten świat jest światem mężczyzn. Jak to się pani nazywa?
Fritzi miała ochotę wstąpić na barykady i zacząć walczyć z tym idiotą, ale nie byłby to dobry początek. Odpowiedziała spokojnie:
-	Fritzi Crown.
-	Jest pani jakoś spokrewniona z Browarem Crown? Pijałem to piwo galonami w Ohio.
-	Tak, mój ojciec jest właścicielem browaru. Jest mi troszkę chłodno. Jeżeli nie ma pan nic przeciw temu, to posiedzę w samochodzie.
-	Ależ oczywiście, Fritzi. Do zobaczenia później - powiedział uchylając znowu czapki.
Fritzi wsiadła na tylne siedzenie stoddarda-daytona. Zauważyła w pobliżu czarną dziewczynę, uśmiechnęła się do niej.
-	Ależ zimno, prawda?
-	Okropnie.
Fritzi poklepała siedzenie obok siebie.
-	Proszę tu wsiąść, jest mnóstwo miejsca.
-	Nie powinnam siedzieć z białymi.
-	Kto tak mówi?
-	Praktycznie cały świat.
-	To nie obejmuje mnie. - Fritzi nacisnęła klamkę i otworzyła drzwi. - Siadaj.
Dziewczyna nic kryjąc wdzięczności weszła do środka. Przedstawiła się jako Nell Spooner, należała do niej opieka nad kufrem z garderobą. Kiedy już przekonała się, że Fritzi jej nie ugryzie, gawędziła z nią swobodnie. Była urodzonym nowojorczykiem, urodziła się na Thompson Street w dzielnicy zwanej Małą Afryką.
-	Teraz mieszkamy w Harlemie, na rogu Lenox i 134th, praktycznie na wsi. Tatuś jest pastorem w Episkopalnym Kościele Metodystycz-nym pod wezwaniem Św. Judy, dla kolorowych. Mówi, że ten filmowy biznes jest skażony ziem i bezbożny. - Nell zmarszczyła brwi. - A ja tłumaczę mu, że praca to praca.
-	Dokładnie - powiedziała Fritzi. Zauważyła, że Sam Jakiśtam patrzył na nie z niesmakiem; odpowiedziała mu twardym spojrzeniem. Skrzywił się szyderczo i otworzył poranny „Post".
-	
We mgle zamajaczyły urwiska Jerseyu. Prom przybił, auta jechały przez jakieś trzy mile wzdłuż malowniczych skał. Potem droga zaczęła piać się pod górę na urwisko. Eddie poprosił ich, żeby wszyscy wysiedli i poszli na piechotę. Auta kołysały się, sapały i często zatrzymywały podjeżdżając pod górę. Sam Jakiśtam narzekał, że musi iść i że jest zimno, chociaż poranek robił już raczej wrażenie chłodnego października niż początku grudnia.
Na szczycie aktorzy znowu wsiedli i pojechali wyboistą, wiejską drogą do Fortu Lee. Nie było to nic wielkiego: szare budyneczki wzdłuż gruntowej drogi. Środkiem przechodziła linia tramwajowa, nad głowami krzyżowały się przewody telefoniczne i tramwajowe. Jacyś wieśniacy z New Jersey wałkonili się na chodnikach.
Skręcili w boczną uliczkę, dojechali do stajni; tam Eddie wyskoczył, żeby przywitać się z rumianym mężczyzną w średnim wieku o ja-skraworudych włosach, siwiejących nad uszami. Mężczyzna najwyraźniej przyjechał wozem, który kiedyś mógł służyć do przewozu mleka albo mięsa; jego boczne ścianki były teraz zamalowane.
-	Słuchajcie wszyscy, to jest Jock Ferguson, nasz kamerzysta. Czy ktoś za tobą jechał, Jock?
-	Chyba nie, chłopcze. O wpół do piątej rzadko kto jest na nogach, poza złodziejami i pijakami. Przy promie na Forty-second Street też martwy spokój.
-	Zostawimy tu wóz.
-	Dobra. - Ferguson otworzył tylne drzwi. Wyładowali z Eddiem coś wielkiego, co owinięte było w jaskrawoczerwony koc Indian Navajo i zawlekli swoje tajemnicze brzemię do forda. Jakiś chłopak stajenny podszedł i wyciągnął szyję, żeby zajrzeć do środka. Al Kelly stanął pomiędzy nim a samochodem.
-	Wynoś się stąd do diabła - ryknął i chłopak uciekł.
Wyjechali z Fortu Lee polną drogą, kierując się na Coytesville.
Fritzi powiedziała do Nell:
-	Co oni tam chowają pod tym kocem?
-	Kamerę. Pal to koc-kompania.
-	Tak mi mówiono. Myślałam, że to jakaś specjalistyczna terminologia.
-	Bez wątpienia specjalistyczna. Partner pana Kelly'ego, pan Pel-zer, zaprojektował tę kamerę i jakoś przypadkiem wmontował do niej kilka drobiazgów, które wynalazł i opatentował pan Edison. Pan Ferguson powiedział mi, że Edison ma patent nawet na perforację taśmy. Jeżeli masz kamerę, w której wykorzystano jakiś jego wynalazek, po-
-	
winnaś płacić tantiemy czemuś, co nazywa się Motion Pictures Patents Company, którą on sam pomógł zorganizować. To jest spółka powiernicza, do której należy większość wielkich studiów. Kalem, Essanay, Sclig, Pathe - oni wszyscy płacą. Podobnie ci, którzy filmy pokazują. Jeżeli wyświetlają je patentowanym projektorem, to płacą tej spółce dwa dolary tygodniowo.
-	Dużo wiesz o tym biznesie.
-	Pracuję dla Pal już niemal od roku. Przysłuchuję się. Mam na to mnóstwo czasu, bo nikt się do mnie nie odzywa, chyba że czegoś ode mnie chce. - W jej głosie nie było słychać goryczy jedynie rzeczowy ton.
-	Czy Biograph należy do tej spółki?
-	Tak. To koc-kompanie są niezależne i nic należą. Ukrywają kamery i przenoszą się z miejsca na miejsce. Kompania Patentowa utrzymuje całe stado detektywów, którzy polują na niezależnych, żeby im przerwać produkcję. Najgorszy był taki jeden od Pinkcrtona, nazywał się Pearly Purvis. - Nell zastanawiała się przez chwilę, potem dodała: -Mają broń.
Fritzi przeszedł dreszcz.
-	Chyba nie mówisz serio. Naprawdę strzelają do aktorów?
-	Nie - powiedziała Nell - zwykle strzelają do kamery.
Główna ulica w Coytesville była zakurzona i bardziej nawet prymitywna, niż w Fort Lee. Nic widać tu było żadnych oznak postępu, żadnych aut, żadnych szyn tramwajowych czy drutów telefonicznych. Ta mała miejscowość z powodzeniem mogła udawać miasteczko z Dzikiego Zachodu.
Słońce wyszło zza drzew, wypaliło mrok. Powietrze zrobiło się cieplejsze. Zaparkowali przy budynku z dużą werandą i spadzistym dachem. Tabliczka nad daszkiem osłaniającym wejście informowała, że jest to hotel RAMBO i proponowała do wyboru POKOJE, KĄPIEL, JEDZENIE oraz JASNE PIWO. Z pół tuzina rozmaitych mężczyzn poderwało się z ławek i bujanych foteli na werandzie i otoczyło Eddiego.
-	Jest dziś jakaś robota?
-	Potrzeba mi dwóch opryszków - powiedział Eddie. Dwóch ludzi stanęło w komicznie wojowniczych pozach. Jeden napiął bicepsy. Eddie przyglądał się im, a Al Kelly stał ze skrzyżowanymi rękami i kwaśnym wyrazem twarzy.
-	Ty - powiedział Eddie. - I ty. Dwa i pół dolara na człowieka za
-	
dzień. Garderoby są w środku na piętrze. - Rzucił okiem na Nell, która już rozwiązywała sznury przy kutrze. - Będziemy tu kręcili całe rano, a po obiedzie przeniesiemy się do lasu. Bill? - Stolarz uniósł dłoń. -Jock wie, gdzie mamy lokalizację. Idź tam, powieś kulisę z wnętrzem sklepu i zbij kilka stołów. Kup drewno, jakiego ci będzie trzeba.
-	I nie wydaj za dużo - powiedział Al Kelly swoim szorstkim jak
papier ścierny głosem. - Nie będziemy tu kręcili Second Corning.
Nix odszedł narzekając, że sam musi wszystko robić, i to w lesie, w dodatku bez towarzystwa. Owen Stallings pociągnął nosem.
-	Nigdy jeszcze nie słyszałem, żeby ktoś tyle narzekał.
-	Tak, zaczyna mnie to męczyć - powiedział Kelly. - Jeszcze trochę, a Nix zostanie bez pracy.
Eddie klasnął w dłonie, żeby zwrócić na siebie uwagę.
-	Aktorzy! Do środka. Przebierzcie się szybko, zaczynamy za pięt
naście minut. - Chociaż był taki młody, jego głos brzmiał autorytatyw
nie i aktorzy się nie ociągali.
Tragarz zaciągnął kufer na piętro. Mężczyźni przebierali się w jednym pokoju, Fritzi w drugim. Nell pomogła jej włożyć bawełnianą sukienkę, całkowicie spraną, w trudnym do określenia kolorze.
-	Stój spokojnie, muszę podwinąć obrąbek o dwa cale - wymam
rotała Nell na kolanach, z ustami pełnymi szpilek. - Rękawy pasują
w sam raz. Stanik też. - Fritzi oczywiście włożyła swoje wkładki.
Wszedł Eddie z walizeczką do charakteryzacji. Posadził Fritzi na krześle i aplikował szybko szminki oraz puder, a Nell tymczasem klęcząc skracała jej suknię.
-	Jock powie nam, czy trzeba poprawić charakteryzację, ale uwa
żam, że ujdzie. - Pokazał jej niewielkie lusterko, a potem wybiegł zno
wu pokrzykując: - Chodźcie wszyscy, czas to pieniądz.
Fritzi zeszła na ganek. Czuła się zażenowana, bo jej brzuch znowu wydawał z siebie nieziemskie odgłosy. Eddie rozpiął mocny sznurek między wbitymi w ziemię kołkami, przez co tuż przed schodami utworzył się pusty prostokąt. Jock Ferguson ustawiał kamerę i statyw na ulicy w taki sposób, żeby objąć ten prostokąt, stopnie i ganek. Jakiś chłopiec wyprowadził zza rogu hotelu białego konia. Eddie przyjrzał się zwierzęciu i powiedział:
-	Może się przydać.
-	Ile ta szkapa ma kosztować? - zapytał Kelly.
-	Dwa dolary za dzień.
-	Chryste. Można by pomyśleć, że nasza kompania nazywa się Mi-das Pictures.
-	
Eddie sprawiał wrażenie urażonego, ale się nie odezwał. Otworzył pudełko do charakteryzacji, szybko rozrobił wodą czarną farbę i wymalował orle pióro na zadzie konia.
Zdenerwowany zwierzak ulżył sobie, ale Eddie odskoczył w samą porę. Al Kełly parsknął, nawyraźniej w taki sposób okazywał wesołość. Fritzi zdecydowanie nie lubiła tego człowieka. Zastanawiała się nad drugim partnerem, panem Pelzerem. Nie mógł już chyba być gorszy.
Sam Jakiśtam i statyści wyszli na dwór ubrani we frędzlastc koszule, czapki z ogonami szopów oraz z odpowiednio ponurymi wyrazami twarzy. W dwie minuty później pojawił się niemożliwie przystojny Owen w obcisłych spodniach, mokasynach, czarnej peruce z przedziałkiem na środku i dwoma warkoczami. Przyciemnił sobie twarz, ręce i potężną klatkę piersiową czerwonawą farbą. Naprężył mięśnie i rozglądał się w poszukiwaniu wielbicieli.
Eddie powiedział:
-	Zaczniemy od tego, że czarne charaktery wyciągają sklepikarza na zewnątrz. Noble, dadzą ci po głowie, a ty upadniesz nieprzytomny.
-	Nic trudnego - wysapał stary aktor. Chwiał się jak cienkie drzewko na silnym wietrze i Fritzi pomyślała, że cały problem w tym, by utrzymał się na nogach, dopóki nie będzie pora się przewrócić.
-	Sam, uderzysz go kolbą pistoletu. Przyhamuj uderzenie, nie zrób mu krzywdy.
-	Taaa, dobra - powiedział ponury aktor, zajęty obracaniem bębenka w swojej zardzewiałej broni.
-	Pamiętajcie wszyscy o jednym. Musicie trzymać się ogrodzonego sznurem terenu.
Nerwy Fritzi były maksymalnie napięte, kiedy Eddie wypisywał kredą na tabliczce szkolnej nazwę obrazu i numer sceny - jeden. Tragarz przyszedł się pogapić, dołączając do kilku tubylców. Ze swojego auta Eddie przyniósł drewniany szyld z napisem SKLEP. Powiesił go na gwoździu wbitym w słup przy ganku.
-	Jock, pamiętaj, żebyś ją dość pochylił w dół, tak żeby nie objąć szyldu hotelu.
-	Dobra - potwierdził Jock Fcrguson i odkręcił coś przy uchwycie statywu.
-	Aktorzy do środka - zarządził Eddie. Fritzi stłoczyła się z resztą aktorów w drzwiach. Ukryli się po obu stronach oblepionych brudem okien. - Wszyscy gotowi? - Głos Eddiego brzmiał jakoś dziwnie, dudniąco; wyjrzała pospiesznie, żeby zobaczyć dlaczego. Trzymał w ręku niewielką tubę. Bardzo to musi być poręczne w tych hałaśliwych studiach, pomyślała.
-	
No to, zaczynamy. Kamera. Fritzi dotknęła chusteczką górnej wargi. W brzuchu zawarczało jej tak głośno, że Sam Jakiśtam się obejrzał. Eddie zawołał:
-	Akcja. Opryszki!
Popychając Noble'a Sam Jakiśtam warknął:
-	Idziemy. - Wywołało to bardzo odpowiednie w tym miejscu oburzenie starego aktora. Po chwili Noble, Sam i dwaj statyści byli już za drzwiami. Fritzi oparła się o ścianę, zamknęła oczy i modlitewnie złożyła dłonie.
-	Dołóżcie mu, tak, w taki sposób. Sam, przylej mu. Dokładnie, świetnie. Na kolana, Noble, słabo ci, słabo! Córka! Teraz!
Fritzi wybiegła zza drzwi. Słyszała, jak Jock kręci korbą kamery, Eddie wykrzykiwał słowa zachęty.
I wtedy wydarzyła się katastrofa. Kiedy zbiegała z ganku, przydeptała obrąbek sukni i poleciała do przodu.
Gdyby nie to, że zareagowała natychmiast, solidnie by się potłukła, ale wtuliła głowę w ramiona, wyrzuciła przed siebie ręce, wylądowała na dłoniach i zrobiwszy koziołka do przodu, zerwała się z ubraniem w nieładzie, ale cała. Było to tak niespodziewane, że wszyscy poza Kellym parsknęli śmiechem.
Eddie zawołał:
-	Cięcie. Fritzi, nic ci się nie stało?
Otrzepując rękawy z kurzu Fritzi powiedziała:
-	Och, nic. Kiedy miałam dziewięć czy dziesięć lat, spędzaliśmy
z bratem całe popołudnia na zabawie w akrobatów z cyrku.
Na twarzy Ala Kclly'ego malowała się wściekłość.
-	To nie jest arena cyrkowa, siostro. Nie kręcimy tu komedii.
-	Przepraszam, że zepsułam to ujęcie, panic Kelly.
-	A mnie się to wydawało zabawne - powiedział Eddie. - Zwłaszcza ta twoja mina, kiedy się zrywałaś na nogi. Wyglądałaś na równie zaskoczoną, jak my wszyscy. Złap oddech i zaczniemy tę scenę od nowa.
-	Naprawdę mi przykro.
-	To tylko wypadek przy pracy - powiedział Eddie chichocząc.
Kelly odezwał się:
-	Hearn, słuchaj no. W budżetach, które ja układam, nie ma miej
sca na wypadki. Niech lepiej ta twoja dziewczynka robi wszystko do
brze za pierwszym ujęciem albo wynajmiemy sobie kogoś innego. Na
wet moja ciotka Flora nie jest taka niezgrabna, a waży ze dwieście
pięćdziesiąt.
Fritzi miała ochotę uprzejmie mu powiedzieć, że jest gburem, ale

nie zdążyła. Wszyscy usłyszeli, jak od strony Fortu Lee zbliża się coś grzechocząc i sapiąc. Fritzi odwróciła się w samą porę, żeby zobaczyć, jak w polu widzenia pojawia się czarny oldsmobile. Jeden szofer, jeden pasażer, obydwaj płci męskiej. Jock Ferguson otarł sobie czoło rękawem.
- No to wpadliśmy, chłopcze.
Nie trzeba jej było mówić, że znaleźli ich detektywi z urzędu patentowego.
38. Nasza bohaterka
Kiedy oldsmobile sapiąc zbliżał się do nich, Kelly wybuchnął:
-	To ten cholerny bachor, który przyprowadził konia. Założę się
o swój kapelusz, że to jego stary zadzwonił do miasta.
Sam Jakiśtam zapytał:
-	Ale dlaczego?
-	Dlaczego? Ty idioto, Kompania Patentowa. W Jersey aż się roi od kapusiów. Bieżąca cena wynosi dwa dolary za cynk.
Fritzi jak urzeczona wpatrywała się w posępne, czarne auto. Mężczyzna siedzący na lewo od kierowcy niedbale wysunął rękę za okienko. W słońcu zalśnił oksydowany na niebiesko metal rewolweru. Kelly krzyknął do Eddiego:
-	Zabrałeś ze sobą broń?
-	Broń? Nic sądziłem, że coś takiego należy do wyposażenia reżysera.
-	Następnym razem lepiej o tym pomyśl. - Eddie poczerwieniał. Kelly dźgnął palcem w kierunku Fritzi. - Ty. Stań obok kamery. Gdzie ta druga? - Znalazł Nell. - Ty też, z drugiej strony. Nie będą strzelali do kobiet.
-	Panie Kelly, muszę zaprotestować - krzyknął Eddie.
-	Protestuj sobie, ile dusza zapragnie. To ja jestem szefem. - Odwrócił się do Fritzi i powiedział: - Rób, co ci każę.
Fritzi popatrzyła na Nell, która leciutko wzruszyła ramionami, jakby chciała powiedzieć: - Kto wie? Może on ma rację.
Z bliska widać już było, że detektywi ubrani są w bardzo przyzwoite garnitury i krawaty. Z mocno bijącym sercem Fritzi szybko podeszła do kamery i oparła się o nią plecami. Nell ustawiła się po drugiej stronie. Eddie i Ferguson wymienili gniewne spojrzenia.

Pożółkły od kurzu oldsmobilc hamując wzbił chmurę pyłu. Detektyw wyskoczył i z władczą miną ruszył do przodu. Jego pomocnik, potężnie zbudowany osiłek w przyciasnym ganiturze, poszedł w jego ślady.
Detektyw miał na sobie czarny garnitur w białe prążki. Na jego czarnej kamizelce połyskiwał emblemat masoński na złotym łańcuszku. Kremowy kapelusz przypominał sombrero z westernu, tyle że z węższym rondem. Kogoś mi przypomina, pomyślała Fritzi.
-	No, no, co my tu mamy. Kelly i czterdziestu rozbójników. - De
tektyw ukazał zęby w promiennym uśmiechu i wspomnienie zwaliło się
na Fritzi niczym lawina. Union Sąuare. Potrzebuję czterech statystów.
Co on miał na sobie tamtego popołudnia? Hej, kochaneńka, na imię
mam Earl. Płaszcz sztruksowy, niebieska bandana na szyi. Może byś
przyłączyła się do mnie, jak już zgromadzę moją czwórkę! Przerażona
czymś, co widać było w jego dziwnych oczach, jasnobrązowych ze zło
tymi plamkami, odmówiła i uciekła. Zrobił karierę od czasu, kiedy był
kapitanem statystów.
Detektyw rozejrzał się po grupie aktorów, na Fritzi patrzył o sekundę dłużej niż na pozostałych. Jego piękny uśmiech ani na moment się nie zmienił. Kelly powiedział:
-	Cześć, Pearly.
-	Dostanę tę kamerę bez walki, Al?
-	Prędzej piekło zamarznie.
-	Wariat - westchnął Pearly. - Zbyt piękny dzień na bijatykę. -I rzeczywiście tak było, słońce tryskało światłem z jasnego nieba, ogrzewało twarz i drżące ręce Fritzi. Detektyw odchylił klapę marynarki, żeby pokazać im srebrny pistolet wiszący rękojeścią do przodu na szelkach. - Uwaga, Buck. - Osiłek odbezpieczył rewolwer, z groźnym w zapadłej ciszy odgłosem.
Detektyw podszedł do Fritzi, uchylił sombrero.
-	Witam, panienko. Nazywam się Earl Purvis. Absolutnie nie
chciałbym stosować przemocy wobec kobiety, ale mam zamiar skonfi
skować tę nielegalną kamerę.
Niech się uśmiecha, ile chce, pomyślała Fritzi. To był wróg, który próbował pozbawić ją pracy.
-	Proszę się odsunąć - powiedział.
Fritzi wyprostowała się jak pani Patrickowa Campbell w roli Pauli Tanąueray. W jej wzroku widać było nieustępliwy bunt. -Nie. Detektyw zamrugał; najwyraźniej   nie spodziewał się oporu ze

strony kobiety. Podrapał się po brodzie, jego rysy złagodniały w czymś w rodzaju rozbawienia.
-	Jest pani nowa w tej grupie. Jak się pani nazywa?
-	Nie pana interes.
-	No, no. Zuchwała panienka. Czy spotkaliśmy się już kiedyś?
-	Nie wydaje mi się.
Przyglądał jej się z powątpiewaniem jeszcze chwilę.
-	Poproszę jeszcze jeden, ostatni raz. Odejdź od tej kamery.
-	Akurat.
Pearly westchnął, jakby mu było bardzo ciężko. - Buck, bierz tę czarnuchę. - Rzucił się do przodu i chwycił Fritzi za ramiona; Fritzi wrzasnęła. Tupnęła jednym ze spiczastych, czarnych bucików. Jej obcas solidnie się w coś zagłębił.
Detektyw zaklął, odskakując na jednej nodze. Tymczasem Buck pobiegł naokoło do Nell. Ta, biorąc przykład z Fritzi, chwyciła go za wyciągniętą rękę w łokciu i ugryzła w nadgarstek z siłą zatrzaskujących się paści na niedźwiedzie. - Jezusie Maryjo - wrzasnął Buck; kiedy odruchowo zacisnął palce, jego rewolwer wypalił w ziemię.
Purvis cofnął się o kilka kroków, opuścił głowę jak rozdrażniony byk. Gdy zaatakował, Fritzi wykorzystała taktykę, którą zastosowała dwa razy na Południu w stosunku do brutali, kiedy nie miała pod ręką szpilki do kapeluszy. Dźgnęła w kierunku jego oczu palcami wskazującymi.
-	Co? - Purvis wyhamował w samą porę, żeby uniknąć uderzenia.
Oszołomiony jej posunięciem zawahał się; to wystarczyło, Fritzi zdąży
ła unieść w wysokim wyrzucie nogę i trafić go tam, gdzie to miało zna
czenie. Zaklął, zwinął się we dwoje i złapał za obolałe miejsce.
Kelly wrzasnął do Fergusona: - Kamera! - Ferguson przerzucił statyw przez ramię i rzucił się do forda. Krzyknął na Eddiego, żeby szybko zakręcił korbą.
Eddie zrobił to z taką mocą, że niemal rękę sobie wyrwał z ramienia. Purvis wciąż jeszcze ledwo się trzymał na nogach; Fritzi sama nie przypuszczała, że trafiła go aż tak mocno. Kelly skoczył do przodu i grzmotnął go w tył karku pięścią. Purvis opadł na kolana. Silnik forda zaskoczył. Eddie cofnął się i auto pomknęło po ulicy. Ferguson poślizgiem wziął zakręt w lewo i zniknął im z oczu za rogiem sklepu. Pióropusz kurzu powoli opadał. Kilku zwabionych strzałem miejscowych, stojąc w bezpiecznej odległości w drzwiach stodoły, gapiło się z zainteresowaniem.
Buck wpatrywał się w ślady zębów na nadgarstku. - Ty murzyńska suko. - Uniósł rękę, chcąc zdzielić Nell w twarz kolbą rewolweru, ale

Fritzi od tyłu chwyciła za broń. Eddir podbiegł, wyjął jej broń z ręki i rąbnął Bucka dwa razy w głowę, a potem kopniakiem w tyłek nadał mu przyspieszenie. Buck uderzył o poręcz ganku, osunął się i wypadł z akcji.
Kiedy Kelly biegł w stronę oldsmobile'a, w jego ręce błyskało ostrze dużego, kieszonkowego noża.
Tymczasem Purvis już się pozbierał. Oczy miał teraz inne, dzikie jak u tygrysa; gwałtownym ruchem wyciągnął srebrny pistolet z uprzęży. Eddie podszedł do Fritzi, wycelował rewolwer Bucka w detektywa.
-	Rzuć to. Jeżeli nie, będę strzelał.
Fritzi zakładała, że Eddie jest w równym stopniu przerażony co ona, ale wspaniale to ukrywał. Spoglądając z wściekłością Purvis upuścił pistolet na ziemię. Kelly krzyknął:
-	Wszyscy do samochodu.
Owen Stallings, Sam Jakiśtam, stary Noble oraz statyści wpadali na siebie w pośpiechu jak klauni, żeby dostać się do stoddarda-dayto-na. Byli tacy śmieszni, że Fritzi żałowała, że żadna kamera tego nie filmuje. Eddie chwycił ją za łokieć, pociągnął w kierunku auta. Kiedy mijała Purvisa, przez jedną przerażającą chwilę zobaczyła jego wzrok.
-	To twoja robota, dziewczynko. Zapłacisz mi za to.
-	Zamknij się, ty łotrze - powiedział Eddie i pobiegli.
Kelly wskoczył do auta. Eddie zakręcił korbą. Cztery obroty i silnik zaskoczył. Eddie zajął miejsce pasażera i wziął Fritzi na kolana. Sam Jakiśtam, Owen i jeden ze statystów stłoczyli się na tylnym siedzeniu. Nell przywarła do auta na lewym stopniu nadwozia, Noble i drugi statysta na prawym. Stoddard przysiadł nisko przy ziemi i reagował opornie, kiedy Kelly kręcił kierownicą na zakręcie. Fritzi słyszała, jak coś zazgrzytało, i miała nadzieję, że nie urwali sobie żadnego fragmentu podwozia.
Minęli Purvisa, który tłukł się po nodze swoim sombrero i kopał lewą tylną oponę oldsmobilc'a, równic płaską, jak ta po prawej stronie. Fritzi zrozumiała teraz, po co był ten nóż. Przez duszący obłok kurzu Kelly zawołał: - Spraw sobie konia, Pearly. - I zarżał. Purvis strzelił do nich. Sam Jakiśtam kwiknął, kiedy kula odbiła się od tylnego zderzaka.
Fritzi podskakiwała na kolanach Eddiego, serce jej waliło, blond włosy rozwiewał wiatr. Nagle zawołała:
-	Ten stolarz.
-	O Boże, prawda. Bill czeka na nas w lesie - powiedział Eddie.
-	Zapomnij o nim - powiedział Kelly. - Jakoś trafi do domu. Jeszcze mila i Kelly powiedział do statystów:
-	
- Wy dwaj wysiadajcie. Pozdejmujcie z siebie te ubrania i wrzućcie je do auta.
Kiedy posłuchali, Kelly zapłacił im wyciągając banknoty z rolki obwiązanej gumką. Stoddard potoczył się dalej, a oni, rozpaczliwie osamotnieni, stali w samej bieliźnie na poboczu. Karierę gwiazd wyrwał im z ręki los w osobie Earla Purvisa.
39. Jeżeli nawet nie w górę, to na pewno do przodu
Złoto Samotnego Indianina skończyli kręcić w dwa dni na wsi w pobliżu Mamaroneck. Nikt im nic przeszkadzał. Prawdopodobnie Kompania Patentowa nie nadążała z naborem kapusiów w Westchester.
Billa Nixa, stolarza i rekwizytora, nie było z nimi. W dzień po tym jak zaatakował ich Purvis, zgłosił się on do Kelly'ego, żeby zaprotestować, że go porzucono. Rozmowa zrobiła się ostra. Kelly, który nigdy nie grzeszył nadmiarem cierpliwości, wyrzucił go. - Żadna strata - powiedział Eddie.
Po wrażeniach w Coytcsville pracy nic zakłócały już żadne incydenty i właściwie było nudno. Eddie, który obsypał Fritzi pochwałami za to, że tak dzielnie broniła kamery, zaprosił ją razem z Owenem do sali projekcyjnej przy biurze wymiany K&T, by zobaczyła wyniki ich pracy - tysiąc stóp filmu zmontowanego w spójną, piętnastominutową opowieść.
Pokój był ciasny, w środku dostrzegła tylko kilka twardych krzeseł i ekran. Drażniła ją przenikliwa woń z przepełnionych spluwaczek. Eddie przedstawił Fritzi drugiemu partnerowi, B. B. Pelzerowi. (Ludzie mówią o nim Bcnny, ale nigdy przy nim). B.B. był niskim, okrągłym człowieczkiem, miał masę kręconych, szarych włosów i ojcowski sposób bycia. Chwycił dłoń Fritzi w swoje ręce, jakby to była ryba, którą chce kupić na targu.
- Cieszę się, że mogę panią poznać, pracuje pani ze wspaniałym chłopcem.
Nim usiadł, kilka razy potrząsnął jej ręką energicznie. Oparł się łokciem o mały stolik i złożył głowę na ręce, jak gdyby martwił się tym, co za chwilę zobaczy. Fritzi podzielała jego uczucia. To miało być zupełnie nowe doświadczenie: przyglądać się samej sobie, jak gra.
Kelly wślizgnął się do ostatniego rzędu, nie mówiąc nic. Eddie za-

wolał: - W porządku, Hap. - Operator, bo tak go nazywali, wyłączył światła.
Dziewczyna, która siedziała obok Eddiego, powiedziała:
-	Dołączyłam na końcu dodatek ekstra. Myślę, że będzie się panu
podobał. - Eddie nie wyraził sprzeciwu. Dziewczyna wydawała się nie
zwykle młoda, podobnie jak cały przemysł filmowy.
Hap włączył rozklekotany projektor. Kiedy tylko Fritzi zobaczyła samą siebie, rozchichotała się nerwowo. Czuła się potwornie zażenowana swoimi wielkimi stopami, kanciastymi łokciami, rozwichrzonymi włosami. Ruchy miała chropawe, zamiast grać wzruszającą rolę, ruszała się jak jakiś kabotyn. To było prawie nic do zniesienia. Zakryła twarz i obserwowała ekran przez palce.
Oczywiście reszta obsady grała w podobnie przesadny sposób; pasowało to do melodramatycznej treści filmu. Owen wydawał się zachwycony swoją grą, patrzył na siebie rozpromieniony i w pewnym momencie powiedział głośno: - Och, to jest raczej dobre.
Eddie przyglądał się uważnie, od czasu do czasu wygłaszał jakieś uwagi do dziewczyny. Fritzi szybko nabrała szacunku dla Eddiego. Wyraźnie wiedział, czego chce. Miał świadomość, że nie filmuje Hamleta ani Wroga ludu, tylko pracuje z energią i rozwagą nad tym, by stworzyć obraz z dobrym tempem i trzymający w napięciu.
Fritzi zauważyła jeszcze coś, na co nie zwróciła uwagi wcześniej. Na ganku hotelu Rambo ktoś umieścił drewnianą plakietkę z firmowym znakiem kompanii, rozpędzonym koniem. Bardzo dziwne.
Te piętnaście minut ciągnęło się niemal jak piętnaście godzin; siedziała wiercąc się w ciemnościach. Kiedy obraz na ekranie gasł, ośmieliła się zerknąć na Kelly'ego. Wchodząc na salę miał szyderczą minę i wyglądał, jakby go brzuch bolał; jego wyraz twarzy nie zmienił się ani na jotę.
Niespodziewanie pojawiła się nowa scena: ujęcie, na którym wybiegała zza drzwi i spadała ze schodów. Przerażona przyglądała się, jak robi w powietrzu salto i kończy upadek koziołkiem. Wszyscy się roześmieli, nawet Kelly.
Kiedy Hap włączył światła, Eddie poklepał ją po ręce.
-	Niezła z ciebie aktorka komiczna.
-	To nie było zamierzone.
-	Powinno się to jakoś dać wykorzystać. - Miejmy nadzieję, że nie.
Kelly podniósł się i powiedział: - Okey - i wyszedł. Skąd taki
skwaszony człowiek wziął się z biznesie rozrywkowym, nic miała pojęcia. B.B. Pelzer podbiegł do niej i ponownie zrobił kanapkę z jej dłoni.

- Słuchaj, Eddie ma rację, wspaniały obraz. Podobałaś mi się na tym filmie. Utalentowana dziewuszka. Z chęcią cię będę częściej oglądał w Pal.
Zapytała Eddiego o partnerów. Powiedział, że Pelzer zanim zainteresował się ruchomymi obrazami, pracował w Hoboken jako optyk. Pal razem założyli ze szwagrem, który pracował jako sprzedawca-po-średnik w nowojorskim okręgu odzieżowym. Nic minął rok, a Kelly wykupił udziały szwagra. Kompania została zorganizowana ze stoma akcjami dla udziałowców. B.B. i jego żona Sophie mieli pakiet kontrolny, pięćdziesiąt dwa procent.
Kelly był kiedyś właścicielem stajni, do których przyjmował konie na obrok, ale kiedy pojawiły się automobile, przewidział, że zyski zaczną spadać i że może mu zagrozić utrata płynności. Przerzucił się na wytwarzanie sprzętu dla fotoplastikonów, a dodatkowo dostarczał karty ze zdjęciami. Moda na nie zaczęła przemijać, kiedy rozmnożyły się odeony, tak więc Kelly znowu zmienił zawód.
-	Z Kellym mamy krzyż pański. A z Bcnnym wręcz przeciwnie.
Jest aż za szczodry. Doprowadza Kelly'ego do szału.
W Pal Picturcs nakręcano co najmniej dwa jcdnoszpulowe filmy na tydzień, plus od czasu do czasu taśmę na którą składały się dwa krótkie filmy: komedia i dramat. Takie taśmy cieszyły się dużą popularnością. W chwilach przygnębienia Eddie nazywał te filmy parówkami. -I do tego nie są to wcale najlepsze parówki.
Plansza z konikiem Pala pojawiała się co najmniej raz na każdym filmie.
-	Niemało jest złodziejstwa w tym biznesie - wyjaśniał Eddie. -
Oszukańczy właściciele odeonów, niekiedy oszuści w biurach wymiany.
Robią odbitkę i sprzedają film jako swój własny. Kompanie chronią się
umieszczając na filmie swoje znaki identyfikacyjne.
Dzięki entuzjazmowi B.B. oraz poparciu Kelly'ego po wydarzeniach w Coytesville Fritzi przez najbliższą zimę i wiosnę pracowała dosyć regularnie. Kręcili filmy na wynajętych strychach na Manhattanie i Brooklynie, nieustannie wystrzegając się detektywów. Kiedy potrzebne były plenery, wracali do Mamaroneck albo na rustykalną Long Is-land. Niekiedy zaczynali dopiero późnym przedpołudniem, wszystko dlatego, że w takiej tajemnicy trzeba było przewozić kamerę. Fritzi nigdy nie dowiedziała się, gdzie Ferguson ukrywa ją nocą.

Kiedy miała za sobą już kilka niewielkich ról, Eddie wybrał ją do głównej roli w Dating Daisy; miała zagrać sprytnego prywatnego detektywa. Była tam scena, w której Daisy ścigała opryszka aż do restauracyjnej kuchni. Eddie zdobył skądś dużą, gipsową szynkę i zaimprowizował dziki pościg wokół kloca do rąbania mięsa, czego w scenariuszu nic było. Kiedy pistolet wystrzelił i wypuścił chmurę dymu, kucharz tak się wystraszył, że gwałtownie się odwrócił i niewiele brakowało, a rozbiłby Fritzi głowę szynką. Stosując się do wskazówek Eddiego Fritzi uchyliła się i zrobiła pełny szpagat. Rezultatem był wybuch śmiechu na sali projekcyjnej. Zrozumiała teraz, dlaczego Eddie nalegał, żeby założyła tego dnia spodnie do jazdy konnej.
Eddie i B.B. tak byli zachwyceni tym obrazem, że wysmażyli płaską farsę zatytułowaną Śliska ryba. Fritzi grała w niej sprzedawczynię w sklepie ze zwierzątkami; na filmie wrzucali ją do pojemnika z wodą i uderzali po twarzy dużym dorszem. Pracowała bez narzekania, ale później powiedziała Eddiemu, że wolałaby nie powtarzać tego doświadczenia.
Tymczasem czekały ją następne role. Złoto Samotnego Indianina przyniosło wyższe niż zazwyczaj dochody z wynajmu filmów w całym kraju, więc Eddie wymyślił następne propozycje do tego cyklu. Późną wiosną ukończyli Odwagę Samotnego Indianina. Potem wrócili do Westchester na Bitwę Samotnego Indianina, w której Fritzi po raz pierwszy jeździła konno. Właściciel stajni White Plains, od którego wynajmowali konie, pokazał jej, jak wsiadać na oklep ze skoku przerzucając nogę przez grzbiet niczym Indianin z Równin. Nauczył ją też przeskakiwać nad końskim zadem. Spadła trzy razy, ale za czwartym jej się udało. Eddie poprosił, żeby zrobiła to jeszcze raz, ale żeby spadła, kiedy zły charakter będzie jej groził rewolwerem.
-	Spadnij na derriere, podskocz i zrób zeza. Niegodziwiec będzie oszołomiony. To da Owenowi czas, żeby go rozbroić i sprać na kwaśne jabłko.
-	Och, Eddie, nie. To taka niewyrafinowana komedia.
-	Niewyrafinowana komedia także jest godna szacunku. Szekspir stosuje ją przez cały czas. Jak się wprowadzi klauna na chwilę przed krwawym punktem kulminacyjnym, rozładowuje to napięcie i punkt kulminacyjny trafia do ludzi dwa raz mocniej. Wierz mi.
Tak więc scena ta weszła do filmu. Fritzi włożyła w nią całą swoją energię i resztę wieczoru przesiedziała na poduszce.

Umiarkowanie regularna praca pozwoliła jej wydać 14.95 dolara na coś, o czym marzyła od dawna, na mówiącą maszynę z piękną, drewnianą skrzynką i ślicznie rzeźbioną w kształt kwiatu tubą. Grała z płyt płaskich, a nie bardziej staroświeckich woskowych wałków. Fritzi roztrwoniła pieniądze na pół tuzina płyt po dwadzieścia centów, na których anonimowi śpiewacy występowali z orkiestrami o metalicznym dźwięku. Jej ulubioną piosenką była „Dziewczyna w Central Park", nowy szlagier, który skomponował przyjaciel Paula, Harry Poland. Była to piosenka z broadwayowskiej rewii zatytułowanej Girls Galore. Po długim dniu pracy Fritzi zsuwała z nóg buty i pończochy, kładła płytę na talerzu obrotowym, nakręcała maszynę korbą, opuszczała igłę i słuchała uduchowionego głosu tenora.
Spotkałem dziewczynę w Central Park Piękną jak piękny poranek...
Piosenka była piękna, ale melancholijna,  nieznany dżentelmen nigdy już więcej dziewczyny nie zobaczył. Kiedy puściła płytę drugi raz, oczy jej się zamgliły. Za siódmym czy ósmym razem łzy płynęły strumieniami po jej policzkach.
40. Nowojorska muzyka
Harry Poland kochał swój przybrany język. Wiedział, że nic powinien nazywać go amerykańskim, ale i tak to robił. Mowę amerykańską uważał za gigantyczną tacę smakowitych zakąsek, z których każda miała swój szczególny smak odpowiedni na odpowiednią chwilę. Smakowite i ciekawe wydawało mu się na przykład słowo „bajerancki". Lubił nosić bajeranckie ubrania i zaczynało go być na to stać. Jeżeli nazwisko Harry'ego Polanda nie stało się jeszcze przysłowiowe u Muncicgo czy w Boise, to zaczynało być dobrze znane w niewielkim, ścisłym światku wydawców muzyki w Nowym Jorku.
Tego dnia, wiosną w 1910 roku, kiedy Fritzi kręciła swój pierwszy film, zadbał o to, żeby wyglądać „bajerancko" podczas wizyty, jaką miał zamiar złożyć żonie. Wybrał jednorzędowy garnitur z kamizelką o angielskim kroju, wąskie spodnie z ostrym kantem, białą koszulę

w niebieskie prążki z wysokim, sztywnym, odgiętym do dołu kołnierzykiem, niebieski krawat, zawadiacki melonik, szare getry i laseczkę.
Wybierał się do podmiejskiej wioski Rye, a dokładnie na pewną cienistą uliczkę pomiędzy Boston Post Road a Long Island Sound. Zaparkował swojego forda T, czarnego i nowiusieńkiego, na wysypanym żwirem terenie przed domem opieki. Nigdy nie czuł się wesoły w tym smutnym i sterylnym miejscu, gdzie ludzie starzy i chorzy siedzieli na swoich fotelach i mamrotali coś do niewidzialnych słuchaczy. Ale nie pozwalał, żeby to było po nim widać. Kiedy ten wysoki i pełen życia trzydziestoletni mężczyzna szedł alejką, wyglądał na szczęśliwego i zadowolonego.
Kwietniowe popołudnie przyniosło ze sobą łagodny, ciepły wiaterek od strony Soundu. Pielęgniarz wywiózł Flavię na wózku na dwór i Harry usiadł obok niej pod jaworem, na którym pękały pączki. Trzymał ją za rękę, a ona wpatrywała się nieobecnym wzrokiem w jego oczy, usiłując sobie przypomnieć, kim mógłby być. Na naleganie jej lekarza zimą Harry przeniósł ją do tego domu. Starał się być wesoły, uśmiechać się, kiedy przekazywał jej najnowsze wiadomości, gładząc ją przy tym delikatnie po ręce.
- Shapiro u Bernsteina ma nadzieję, że za kilka miesięcy sprzedadzą z milion egzemplarzy „Dziewczyny w Central Park". Ich dział orkiestrowy wypuszcza ją na rynek w układzie symfonicznym. „Błękitny wieczór" też trzyma się całkiem dobrze, osiemdziesiąt tysięcy egzemplarzy. I wiesz co? To jest podniecające. Jutro rano mam się spotkać z jednym z największych producentów w Nowym Jorku. Z Ziegfeldem. To on dzwonił do mnie. Będzie w tym roku robił następne Follies.
Na każdą wiadomość Flavia reagowała tym samym niesamowitym, nieco zakłopotanym uśmiechem, od którego serce mu pękało. Z jej ust pociekła wąziutka, srebrzysta niteczka śliny i splamiła suknię. Pielęgniarze stale przypominali Harry'emu, że traci ona coraz bardziej kontrolę nad sobą i że wymaga specjalnej, osobistej opieki. Wiedział, że chodziło im o napiwki, ale płacił bez słowa skargi.
Kiedy cienie zrobiły się dłuższe a powietrze chłodniejsze, dał sygnał na biało ubranemu człowiekowi o byczym karku i ucałował Flavię w czoło. - Do widzenia, kochana dziewczyno. Zobaczę się z tobą w przyszłym tygodniu. - I tak co tydzień, do końca jej życia. Flavia tak wiele dla niego zrobiła, że nigdy nie potrafiłby jej opuścić czy rozwieść się z nią dla jakiejś innej kobiety. To dla niej napisał „Dziewczynę w Central Park."
Nie wiedział, co dzieje się z kuzynką Paula. Czytał obsadę do każ-

dej sztuki na Broadwayu, ale ani razu nie trafił na jej nazwisko. Może wyjechała z miasta.
Przyglądał się, jak pielęgniarz wwozi jego żonę do środka. Zakręcił korbą przy fordzie T i pojechał wyboistymi, gruntowymi drogami do doskonałej gospody Port Chester, gdzie w lepszych czasach jeździli na kolacje z Flavią. Po godzinie spędzonej przy doskonałym posiłku i winie pojechał King Street, która dzieliła stany Nowy Jork i Connecticut. Okolica była tu pagórkowata, wiejska, bujnie zielona.
Zjechał na stronę Connecticut, przejechał kawałek i zaparkował przed dobrze utrzymanym, dwupiętrowym domem wiejskim pomiędzy jakimś sportowym samochodzikiem a dużym, żółtym reo. Przystojna kobieta w eleganckiej czarnej sukni powitała go wesoło:
-	Co tam u pana, Harry?
-	Wszystko świetnie, dziękuję, Belle. - Położył melonik i laseczkę na stoliku z marmurowym blatem. Pani Belle Stcckcl była córką znanej rodziny z Greenwich. Jak powiadano, pobłądziła w młodości. Odbiła jednak od dna i po latach założyła ten elegancki dom, w którym nigdy nie dokuczały jej władze hrabstwa. Na samym początku, kiedy Harry został jego klientem, czuł się jak najgorszy oszust i krętacz. Porozmawiał o tym z panią Stcckel, która była inteligentna i całkiem sensownie podchodziła do takich problemów. Przypomniała mu, że nic jest przecież pustelnikiem. Sporadyczną wizytą nikomu nie uczyni krzywdy, a już z pewnością nie Flavii. - I założę się, że gdyby o tym wiedziała, wyraziłaby aprobatę.
-	Martha jest wolna i czeka na pana - powiedziała pani Steckel.
Harry podziękował jej jeszcze raz, zapłacił i poszedł po schodach
na górę. Kiedy zbliżał się do drzwi Marthy, pani Steckel włączyła pia-nolę w salonie. „Wiśniowy kwiat u pana z maleńkiej, starej Japonii", jego najnowsza piosenka. Harry uśmiechnął się i zastukał do drzwi.
-	Hej, Martho - powiedział niemal nieśmiało.
-	Hej, Harry, jak miło cię znowu zobaczyć. - Kiedy wstawała,
okrycie rozchyliło się ukazując jej nagość. Ucałowała go w policzek.
Martha była niska, raczej przysadzista i do tego niewykształcona, ale
miała okrągłe, miękkie ramiona i rozumiała, dlaczego musi ją odwie
dzać. Wystarczyło, że spędził z nią godzinę, a potrafił dalej iść przez
życie nie rozczulając się nad sobą. Tylko jedno ukrywał głęboko i ze
wstydem. Niekiedy w szczytowych momentach namiętności z Marthą
wyobrażał sobie, że na jej miejscu jest Fritzi Crown.

Na noc zatrzymał się w domu w Port Chester, gdzie kiedyś mieszkali razem z Flavią. Było to teraz miejsce ponure, widmowe. Prawie wszystkie meble okryte były pokrowcami. W pokojach przenikliwie pachniało kurzem. Harry podejrzewał, że przez to spotkanie z Ziegfel-dem nie zaśnie, i miał rację. Przewracał się z boku na bok przez prawie całą noc, a rano na godzinę przed świtem wyskoczył z łóżka, wypił pół dzbanka kawy, zapalił reflektory w fordzie T i ruszył po fatalnych drogach na Manhattan. Mniej więcej dwudziestomilowa podróż zajęła mu prawie trzy godziny.
Harry wciąż jeszcze był zawodowo niezależny; miał gabinet w Muldoon Building na West Twcnty-eight, w tym centrum nowojorskiego muzycznego biznesu. Wcześniej czy później każdy z gigantów tego przemysłu przenosił się do któregoś z szarych i niczym nie wyróżniających się budynków przy Twenty-eight. W tym, w którym znajdował się gabinet Harry'ego, z każdego niemal pokoju na każdym piętrze płynęła muzyka, chociaż Harry zawsze uważał ją za hałas, ponieważ kiedy grało równocześnie tuzin wykonawców, w różnych tonacjach, w różnym tempie i na różne głosy, brzmiało to razem jak kakofonia. Albo, jak twierdził jakiś anonimowy dowcipniś, od którego ta dzielnica wzięła swoją nazwę, jak koncert na blaszane patelnie.
Ponieważ tak wiele czasu spędzał w mieście, wynajął sobie na stałe dwa pokoje w hotelu Mandrake na West Forty-fifth. Tam ogolił się, przebrał w świeży garnitur, koszulę i krawat. Upudrował się, skropił pachnącym tonikiem i dwadzieścia minut przed terminem zameldował się w biurze Florenza Ziegfelda. Ziegfeld kazał mu czekać do wpół do jedenastej.
- Cieszę się, że pana widzę - powiedział, kiedy w końcu poproszono Harry'cgo do gabinetu. Producent był imponującym mężczyzną, czterdziestoletnim lub nieco starszym, wysokim, zawadiackim i stylowo ubranym. Niektórzy ludzie twierdzili, że jego mroczne rysy i ukośne brwi przypominają im Mefistofelesa. W tym czasie żonaty był z subretką znaną ze scen Warszawy i Paryża, Anną Held, ale nie przestał flirtować, z czego był dobrze znany. Pochłaniał kobiety jak precle; panny czy mężatki, bez różnicy. Abstrahując od spraw moralności, był to człowiek, który jako producent przedstawień wymagał tego, co najlepsze i płacił za to. Nigdy nie oszukiwał ani swoich widzów, ani swojego talentu.
Ziegfeld zauważył, że Harry przygląda się wyblakłemu afiszowi, jednemu z wielu, jakie zdobiły ściany jego gabinetu. Afisz ten reklamował Tańczące kaczki z Danii. Na jego twarzy pokazał się uśmiech, a raczej uśmieszek wyższości.

-	Czy uwierzy pan, że miałem zaledwie dwadzieścia dwa lata, kiedy wystawiłem to przedstawienie w Chicago? - Podał Harry'emu pudełko z cygarami; Harry potrząsnął głową. Ziegfeld zapalił. - Przez to cholerne Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami musiałem je zamknąć. Twierdzili, że ponoć kazałem technicznym palić kaczkom papierki pod łapami, żeby tańczyły. - Tu ponuro mrugnął okiem. - Niewykluczone, że tak było. - Harry był tak spięty, że zdobył się tylko na blady uśmiech.
-	Wiesz, chłopcze, czego bym od ciebie chciał?
-	Mam nadzieję, że piosenki do pana najnowszego przedstawienia.
-	Mucha nie siada. Podobały mi się te kawałki twojej roboty, które słyszałem. Ale mamy trochę mało czasu. Następna edycja Follies zaczyna próby w Jardin de Paris za cztery tygodnie. - Jardin było to kryte szklaną kopułą pomieszczenie na dachu budynku teatralnego na rogu Forty-fourth i Broadwayu, w którym latem było gorąco jak w piekle, a kiedy padało, przeciekał dach; widzom radzono, żeby brali ze sobą parasole.
-	Potrzebny mi jest numerek w dżungli. Wyobrażam to sobie tak: czterdzieści czy pięćdziesiąt dziewcząt - tu Ziegfeld puścił się w pląs dookoła biurka - jeden listek palmowy zakrywa skarby tutaj, drugi tam, rozumiesz pan. Na koniec będą wszystkie tańczyły w najcholer-niejszej burzy, jaką kiedykolwiek widziano na scenie. Ale nie mam piosenki.
-	W ciągu kilku dni coś napiszę.
-	Mogę na to liczyć?
-	Będę coś miał - obiecał Harry. - Jeżeli się panu nie spodoba, popracuję nad tym, aż będzie pan zadowolony.
-	Mówi pan jak zawodowiec. Lubię zawodowców. Nienawidzę takich przechwalających się artystów, którzy obiecują i nie dotrzymują słowa. Nigdy takiego nie angażuję więcej niż raz. A potem pilnuję, żeby dowiedziała się o tym cała ulica, więc oni też ich nie angażują.
Harry'emu na czoło wystąpiły kropelki potu, a głos załamywał się z podniecenia, kiedy mówił:
-	Nie zawiodę pana.
Producent po koleżeńsku objął go ramieniem i odprowadził do drzwi.
-	Flo - powiedział. - Dla moich przyjaciół i kolegów-artystów je
stem Flo.
W przedpokoju dwóch klecących piosenki znajomych Harry'ego popatrzyło na niego ze zjadliwą zazdrością. Obydwaj cisnęli się do przodu, nie mogąc doczekać się, żeby Ziegfeld poświęcił im kilka sekund.

- Idźcie gdzie indziej handlować swoimi nutkami, chłopcy. Ja mam za dziesięć minut przesłuchanie dziewczynek do rewii. - Dźgnął palcem wskazującym w stronę Harry'cgo. - Postaraj się pan. - Wrócił do gabinetu i zatrzasnął drzwi.
Harry był w siódmym niebie. Niemalże tanecznym krokiem szedł wśród kłębiących się po ulicach w południe tłumów. Ameryka, kraj szans! Słusznie tak uparcie dążył do jej brzegów, by pracować w zawodzie, który kochał.
Piosenki Harry'ego rodziły się w jego głowie i przepływały z głowy w palce, ale źródłem muzyki było samo miasto. Słyszał wokół siebie synkopowane melodie, kiedy wędrował Broadwayem i pochłania! gorącego, pieczonego, słodkiego ziemniaka, kupionego u ulicznego sprzedawcy. Słyszał gwiżdżące na rzece stateczki, stopy tupiące o chodnik. Słyszał kolejkę klekoczącą po estakadach, podzwaniające tramwaje, trąbiące samochody, powarkujące organki, czarnego oberwańca z pluskiewkami w obcasach stepującego po krawężniku, i jego starszego kolegę grającego na banjo. Grał piosenkę „Wiśniowy kwiat u pana". Harry dał każdemu z nich po dolarze.
Był spocony, zasapany, pełen podniecenia. Nadszedł właściwy rok, nadszedł właściwy moment, czuł to. Udało mu się doprowadzić do tego, że Ziegfeld chciał włączyć jego piosenkę do Girls Galore; to był pierwszy krok. Jej wykonanie podczas przedstawienia Ziegfelda wyniesie go od razu na szczyty, zwłaszcza jeżeli piosenka okaże się szlagierem.
Harry nienawidził całej ohydy związanej z muzycznym biznesem: kompozytorów, którzy kradli melodie, wykonawców, którzy żądali łapówek, wydawców, którzy zmieniali rozliczenia tantiem na swoją korzyść. Ale zapominał o tych ujemnych stronach interesów, kiedy marzył o swojej własnej kompanii. Miał dla niej cudowną nazwę; Home-land Musie (Muzyka kraju rodzinnego). Jej symbolem nieuchronnie musiały być trzepoczące się na wietrze paski i gwiazdy. Harry nigdy niczego innego sobie nic wyobrażał.
-	Wilbur, uważaj na pana.
Z rozmarzenia wyrwał go okrzyk matki Wilbura. Sześcio-, a może siedmioletni chłopak z taką uwagą oglądał swoją zabawkę, że wpadł na Harry'ego.
-	Proszę pani, to wyłącznie moja wina - przeprosił Harry uchyla-

jąc dwornie melonika. Nie miało to znaczenia, że chłopak wyglądał paskudnie i brzydki był jak ropucha; Harry skłonny był przebaczyć każdą niemal przewinę w dzień, kiedy trafiła mu się taka wspaniała okazja. Nagle spojrzenie jego padło na zabawkę, którą chłopak trzymał w brudnych paluchach. Był to niewielki słonik, wycięty z blachy i pomalowany na szaro; kły miał białe. Chociaż w zasadzie Harry był Żydem, znał literaturę chrześcijańską, łącznie z wizją św. Pawła na drodze do Damaszku. Niemalże starając się nie oddychać zapytał:
-	Czy pozwoli pani, że odkupię tę zabawkę za dolara? Kobieta zaskoczona powiedziała:
-	Ależ ona nie jest warta jednej piątej...
-	Nalegam. - Chciwy, mały Wilbur pazernie złapał pieniądze. Har
ry zacisnął słonika w ręce i niemal biegiem ruszył do swojego biura,
przemykając przez tłum przechodniów niczym piłkarz. Rzucił melonik
na podłogę, otworzył klawiaturę. O piątej miał już gotową piosenkę
„Słoniowy Rag". Kiedy komponował, zapominał nawet o Fritzi.
Och, trąba będzie się chwiała
Niczym flaga dżungli
Kiedy gruboskórzec wykona
Ten słoniowy rag.
Wszyscy się przyłączcie (tupanie)
/ zatańczcie słoniowy rag.
Flo Ziegfeld oszalał na punkcie tego numeru. W połączeniu niemądrych słów i chwytliwej melodii było coś, co powodowało, że widzowie Follies jak jeden mąż zrywali się na nogi i krzyczeli z radości, kiedy w potokach sztucznego deszczu wywijające nogami czterdzieści cztery dziewczęta równocześnie opuszczały stopę w grzmiącym tupnięciu. Podczas końcowego refrenu tańczył wysoki na osiem stóp słoń, którym od środka poruszali dwaj mężczyźni.
Sprzedaż piosenki „Słoniowy Rag" szła w górę jak rakieta na czwartego lipca. Napływały zamówienia z Anglii i całej Europy. Ludzie jak opętani śpiewali i tupali. Starzy i młodzi, na szkolnych podwórkach, w tramwajach, w jadłodajniach, a nawet w salkach parafialnych, kiedy nikt nie patrzył. Tupali dobrze wychowani Anglicy i flegmatyczni Niemcy. Tupali zmienni Francuzi i namiętni Hiszpanie. W końcu przyszły nawet doniesienia z Afryki, że tupią i Zulusi.
Każda gazeta, od „Heralda" do „Police Gazette", wysyłała reporterów do hotelu Mandrake, żeby przeprowadzili wywiad z człowie-

kicm, który doprowadził do lego, że świat zaczął tupać. Jego kolega wyraził swój podziw w prosty sposób:
- Harry, z ciebie to jest cholerny geniusz.
41. Sammy
Po drugiej stronie oceanu słońce wstało, ale nie dało się go zauważyć spoza potoków deszczu. Paul maszerował z Leicester Sąuare na St. Martin's Lane pod wątpliwą osłoną parasola. Skręcił w wąski i ciemny Cccii Court, gdzie miało swoje biura kilka kompanii filmowych, łącznie z Pate Freres i American Luxograph.
Uchylił się przed strumieniem wody, spadającej z daszka nad wejściem do budynku, otrzepał się jak mokry spaniel i popędził na górę po schodach. Wyszedł z domu o pół godziny później, niż zamierzał, bo chciał zapoznać dzieci z ich nową nianią i posiedziać przy łóżku Julie, trzymając ją za rękę i martwiąc się. Porody nigdy nie były dla niej łatwe. Była już teraz strasznie gruba, zbliżał się moment rozwiązania i Julie większość czasu spędzała w łóżku. Upierała się, że czuje się świetnie, że poradzi sobie z domowymi obowiązkami, ale jej blada i wymizerowana twarz mówiła, że tak nie jest.
Paul wchodził po schodach, a z jego mokrych butów i kapelusza ściekała woda; miał nadzieję, że okres niepogody nie utrzyma się aż do jesieni; miał w harmonogramie wyjazd do Niemiec i filmowanie manewrów wojskowych w Bawarii. Zaproszono go, ponieważ jego nazwisko i jego książka zwróciły na siebie uwagę generalicji niemieckiej, która ceniła reklamę i zabiegała o względy ludzi mogących ją zapewnić. Kaiser Wilhelm II zawsze chętnie bawił się w wojnę i nigdy nie opuszczał corocznych manewrów.
Dla Anglików kaiser był chodzącym symbolem „niemieckiego zagrożenia". Nieustannie deklarował, że jest wielkim przyjacielem Anglii -czyż jego babką nie była świętej pamięci królowa Wiktoria, a kuzynem król Jerzy V (podobnie jak w przypadku rosyjskiego cara Mikołaja)? Michael Radcliffe szydził z tych powiązań rodzinnych.
- Zgniły klub skoligaconych między sobą hemofilityków i parano-idalnych miłośników wojny, którzy udają, że są najbliższymi przyjaciółmi, a czekają tylko na dobrą okazję, żeby sobie nawzajem powbijać noże w plecy.

Michael miał rację, okazując taką podejrzliwość w stosunku do europejskich monarchów. Pod ich przyjaznymi deklaracjami kryła się pełna nienawiści wrogość. Kaiser Wilhelm II okazywał żal na pogrzebie swego wuja, ale przy innych okazjach nazywał zmarłego króla „szatanem" i „najgorszym intrygantem Europy". A niemiecki agresywny program rozwoju marynarki wydawał się wymierzony przeciw Anglii. Admirał Tirpitz budował po dwa pancerniki rocznie. Kaiser upierał się, że będą one służyły wyłącznie do obrony przed nie wymienianymi z nazwy wrogami, ale spora część brytyjskiej społeczności, w tym wielu dyplomatów z Whitehall, była przekonana, że flota ta zostanie wykorzystana do zaatakowania ich kraju. Brukowce pełne były wyssanych z palca historii pod tytułami takimi jak: „Wojny się nie da uniknąć" i „Jak Niemcy zajęli Londyn".
-	Dzień dobry, panno Epsom - powiedział Paul wchodząc do przedpokoju i ponownie się otrzepał. Panna Epsom, stara panna w wieku pięćdziesięciu lat, powitała go uprzejmym skinieniem głowy, a kiedy się odwrócił, strzepnęła sobie krople wody z policzka. - On już jest?
-	Przyszedł dwadzieścia minut temu.
Paul powiesił kapelusz i parasol i ruszył prosto w kierunku drzwi wewnętrznych.
-	Czy może pani przynieść nam herbatę?
-	Oczywiście, natychmiast. Powiem tylko, że ten młody człowiek nie robi na mnie wrażenia amatora herbaty.
Uporczywe kłopoty z krzyżem i łagodne perswazje Julie przekonały w końcu Paula, że powinien zaangażować pomocnika. Kandydat, który czekał w jego gabinecie, był siedemnastą osobą, która odpowiedziała na ogłoszenie; Paul odrzucił pierwszych szesnastu. Dwaj to były po prostu osły, kilku było głodnych, ale naprawdę nie interesowało ich robienie zdjęć, kilku jeszcze było kłamcami i oszustami, których szybko zdemaskowały jego fachowe pytania. Pozostali byli sympatyczni, ale z rozmaitych powodów się nie nadawali.
-	Dzień dobry, przepraszam, że się spóźniłem. - Zagracony gabi
net Paula wydawał się idealnie pasować do jego zmiętego kołnierzyka,
przekrzywionego krawata, wypchanych kieszeni i ogólnie niedbałego
stylu.
Młody człowiek przestępował z nogi na nogę, czapkę obracał w rękach; był smagły i chudy jak szczapa. Na jego brodzie jak rodzynek tkwiła duża brodawka. Włosy miał czarne i lśniące. Paul zauważył, że ma brudne paznokcie.

-	Mam tutaj zapisane gdzieś pana nazwisko. - Paul grzebał w beznadziejnym bałaganie, na który składały się puszki z filmami, plany produkcyjne, rachunki, memoranda jego pracodawcy Lorda Yorke, telegramy z biura w New Jersey, pisma fachowe, gazety londyńskie, gazety międzynarodowe i inne związane z jego pracą rzeczy.
-	Silverstone, szefie. Samuel G. jak Garfunkel Silverstone. Wołają na mnie Sammy.
-	Usiądź proszę, Sammy. - Działały mu na nerwy niespokojne ruchy młodego człowieka. Jakimś cudem znalazł ołówek a potem czystą kartkę.
-	Ile masz lat?
-	Dwadzieścia dwa.
-	Czy masz jakieś referencje?
Z kieszeni wełnianej marynarki, która wyglądała tak, jakby kiedyś należała do kogoś mniejszego Sammy wyciągnął pomięty list.
-	To od pana Crutchfielda, mojego szefa z Soho Strand.
-	To kinematograf, prawda?
-	Tak, proszę pana, i to wspaniały. Stoi na Deane Street.
-	Masz jeszcze jakieś referencje?
Na moment w inteligentnych, ciemnych oczach Sammy'ego pokazało się osobliwe, pełne namysłu światełko.
-	Nie, szefie, nie mam, chyba żeby pan chciał zapytać strażnika
z Brixton.
Paul odchylił się do tyłu na swoim piszczącym, obrotowym krześle.
-	Czy chcesz powiedzieć, że siedziałeś?
-	Tak, proszę pana. Drobna kradzież. Moja siostra Belle nie miała co jeść. - Dziwnie wymawiał słowa; sam Henry Higgins miałby problemy, żeby poprawić ten przeraźliwy akcent. Paul zakładał, że młody człowiek musi pochodzić z East Endu albo jakiejś takiej dzielnicy.
-	Ukradłem tylko parę bulek dla Belle - wyjaśniał Sammy. - Ale mnie nakryli. Tak se pomyślałem, że jakbyś mi pan chciał dać robotę, to i tak dowiesz się o tym któregoś dnia, więc lepiej to z miejsca powiedzieć i nie marnować czasu.
-	Bardzo rozsądnie - wymamrotał Paul zastanawiając się, o co właściwie może chodzić temu młodemu, sprytnie wyglądającemu człowiekowi. - Kiedy poszedłeś do więzienia?
-	Chce pan wiedzieć, kiedy mnie zamkli. - W tym momencie panna Epsom zastukała do drzwi i weszła z herbatą. - Wsadzili mnie czternaście miesięcy temu. Dorastałem w dokach i przeważnie na ulicach. - Paul poczuł pewną wspólnotę z tym chłopcem; sam dorastał na ulicach Berlina.
-	
-	Jakem wyszedł z ciupy, to przysięgłem, że więcej już do takiej dziury nie pójdę, ani do żadnej podobnej. Wezmę się za uczciwą robo-tę.. Zawsze lubiłem chodzić na filmy, jak tylko mogłem zapłacić taksę, więc kiedy zobaczyłem tę kartę przed Soho Strand, gdzie pisało, że potrzeba pomocnika operatora, to od razu przyleciałem. Był przede mną jeden gość, ale jak czekał, to mu się przydarzył mały wypadek.
-	Mały wypadek - wymamrotał Paul. - Wyobraźcie sobie tylko. -Nalał gorącego Earl Greya z dzbanka. Ku jego zdziwieniu Sammy Silverstone poprosił o filiżankę herbaty z mlekiem i cukrem.
-	Upadł i sc kostkę rozwalił, biedaczysko. Musiał iść do domu. Pewno się o coś potknął. W ogóle nie widziałem o co. - Paul usiłował powstrzymać uśmiech. - Pan Crutchfield mnie najął. Powiedziałem mu, że byłem w kozie. I od tego czasu byłem na Strand. Łatałem źle sklejone taśmy i naprawiałem podarte ząbki, wywieszałem afisze, zamiatałem, obsługiwałem projektor, kiedy ten stały facet miał wolne; ciężka robota, ale podoba mi się.
-	A dlaczego chcesz odejść?
-	Bo ta robota to kroczek w górę. Pomocnik kogoś, kto sam robi filmy. Faceta, który napisał książkę.
-Czytałeś ją?
Sammy przesunął językiem pod górną wargą, nie potrafił ukryć, że zastanawia się, czy by nie zełgać. Po chwili odpowiedział:
-	Nie mogę powiedzieć, żebym ją czytał. Tak szczerze, to ja dużo
nie czytam. Ale pan Crutchfield ją ma. Mówił, że jest dobra, że pan
jeździ do mnóstwa ciekawych miejsc. To by mi się podobało.
Samuela Garfunkla Silvcrstone'a charakteryzowała jakaś wyjątkowo zuchwała szczerość, która się spodobała Paulowi.
-	Wyjeżdżam za niecały miesiąc do Niemiec filmować manewry
wojskowe. Kiedy będziesz mógł pojechać?
Szeroko uśmiechnięty Sammy odpowiedział:
-	Będzie dość, jak w tej chwili, szefie?
Paul głęboko wciągnął powietrze i wrzucił kartkę do przepełnionego kosza stojącego pod biurkiem.
-	W porządku, pomówmy o pensji.
Sammy rozpromienił się bardziej niż elektryczne napisy na Pica-dilly Circus.
-	Nie pożałuje pan. Potrafię udźwignąć dwa razy tyle, co sam ważę, prawdziwy ze mnie muł juczny,
-	Będziesz miał dużo okazji, żeby to udowodnić.
-	
42. Oznaki sukcesu
Fritzi nieco posmutniała, przyłapawszy się na tym, że z niecierpliwością oczekuje na każdy kolejny film i wcale nie odpowiadają jej przerwy między nimi. Ale to nie poziom artystyczny tych jednoszpulo-wych filmów ją cieszył, ponieważ nie był on wysoki, cieszyli ją ludzie. Polubiła serdecznie Eddiego, jego żonę Ritę i ich dwoje dzieci. Lubiła Nell Spooner, chociaż biała część zespołu uważała, że to źle; stosując się do rady Griffitha, zaprzyjaźniła się z kamerzystą, flegmatycznym, refleksyjnym Jockiem Fergusonem. Zdarzało im się wszystkim razem niekiedy nakręcić scenę, która niemalże godna była szacunku.
Mimo to traktowała tę swoją pracę jako coś przejściowego, jako chwilowe źródło dochodu, dopóki nie znajdzie się dla niej rola na scenie. Zachowała swoją integralność jako aktorka, ponieważ aktorzy nadal grali w filmach anonimowo. W tytułach oraz ogłoszeniach branżowych wymianiano kilku reżyserów takich jak Griffith, a aktorka Flo-rence Lawrence pojawiała się na afiszach jako „The Biograph Girl", ale na tym się to kończyło.
Hobart obejrzał Walkę Samotnego Indianina, trzeci film z tego cyklu, w Logansport w Indianie („samo dno cywilizacji"), i napisał do niej, chwaląc ją za grę. Planował, że jak tylko jego kontrakt się skończy, a on wyrwie się „z tej przeklętej sztuki - na Moriartego publiczność posykuje i grozi mu przy każdym wywołaniu aktorów przed kurtynę", to odwiedzi Pal i osobiście zapozna się z nową formą rozrywki. To pomogło Fritzi odzyskać spokój. Jeżeli Hobart sądził, że te obrazy są do przyjęcia, to ona też mogła je akceptować.
Wkrótce Fritzi zauważyła pewne zmiany w Pal Pictures. B.B. zaczął częstować uprzywilejowanych gości cygarami po pięćdziesiąt centów. Pomimo protestów Kelly'cgo kompania przeniosła się do własnych apartamentów na Fourteenth, tuż za Biographem. Podsunęło jej to myśl, że i ona może zacząć żyć w lepszych warunkach, skoro już ma na to fundusze. Ze łzami w oczach pożegnała się z panią Perella i przeniosła do dwóch przestronnych pokoi na Twenty-second Street w pobliżu rzeki.
B.B. zaproponował im Dziecko Samotnego Indianina, ponieważ ludzie malutkie dzieci kochali niemal równic gorąco jak pieniądze. Sce-

nariusz napisał Eddie pod jego dyktando; Owen miał grać rolę tymczasowego ojca niemowlęcia, które ktoś zostawił pod jego tipi (dlaczego tak się stało, nie wyjaśniała ani treść filmu, ani plansze z napisami). Po każdym występie w roli czcrwonoskórego bohatera Owen robił się coraz bardziej zarozumiały. Co najmniej raz na miesiąc ponawiał propozycje składane Fritzi, dając jej do zrozumienia, że traci okazję, by zjeść kolację w towarzystwie jednego z luminarzy ekranu. Fritzi z humorem mu odmawiała.
Zdecydowali się na podjęcie ryzyka i nakręcenie nowego obrazu z Samotnym Indianinem w okolicy Fort Lee. W ramach przygotowań Eddie kupił rewolwer Smith & Wesson o krótkiej lufie, kaliber 32.
-	To cholerstwo mnie przeraża, nie mam zamiłowania do przemo
cy, ale nie wracam do Jersey bez broni. - Ćwiczył strzelając wieczorami
do butelek na pustej parceli. Mówił, że jego żona jest przerażona.
Z kolei Jock Fcrguson wynajął uzbrojonego strażnika, który miał im
towarzyszyć i na krok nie odstępować kamery.
Przepracowali cały ranek i pojechali do hotelu Rambo. Przed hotelem stały jeden za drugim dwa inne samochody i wóz z wymalowaną nazwą Biographu. Zespół Pal pojechał na tyły hotelu, gdzie piętnastu a może dwudziestu ludzi jadło gulasz siedząc przy stołach z desek ustawionych pod pergolą z winorośli, długą na chyba sto stóp. Fritzi zobaczyła Billy'cgo Bitzera, Mary Pickford i Griffitha. Reżyser pomachał do nich i uśmiechnął się. Zdecydowanie dziwnie wyglądał w słomkowym kapeluszu, któremu brakowało denka.
Podbiegł do nich Bitzer, a tuż za nim Mary. Loki Mary lśniły w wiosennym słońcu jak czyste złoto. Bitzer potrząsał dłonią Fritzi.
-	Jak rany, dobrze pani idzie. Miała pani jakieś wiadomości od Paula?
-	Bardzo niewiele - przyznała Fritzi. - Wydaje mi się, że plącze się gdzieś po Europie. Spodziewają się z Julie kolejnego dziecka.
Kiedy zapytała o kapelusz Griffitha, Bitzer parsknął śmiechem.
-	Zna pani aktorów. Próżni jak sam szatan. On uważa, że światło
słoneczne dobrze mu zrobi na włosy.
Wrócił do swojego gulaszu, ale Mary się ociągała. Obejrzała się przez ramię, odwróciła głowę od Owena, który raczył inną aktorkę Biographu anegdotami na swój temat.
-	Trafiłam na ten obraz o Indianinie, w którym spadasz z konia
i robisz zeza.
Fritzi zmarszczyła brwi.
-	Uważam, że to było trochę poniżające.

-	Dajże spokój. Byłaś przezabawna.
-	Nic marzę o tym, żeby być przezabawną - powiedziała Fritzi pociągając nosem.
I znowu Mary zerknęła na Owena, a potem szepnęła:
-	Poniżające jest co innego... tym się powinnaś martwić... że występujesz jako partnerka tego drewnianego Indianina. Aż śmierdzi od niego pychą. Porozmawiaj ze swoim reżyserem. Zażądaj innego odtwórcy roli głównej. Takiego, dla którego partnerem będziesz ty, a nie kamera.
-	Wątpię, czy zgodzą się na kogoś innego... - zaczęła Fritzi.
-	No to może powinnaś poszukać sobie nowego studio. Masz już doświadczenie. Pomyśl o tym.
Fritzi już nawet raz zastanawiała się nad tym, ale odrzuciła pomysł. Mary uścisnęła jej dłoń.
-	Żałuję, że nie widujemy się częściej.
-	Ja też. - Chociaż Mary była taka młodziutka, chociaż miała taką słodką buzię i umiała robić wrażenia istnego anioła, naprawdę była twarda i mądra, była przyjaciółką, którą należało cenić. Fritzi patrzyła, jak spieszy z powrotem do swojego zespołu, a jej loki tańczą i podskakują nad kołnierzykiem sukienki.
W dwa tygodnie po tym jak Dziecko Samotnego Indianina weszło na ekrany, B.B. Pelzer wezwał Fritzi do swojego nowego gabinetu. Było duszne popołudnie, jak na wiosnę nietypowo gorące i bezwietrzne. B.B. wcale nie poprawił atmosfery swoimi smrodliwymi, zielonymi cygarami. Zamknięte pudełko cygar stało na samym środku jego bibularza.
-	Usiądź proszę, Fritzi, chcę ci pokazać coś wspaniałego. - Wyglądał na jeszcze bardziej rumianego, jeszcze radośniejszego niż zwykle. W każdej sytuacji był dżentelmenem, miał więc na sobie pozapinany od góry do dołu biały, płócienny garnitur, kamizelkę i sztywny kołnierzyk. Fritzi usiadła wyczekująco pochylona do przodu, ręce oparła na kolanach.
-	Czy podoba ci się praca dla Pal? - zapytał.
-	Niewątpliwie to interesujące i ambitne zadanie, proszę pana.
-	Chciałbym ci powiedzieć, że czeka cię u nas wspaniała przyszłość. Imponująca. Proszę. - Przesunął przeładowane ozdobami pudełko cygar na jej stronę biurka.
-	Nie palę, proszę pana.
-	
Pan Pelzer machnął ręką.
-	W środku nie ma cygar. Zajrzyj.
Fritzi podniosła pokrywkę, którą ozdabiała jakaś bogini z potężną piersią, tarczą i włócznią. Nic nie rozumiejąc patrzyła na dwa stosiki listów i pocztówek związanych czerwonymi gumkami. Listy na samym wierzchu adresowane były niewyrobionym pismem, a dwa nawet ołówkiem.
-	Nie musisz ich czytać, powiem ci, co w nich jest. Pierwsze zaczęły napływać do nas jesienią. Ci ludzie zwariowali na punkcie obrazów z Samotnym Indianinem, a zwłaszcza tego ostatniego. Moja żona miała rację, ludzie mają kota na punkcie małych dzieci. - Z błyskiem w oku dodał: - W tych listach ludzie pytają, kim jest nasza gwiazda.
-	Wcale mnie to nie dziwi. Owen jest przystojnym aktorem.
-	Do licha z Owenem! Nikt nie pyta o Owena! - Postukał się palcami po brzuchu i szeroko uśmiechnął, jak dobry wujcio, który właśnie ma zamiar szczodrze obdarować ulubioną siostrzenicę. - Pytają, kim jest ta śmieszna osoba, która walczy z niegodziwcami, spada z konia, a na końcu nowego obrazu kołysze kołyskę.
Fritzi dech zaparło. Czy to był jakiś negocjacyjny podstęp? B.B. klepnął dłonią o biurko; wywróciła się niewielka, oprawiona w ramkę fotografia prezydenta Rooscvelta.
-	Czy do ciebie nic dociera, o czym ja mówię? Oni wszyscy pytają:
„Kim jest ta dziewczyna?"
Fritzi z zaskoczenia i niedowierzania parsknęła krótkim, nerwowym śmiechem.
-	Na serio?
-	B.B. Pelzer nie kłamie. Mówię ci, Fritzi, wszyscy chcą wiedzieć tylko jedno: „Kim ona jest?" Powiedziałem Eddiemu dziś rano, że w następnym obrazie dajemy ci podwyżkę na sześć dolarów. Niech tam, na sześć pięćdziesiąt. Kelly chce się o to bić, ale ja jestem przygotowany nawet na piętnaście rund.
O wpół do dziewiątej wieczorem skończyła właśnie myć włosy i puszczała sobie wodę do wanny, kiedy lokator z pierwszego piętra zaczął walić w drzwi, co było sygnałem, że proszona jest do wspólnego telefonu. Z włosów jej ciekło, zrobiły się od wody ciemne i zwisały w pasmach jak wodorosty. Owinęła je ręcznikiem i zbiegła ze schodów.
- Halo? Czy to Fritzi Crown?

-Tak. Kto mówi?
-	Tu Harry Poland. Przyjaciel pani kuzyna, nie wiem, czy przypomina sobie pani?
-	Jak mogłabym zapomnieć. To pan doprowadził do tego, że połowa tego kraju tupie.
-	W końcu panią znalazłem - powiedział Harry dziwnie radosnym głosem.
-	Szukał mnie pan?
-	No, właściwie to obejrzałem jeden z pani filmów. A w biurach Pal powiedzieli mi, gdzie mogę panią znaleźć. Czy mógłbym zaprosić panią na kolację jutro wieczorem?
Fritzi zawahała się.
-	Ale, proszę pana, czy nie jest pan żonaty?
-	Och, tak, jestem. Nie staram się być zuchwały, panno Crown. Chciałbym tylko odnowić naszą znajomość, wyrazić uczucie przyjaźni, jakie mam dla pani. Mój podziw dla pani talentu. Co pani powie?
-	No, cóż, proszę pana...
-	Harry, proszę.
-	Harry. Skoro pan tak szczerze stawia sprawę, a do tego jest pan kompozytorem mojej ukochanej piosenki, powiem tak.
Spotkali się w Rector's; stać go teraz było na najlepsze restauracje. Przyszedł wcześniej niż ona, a kiedy się pojawiła, zerwał się na nogi i pomachał jej ręką od poręczy na drugim poziomie. Jak wspaniale wyglądała, kiedy płynęła w górę po schodach za maitre d'hotcl. Suknię i kapelusz miała eleganckie i nowe. Czuł się upojnie patrząc na jej blond loczki, na jej brązowe oczy, jej uśmiech, jej żywy wyraz twarzy. Dłoń mu drżała, kiedy ujął jej rękawiczkę, ściskając mocniej, niż zamierzał. Dlaczego czuł się tak winny okazując jej zwykłą uprzejmość? Czy dlatego, że się w niej zakochał?
-	Wygląda pani cudownie - powiedział. - Zakładam, że zdrowie pani dopisuje?
-	O tak, wspaniale.
-	Widziałem panią w tym kowbojskim obrazie - powiedział, kiedy usiedli. - Była pani nadzwyczajna. Czy dużo tych obrazów już pani zrobiła?
-	O wiele więcej, niż było moim zamiarem - powiedziała Fritzi ze smutnym uśmiechem.
-	
-	Czy przymierzała się pani do jakichś sztuk? Musicali?
-	Och, nic, nie mam głosu do musicali, Harry.
-	Nie ma pani racji. Pamiętam nasz piknik. Może nie ma pani operowego głosu, ale za to jest mocny. Radzi pani sobie z piosenką.
Fritzi ze śmiechem otworzyła menu.
-	Będę o tym pamiętać, jak mnie zawiedzie wszystko inne. - Za
mówiła sobie ostrygi w kokilkach, sałatkę ze świeżych szparagów, ko
tlet cielęcy i kufel jasnego crowna.
Harry zapalił papierosa, siląc się na nonszalancję.
-	Co tam u Paula?
-	Pewnie jest bardzo zajęty. Nieczęsto mam od niego wiadomości. Zrobiła się z niego całkiem ważna persona, kiedy w końcu napisał książkę.
-	Och, czytałem ją. Świetna. Taki jestem dumny, że jest moim przyjacielem.
-	On to samo myśli o panu. Podobnie jak my wszyscy. Tak panu świetnie idzie. Mówiłam już, że jest pan kompozytorem mojej ukochanej piosenki.
-	Która to jest?
-	„Dziewczyna w Central Park".
-	Tak, to prawda, spodobała się ludziom - powiedział Harry nerwowo strzepując popiół z papierosa. Czy ona wie albo chociaż podejrzewa, jaka jest ważna dla jego twórczości? Pragnął aż do bólu jej to powiedzieć, ale po prostu nie mógł. Zamiast tego spróbował pójść ogródkiem: - Napisałem ją dla kogoś wyjątkowego. Kogoś, kto jest mi bardzo bliski.
Uśmiech Fritzi nieco przygasł.
-	Dla pana żony. Wiem, że jest pan z nią już od wielu lat. Jak z jej zdrowiem?
-	Nie najlepiej, obawiam się.
-	Nie ma poprawy?
Harry potrząsnął głową, potem pospiesznie odwrócił wzrok, pewien, że Fritzi odkryła jego sekret. Było w nim coś, co rozpaczliwie chciało, żeby go odkryła. Tak bardzo pragnął wziąć ją za rękę, poprosić, żeby poszła z nim do hotelu Mandrake i żeby pozwoliła mu się kochać. A nie mógł tego żadną miarą okazać. Gdyby tak uczynił, byłaby to zdrada wobec tej nieszczęsnej kobiety o zamroczonym umyśle, która przebywała w domu opieki w Ryc.
Po drugim kuflu piwa przezwyciężył nieśmiałość. Opowiedział, jakie ma plany w stosunku do własnej kompanii wydawniczej. Z kolei

ona zwierzyła mu się, że uważa pracę w filmie za coś przejściowego. Potem opisała niektóre z wyczynów swojego brata, Carla, który pracował jako szofer u sławnego Barneya Oldfielda.
-	Strasznie ryzykuje, ale taką ma naturę. Chyba się nigdy nie ustatkuje.
-	Musi być bardzo odważny - powiedział Harry z nutką zazdrości.
-	O tak, to prawda.
Harry'emu pot wystąpił na czoło, serce mu waliło, patrzył na nią rozmarzony, świadom, że wystarczyło, by ją zobaczył, a już miał erekcję. Po kryjomu pod stołem poprawił sobie serwetkę na kolanach.
Kiedy wyszli z restauracji, Harry odprowadził ją do połowy przecznicy, potem nagle zatrzymał się pod markizą teatru z wygaszonymi światłami. Dotknął jej ręki.
-	Chciałbym powiedzieć pani, Fritzi, ile radości przynosi mi pani
towarzystwo. Sam nie wiem, kiedy spędziłem milszy wieczór.
Fritzi odsunęła się odrobinę, tak żeby jej nie dotykał.
-Tak, był uroczy, dziękuję panu. A teraz lepiej poszukam taksówki...
Gwałtownym ruchem, który ją nieco wystraszył, Harry porwał ją w ramiona, nie dbając o gapiących się na nich przechodniów. Przez kilka rozkosznych sekund czuł smak jej ciepłych ust. Potem Fritzi odwróciła głowę i dysząc wyrwała się.
-	Harry, nie wolno nam tego robić.
-	Nie mogłem się powstrzymać - wykrztusił. - Po prostu nie wiesz, jak bardzo ja... - Sumienie nie pozwoliło mu dokończyć.
Fritzi bardziej wydawała się zmartwiona niż rozgniewana. Popatrzyła na niego dziwnie i badawczo, zrobiła trzy szybkie kroki w kierunku krawężnika i zatrzymała taksówkę. Harry pomógł jej wsiąść do auta, poczerwieniał, ale nie był w stanic oderwać wzroku od tej twarzy, która prześladowała go w marzeniach. Widział ją jeszcze długo po tym, jak taksówka zniknęła w blasku latarni ulicznych i neonów.
Wchodząc po schodach do swojego mieszkania Fritzi nie przestawała zastanawiać się nad romantycznymi awansami Harry'ego Polan-da. Chociaż nie zachował się tak, jak powinien się był zachować żonaty mężczyzna, jego zainteresowanie pochlebiało jej i przez te kilka sekund, kiedy jego usta dotykały jej warg, coś w niej drgnęło. Wspomnienie to było i miłe, i nieco żenujące.

Otworzyła kluczem drzwi i weszła; nie w pełni dotarło do niej to, co przekazywały jej zmysły. Podmuch powietrza poruszył firanki ze starej koronki przy frontowym oknie wychodzącym na Twenty-second Street. Okno było otwarte, wpadały przez nie wieczorne odgłosy. Jakaś para kłóciła się ze sobą, jakieś auto trąbiło, coś rytmicznie popiskiwało, ale ten dźwięk z niczym jej się nie kojarzył. Zawsze, kiedy wychodziła, zamykała okna, także w sypialni, na wszelki wypadek, gdyby miało zacząć padać albo się nagle ochłodziło.
Poczuła zapach pudru fryzjerskiego jeszcze nim zobaczyła zarys głowy, torsu, wyciągniętych nóg spoczywających na stoliku, gdzie stała jej grająca maszyna. Włosy zjeżyły jej się na karku.
- Witam panią, panno Fritzi. Niech się pani nie boi. Jestem Pearly Purvis.
43. Groźby
-	Poznaję pana głos. - Spokojna odpowiedź Fritzi zasługiwała na najwyższą nagrodę za rolę tygodnia.
-	Niech pani zamknie drzwi. Zapalmy sobie światło. - Purvis mówił przyjaznym głosem. Drżącymi rękami przekręciła kontakt. Stary żyrandol sufitowy z abażurami w kształcie kwiatów z matowego szkła oświetlił niespodziewany widok. Na stole leżał jesienny bukiet z astrów, chryzantem i złotej rózgi.
Purvis wstał.
-	Zdaje się, że jest pani zaskoczona, że mnie pani widzi.
-	Zaskoczona nie wydaje się właściwym słowem. W jaki sposób otworzył pan drzwi?
Purvis uśmiechnął się.
-	Pyta pani o to człowieka, który przez piętnaście lat pracował dla
Pinkertona? - Wyciągnął z marynarki kółko z kluczami i wytrychami,
potrząsnął nim w powietrzu jak grzechotką, którą chce się zabawić
dziecko.
Ubrany był jakby się wybierał w konkury. Dokładnie się ogolił; musiał się zaciąć, bo pod uchem widać było niewielki strup. Gęste, srebrne włosy uczesał z przedziałkiem na środku. Garnitur miał jednorzędowy, z jasnobrązowego sztruksu w ciemnozielone pasy. Brązowe buty lśniły. Odznaka masońska na łańcuszku połyskiwała.

Fritzi przeszła wzburzona do okna wychodzącego na Twcnty-sc-cond Street. Doprowadzający ją do szalu pisk wydawał dwukołowy wózek, pchany przez jakiegoś starego człowieka skupującego szmaty i butelki. Zatrzasnęła okno z takim rozmachem, że aż szyby zabrzęczały.
-	Nie było tak trudno panią znaleźć - ciągnął dalej Purvis. - Wy
starczyło wsunąć pięć dolarów w rękę przedstawicielowi agencji aktor
skiej. Upłynęło jednak trochę czasu, zanim mogłem do pani wpaść, to
jedno miałem do zrobienia, to drugie.
Fritzi milczała. Nogi się pod nią uginały, miała nadzieję, że nie zemdleje.
-	Faktem jest, że nigdy się nadmiernie nie spieszę ze złożeniem
wizyty komuś, kto mi zrobił krzywdę. Ociągam się, pozwalam im się
nad tym zastanowić. Planuję. Półtora roku minęło, zanim złożyłem wi
zytę człowiekowi, który mnie wypędził od Pinkcrtona.
Fritzi starała się, żeby nie było słychać w jej głosie grozy.
-	Co pan mu zrobii?
-	Dom mu się spalił, a on z żoną byli w środku.
-	Mój Boże.
-	Och, niech się pani tak nie przejmuje, udało im się uciec. Ale chodzi o to, że ja nigdy nie zapominam. Słoń Pearly. Mam dobrą pamięć. - Znowu ten promienny uśmiech. Zimno jej się od niego robiło.
-	Widziałem niektóre z pani filmów - zaczął. - Musimy pewne sprawy omówić.
-	Nie mamy żadnych spraw do omówienia. Chciałabym, żeby pan stąd wyszedł, panie Purvis.
-	Proszę mówić mi Earl. Albo Pearly. Jak pani woli.
-	Czy słyszał pan, co powiedziałam? Włamał się pan do mojego pokoju i chcę, żeby się pan wyniósł. Jeżeli nie, to zacznę krzyczeć na całe gardło. - Improwizowała. - W szkole aktorskiej uczyli nas krzyczeć jak banshee.
Purvis zmarszczył się, jakby podejrzewał, że Fritzi z niego kpi. Wyglądał całkiem przyzwoicie, niemal był przystojny, kiedy się uśmiechał. Ale te wyblakłe oczy z maleńkimi okruszynami złota w źrenicach były niepokojące. Rozsunął marynarkę na boki - nic miał broni na szelkach.
-	Chciałbym, żebyśmy się lepiej poznali.
Nogi wciąż pod nią drżały. Na szczęście spódnica to kryła.
-	A ja nie - powiedziała. - Proszę wyjść.
-	Do diabła, przyniosłem nawet prezent na zgodę. Te kwiaty będą się trzymać bez końca, są z jedwabiu.
-	
Fritzi ogarnęła szalona pokusa, żeby się roześmiać, ale na wyraz oczu Purvisa rozmyśliła się.
-	Może je pan zatrzymać, ja ich nie chcę.
-	Boże, ależ pani jest wyniosła - powiedział rozbawiony. Usiadł na krześle. Ona usiadła na sofie, bo bała się, że się wywróci, jak tego nie zrobi.
-	Może to dlatego pani szukałem. Spodobała mi się pani w Coy-tcsville. To właściwie dziwne, bo uderzyła mnie pani całkiem boleśnie. A ta sztuczka była, jak znalazł. - Dźgnął palcami wskazującymi w kierunku jej twarzy. - Poznałem wiele twardych bab, kur... to jest, dam lekkiego prowadzenia, które broniły się nożami i ukrywaną bronią. Ale nigdy wcześniej nie widziałem jeszcze czegoś takiego. Miała pani po swojej stronie niesprawiedliwe fory, zaskoczenie. Drugi raz by się to nie udało.	
Fritzi odpięła kapelusz, położyła i kapelusz, i szpilkę blisko siebie. Dłonie miała wilgotne.
Purvis założył nogę na nogę.
-	Właściwie to powinienem nienawidzić cię jak truciznę na szczu
ry. Po tym jak ten sukinsyn Kelly przedziurawił mi opony i wszyscyscie
się zmyli, tak było. Gdzieś przez godzinę. Potem uspokoiłem się i prze
myślałem sprawę. Postawiłaś mi się. Niewielu jest mężczyzn, którzy by
się na coś takiego zdobyli. Podoba mi się pani, panno Fritzi.
Fritzi dostała gęsiej skórki. Zastanawiała się, czy on w ogóle ma dobrze w głowic.
-	A gdybyś jeszcze nie rozumiała - tu w jego głosie pojawił się
twardszy ton - chcę, żebyśmy zostali przyjaciółmi.
Fritzi pokazała na złote kółko na serdecznym palcu jego prawej ręki.
-	To jest obrączka, prawda?
Purvis dotknął jej.
-	Zatrzymałem ją ze względów sentymentalnych. Ona już dawno nie żyje. Przyłapałem ją z innym mężczyzną, z ofermą nauczycielem. Uczył geografii, w głowie się to nie mieści, na litość boską! - Fritzi rozumiała, dlaczego jego żona mogła marzyć o łagodniejszym mężczyźnie... o jakimkolwiek mężczyźnie poza Purvisem.
-	Rozwiodłem się z nią, jak wyszła ze szpitala. - Znowu się uśmiechnął, potarł kostki u rąk. Był jedną z boskich pomyłek.
-	Nie ułatwia mi pani sprawy, panno Fritzi.
-I nie mam takiego zamiaru. Chcę, żeby pan sobie poszedł.
-	Jak będę miał ochotę. - Podniósł się z fotela i zrobił krok w kie-

runku sofy. Fritzi zaschło w ustach. - Niech to do ciebie wreszcie dojdzie. Spółka patentowa przygwoździ twoją kompanię i wysadzi ją z siodła. Jedyne pytanie to kiedy. Jak będziesz dla mnie miła, to sama sobie pomożesz i nic będzie ci źle, kiedy to się stanie, rozumiesz, co mówię? Podchodził coraz bliżej; Fritzi zerwała się z sofy i ruszyła w kierunku drzwi.
-	Wezwę policję.
Jak na człowieka o takiej budowie Purvis był szybki, zwinny. Stanął pomiędzy nią a drzwiami i chwycił ją za lewą rękę. Jego oddech pachniał goździkami. Jak konkurent...
-	No, bądźże miła. Nie jestem przecież taki zły, prawda?
-	Jest pan zbirem i zarozumiałą świnią.
Purvis objął ją w pasie lewą ręką i przyciągnął jej biodra. Fritzi wy
rywała się w kierunku sofy. Nie puścił jej.	
-	Jak tego jeszcze raz spróbujesz, rękę ci złamię.
-	Purvis, niech mnie pan puści. Proszę przestać.
-	Pewno, jak tylko dasz mi to, po co przyszedłem.
-	Proszę, niech pan przestanie - pojękiwała Fritzi z nadzieją, że nie przedobrzy. Purvis popchnął ją do tyłu; uderzyła nogami w sofę. Wydając stłumione okrzyki przestrachu macała za sobą ręką. Purvis zasłonił jej usta lewą dłonią i wsunął kolano między jej nogi. W końcu znalazła szpilkę od kapelusza. Wbiła mu ją wściekłym ruchem przez sztruks w nogę.
Purvis ryknął z bólu; Fritzi go pchnęła. Poleciał do tyłu, ale zerwał się natychmiast i zacisnął dłoń w pięść, żeby ją uderzyć. Fritzi uchyliła się przed ciosem wymierzonym w jej policzek i wbiegła do wnęki kuchennej. Chwyciła dzbanek z wodą i cisnęła nim w górną szybę okienną. Szyba roztrzaskała się i posypała na chodnik na dole. Pobiegła na drugą stronę stołu. Oczy Purvisa świeciły pod brwiami na żółto, kiedy do niej podchodził. We właściwym momencie pchnęła stołem w jego lewą nogę, której nogawka była teraz zakrwawiona na kolor czerwonego wina. Purvis zaklął i wyraźnie pobladł. Fritzi wychyliła się przez okno.
-	Policja! Mordują! Ratunku! Ratunku! - Niepotrzebna jej była
szkoła aktorska, żeby krzyczeć z przekonaniem.
Jakiś dżentelmen z pudlem na smyczy przechodził pod oknem.
-	Czy ma pani jakieś kłopoty?
-	Tu jest jakiś mężczyzna, on próbuje...
-	Suka. - Purvis uderzył ją pięścią w tył głowy. Fritzi trafiła czołem w szybę, ostry odłamek szkła oderwał się od framugi.
-	
Purvis uderzył ją jeszcze raz. Na moment ją zamroczyło. Potem zaczęła krzyczeć i tupać w podłogę niczym hiszpańska tancerka. Słyszała, jak na schodach zaczynają hałasować ludzie.
Purvis również ich usłyszał i podbiegł do drzwi. Ściskał ręką swoją krwawiącą nogę i wpatrywał się w nią diabelskim wzrokiem, jakby nigdy nie miał przestać. Jego żółte oczy obiecywały potworny odwet.
Jednym szarpnięciem otworzył drzwi i pognał po schodach, kopiąc i zadając ciosy. Jakaś kobieta zaczęła krzyczeć - żona lokatora z pierwszego piętra, jak podejrzewała Fritzi. Patrzyła, jak Purvis wybiega z budynku. Gniewnie cisnęła za nim jedwabnymi kwiatami. Upadły do rynsztoka.
Purvis podniósł je, potem popatrzył w górę. Przycisnął bukiet do marynarki i rzucił się w boczną uliczkę, biegł dziwacznym, jakby małpim krokiem. Nadjechała ciężarówka i zasłoniła jej go. Kiedy przejechała, Fritzi zobaczyła kilku gapiów na przeciwległym chodniku, ale Purvisa już nie było.
W jej saloniku zaroiło się od ludzi. Nie mogła zrozumieć pytań, które do niej wykrzykiwali. Przyszła pora na spóźniony szok. Znowu zaczęła gwałtownie dygotać. Ukryła twarz w dłoniach i rozpłakała się.
44. Atak
Fritzi mięła chusteczkę w palcach.
- Źle to rozegrałam. Bałam się tak, że niemal od zmysłów odchodziłam. Nie umiałam się go pozbyć w żaden inny sposób i tylko go rozwścieczyłam. Przysiągł, że nas dopadnie, całą naszą kompanię.
Al Kelly żuł wykałaczkę. Jego gabinet był większy niż gabinet B.B., odzwierciedlało to nieustanną walkę o władzę w Pal. Na szarej ścianie po jego lewej ręce wisiała jaskrawa chromolitografia z Matką Boską wznoszącą oczy do nieba, po prawej przekrzywiona fotografia kobiety z nosem jak dziób i ustami jak zasznurowany mieszek oraz druga, dwojga równie mało ujmujących dzieci: fotografia żony Kclly'ego z którą się rozwiódł i jego dzieci, które porzucił dla kobiety, której zdjęcie stało w ozdobnej ramce na jego biurku. Była to Bcrnardette, wspaniale zaokrąglona cks-tancerka z Floradory, z którą Kelly żył, przypuszczalnie w grzechu, jeżeli wciąż jeszcze wyznawał jakąś wiarę.

-	Nic nam nic zrobi, jeżeli nas nic znajdzie - uspokajał Kelly, cho
ciaż sadząc po zmarszczkach na czole nic był tego całkiem pewien.
Eddie stał przy oknie z rękami na biodrach.
-	Jestem absolutnie przeciwny powrotowi do New Jersey.
-	Biura wymiany dopominają się o następny obraz z Samotnym Indianinem - powiedział Kelly. - Uchylam twoją wypowiedź.
-	Ale B.B. powiedział, że chce zabrać w teren swoją żonę.
-	No to nic mu nie powiemy o tym, co stało się z Fritzi. - Kelly chwycił za brzeg dużego, ręcznie rysowanego terminarza produkcji. Postukal w pustą rubrykę. - Od poniedziałku za tydzień. Wpisz to w plan.
Fritzi i Eddie wymienili spojrzenia. Sędzia wydał wyrok śmierci i nie było odwołania. Kiedy wychodzili, Eddie stwierdził
-	Lepiej nadrobię zaległości w strzelaniu do celu.
Zanim wzięli się do kręcenia obrazu Samotny Indianin przybywa na ratunek, zaplanowali wszystko z wielką dokładnością; według scenariusza Hearna Owen miał uratować miejscową nauczycielkę, którą zbiry puściły na rzekę w płonącej łodzi. Na polecenie Kclly'ego po Four-teenth Street rozeszła się wieść, że najnowszy western Palu nakręcany będzie w drugi poniedziałek października w pobliżu zalewu Croton na północy hrabstwa Wcstchester. We czwartek, zanim zaczęli pracę nad obrazem, pokazał się Bill Nix. Błagał Kclly'ego, przekonywał go przez piętnaście minut i został ponownie zatrudniony.
W weekend przed wyznaczonym terminem spadł ulewny deszcz, po czym przyszedł przymrozek, co przyspieszyło zmianę koloru liści. Początek tygodnia zapowiadał się pięknie, ale miało być dużo chłodniej. W niedzielę zatelefonował Hobart, żeby powiedzieć, iż dostał dziesięć dni wolnego; podczas jego nieobecności Moriarty'ego miał grać jego dubler. Fritzi z miejsca zaproponowała, żeby dołączył do nich w New Jersey.
W poniedziałek o piątej rano z alei za biurami Pal wyjechał wóz, na którym pod wielkimi, jaskrawymi kocami Navajo leżało coś dużego. Należało zakładać, że znajdą się ludzie, którzy będą śledzili ten wóz aż do Wcstchester; jeżeli ich plan się powiedzie, dopiero w południe czy coś koło tego dowiedzą się, że pojechali fałszywym tropem. Inne koc--kompanie posługiwały się taką samą oszukańczą taktyką.
Kamerę Jock Ferguson przewiózł w zamkniętym wozie promem

przez Hudson już wcześniej, w niedzielę wieczorem. Miał udać się prosto do Coytesville. Nie chcieli zatrzymywać się w Fort Lee, ponieważ zamieszkiwali to miasteczko szpiedzy Kompanii Patentowej. Nie planowali zatrudniać nikogo z miejscowych ludzi; role statystów zostały obsadzone w mieście.
Eddie kazał aktorom ubrać się w bure stroje, zachowywać się tak, żeby nie rzucali się w oczy i przepłynąć promem z centrum do Jersey City, gdzie miał na nich czekać Bill Nix i wóz z rekwizytami. Chociaż Hobart wysłuchał pouczeń Fritzi na temat stroju, zlekceważył je i pojawił się w jaskrawej pelerynie typu inverncss, myśliwskim kapelusiku, beżowych spodniach i żółtych getrach; w ręku trzymał lśniącą, sękatą laskę. Zęby mu dzwoniły w zimnym wietrze wiejącym od dziobu promu.
-	Całe to ukrywanie się to jedna wielka głupota.
-	Nie sądziłbyś tak, gdybyś znal Purvisa - odparła Fritzi.
Jock i Eddie już wcześniej obejrzeli niewielkie jeziorko daleko w lasach za Coytcsville. Było szerokie może na pół mili i w porannym świetle miało intensywnie niebieski kolor. Od deszczu i zimna drzewa naokoło zrobiły się kolorowe - czerwone dęby okryły się szkarłatem, białe dęby czerwonawym brązem, klony jaskrawą czerwienią i poma-rańczem, brzozy jasną żółcią. Zespół zebrał się na brzegu tuż po dziewiątej rano.
Eddie przyjechał stoddardcm-daytonem. Przywiózł go prom ze 129th Street; obok niego siedział Kelly owinięty w ciepły płaszcz z czarnym aksamitnym kołnierzem. B.B. i jego żona zakutani w koce siedzieli na tylnym siedzeniu. Rzucili się witać Fritzi stojącą w pobliżu tipi, które z drągów i płótna okrętowego składał Bill Nix z pomocnikiem. Nix tym razem nie narzekał, ale Fritzi zauważyła, że jest podenerwowany. Rozlał z puszki trochę farby, którą pacykował toporne strzały, bizony i pioruny na ścianie namiotu.
B.B. uwięził dłoń Fritzi w swoich rękach.
-	Mówiłem Sophie: musisz poznać tę dziewuszkę. Sophie, to jest Fritzi. Fritzi, to moja żona.
-	Jestem zachwycona - powiedziała Fritzi do niskiej kobiety z nosem jak guziczek i wesołymi, brązowymi oczami. Musiała przykucnąć, żeby zajrzeć pod rondo gigantycznego kapelusza pani Pelzer ozdobionego trzema wypchanymi ptakami.
-	Benny jest z pani taki dumny. Nie potrafię powtórzyć, jak panią wychwala - powiedziała Sophie Pelzer.
Fritzi przyjęła komplement ze skromnym uśmiechem i coś półgłosem powiedziała. Obok nich przechodził Owen; wydął dolną wargę

i przybrał nadąsany wyraz twarzy. Im liardzicj rozbudowane stawały się role Fritzi, tym bardziej konsekwentnie ją ignorował. Kiedy B.B. poprowadził swoją maleńką żonę do rozkładanych krzeseł ustawionych w pobliżu kamery, Owen zaczął głośno krytykować sposób, w jaki pomalowano tipi. Do Fritzi podszedł Hobart. Zaczął zabijać ręce.
-	Cholernie tu zimno. Tak stoicie, czekacie i to ma być cała wasza robota?
-	To prawda, niemało czasu na to idzie - przyznała Fritzi i zaczęła podskakiwać w miejscu, bo jej nogi zdrętwiały. Nell Spooner znalazła dla pani nauczycielki szal, ale niczego cieplejszego, co mogłoby ją rozgrzać, nie było. Prosta, wypłowiała sukienka Fritzi była cienka, bardziej odpowiednia na lato na prerii niż zimną jesień na Północnym Wschodzie.
Kelly przystanął, żeby przyjrzeć się namiotowi. Bill Nix, który mieszając farbę wyszedł zza tipi, wpadł na niego. Kelly podskoczył.
-	Na miłość boską, co się z panem dzieje? Niech pan uważa, gdzie pan idzie.
-	Przepraszam, przepraszam - powiedział Nix. - Staram się tylko, żeby ta robota była dobrze zrobiona. - Pospiesznie poszedł dalej, mijając Fritzi. Poczuła od niego zapach whisky.
Zapomniała o tym, wzięła Hobarta za rękę i pociągnęła go do przodu. Kelly patrzył na aktora, jakby ten mógł ściągnąć na nich plagi egipskie.
-	Panie Kelly, nie poznał pan jeszcze mojego gościa, pana Hobarta Manchestera. Hobarcie, to jest pan Alfred Kelly, jeden z właścicieli. Hobart interesuje się biznesem filmowym.
-	Świetnie. - Uścisk ręki Kelly'ego był pobieżny i niedbały.
-	Występowałam z panem Manchesterem w szekspirowskiej sztuce. To bardzo znany aktor scen londyńskich.
Kelly wyjął cygaro z ust i zmierzył estrawaganckiego aktora spojrzeniem od stóp do głów.
-	W Londynie, co? No cóż, ja jestem Irlandczykiem. Moim zdaniem wszystko, co da się dobrego powiedzieć na temat Anglii, można zapisać na łebku od szpilki. Niech się pan stara nie wchodzić w drogę, panie Manchester. Mamy napięty program.
-	Pasuje do gór i jaskiń barbarzyńców, gdzie nikt nigdy nie głosił dobrych manier - zacytował półgłosem Hobart, kiedy Kelly się od nich oddalał. - Dwunasta noc, akt czwarty.
-	Wiem. Kelly tak się zachowuje w stosunku do wszystkich. Przepraszam za niego.
-	
-	To nie twoja wina, droga dziewczyno. Irlandczycy to kłótliwi lu
dzie. Bernarda Shawa też nigdy nie mogłem znieść.
Słońce podniosło się już wyżej, wychłodzona ziemia zaczęła parować. Nix zepchnął ozdobną łódź na wodę i przywiązał ją do palika. Ed-die zawołał: - Aktorzy. - Fritzi poprawiła na sobie szale i pospiesznie dołączyła do dwóch mężczyzn w spodniach z koźlej skóry, ze sztucznymi brodami na twarzach. Eddie rzucił okiem w swój egzemplarz scenariusza.
-	Najpierw nakręcimy scenę walki. Travis, ty i Ollic zaczynacie tu
taj, w tipi razem z Fritzi. Wywleczcie ją na zewnątrz. Ona się z wami
szarpie, zadaje kilka ciosów, ale nie trafia. Obezwładniacie ją i odnosi
cie o tam, w kierunku łodzi, na lewo od kamery.
Eddie poprowadził ich przez całą scenę, rozpracowując sekwencję ciosów i upadków tak, żeby nikomu nic się nic stało.
Naprawdę jest coraz lepszy w tym, co robi, pomyślała Fritzi. Właściwie to zupełnie już nie przypominał statecznego absolwenta Yale. Rita od dłuższego czasu nie przystrzygała mu włosów. Z przodu opadał mu na koszulę żółty, kowbojski szal. Miał na sobie długi, jasnobrą-zowy prochowiec i bryczesy; kiedy wiatr rozwiewał poły płaszcza, widać było na biodrze rewolwer.
-	Do wszystkich doszło? Wszyscy zrozumieli? Powiedzieli, że tak.
-	No to do tipi, robimy próbę. Kelly zawołał:
-	Czemu tego od razu nic nakręcić? Marnujecie światło.
-	Próba jest tańsza niż powtórne ujęcie - powiedział Eddie.
-	Zostaw tego chłopaka w spokoju - zawołał B.B. ze swojego
krzesła. - Nauczył się tego, co robi, od Griffitha, a z Griffitha jest ostry
numer. - Uciszony w ten sposób Kelly żuł z wściekłością swoje cygaro.
Travis i Ollic przepuścili ją przodem do tipi. Kiedy się pochylała, zobaczyła jak Nix szybkim krokiem idzie w kierunku wozu, na którym przywiózł aktorów, drągi do tipi, brezent i inne rekwizyty. Eddie zawołał:
-	Akcja.
Opryszki wywlokły Fritzi przed namiot. Ollic Jakiśtam źle wyliczył jedno uderzenie i niemal przyłożył jej w szczękę, ale Fritzi w pozorowanym ataku histerii szarpnęła się w bok, żeby uniknąć nadlatującej pięści. Wynieśli ją z kadru. Eddie był zadowolony.
-	Filmujemy. Gotowy, Jock?
Ferguson niebieską chustką starł jakiś pyłek z obiektywu, przyjrzał się licznikowi taśmy i kiwnął głową. Hobart z nonszalancją odkręcił ko-

rek swojej obciągniętej skórą butelki i pociągnął potężny haust, żeby choć trochę się rozgrzać.
Fritzi przytupywała i chuchała w dłonie; zwróciła uwagę, że Bill Nix grzebie w wozie. Wyglądał na zaniepokojonego. B.B. i jego żona niczym dwoje wesołych dzieci przypatrywali się, jak Eddie woła aktorów na miejsca. Fritzi ruszyła do tipi; wcisnęli się z Travisem i Olliem do środka.
-	Wszyscy gotowi - zawołał Eddie przez swój mały megafon. - Ka
mera. - Jock zakręcił korbą, licząc pod nosem. - Akcja!
Opryszki wypchnęły Fritzi na słońce. Kątem oka zauważyła, że Nix wyciągnął coś z wozu. Błysnęła długa, oksydowana lufa. Eddie też to zauważył i trzepnął megafonem o nogę.
-	Bill, co ty u diabła wyprawiasz? - Nix gwałtownym ruchem prze
sunął zamek, przyłożył broń do ramienia i wycelował.
Fritzi krzyknęła: - Jock! - I to prawdopodobnie ocaliło mu życie. Kiedy odwracał się w jej stronę, Nix posłał ze swojej strzelby serię prosto w kamerę, która zwaliła się ze statywu. Od następnego strzału kamera rozpadła się. Malutkie kółka zębate i kawałeczki metalu rozleciały się na wszystkie strony.
-	Nix, ty zdradziecki sukinsynu! Ile ci zapłacili? - wrzasnął Kelly
sekundę wcześniej, zanim Nix do niego strzelił. Kelly był na tyle przy
tomny, że padł na czworaki i uniknął kuli, która uderzyła w jezioro
z nieszkodliwym pluskiem. Czas rozciągał się chyba w nieskończoność,
a może tak się tylko Fritzi zdawało. Nix odwrócił się powolnym, płyn
nym ruchem, szukając jakiegoś innego celu. Zobaczył Fritzi i znowu
przyłożył strzelbę do ramienia. Przymrużonymi oczami popatrzył przez
szczerbinkę, opuścił lufę tak, żeby kula trafiła ją w kolano. Eddie wrzas
nął jak szaleniec i pchnął ją ramieniem od tyłu.
Fritzi uderzyła brodą o ziemię. Przysięgała później, że kiedy leciała, poczuła, jak kula musnęła jej włosy. - Łapcie go, nic dajcie mu uciec - zawołał Eddie.
Nix dał nura za wóz i zaczął biec w kierunku drzew. Serce Fritzi biło jak młotem, nie mogła pozbyć się z myśli przerażającego widoku końca lufy. Nixa posiano, żeby strzelił do niej i okaleczył ją, a ona nie miała wątpliwości, kto to zrobił.
Plując ziemią i dysząc widziała, jak B.B. zrywa się krzesła i rzuca się, żeby zagrodzić Nixowi drogę. O dwa kroki za jego plecami Sophie krzyczała:
-	Benny, żeby on ci tylko nie zrobił krzywdy. - W końcu Benny
złapał Nixa za rękę.

-	Słuchaj no, ty.
Nix wydarł mu rękę i odwrócił strzelbę, miał zamiar uderzyć B. B. końcem kolby. W chwili kiedy brał rozmach, B.B. jakoś się potknął i opadająca strzelba nie trafiła w niego, tylko z paskudnym odgłosem grzmotnęła Sophie nad prawym uchem. Kiedy Sophie padała na ziemię, z ptaków na jej kapeluszu posypały się pióra.
-	Sophie! - B.B. ukląkł przy żonie. Eddie wyciągnął rewolwer
i strzelił. Tuż za plecami miał Hobarta z uniesioną do góry laską. Nix
wycelował w Eddiego i pociągnął za cyngiel, ale strzelba się zacięła.
Eddie strzelił do Nixa, ale poślizgnął się robiąc unik. Spudłował. Teraz
byli już blisko siebie. Nix zamachnął się trzymając strzelbę za lufę i tra
fił Eddiego w kolano. Zachrzęściła pękająca kość, Eddie wymachując
rękami poleciał do tyłu i padł na ziemię.
W ostatniej chwili Nix zdążył wpaść między drzewa i zniknąć. Kelly ciskał kamieniami i nic wiedzieć po co wykrzykiwał przekleństwa. Odgłosy przedzierania się przez poszycie przycichły. Potem nie było już nic słychać i ostatnie poruszone gałęzie powróciły na swoje miejsce.
Fritzi odgarnęła z oczu kosmyki jasnych włosów. Rozejrzała się, jakiej szkody w przeciągu tych dwóch czy trzech minut doznały Pal Pic-tures. Sophie Pelzer leżała nieprzytomna z pokrwawioną głową. Jej mąż trzymał ją w ramionach i powtarzał w kółko:
-	Sophie, Sophie.
Na ziemi w pobliżu tipi leżał Eddie, trzymając się za nogę. Hobart na próżno szukał kogoś, kogo mógłby zaatakować swoją laską. Jock Ferguson gmerał w podziurawionej kulami kamerze, nieszczęśliwy jak ojciec rannego dziecka. Kelly zapytał go o kamerę, ale Ferguson potrząsnął głową:
-	Jedna ruina.
A to wszystko moja wina, pomyślała Fritzi.
45. B.B. podejmuje decyzję
Travis i Ollie zatrzymali się dopiero w lesie. Lekarz z Fort Lec włożył pękniętą nogę Eddiego w łubki, a Sophie Pelzer jeszcze tego samego wieczora przewieziono karetką do miasta; podejrzewano u niej lekki wstrząs mózgu.
Kelly i B.B. poszli w Nowym Jorku na policję, której nie udało się

znaleźć Nixa pod jego ostatnim adresem. Kiedy detektywi przyszli przesłuchać Pcarly'cgo Purvisa, którego zastali w restauracji hotelu Astor, gdzie konsumował kotlet z jajkiem, roześmiał im się prosto w twarz. Był w swoim biurze, naradzał się z pomocnikami - miał żelazne alibi. Fritzi, podobnie jak pozostali członkowie zespołu, czuła się w najwyższym stopniu zniechęcona.
Dwa dni później, pierwszego listopada wezwał ją do swojego gabinetu Kelly. Od świtu padał śnieg, ciężki, mokry, który konie, opony samochodów i nogi pieszych nowojorczyków zmieniły już w brudną maź.
-	Wejdź, Fritzi - powiedział Kelly. Ze swojego fotela przy biurku panował nad sytuacją. B.B. siedział pod litografią Matki Boskiej, trzymając się za głowę. Kelly dwa razy podciągnął sobie mankiety, potem odchrząknął.
-	Zamknij drzwi. Proszę.
-	Czy znaleźli Nixa? - zapytała Fritzi.
Kelly potrząsnął głową.
-	Jakby mnie kto pytał, to nigdy go nie znajdą. Pewnie był już
w drodze na Alaskę, zanim gliniarze wzięli się za tę sprawę.
Fritzi opadła na fotel przy biurku. Kelly nerwowo przyglądał się swoim paznokciom, potem odezwał się niemal szeptem:
-	Poprosiłem cię, żebyś tu przyszła, bo prowadzimy rozmowy z kilkorgiem ludzi. To sprawa poufna.
-	Rozumiem. - Chociaż nie rozumiała.
-	Nie wytrzymamy dłużej czegoś takiego jak to, co przytrafiło nam się w Jersey - powiedział B.B. - Sophie już wraca do siebie, ale to tylko przypadek. Mogła już nie żyć.
Jak na komendę inicjatywę przejął Kelly.
-	Kamery są kosztowne. Film jest kosztowny.
-	Eddie ma wciąż jeszcze nogę na wyciągu - dodał B.B.
-	Tak, mam zamiar go dziś odwiedzić.
Kelly bawił się niedopałkiem cygara na ciężkiej, szklanej popielniczce.
-	Chcemy ci powiedzieć, co następuje: postanowiliśmy zamknąć na jakiś czas nasze biuro.
-	Ja postanowiłem - wtrącił B.B. - Nie chcę, żeby ludzie, którzy pracują dla Pal, mieli więcej kłopotów. Mamy zamiar od nich uciec.
-	Kalifornia - dodał Kelly.
-	Edison jest znany ze skąpstwa - wyjaśniał B.B. - Może nie kupi swoim zbirom biletów kolejowych. Może Purvis zostawi nas w spokoju.
-	
-	Taaa, a może na drzewach wyrosną banknoty dolarowe - sarknął Kelly.
-	To bez znaczenia - powiedział B.B. - Jedziemy.
-	Kto jedzie? - Fritzi odważyła się im przerwać.
-	Ci, którzy są ważni - powiedział Kelly.
-	A ty do nich należysz - dodał B.B.
Fritzi siedziała przez moment usiłując zebrać myśli.
-	Proszę panów... to bardzo uprzejme z panów strony, ale uczciwie powiedziawszy, ja nie chcę pracować w Kalifornii.
-	Nawet zimą? - zapytał Kelly.
-	Nie, proszę pana.
-	A dlaczego nic? - wtrącił się B.B. - Co może być lepszego, skoro tam słońce jest codziennie? Pułkownik Bill Selig z Chicago już tam pojechał, uciekając przed tą bandą patentowców. Essanay, Lubin, Nestor, wszyscy oni mają tam na miejscu tereny zdjęciowe. Biograph jeździł na zachód przez parę ostatnich zim i doszły do mnie słuchy, że może się tam przeprowadzić na dobre. Może wszyscy się tam przeprowadzą, łącznie z nami.
Z kieszonki kamizelki wydłubał pomięty wycinek z gazety.
-	Posłuchaj tego. „Ludzie z branży przewidują, że w przyszłym ro
ku nasze miasto stanic się stolicą ruchomych obrazów w Ameryce." -
Podał wycinek Fritzi. - „Los Angeles Times".
Fritzi wpatrywała się w wycinek i miała wrażenie, że mąci jej się przed oczami, co bardzo pasowało do zamętu, jaki miała w głowic. Zaczęła tą głową potrząsać. W głosie Kclly'cgo pojawił się gniewny ton.
-	Nie spiesz się tak z odrzuceniem tej propozycji. Masz u nas przyszłość.
-	Słusznie - wykrzyknął B.B. - Ten biznes rozrasta się jak ferma królicza. W pismach branżowych twierdzi się, że w Stanach jest już dziesięć tysięcy kinematografów, a codziennie otwiera się osiem do dziesięciu nowych. Większość z nich codziennie zmienia program: nowy afisz siedem razy w tygodniu. Nie można nadążyć z produkowaniem filmów dla tego rodzaju rynku. I wiesz co jeszcze? W kinematografach tłoczą się ludzie młodzi. To fakt! W dni powszednie zrywają się ze szkoły, a w sobotę i niedzielę ciągną ze sobą mamę i tatę. Kształcimy całą nową widownię, która zwariowała na punkcie filmów. Imigranci wysiadają ze statków z Hamburga i Cork i zanim się człowiek zorientuje, już stoją w kolejkach po bilety. W prowincjonalnych miasteczkach, w Ohio i Iowa, rozwalają starą operę, żeby ją przerobić na odeon. W małych, zakurzonych mieścinach Teksasu i Oklahomy kow-
-	
boje w sobotę wieczorem robią po clwatlzicścia mil, żeby popatrzeć na pokaz filmów.
-	Chyba że są baptystami - wymamrotał Kelly. - Wciąż jeszcze
mamy problem z baptystami.
Z gorliwością dziecka, które chce zrobić przyjemność dorosłemu, B.B. pochylił się do przodu.
-	Płyniemy teraz na fali, Fritzi. Kalifornia to tylko początek. Jesteś
nam potrzebna.
Za oknem wiatr miótł śniegiem padającym z ołowianego nieba. Fritzi było zimno, czuła się nieszczęśliwa, bo za nic nie chciała zawieść ludzi, których polubiła. Jednym z nich był B.B.
-	Doceniam to i jestem bardzo wdzięczna. Ale - głęboki wdech -wciąż jeszcze chciałabym zrobić karierę na scenie.
-	Tam do diabła, mówiłem ci - Kelly popatrzył na Fritzi spode łba. - No to siedź tutaj. Zapomnij o tym, że planowaliśmy podpisać z tobą stały kontrakt na twoje usługi. Pętaj się po Nowym Jorku, rozprowadzaj haszysz, sprzedawaj chustki do nosa. Kogo to obchodzi?
-	No, no - mitygował go B.B. podbiegając, żeby wziąć Fritzi za ręce. - Uspokójcie się wszyscy. Czy doszło do ciebie to, co Al mówił o kontrakcie?
-Tak, ja...
-	Ile teraz zarabiasz?
-	Sześć pięćdziesiąt za dzień, jeżeli pracuję.
-	To trzydzieści dziewięć dolarów, jeżeli pracujesz regularnie przez sześć dni w tygodniu. A co byś powiedziała na siedemdziesiąt tygodniowo? Mam na myśli gwarantowaną gażę. Pobierasz ją niezależnie od tego czy grasz, czy siedzisz na tyłeczku.
B.B. był urodzonym sprzedawcą; kipiał entuzjazmem, zacierał ręce i niemal tańczył wokół jej krzesła.
-	Przecież nie zobowiązujesz się, że będziesz do końca życia
mieszkać w Kalifornii. Chcemy tylko zobaczyć, jak to będzie przez zi
mę. Dorzucimy do kontraktu różne wspaniałości. Zapłacimy za twój
przejazd pociągiem i przeprowadzkę. Zapłacimy ci czynsz za miesiąc
albo dwa, zanim się nie zagospodarujesz. I wiesz co jeszcze? Czy
umiesz prowadzić samochód?
Zaskoczona Fritzi wykrztusiła:
-Co?
Kelly wyrwał cygaro z ust.
-	Samochód? Na miłość boską, Benny, co to ma być? O samocho
dzie nie mówiliśmy.

-	Al, jesteś przepracowany - powiedział B.B. - Al nie może pogodzić się z utratą wyposażenia, Fritzi. Mówię, Al, o samochodzie, który będziemy udostępniali wszystkim ważnym aktorom, łącznie z tą tu dziewuszką. O samochodzie kompanii Pal.
-	Taaaa? A za czyje pieniądze?
-Nasze, Al. To moje ostatnie słowo, więc zrób mi grzeczność i zamknij się. Jeżeli Fritzi pojedzie do Kalifornii, a na kolanach ją o to proszę, to pojedzie z fasonem.
Nie kryjący wściekłości Kelly podszedł do okna i patrzył na padający śnieg. B.B. pomógł Fritzi wstać z krzesła, objął ją w pasie ramieniem i poprowadził do okna.
-	Wyjrzyj tylko. Popatrz na tę pogodę. Widziałaś? Ten mężczyzna,
o, tamten, wywrócił się w to błoto i zniszczył sobie wspaniały, zimowy
płaszcz za pięćdziesiąt dolarów. W Kalifornii czegoś takiego w ogóle
nie ma. Możesz radować się piękną pogodą. W osobistym samocho
dzie Pala. Z opuszczanym dachem!
Zauważył, że Fritzi się waha.
-	Czy to jeszcze za mało? Co jeszcze moglibyśmy ci zaproponować, żeby cię przekonać?
-	Nic, proszę pana. Ta gaża mnie bardzo pociąga, podobnie jak samochód. Ale to taki poważny krok.
-	Nic możesz tego odrzucić - powiedział Kelly; praktycznie jej groził.
Fritzi popatrzyła przez okno na śnieg. Znosiła mroczne, nowojorskie zimy, goniła za rolami i ile ich dostała? A z tych, które dostała, ile zaprowadziło ją na szczyty sukcesu? Dokładnie żadna.
Parowe rury pogwizdywały i popiskiwały dziwacznie. Na piętrze pod nimi ktoś walił w kaloryfer i z krzykiem domagał się ciepła. Kelly wciągnął powietrze przez zęby i popatrzył na nią z wyrachowaniem.
-	Nie zapominaj o Purvisic. Wiesz, że to on wynajął Nixa, żeby
strzelił do kamery i do ciebie też. Widziałem, jak celował ci w nogi.
Fritzi przybladła, mogła tylko kiwnąć głową i starać się pozbyć z pamięci tego wspomnienia. B.B. objął ją opiekuńczo za ramiona.
-	Daj spokój, Al. Wystarczająco wiele przeżyła.
-	No to powinna stawić czoło faktom. Nie ma gwarancji, że w Kalifornii nie natkniemy się na Purvisa, ale to cholernie daleko stąd. Jak zostaniesz tu, w mieście, siostro, to będziesz z nim miała stale do czynienia. Czuje do ciebie jakąś szaloną nienawiść, sama tak mówiłaś, prawda? Chcesz żyć z tym na co dzień?
Fritzi zaczęła drżeć. Walczyła ze sobą, starała się mówić jak najspokojniejszym głosem.

-	Sam pomysł ucieczki zasługuje na pogardę, proszę pana. Zawsze starałam się być silnym człowiekiem. Stawiać czoło trudnościom.
-	Ależ tak, tak, rozumiemy - mówił B.B. kojącym tonem. - Nikt nie lubi być tchórzem, ale nie o tym teraz mówimy. Nie ma się co wstydzić, że człowiek się o siebie troszczy. Nie jesteśmy bohaterami jakiejś powieści sensacyjnej. To jest prawdziwe życie. Nix strzela prawdziwymi kulami. Jeżeli nie po to, żeby cię zastrzelić, to żeby ci zrobić krzywdę i okaleczyć, może na całe życie. Nie potrzeba guru, żeby dojść do tego.
Zaskoczona była tym, jak słabiutkim głosem zapytała:
-	Kiedy zespół będzie wyjeżdżał?
-	Przed Bożym Narodzeniem - powiedział Kelly.
-	Nie, po Świętach - poprawił go B.B. - Sophie i ja chcemy świętować Hanukę.
W reakcji na to Kelly ze znudzeniem wzruszył ramionami.
-	Przemyślę to, naprawdę poważnie. Chciałabym porozmawiać
o tym z moim przyjacielem, Hobartem, i z Eddiem.
B.B. pogładził ją po ramieniu.
-	Nie spiesz się. Pomyśl nad tym przez cały dzień. A może nawet
dwa, jeżeli musisz. Wróć tutaj i z miejsca spiszemy kontrakt. Będziesz
zadowolona, Fritzi. Obiecuję ci to.
Na ponurej twarzy Fritzi malowało się poważne powątpiewanie.
Odwiedziła Eddiego w nowojorskim szpitalu na dalekim Broadwayu. Kiedy zbliżała się do alei bezlistnych drzew, która prowadziła do budynku, spotkała wychodzącą właśnie Ritę Hearn. Zapytała ją, co myśli o Kalifornii.
- Och, nie możemy się już doczekać. Nienawidzę tego klimatu. Dzieci też są podniecone możliwością spędzenia zimy gdzieś, gdzie jest ciepło.
Łóżko Eddiego było jednym z wielu na ciemnej, ponurej sali; na malowanej podłodze głośno rozbrzmiewał każdy krok. W sali śmierdziało kwasem karbolowym i moczem. Eddie miał zabandażowaną nogę; wisiała ukosem do góry w pajęczynie linek i wielokrążków. Był środek popołudnia, wielu pacjentów drzemało, ale Eddie nie spał i był przytomny. Kiedy przysunęła sobie krzesło, powiedział jej, że na prawo od niego leży pewien dżentelmen z Rumunii cierpiący na przepuklinę, a nieruchome ciało na lewo należy do prezesa banku, który usiłował popełnić samobójstwo.

Fritzi pospiesznie przedstawiła mu swój dylemat. Eddie kiwnął głową.
-	Wiem o wszystkim. Pełzer był tutaj. Mówił, że nie chcesz jechać.
-	Zdaję sobie sprawę, że to szansa...
-1 chcemy spróbować tego tylko na zimę, nie zapominaj o tym.
Fritzi podrapała się po lewej dłoni. Kostki miała zaczerwienione, skórę szorstką i popękaną z zimna. W Kalifornii można było zapomnieć o rękawiczkach, paltach, kaloszach, szalikach i podobnych obciążeniach.
-	Okropnie nie chcę rezygnować z poważnych ról.
-	Grasz teraz poważne role.
-	Możemy o tym dyskutować do dnia sądu ostatecznego. Przypuśćmy, że zwiążę się z Palem na rok czy dwa. Czego mogę oczekiwać później? Nie chcę już na zawsze być królową prerii, a jestem pewna, że takie właśnie plany mają B.B. i Kelly.
-	Mam dla ciebie propozycję. Jeżeli pojedziesz, zrobię, co tylko w mojej mocy, żebyś nie utknęła w roli przyjaciółki Samotnego Indianina na następne sześćdziesiąt lat. Coś wymyślimy, obiecuję ci. Ale najpierw zejdźmy z oczu Purvisowi i tej bandzie patentowej.
Rumun z przepukliną odwrócił się na bok i zawołał:
-	Siostro, potrzebuję na basen, szybko. - Muskularna kobieta
w wykrochmalonym białym fartuchu przybiegła mu na ratunek.
Eddie wyciągnął lewą rękę; na podłogę posypały się pisma fachowe. Ujął jej dłoń. Fritzi przyjrzała mu się dokładniej, na jego twarzy zauważyła rysy nowej dojrzałości.
-	Nie chcę podjąć błędnej decyzji, Eddie.
-	Pomyśl, ile zyskasz. Regularny czek czy pracujesz, czy nie. Darmowe mieszkanie przez pewien czas. Ten samochód, który zaproponował ci B.B. Czy nie masz ochoty nauczyć się kierować?
-	Oczywiście, że tak, to jest coś nowoczesnego.
-	Pomyśl o oceanie. O górach. Soku pomarańczowym. Przystojnych, opalonych mężczyznach. No i co powiesz, Fritzi?
Ku jej zdziwieniu Hobart był tego samego zdania co Eddie. Zachęcał ją do przeprowadzki. Bez wątpienia nie z powodów artystycznych, ale dla osobistego bezpieczeństwa.
- Uważaj to za rzecz tymczasową. Dopóki ten niegodziwiec nie znajdzie sobie jakiegoś innego celu.

Przed oczami stanął jej Purvis - jego dziwne tęczówki w żółte plamki. Słoń Pearly, tak powiedział. Ja nigdy nie zapominam.
- Może masz rację. To nie musi być przecież na stałe, prawda?
Napisała do Eustacii Van Sant do Anglii:
A więc udaję się do Kalifornii. Czy powinnam była się zgodzić? Eu-stacio, nie potrafię być tego pewna. Czy jesteśmy kiedykolwiek w stanie ocenić, która decyzja była właściwa, dopóki nie minie długi czas od momentu podjęcia tej niewłaściwej?
46. Toast na cześć wojny
Cesarska Armia Niemiec zorganizowała swoje wojskowe manewry w górach i dolinach okolic Wiirzburga, uroczego, starego miasta nad rzeką Main, gdzie książęta feudalni tego regionu mieli kiedyś swoje letnie rezydencje. Przez cztery długie, męczące dni - na szczęście nie deszczowe - Paul i Sammy fotografowali okopy, szarże kawalerii i pozorowane bitwy, w których prawdziwe pociski artyleryjskie przelatywały niebiezpiccznie blisko ścierających się oddziałów. Pięćdziesięciojed-noletni kaiser brał w tym czynny udział i z pozycji dowodzenia na wzgórzach kierował grą wojenną za pomocą telefonu polowego. Paul filmował cesarza, który chodził tam i z powrotem pod flagą z orłem, żelaznym krzyżem i hasłem GOTT MIT UNS. Wilhelm II był szczęśliwy i rozentuzjazmowany niczym chłopiec, który bawi się w wojnę, chociaż nigdy żaden udający żołnierza chłopiec nic mógł dla zabawy ubrać się w błyszczące jak lustro oficerki, w długi wojskowy płaszcz pokryty medalami i plecionymi sznurami i wypolerowany, srebrny kask kira-sjerski pułku, do którego cesarz należał. Kaiser był mężczyzną krzykliwym, często wojowniczym, z wąsikami, których wygięte w górę koniuszki pracowicie woskował. Jego okryta rękawiczką lewa dłoń spoczywała zwykle na biodrze albo rękojeści szabli; była ona uschnięta, taka pamiątka po ranie, jaką odniósł w dzieciństwie. W jednej z szerzej znanych, ostrych wypowiedzi przeciw własnej angielskiej babce miał stwierdzić, że to kalectwo dowodzi obecności angielskiej krwi w jego żyłach.

Czwartego wieczora kaiser, trzej z jego sześciu synów, którzy byli w wojsku, i niemal trzystu oficerów zebrali się na uroczysty bankiet. Kaiser zarządził, żeby zamiast w Residenz, jednym z największych i najpiękniejszych barokowych pałaców Europy, uroczystość odbyła się na wzgórzach po drugiej stronie rzeki, w wielkiej sali fortecy Marienberg, która lepiej pasowała do panującego, wojennego nastroju. Salę oświetlały dwa wielkie kominki i kilka lamp elektrycznych na prowizorycznych stojakach; lampy rzucały niesamowite, białe światło i powodowały, że biorący udział w uroczystości wyglądali jak jakieś widma. Na bankiecie podano dzika, bażanta i taką ilość piwa, która mogłaby rozsadzić nerki całemu pułkowi.
Przed posiłkiem Paul i Sammy krążyli po sali; Sammy z szeroko otwartymi oczami przypatrywał się tym niesłychanym ilościom złotych plecionek i mosiądzu, pióropuszom i medalom. Kaiser był pełen podziwu dla pruskich junkrów i kolekcjonował ich w swoim bliskim kręgu. Chcąc jeszcze bardziej rozbawić obecnych, pewien dowódca brygady stanął na czworakach i naśladował świnie oraz krowy, a synowie cesarza, książę Joachim, książę Frederick i arcyksiążę William, rżeli jak osły. Kaiser trzymał się za boki i ryczał ze śmiechu.
Jakiś blond oficer o ostrej twarzy odciągnął Paula na bok i pokazał głową na Sammy'ego, który nie był świadom, że jest tematem rozmowy. Z wąskich jak szpara ust oficera padło jedno słowo:
-Judei
-	Mój pomocnik? Nie wiem. - Paulowi nigdy do głowy nie wpadło, by zastanawiać się, czy Sammy jest Żydem, czy nie. - Czy to ważne?
-	Niech pan zachowa dyskrecję przy współbiesiadnikach. Mogą niechętnie odnieść się do jego towarzystwa - poradził oficer i odszedł. Paul patrzył za nim ogłupiały. Wiedział, że Europa jest wylęgarnią antysemityzmu, a najgorsze są Niemcy i Austria, ale zajmując się tym, co miało sens, zapominał niekiedy o tym fakcie.
Jeszcze chwila i zobaczył, jak w jego stronę kroczy kaiser i jego dwóch adiutantów. Kaiser na potwierdzenie swojej przynależności do różnych pułków miał gigantyczny zapas przeróżnych mudurów. Tego wieczoru prezentował się wspaniale jako Jagerzu Pferde - strzelec konny.
-	Hen Crown, dobry wieczór panu. Co u pana słychać? Czy jest
pan zadowolony z filmów?
Paul ukłonił się.
-	Bardzo zadowolony, wasza cesarska mość.
-	Niecierpliwie czekamy na to, żeby świat zobaczył pancerze i zbroje naszej ojczyzny. Wasz poprzedni prezydent, Theodore Roose-
-	
velt, był pod wielkim wrażeniem parady wojskowej, która zorganizowałem dla niego w Poczdamie tej wiosny. Wspaniały człowiek z tego Roosevelta. Jesteśmy tego samego zdania na wiele tematów, w tym na konieczność zwracania uwagi na rozprzestrzenianie się żółtego zagrożenia z Azji. - Kaiser miał zwyczaj mówić donośnymi, twierdzącymi zdaniami - oznajmiać - a to nie zostawiało miejsca na zaprzeczenie ani nawet na komentarz.
-	Czytałem pana książkę - ciągnął kaiser. - Życie dziennikarza jest bardzo ciekawe.
-	Niekiedy gorączkowe - powiedział Paul z uśmiechem.
-	Czy zajmuje się pan sprawami wojskowymi? Jeżeli tak, polecam pana uwadze dzieło, które zostanie opublikowane w przyszłym roku. Właśnie recenzowałem pierwszą wersję. Autorem książki jest nasz generał Friedrich von Bernhardi. Tematem jest nadciągająca wojna.
Paulowi zjeżyły się włosy.
-	Czy będzie wojna, wasza cesarska mość?
-	Należy mieć nadzieję, że nie - powiedział kaiser lekceważąco wzruszając ramionami. - Ale ojczyzna nasza otoczona jest przez wielu wrogów. A chociaż ja sam jestem przyjacielem Anglii, nie można tego powiedzieć o moich poddanych.
-	A na co kładzie nacisk w swojej książce generał Bernhardi, jeżeli wolno zapytać?
-	Dowodzi on, że wojna to biologiczna konieczność, nierozerwalnie związana z naturą człowieka. Tak więc takie rycerskie państwo jak Niemcy nie tylko ma prawo, ale absolutny obowiązek zadać pierwszy cios, żeby zapewnić sobie zwycięstwo i ciągłość swoich rządów.
Teraz już Paulowi dreszcze chodziły po plecach. Nie wiedział, co mógłby powiedzieć, w końcu wyszukał w pamięci jedno słowo:
-	Nadzwyczajne.
-	Tak, zdecydowanie. Proszę nie omieszkać tego przeczytać, kiedy książka zostanie wydana. Zatytułowana jest: Niemcy i następna wojna. Nawiasem mówiąc, dopilnuje pan, żebyśmy otrzymali kopię pana filmu?
-	Przez nasze berlińskie biuro wymiany, może pan na nim polegać.
-	Stara, niemiecka solidność. Wspaniale. A więc miłego wieczoru.
-	Wasza cesarska mość - Paul ukłonił się jeszcze raz; skóra mu zlodowaciała, chwyciły go kurcze w brzuchu. Zatopiony w Gemutlichkeit tego hałaśliwego przyjęcia miał skłonność do zapominania o mrocznej stronie niemieckiego charakteru, którą kaiser aż zbyt otwarcie zaprezentował.
Przy kolacji Paul i Sammy znaleźli się przy końcu ustawionego na

kozłach stołu, przy którym siedzieli głównie Prusacy, jeżeli mógł wnioskować z ich zachowania; były to aroganckie, popisujące się osły. Lekkomyślnością byłoby jednak nie liczenie się z nimi. Niemiecki żołnierz należał do najlepszych zawodowców, wojny uczył się przez całe życie.
Składający się z mięs, pieczywa i dodatków posiłek rozpychał Paulowi żołądek, jedzeniu towarzyszyły głośne rozmowy oficerów dotyczące taktyki, zalet rozmaitych jednostek, niskiej moralności i głupoty Francuzów, przydatności kobiet w łóżku i w kuchni. Dało się też słyszeć kilka żartów na temat Żydów i ekskrementów. Paul był zadowolony, że Sammy nie rozumie, o czym mówią.
Zaczęły się toasty - napuszone pochwały cesarza i jego żony, cesarzowej Augusty, ich sześciu mężnych synów, ich córki, Viktorii Louise'y, która była honorowym pułkownikiem Huzarów Śmierci. Z obowiązku Paul wstawał przy każdym z toastów, z obowiązku upijał trochę ze swojego kufla z piwem.
U szczytu stołu, przy którym siedział Paul, podniósł się jakiś pułkownik.
-	Wasza cesarska mość... panowie. Chcę wznieść szczególny toast,
pasujący do wydarzeń, które nas tu zgromadziły. Wznoszę toast na
cześć dnia, w którym nasze armie pomszczą się na tych wszystkich, któ
rzy usiłują nas otoczyć murem, którzy grożą nam i upokarzają nas,
i ograniczają należną imperialnym Niemcom potęgę.
Zapadła cisza; ktoś wymierzył kopniaka kuchcikowi, nie przestającemu obracać piszczącym rożnem. Na jednym z kominków złamało się polano i spadło wyrzucając w górę fontannę iskier. Pułkownik podniósł swój kufel.
-	Der Tag.
Ten Dzień. Paul słyszał to już od dwudziestu lat. Armia miała obsesję na tym punkcie.
Kaiser zerwał się, kilkuset oficerów razem z nim, wszyscy krzyczeli unisono: - Der Tag.
Rzucając zakłopotane spojrzenie na Paula, Sammy zaczął się podnosić. Paul ściągnął go na krzesło. Serce mu waliło, dudniło mu w uszach. Nie bądź idiotą.
Głowy odwracały się w ich stronę, na licznych twarzach pojawiał się wyraz niedowierzania a następnie wrogości. Pułkownik popatrzył tam, gdzie siedzieli dwaj cywile.
-	Czy macie jakieś zastrzeżenia do tego toastu, moi przyjaciele?
-	Z całym należnym szacunkiem, panie pułkowniku, nie zwykłem fetować zabijania. A przynajmniej zabijania zaplanowanego z góry.
-	
Paul zobaczył, jak daleko, po drugiej stronie sali, kaiser sinieje na twarzy. W tym pełnym przeciągów, kamiennym pomieszczeniu elektryczne lampy zalewały twarze obecnych światłem, w którym wszyscy patrzący na Paula i Sammy'ego mieli trupi wygląd.
Oczy pułkownika strzeliły w lewo, potem w prawo. Świadom, że skupiła się na nim uwaga wszystkich, podniósł głos:
-	A więc czy mogę zapytać, co panowie tu robicie, nadużywając
naszej gościnności? Odnoszę wrażenie, że to gruba hipokryzja.
Paul zwinął serwetkę i podniósł się. Piwo, zmęczenie i niesmak, który budzili w nim ci ludzie, spowodowały, że przekroczył granicę, przed którą się na ogół rozważnie zatrzymywał.
-	Być może ma pan rację.
-	Proponuję, żebyście unieśli puchary lub wyszli.
Paul przełknął, zobaczywszy, że jeden z synów cesarza na wpół wyciągnął szablę z pochwy.
-	Chodź, Sammy. Zasiedzieliśmy się w gościnie. - Ukłonił się. -
Wasza cesarska mość.
Cesarz nie zareagował. Szczęki miał zaciśnięte, w oczach wściekłość.
Kiedy tylko wyszli z sali, podniósł się za nimi dziwny okrzyk - ryk buntu i nienawiści, który przypominał Paulowi ujadanie dzikich psów. Zapomniał o swoim meloniku i płaszczu, wypadł z fortecy na dziedziniec i z bramy na brzeg rzeki. Sammy dobrze musiał przebierać nogami, żeby za nim nadążyć. Skierowali się na północ, do głównego mostu na Main. Na drugim brzegu światła w mieście połyskiwały tak sympatycznie, jak w miniaturowych domkach pod choinką.
-	Mój Boże, straciłem głowę. Nie powinienem był wychodzić -
warczał Paul.
-	O co w tym wszystkim u diabła chodziło, szefie?
Paul wyjaśnił mu znaczenie der Tag.
-	Taki mają cel w życiu. Tego dotyczą ich plany. Nie mogą się do
czekać jego nadejścia. Nie wszyscy Niemcy są tacy, ale ci najbliżsi cesa
rzowi z pewnością, a resztę pociągną za sobą.
Pochylili się pod wiatr, zimny i jesienny, przeszli przez rzekę do swojego hotelu pierwszej klasy przy moście Luitpold. Paul poprosił portiera nocnego o rozkład jazdy, przekonał się, że o wpół do trzeciej nad ranem mają pociąg do Frankfurtu.
-	Pojedziemy tym pociągiem - powiedział.
-	Nie wróci pan po kapelusz i płaszcz?
-	Nie. Nawet po dziesięć płaszczy nie wróciłbym do tego gniazda żmij. Pakujmy się.
-	
Kiedy na kilka minut przed drugą szli do taksówki, portier zawołał Paula i podał mu telegram z wesołym: -Mein Herr! Najserdeczniejsze gratulacje! - Paul w sekundę przetłumaczył sobie niemiecki tekst.
FRANCESCA CHARLOTTE URODZONA ÓSMA DZIESIĘĆ CZASU LONDYŃSKIEGO WSZYSTKO DOBRZE PANA ŻONA NIECIERPLIWIE CZEKA ŻEBY PAN ZOBACZYŁ SWOJĄ CÓRKĘ FOLLET
-	Czy to o dziecku? - zapytał Sammy, zaglądając mu przez ramię.
Paul patrzył na niego z dziwnym, jakby skamieniałym wyrazem
twarzy.
-	Wszystko dobrze. Julie też w porządku.
Ale świat nic był w porządku. Był ciemny i zimny, jak ta wietrzna, jesienna noc. Chociaż z wielu powodów Paul dumny był, że jest Niemcem, nie miał żadnych złudzeń co do znaczenia tego faktu. W niemieckich żyłach płynęły przymieszki jadu. Niemiec miał w swoim organizmie furię, którą podsycała narodowa paranoja i nasilała arogancja, narodzona z wyjątkowych osiągnięć w nauce i literaturze, muzyce i edukacji - z tej całej Kultur, którą Niemiec potrafił się tak pysznić. Najgorsze cechy niemieckiego charakteru odbijały się w dowództwie najwyższym, w pruskich junkrach. Pragnęli oni wojny i jak nie w ten, to w inny sposób doprowadzą do niej, tego był pewien. I to na taki świat przyszła dzisiejszej nocy jego nowo narodzona córeczka.
47. W metrze
Kiedy Fritzi podjęła już decyzję, poczuła się spokojniejsza, chociaż zauważyła, że niesłychanie ostrożnie porusza się po zatłoczonych ulicach miasta. Przyglądała się czujnie twarzom i często oglądała przez ramię, zwłaszcza jeżeli coś zatrzymało ją i wracała po zmroku.
Harry Poland telefonował do niej trzy razy i zostawiał wiadomości. Dwa razy zignorowała je, ale za trzecim razem zrobiło jej się go żal i zadzwoniła do hotelu Mandrakc. Harry prosił o jeszcze jedną szansę, żeby się mógł z nią zobaczyć, żeby mógł wynagrodzić jej... żeby mógł pokazać, że potrafi być prawdziwym dżentelmenem.
Fritzi zawahała się. Umawiać się po raz drugi z żonatym mężczyz-

ną to naprawdę nic było w porządku. Z drugiej strony w towarzystwie Harry'cgo dobrze się bawiła aż do chwili tego zakazanego pocałunku, a nawet wtedy odczuwała przyjemność, chociaż zmąconą poczuciem winy. Jak długo utrzyma wszystko w granicach przyzwoitości, komu to zaszkodzi? Żona Harry'ego była całkowicie niesprawna, a jego głos brzmiał tak, jakby przygniatały go wyrzuty sumienia.
-	W porządku, w niedzielę. Opowiem panu, jakie mam plany na
nowy rok.
Sklepy stroiły się na okres Świąt i Nowy Jork połyskiwał kolorowymi światełkami. Ciepły wiatr z południa podniósł temperaturę do kilkunastu stopni. Harry przyjechał po nią taksówką, kazał kierowcy zawieźć ich do restauracji o nazwie Bankers, na Liberty Street, tuż przy dalekim Broadwayu, o kilka przecznic od Wall. Kiedy pomagał jej wysiąść z taksówki, zobaczyła, jak reflektory jakiegoś innego samochodu skręcają za nimi w kierunku krawężnika na Broadwayu. Ktoś wysiadł z tej drugiej taksówki i wtopił się w cienie nie oświetlonego budynku. Fritzi poczuła dziwny dreszcz niepokoju.
Bankers była restauracją niewielką, modną i kosztowną. Ich rozmowa przy kolacji była ożywiona i uprzejma, bez żadnych aluzji do tego, co stało się ostatnim razem, chociaż Fritzi kilka razy przyłapała Harry'ego na sentymentalnych spojrzeniach. Powiedziała mu, że Pal przeprowadza się na zimę do Kalifornii.
-	To wspaniale dla pani, Fritzi, będzie pani miała wspaniałą pogodę. Któregoś dnia sam chciałbym się tam wybrać i zobaczyć wybrzeże Pacyfiku na własne oczy. Jeśli mnie pani zaprosi, ptakiem tam polecę.
-	Harry - powiedziała Fritzi unosząc brwi.
-	Przepraszam. Taki ma pani na mnie wpływ.
Uśmiechnęła się; nie potrafiła się złościć. Był atrakcyjnym współbiesiadnikiem, uroczym, kulturalnym, a przecież miał w sobie coś z niewinności Starego Świata.
Kiedy wyszli na dwór, Fritzi rozkoszowała się łagodnym powietrzem i kręgiem gwiazd nad drapaczami chmur w dzielnicy finansów. Dobre wino i jedzenie sprawiały, że zapomniała o wcześniejszym niepokoju. Harry zapytał, czy chciałaby się kawałek przejść, a ona zgodziła się i wzięła go pod rękę. Skręcili w Broadway na północ w kierunku ratusza.
Przeszli dwie przecznice, kiedy Harry zapytał:
-	Czy chciałaby pani zakończyć ten wieczór z fasonem?
-	Co ma pan na myśli?
-	Przejechać się metrem.
-	
-	Metrem? - powtórzyła Fritzi zaskoczona. - Lubi pan to?
-	Niesłychanie. Nowojorskie metro należy do cudów naszego stulecia. Jeżdżę nim zawsze, kiedy tylko trafi mi się okazja. Stał za nim finansista August Belmont, wie pani. Pierwszą linię na 145th Street otworzono w 1904 roku. „W piętnaście minut do Harlemu", takie było wtedy hasło dnia. W metrze widuje się wszelkiego rodzaju ludzi, od osób z towarzystwa do sprzedawców. Wagony są czyste, powietrze pod ziemią świeże i chłodne - a wszystko to za pięć centów! Przejedziemy się?
-	W porządku, czemu by nic?
-	Mamy przystanek na Twenty-third Street - powiedział i szybkim krokiem poszli w kierunku dobrze znanego im budyneczku z kutego żelaza i szkła, charakterystycznego dla każdego wejścia do metra. -Czy nic warto popatrzeć na te kioski? Czy wie pani, że wzorowane są na tureckich domkach letnich?
Chociaż dochodziła już dziesiąta, wciąż jeszcze mnóstwo ludzi wchodziło do metra i wychodziło z niego. Przy budce z biletami Harry zapłacił za przejazd i wręczył tekturowe kartoniki umundurowanemu bileterowi, który wrzucił je do pojemnika. Podmuch powietrza i hałas oznaczały, że właśnie odjechał jakiś pociąg.
-	To był miejscowy - powiedział Harry, rozglądając się po zatło
czonym peronie. - Co sześć minut aż do północy jeździ ekspres,
a między nimi pociągi miejscowe.
Fritzi od dłuższego czasu nic jeździła już metrem. Zapomniała, jakie te stacje są jasne i atrakcyjne. Na stacji City Hall nic znalazłoby się jednej prostej linii; w zasadzie była to pętla, na którą wjeżdżały pociągi, żeby zawrócić. Skraj peronu był łagodnie zakrzywiony. Łuki z terakoty wykładane białymi i kolorowymi kafelkami tworzyły miły, lekki efekt.
Fritzi usłyszała, że z północy od strony mostu brooklyńskicgo nadjeżdża następny pociąg. Harry mówił coś, ale nic dosłyszała, taki był hałas. Ktoś wpadł na nią, pchnął ją na skraj peronu. Fritzi cicho krzyknęła, a Harry wziął ją pod rękę, żeby jej pomóc odzyskać równowagę.
Spiorunował spojrzeniem kogoś za jej plecami.
-	Nie musi pan podchodzić tak blisko, jest mnóstwo miejsca.
Oczy Fritzi zrobiły się okrągłe. Usłyszała ciężki oddech, patrzyła
jak Harry odwraca się i rzuca gburowatemu pasażerowi jeszcze jedno poirytowane spojrzenie. Wiem, kto to jest. Śledził nas... Gorączkowo chwyciła Harry'ego za rękę.
-	Harry, chodźmy stąd. - Odwróciła lekko głowę w bok i zobaczy-

la go kątem oka: te dziwne, nakrapiane zlotem oczy, ten piekielny uśmiech. Wyrwał jej się cichy krzyk strachu, niedosłyszalny, bo pociąg właśnie wypadał z rykiem z tunelu.
Harry powiedział coś ostro do stojącego za nią Pearly'cgo, ten chwycił go za klapy i odepchnął. Potem złapał Fritzi za nadgarstki, pchnął ją na skraj peronu; pociąg grzmiał coraz bliżej. Fritzi nigdy nie mogła sobie przypomnieć, jak to się stało, że zareagowała tak szybko. Kiedy jedna jej stopa ześlizgiwała się z peronu, wykręciła dłoń i z wściekłą siłą wbiła paznokcie w przegub Pearly'ego. Ten zaklął, a ona wyrwała mu się i zachwiała. Harry rzucił się, żeby ją ratować i wyciągnął rękę do przodu. Fritzi złapała tę rękę i przywarła do niej; gdyby nie to, spadłaby. Pearly sięgnął po pistolet, który miał pod marynarką. Ludzie na peronie wrzeszczeli, krzyczeli, usuwali się z pola walki. Harry skoczył na Pearly'ego i pchnął go. Pearly zamachnął się pistoletem, żeby zadać mu cios. Ośmiowagonowy ekspres wypadł z tunelu, w czerwonych jak maki wagonach odbijały się światła stacji. Fritzi chwyciła Pearly'ego za rękę, szarpnęła. Potknął się, zamachał rękami w powietrzu i spadł na tory.
Jakaś kobieta przytuliła do siebie małą dziewczynkę i rozkrzyczała się jak banshee - a może to wyły i pryskały iskrami hamulce pociągu? Jeżeli Pearly nawet coś krzyczął, nikt tego nic usłyszał.
Pociąg zatrzymał się ze zgrzytem. Przerażeni pasażerowie i motorniczy wystawiali głowy przez otwarte okna. Bileter jak szalony bił w dzwon alarmowy. W przerwie między peronem a drzwiami drugiego wagonu Fritzi zobaczyła coś makabrycznego i czerwonego.
Harry przyciągnął ją do piersi.
-	Nie patrz na to. Nie mia! szans. Jakiś szaleniec...
-	On mnie próbował zabić. To nie był przypadek, Harry. Ja go znałam.
-	Dobry Boże - powiedział Harry z wyrazem grozy na twarzy. Przyciągnął ją do siebie jeszcze raz, objął silnymi ramionami, a ona dygotała z przerażenia. To nie miało znaczenia, że jest żonaty; chciała czuć jego ramiona.
Harry został z nią na komisariacie policji, gdzie przesłuchiwali ją detektywi. Fritzi powiedziała im, kim był zmarły. Niewiele brakowało, a byłaby zwymiotowała, kiedy poinformowali ją, że zmasakrowany by! nie do poznania.

Wyciągnięty z łóżka B.B. przyjechał w płaszczu narzuconym na piżamę. Szybko potwierdził podaną przez Fritzi wersję o tym, jak detektyw patentowy groził jej i jak ją prześladował. Zwolniono ją nad ranem o nic nie oskarżając.
B.B. odwiózł ją do mieszkania na Twenty-sccond Street, Harry pojechał z nimi.
- Biedna, bezbronna dziewuszka - powtarzał B.B. - Co za szybki refleks. I z pana strony też.
Harry odprowadził ją do drzwi, poważnie potrząsnął jej dłonią, nalegał, żeby zadzwoniła, gdyby cokolwiek mógł dla niej zrobić. Fritzi wiedziała, że nie będzie mógł. Była odpowiedzialna za śmierć tego człowieka. Jej rodzice nauczyli ją szacunku dla ludzkiego życia, nawet w najpodlejszcj jego formie. Skutki tego, co zrobiła, zostaną z nią na wiele dni, lat... a może na zawsze. Ale podziękowała mu, pospiesznie weszła do środka, miała nadzieję, że poczuje się bezpieczniejsza, spokojniejsza w swojej własnej sypialni.
Jej nadzieja okazała się płonna. Nic mogła zasnąć, leżała z rękami przyciśniętymi do piersi, z szeroko otwartymi oczami, ciągle widziała tych kilka ostatnich sekund na stacji. Cal w tę czy w tamtą stronę, a pod pociągiem leżałaby ona, a nie Pearly. Już jej nigdy niczym nie zagrozi. Inaczej teraz myślała o Kalifornii. Tak bardzo chciała uciec, zacząć od nowa, zostawić ten potworny wieczór za sobą...
Ale to jej się pewnie nigdy nie uda.
48.I znowu na zachód
Po drodze do Chicago Fritzi przysięgała sobie, że słowem nie wspomni o swoich powiązaniach z Earlem Purviscm i o strasznej śmierci tego człowieka. Gdyby opowiedziała o tym rodzicom, potwierdziłoby to tylko ich obawy dotyczące aktorstwa i środowiska, w którym się obracała. W zasadzie o Purvisic nie miała ochoty rozmawiać z nikim. Nie było go już, przestał jej zagrażać, ale dużo czasu upłynie, zanim uda jej się go wyrzucić z pamięci.
Kiedy przyjechała, zamiast wziąć taksówkę i kazać zawieźć się do rezydencji Crownów, zameldowała się w hotelu Sherman. Była to przykra decyzja, ale uważała, że tak będzie roztropniej. Kiedy tylko boy postawił jej walizki w pokoju, zatelefonowała do matki.

-	Mama? Będę tu nocować. Jadę do Kalifornii realizować tam następne filmy.
-	Na litość boską, dlaczego nie przysłałaś telegramu?
-	Nie wiedziałam, jak zostanie przyjęty.
-	Och, liebchen. - Słychać w tym było smutne, milczące potwierdzenie, że się nie myliła.	'
-	Chcę się z tobą zobaczyć.
-	Już wychodzę, przyjadę taksówką - powiedziała Ilsa.
-	To znaczy, że nie mogę przyjść do domu? Chciałabym porozmawiać z papą.
-	To nie jest najlepszy pomysł. Oczywiście możesz postąpić, jak uważasz, ale nie radziłabym ci tego robić. Twój ojciec, mówię to z przykrością, wciąż jest rozgniewany.
-	Na mnie?
-	Na ciebie, na mnie... na cały świat.
-	Ale ja przecież odniosłam pewien sukces. A on przepowiadał, że mi się to nie uda.
-I tym bardziej się złości. Dowiodłaś, że nie miał racji. Po chwili bolesnego milczenia Fritzi powiedziała:
-	Wezwij sobie taksówkę, mamo. Zarezerwuję dla nas stolik w re
stauracji.
Przechadzający się po oświetlonej świecami sali skrzypek śpiewał ulubione, romantyczne piosenki. „Dziewczyna w Central Park", przy której Fritzi nieodmiennie pociły się oczy, nie poruszyła jej; wciąż jeszcze miała co innego na głowie.
-	Mamo, o co na litość boską chodzi z ojcem? Jaki ma powód, żeby się gniewać?
-	Mam ci zrobić listę? Przede wszystkim jest mężczyzną. Starzeje się, nic na to nie może poradzić i jest tym do głębi urażony. Do szału doprowadzają go prohibicjoniści. Jest również, jak ci wiadomo, Niemcem. Oni mają palmę pierwszeństwa, jeśli chodzi o zachowywanie urazy, jak z pewnością pamiętasz.
-	We czwartek, mamo, miałam urodziny...
-	Och, prawda. Wszystkiego najlepszego. Wysłałam paczkę do Nowego Jorku, czy dostałaś ją?
-	Jeszcze nie. Nic nic szkodzi.
-	
-	Dziecko, zaczynam mieć trochę kłopotów z pamięcią. Ile ty masz lat? Dwadzieścia dziewięć?
-	Trzydzieści, mamo. Mam trzydzieści lat. Wiesz, co to znaczy? To znaczy, że jestem starą panną. Ale znaczy to również, że jestem w wieku, w którym mój ojciec powinien uszanować to, co chcę robić ze swoim życiem.
-	Och, liebchen, on to szanuje.
-	To nie jest prawda. Próbujesz mnie tylko wprawić w lepszy humor. Ale będzie to szanował, zanim skończę. - Fritzi uderzyła w stół tak silnie, że srebra zatańczyły. - Przyrzekłam ci, że tak się stanic.
Ilsa powachlowała się chusteczką i powiedziała zagubiona:
-	Muszę się dowiedzieć, co stało się z tym prezentem dla ciebie.
Chociaż posiłek był wspaniały, a spotkanie z ukochaną matką bardzo ją pocieszyło, Fritzi czuła się zdruzgotana wygnaniem, które Ilsa najwyraźniej uważała za konieczne. Następnego ranka wsiadła do jadącego na zachód pociągu w głęboko melancholijnym nastroju.
Stalowe niebo nad prerią w Illinois w żaden sposób nie rozpraszało jej posępnego nastroju. Zanim ekspres dojechał do Missisippi w Alton, zaczęła się zadymka. Przez rzekę maszynista przejeżdżał z szybkością trzech mil na godzinę; wiatr wył, potrząsał przęsłami mostu i przerażał pasażerów. Kiedy dojechali na brzeg w Iowa, przez sześć godzin przeczekiwali burzę, po czym sapiąc ruszyli na zachód za pługiem śnieżnym.
Co ja tu robię, zastanawiała się Fritzi. Dlaczego nie mogę prowadzić normalnego życia? Co ze mną jest nic w porządku?
Przed oczami stanął jej srebrnowłosy ojciec, z wydętą wzgardliwie wargą wskazywał ją palcem.
Du bist eine Schauspielerin.
Jesteś aktorką.
Brzmiało to jak jakaś ogłupiająca, chroniczna choroba.
Na zachodzie Iowa śnieg zniknął, ale nie było to najlepsze, bo może upiększyłby ten ponury krajobraz, który widać było za oknami pul-mana: byle jak sklecone domki przy linii kolejowej, chlewiki i ustępy, a dalej małe, stojące na tylnych łapkach stworzonka, które uznała za pieski preriowe.
Jeszcze dalej na południu zrobiło się niespodziewanie ciepło i przyszła odwilż. Piece w pulmanie przegrzewały się, a za oknem kraj-

obraz się zmieniał. Teraz przesuwały się lani pokryte trawą, płaskie połacie kraju, tu i tam urozmaicały je karłowate drzewka albo wyschłe koryta strumieni z żyłą żółtobrązowego szlamu na środku. Przed pasażerami pozowało żałosne bydło, któremu można było policzyć wszystkie żebra. Fritzi czuła się coraz bardziej przygnębiona.
A potem, sto mil albo nawet więcej za wschodnią granicą Kolorado, zrobiło się późne, zimowe popołudnie. Maszynista Union Pacific zatrzymał się w żałosnej, małej miejscowości o nazwie Agate, żeby nabrać wody z wielkiej cysterny przy torze.
Pasażerowie uciekali z piekielnie gorących wagonów. Styczniowe powietrze nie było może całkiem balsamiczne, ale zaskakująco miłe. Wieczorne światło miało kolor topionego masła, przechodzącego na wschodzie w odcień ciemnobursztynowy. Wyżynne pustkowie płonęło jak arkusz złota. Na północnym horyzoncie poruszał się maleńki, czarny punkcik. Jakieś auto, uświadomiła sobie Fritzi; może jakiś ford T, chociaż był tak daleko, że nie mogła mieć pewności. Zniknął im z oczu za horyzontem i rozpostarła się przed nimi olbrzymia, żółta, kolista panorama oświetlona pojedynczą gwiazdą wieczorną. Było tak pięknie, że Fritzi aż dreszcz przeszedł; ale to nie wszystko. Ten prymitywny kraj przestawał być prymitywny. Przypominało jej się, jak drastyczne zmiany zachodzą w jej własnym zawodzie i jak zdumiewające jest stulecie, w którym przyszło jej żyć.
-	Niech pani popatrzy - powiedziała drobna, siwowłosa kobieta
tuż przy niej. - Czy mnie wzrok myli?
Fritzi powiodła wzrokiem za jej okrytą szarą rękawiczką dłonią. Na zachodzie, wzdłuż horyzontu, rysowały się jakby zęby gigantycznej piły; to wypiętrzały się góry. Kilka okrytych śniegiem szczytów połyskiwało w gasnącym świetle.
-	Nic, chyba dojechaliśmy do Gór Skalistych. Aż dech zapiera,
prawda?
Za tymi górami zaczynało się nowe życie. Co ją czeka na egzotycznych, słonecznych brzegach Kalifornii, na tej „amerykańskiej riwierze", jak ją ludzie nazywali? Nie potrafiła sobie tego wyobrazić.
Kalifornia mogła być dużo lepsza, niż się spodziewała. Może... czy wolno jej mieć nadzieję? ...może spotka tam nawet inteligentnego, statecznego, przystojnego i godnego pożądania mężczyznę.
Me musisz tam zostawać na stałe, pamiętaj. Może ci się spodoba. A nawet jeżeli nie, wykorzystaj to do maksimum. Jesteś dzielna, doszlaś aż tutaj, nie wolno ci się poddawać. Jeżeli nawet niczego więcej nie nauczyłaś się od czasów Mortmaina, to przynajmniej tego nauczyłaś się na pewno.

To odezwała się milcząca od dawna Ellen Terry.
Jestem pełna podziwu dla twojej odwagi, chociaż nie pochwalam celu podróży.
- Czy pani coś mówiła? - zapytała drobna kobieta.
Potrząsając z uśmiechem swoimi blond loczkami Fritzi odpowiedziała: - Sądzę, że powinnyśmy wsiadać. - I w ten złocisty wieczór w Agate w stanie Kolorado wzięła kobietę pod rękę, żeby jej pomóc wejść na stopnie.

CZĘŚĆ CZWARTA
KALIFORNIA
Skąd ktoś taki jak ekssklepikarz, eksgoniec, ekskrawiec, eksrekla-miarz czy eksksięgowy może się choć trochę znać na jakości filmów? Ludzie, których lepiej zatrudnić by było do popychania wózka po dalekiej East Side, są odpowiedzialni za reżyserowanie sztuk scenicznych i robienie z nich filmów.
-	„Moving Picture World", 1910
Nic ma niczego bardziej absurdalnego... niczego, co bardziej niszczyłoby artyzm i urodę danej sceny, niż pokazywanie w ogromnym powiększeniu twarzy aktorów grających główne role... Wiele pięknych scen zostało skażonych pokazywaniem tych powiększonych postaci, których głowy sięgają samej góry kadru, a stóp w ogóle nie widać.
-	„Moving Picture World", 1911
Ruchome obrazy mogą przedstawiać postacie ponadnaturalnej wielkości, a ułuda nic na tym nie traci... Każda zmiana wyrazu twarzy zostaje wyraźniej zarejestrowana, niż gdybyśmy tę postać naprawdę mieli przed sobą i napawający się tym efektem widz wcale nie czuje się zażenowany.
-	„Moving Picture World", 1912

49. Witamy w Los Angeles
-	Wszyscy pasażerowie do Glendale proszę wysiadać.
Zmęczenie w głosie konduktora Southern Pacific porównywalne
było z jej zmęczeniem. Fritzi wpatrywała się w krajobraz za oknem nie tyle z podziwem, ile z desperacją. Ulewny deszcz tłukł o szyby, strumieniami spływał po czerwonych dachówkach hiszpańsko-mauretań-skiego dworca. Przesiadła się na S.P. w Sacramento, przejechała na południe przez wypaloną słońcem Central Vallcy i z utęsknieniem czekała na pierwsze widoki gór otaczających Los Angeles. W Bakersfield obłoki zakryły niebo i nastąpiło oberwanie chmury. Teraz z trudem sięgała wzrokiem dalej niż do tabliczki z nazwą stacji.
-	Panie konduktorze, co stało się ze słońcem?
-	Pora deszczowa. Tędy do wyjścia.
Fritzi poślizgnęła się i niemal wywróciła schodząc z metalowych schodków. Wiatr byłby jej zdarł kapelusz z głowy, gdyby nic długie szpilki. Na końcu peronu na przyjezdnych czekały cztery powoziki i jedno obłocone auto marki pope-toledo. Przyglądała się, jak jakaś młoda para z wdzięcznością popędziła do auta. Inni pasażerowie z dziennego wagonu udali się w kierunku powozików. Po drugiej stronic ulicy, która przypominała jezioro, trzęsły się i klaskały liśćmi dwie patetyczne palmy. Ta przygnębiająca sceneria pogrążona była w nieprzeniknionym, szarym mroku. Gdzie podziały się gaje pomarańczowe? Gdzie podziali się opaleni tubylcy?
-	Przepraszam - odezwała się Fritzi do jakiegoś kolejarza. - Miał tu na mnie czekać ktoś z Los Angeles. Czy nikt nie pytał o Fritzi Crown?
-	Nie. Nikogo tu nie ma poza tymi dorożkami. - Które zresztą już odjeżdżały przez błotniste kałuże. Fritzi skuliła się pod brązowawą ścianą, ale to nic nie pomogło; wiatr gwarantował, że przemoknie do
-	
suchej nitki. - Taksówki są tam dalej, przy tamtych drzwiach - poinformował ją kolejarz.
Fritzi podniosła walizy i przeszła przez stację. Za każdym krokiem z butów tryskała jej woda. Na zewnątrz jakiś człowiek opierał się o po-wgniatany, tani model forda, trzymał parasol i żuł wykałaczkę. Kiedy zauważył potencjalną klientkę, przyspieszył proces żucia. Fritzi popatrzyła na pomięty kawałek papieru.
-	Mam pojechać do hotelu Hollywood, na rogu Hollywood Boule-vard i Highland Avenue.
-	Wiem, gdzie to jest, proszę pani. - Wykałaczka tańczyła mu w ustach. - Cztery dolary.
-	To mi wygląda na czysty rozbój.
-	No to niech pani weźmie inną taksówkę. - Kierowca rzucił okiem na kałuże po obu stronach swojego czarnego auta.
Fritzi kopnęła jedną z waliz.
-	Przynajmniej mógłby pan władować je do środka.
Kierowca, który właśnie zarobił swoją dniówkę, zrobił się bardziej przyjazny.
-	Ależ oczywiście, proszę pani i odjeżdżamy natychmiast.
Według publikacji, które czytała przed swoją podróżą, ten „egzotyczny klejnot Południowej Kalifornii" rozrósł się do około trzystu pięćdziesięciu tysięcy mieszkańców i uważany był za miasto wielkiej prosperity, przyjazne dla wolnego rynku i wrogie związkom zawodowym. Kiedy kolebiąc się i podskakując taksówka jechała w kierunku centrum, Fritzi widziała bardzo niewiele oznak wspomnianej wyżej egzotyczno-ści: podarty i spłowiały plakat PIERWSZEGO AMERYKAŃSKIEGO SPOTKANIA AWIATORÓW 10-20 STYCZNIA 1910, następny, który ogłaszał KARNAWAŁ RÓŻ W PASADENIE, taki noworoczny pochód, o którym kiedyś słyszała. Przejeżdżali przez okolicę niewielkich domków; na podwórkach z boku i na tylach domków kiwaki pompowały ropę naftową.
Budynki z pruskiego muru i piaskowca, wysokie na trzy lub cztery piętra skupiły się w centralnej dzielnicy biznesu. Zobaczyła tabliczkę z nazwą ulicy: Broadway, ale nie rzuciły jej się w oczy żadne teatry. Płoty i ściany bez okien oszpecone były krzykliwymi ogłoszeniami. DREWNO. DENTYSTA. PIECE, BLACHA & TOWARY ŻELAZNE. PARCELE BUDOWLANE REDODNO BEACH - WYJĄTKOWA CENA! Sa-

piąć minął ich jakiś pudełkowaty, czarny pojazd; na dachu miał tablicę z propozycją: NOWY CHEV, TERENOWY, COUPE, 887 dolarów. Los Angeles robiło wrażenie zbieraniny konwencjonalnych biurowców i wielkich sklepów z towarami tekstylnymi i pasmanteryjnymi, kinematografów i golami i w sumie podobne było do kowbojskich miasteczek, jakie widywało się na prerii.
Na niebie rysowała się normalna dla miast kratka z mnóstwa rozciągających się nad ulicami przewodów. Środkiem ulic, dzwoniąc dzwonkami, rozpryskując błoto i zagrażając wszystkiemu, co znalazło się na ich drodze, także ludziom i pojazdom, jeździły po szynach duże, czerwone tramwaje. Na kilku wagonach Fritzi zobaczyła napis PACIFIC ELECTRIC.
Kierowca zawrócił w kierunku skrzyżowania ulic Hill i Third, chcąc pokazać jej miejscową atrakcję, tramwaj zwany Angel's Flight, który woził ludzi w górę i w dół po stromym zboczu. O przecznicę dalej z bocznej alejki wypadł olbrzymi byk z nieprawdopodobnie rozłożystymi rogami, rozejrzał się za jakimś obiektem, który mógłby zaatakować, i ruszył, żeby wziąć na rogi taksówkę. Zdesperowany kierowca przycisnął klakson. Byk, który się tym prawie wcale nie przejął, przejechał po bocznej ścianie taksówki czubkiem rogu, ryknął złowieszczo i ciężkim kłusem skierował się w stronę jakiejś kobiety na środku ulicy; kobieta bezzwłocznie osunęła się zemdlona w ramiona męża. Byk pokłusował dalej, a z alejki wypadli ścigający go dwaj mężczyźni; wymachiwali wściekle ościeniami.
-	Ktoś zapomniał zamknąć bramy do rzeźni - zauważył kierowca.
-	To tu jest rzeźnia?
-	O, bardzo duża. Ta miejscowość to takie przerośniętc miasteczko farmerskie, wie pani?
Kiedy tu jechała, nie wiedziała o tym, ale uczyła się szybko.
Zbudowany w 1903 roku hotel Hollywood wyróżniał się kopułą nad narożnym wejściem. Na jej szczycie powiewała dzielnie w sztormowym wietrze amerykańska flaga. Hotel byl piętrowy, miał szeroką werandę i robił wrażenie wygodnego i gościnnego. Jego adres wprowadzał jednak w błąd. „Bulwar" Hollywood byl gruntową drogą pełną błotnistych dziur. Środkiem biegły tory tramwajowe, a słupy telefoniczne maszerowały szeregiem w kierunku miasta odległego o cztery czy pięć mil. Samo miasto Hollywood sprawiało wrażenie pustego, pro-

wiiicjonalncgo i nicucywilizowanego - same domy farmerów, gospody, stajnic-hotclc dla koni i niewielkie gaiki cytrusowe, a pomiędzy nimi wicie pustych parceli.
-	Panie kierowco, czy Hollywood jest osobnym miastem?
-	Byto, ale już nie jest. Ludzie zagłosowali, żeby przyłączyć je do Los Angeles, tak żeby się mogli podłączyć pod wodę. Jeden inżynier nazwiskiem Mullholland sprowadza ją z Owens Valley, o dwieście pięćdziesiąt mil stąd. Powinni tę linię ukończyć za dwa, trzy lata.
Fritzi dała kierowcy dwadzieścia centów napiwku i wręczyła bagaże boyowi hotelowemu. W skromnym, ale wygodnym pokoiku na piętrze znalazła karteczkę z powitaniem od Sophie Pelzer oraz wazon złocistych, kalifornijskich maków i niewielki stosik ulotek reklamujących domy i pokoje do wynajęcia. Sophie pozaznaczała je strzałkami i po-podkreślała, a na jednym dopisała: „W każdym z tych miejsc młoda dama może się czuć bezpiecznie, pan Pelzer sprawdził."
Resztę dnia Fritzi spędziła rozpakowując rzeczy, słuchając deszczu i zastanawiając się nad swoją przyszłością. Po pospiesznej kolacji w hotelowej jadalni padła na łóżko z uczuciem wyraźnego rozczarowania Kalifornią.
Następnego ranka, kiedy jadła śniadanie, pokazał się B.B. Poruszał jej ręką jak uchwytem od pompy przepraszając, że nikt po nią nie wyjechał do Glendale.
-	Wynająłem tego faceta, obiecywał, że przyjedzie. A kiedy nie miałem wczoraj przed szóstą od niego żadnej wiadomości, pobiegłem do garażu, gdzie trzyma swój samochód. Powiedział, że nie chciał narażać go na ryzyko podczas takiej burzy, więc nie pojechał. No więc pomyślałem sobie, że albo już jesteś tutaj, albo wskoczyłaś do najbliższego pociągu i wróciłaś do Nowego Jorku.
-	To pierwsze - powiedziała Fritzi z tolerancyjnym uśmiechem -Kiedy mogę zacząć pracę?
-	Dopiero jak się pogoda poprawi i skończymy zewnętrzne atelier. Chciałbym, żebyś zobaczyła, jaką parcelę sobie wynajęliśmy. Jest niewielka, nazywa się Elendale, to niedaleko stąd. Ale nie ma co płynąć przez takie błoto, żeby ją oglądać. Dopóki nie wyjdzie słońce, możesz sobie szukać pokoju. Zwrócimy ci za taksówki i opłaty za przejazd.
Trochę to za mało, żeby zmienić jej ponure nastawienie do tego prymitywnego, nasiąkniętego wodą miejsca na drugim końcu kontynentu.

Deszcz przestał padać. Wyszło słońce. Z błotnistych dróg w Hollywood unosiła się para, ale nie na tyle gęsta, żeby zakryć pagórki, które otaczały miasto od północy i północnego wschodu. Na zachód i na południe płaski teren opadał w stronę oceanu.
Z ulotkami w ręce Fritzi ruszyła na poszukiwania pokoju. Było ładnie, więc mogła robić to na piechotę. Chociaż omijając kałuże musiała unosić spódnicę, spacer nie był zbytnio uciążliwy i pozwalał się lepiej przyjrzeć niewielkiemu skupisku domków mieszkalnych, które tuliły się do siebie w tej przeważnie pustej okolicy.
Domy, które mijała, były to typowe, wiktoriańskie budynki, zwykle piętrowe, w większości białe, z kolorowymi okiennicami. Stały szeroko rozproszone wzdłuż głównej ulicy i ulic bocznych, rozdzielały je po dwie albo trzy wolne parcele.
Podeszła do werandy ładnego, oszalowanego domu na Selma, sprawdziła dokładnie numer na swojej ulotce i zapukała. Założyła parę białych rękawiczek, żeby bardziej przypominać damę.
-	Przyszłam w sprawie pokoju - powiedziała do starszego pana, który podszedł do drzwi. - Czy jest jeszcze wolny?
-	Tak. Proszę, może pani wejdzie?
Poszła za nim do wiktoriańskiego holu bardzo stylowo zagraconego roślinami w doniczkach i różnymi bibelotami. Jakaś kobieta zawołała z kuchni:
-	Kto tam, Herschelu?
-	Młoda dama pyta o pokój. - Do Fritzi powiedział: - Na nazwisko mam Moorc.
-	Bardzo miło mi pana poznać, nazywam się Fritzi Crown.
-	Dopiero co przyjechała pani do Kalifornii, prawda? Tędy proszę -i skierował się w stronę schodów.
-	Tak. Przyjechałam na kilka miesięcy, żeby grać w filmach.
Zobaczyła, jak jego plecy sztywnieją. Zamarł na czwartym stopniu,
ściskał przez chwilę poręcz, a potem odwrócił się i zszedł na dół.
-	Czy mam rozumieć, że jest pani z tych obrazków?
-	Obawiam się, że nie znam tego wyrażenia, panic Moore.
-	Z obrazków... ktoś, kto gra w ruchomych obrazkach. Te obrazki
ruszają się, ruchome obrazki. Aktorzy też są ruchliwi, przeskakują
z pokoju do pokoju albo z jednego hotelu do drugiego, o krok przed
wierzycielem albo szeryfem. - Podkreślił swoją wypowiedź tak zama
szystym gestem, że niemal uderzył ją w nos. - Nigdy nie wiadomo, czy
nie wyprowadzą się ukradkiem w nocy, żeby nie zapłacić tego, co są
winni. Ludzie w tym mieście nie lubią tych ruchomych obrazków. Po-

winiliście wrócić wszyscy na wschód, gdzie jest wasze miejsce, nikt was tu nic chce.
Gospodarz zauważył, że jego żona wyszła do holu; ocierała umączone ręce o fartuch. Zakaszlał nerwowo i powiedział do Fritzi:
-	To nic osobistego, rozumie pani.
-	Och, oczywiście. Przepraszam, że zajęłam panu czas.
Następnego popołudnia, w niedzielę, czekało ją coś jeszcze gorszego. Pojechała tramwajem Pacific Electric do Santa Monica, żeby obejrzeć dwupokojowe mieszkanie. Ocean był o dwie przecznice dalej, fale załamywały się i uderzały dźwięcznie o brzeg.
Drzwi otworzyła jej jakaś chuda kobieta o pomarszczonej, szarawej cerze. Wpadające przez kolorowe szybki słońce rzucało jaskrawe światło na stos druczków na stoliku. CHRZEŚCIJAŃSKA KRUCJATA ZA ZDROWĄ ROZRYWKĄ. Pod spodem podano, że siedzibą tej organizacji jest Pasadena.
-	Nie mam zwyczaju prowadzić interesów w dzień świąteczny, młoda kobieto.
-	Nie wspomniała pani o tym w ogłoszeniu. Odnoszę wrażenie, że powinnam uprzedzić panią, że jestem aktorką i gram w filmach.
Chuda kobieta chwyciła jeden z druczków i wyciągnęła go w jej stronę.
-	Przeczytaj to. Wy, bezbożnicy, powinniście paść na kolana i błagać Boga o przebaczenie. Zatruwacie umysły ludzi waszym brudem i wulgarnością.
-	Przepraszam, ale nie przyszłam tu, żeby kogokolwiek czy cokolwiek zatruwać. Usiłuję tylko wynająć...
Kobieta przerwała jej wymachując rękami i krzycząc. Fritzi usłyszała „wartości chrześcijańskie" i „dzieło szatana", i „nierządnica Babilonu", a potem uciekła. Wyrzuciła broszurkę do rynsztoka, a potem poczuła wyrzuty sumienia, że śmieci, i podniosła ją. Wachlowała się tym kawałkiem papieru i myślała: jeżeli szeregowi żołnierze tej krucjaty przypominają tę kobietę, to mam nadzieję, że nigdy nie trafię na generała.
W ciągu następnych trzech dni jeszcze siedem razy ponawiała próby i nie osiągnęła niczego, poza zniechęceniem. Na jednym z domów gospodarze przypięli do drzwi kartonik z góry wykluczający wszelkie dyskusje:

ŻADNYCH ZYDOW, ŻADNYCH ZWIERZĄT, ŻADNYCH AKTORÓW
Zaczęła odnosić wrażenie, że dokona żywota jako stara panna w hotelu Hollywood. Przepełniało ją obrzydzenie do tych hollywoodzkich obywateli o ciasnych horyzontach. W takim miasteczku filmy... nie, ruchome obrazki, musi pamiętać, że oni tak o tym tu mówią, oraz ludzie, którzy w nich grają... w Hollywood nie mają oni żadnej przyszłości. Absolutnie żadnej.
Jedząc lunch w hotelowej jadalni zauważyła siedzącą przy sąsiednim stoliku młodą kobietę, która przyglądała się jej. Dziewczyna była dość pulchna, miała okrągłą, nieładną twarz, którą ożywiały uderzająco niebieskie oczy i mnóstwo krętych, rudych włosów lśniących jak aureola. Fritzi widziała ją poprzedniego wieczoru w holu. Dziewczyna wyglądała na zmęczoną, jakby późno poszła spać. Podeszła do Fritzi.
-	Zwróciłam uwagę, że już od kilku dni czyta pani ogłoszenia. Czy szuka pani mieszkania?
-	Tak i nie mam szczęścia. Zaczyna mi się wydawać, że wszyscy gospodarze w tym mieście nienawidzą ludzi związanych z filmem.
Dziewczyna kiwnęła głową.
-	Ja musiałam pojechać aż do Venicc, żeby znaleźć sobie jakiś lokal. Ale znalazłam, całe piętro w sympatycznym domku przy plaży. Mam nawet swoją osobistą toaletę - powiedziała z uśmiechem, który Fritzi wydał się ujmujący. Dziewczyna podała jej rękę. - Nazywam się Lily Madison.
-	Fritzi Crown. Naprawdę mam na imię Fredericka, ale bardzo tego nie lubię. Czy usiądzie pani?
-	Na minutkę. Przeprowadzam się dzisiaj. - Lily przysunęła sobie krzesło. Jej ubrania nie były drogie, ale dobrze dobrane kolorystycznie: stylowa bluzka z czarnego batystu, haftowana w małe zielone kwiatuszki, bladozielona płócienna spódnica, stylowa, ciemnoszara czapka, nieco męskie sznurowane półbuciki z lśniącymi noskami z lakierowanej skórki. Szlachetna elegancja, jak by powiedział Hobart.
-	Pewnie pracuje pani dla jakiejś kompanii filmowej? - zapytała dziewczyna.
-	Dla Pal Pictures. Mają parcelę chyba w Edendale. Jeszcze tam nie byłam. Czy pani jest aktorką?
-	
-	Och, nic. Ja piszę nowele filmowe. To jest, próbuję pisać. Właśnie sprzedałam jedną Nestorowi, taki niemądry, mały melodramat o napadzie na bank. Dostałam za niego piętnaście dolarów.
-	Gratuluję. Czy takie są pani ambicje, żeby układać scenariusze?
-	Tak. I podoba mi się to życie. Biznes filmowy to świetna zabawa. Ludzie są zabawni. I lubię wymyślać fabuły. Wydaje mi się, że jestem w tym niezła, miałam mnóstwo praktyki. Kiedy dorastałam i dzień był jakiś taki szary albo coś złego działo się w szkole, biegłam do mojego pokoju i pisałam na tabliczce kredą jakąś historyjkę. Nie bardzo długą, bo wie pani, że tabliczka nie jest zbyt wielka. Ale zawsze się potem lepiej czułam.
-	Potrafię to zrozumieć. A gdzie jest pani dom, Lily?
Przez chwilę Lily nie odpowiadała.
-	W Santa Rosa. Takie prowincjonalne miasteczko na północ od San Francisco.
-	Rozumiem - powiedziała niepewnie Fritzi.
-	Wie pani, nie chciałabym się narzucać, ale szukam kogoś, z kim mogłabym dzielić wydatki.
-	Czy chce pani powiedzieć, że pani gospodarz zniósłby pod swoim dachem aż dwie powiązane z filmem osoby?
Lily roześmiała się.
-	Tak, pan Hong to zniesie. Pan Hong prowadzi małą chińską re
stauracyjkę w pobliżu molo w Venice. Jego dziadek przyjechał do Kali
fornii z Kantonu, kiedy wybuchła gorączka złota, ale w tejże Kalifornii
wciąż jeszcze są takie miejsca, gdzie pan Hong nie ma się prawa poka
zać. On rozumie, co to znaczy, kiedy człowiekowi zatrzaskuje ktoś
drzwi przed nosem. Jest Amerykaninem w trzecim pokoleniu, a wciąż
jeszcze, kiedy kładzie się spać, musi mieć pod ręką strzelbę. Pokazywał
mija.
Fritzi zastanowiła się.
-	Czy ta Vcnice nie jest bardzo daleko od tej części miasta?
-	Tramwajem nie jest to bardzo daleko. Jedzie się do miasta linią na Venice, zajmuje to około pół godziny. Tramwaje w dni powszednie jeżdżą mniej więcej co dwadzieścia minut. Jestem pewna, że spodoba się pani dom pana Honga. Na froncie znajduje się niewielki pokój przerobiony na salonik i dwie duże sypialnie. - Fritzi bez oglądania spodobał się ten dom; entuzjazm Lily Madison był zaraźliwy.
Lily zerwała się.
-	Proszę pojechać ze mną i obejrzeć mieszkanie, dobrze? Jeżeli się
pani nie spodoba, nie zobowiązuje się przecież pani do niczego. Coś

pani powiem. Zapłacę nawet pięćdziesiąt centów, żeby panią odwieźli z powrotem.
- Dobrze, dlaczego nie? - powiedziała Fritzi zadowolona.
Liły wzięła ją za rękę i ruszyły na ulicę niczym dwie koleżanki szkolne. Może poszukiwania dobiegły końca.
Kalifornijska Wenecja położona była nisko, na zalewanej przypływem nizinie w zatoce Santa Monica, ale nie umywała się do włoskiej Wenecji, chociaż inwestor budowlany, Abbot Kinney, kiedy w 1904 roku zagospodarowywał ten teren, miał nadzieję, że stworzy kopię tego wspaniałego miasta w miniaturze. Zbudował ładne kanały, które teraz zanieczyszczone były rozkładającą się kapustą i skórkami pomarańczy. Idąc od tramwaju Fritzi z przerażeniem zauważyła też czyjegoś czworonożnego przyjaciela, który unosił się na powierzchni wody w stanie rigor mortis.
Domy wzdłuż kanału robiły wrażenie zadbanych, chociaż nie zamożnych. Na zachodzie, na tle lśniącego od słońca morza, widać było sylwetkę kręcącego się młyna diabelskiego; organy parowe ćwierkały „Ah, the Sweet Mystery of Life". Fritzi zapytała:
-	Co tam jest, jakiś lunapark?
-	Tak, wzdłuż drewnianego chodnika stoją różne karuzele i stragany - kiwnęła głową Lily. - Tamta część miasta radzi sobie lepiej, niż ta okolica. - Było to wyraźnie widać po dwóch tabliczkach „na sprzedaż" i kilku innych z napisem: do wynajęcia.
Schludny, niewielki domek państwa Hong stał przy jednym z mniej „wonnych" kanałów. Lily otworzyła sobie drzwi kluczem; właściciele byli już w swoim pałacu chop-suey, jak to nazywała. Energicznym krokiem poprowadziła Fritzi na górę po schodach zaczynających się na środku holu. Na górze po lewej znajdowała się ta bezcenna, prywatna łazienka, o której wcześniej wspominała Lily. Podłogę miała wyłożoną małymi kafelkami o kształcie ośmiokątów, a najważniejsze miejsce zajmował przypominający tron klozet z drewnianą spłuczką na wodę i łańcuszkiem. Stojąca na pazurzastych łapach wanna wydawała się solidna niczym pancernik.
Lily wzięła Fritzi za rękę i pociągnęła do saloniku na froncie. Światło padające przez wysokie okna powlekało stare, ale wciąż porządne meble złocistą patyną. Pani Hong ustawiła w pokoju kilka palm w doniczkach, miało to dawać wrażenie, że przebywa się w ogrodzie. Firanki

wyzłocone przez słońce trzepotały i łopotały. Popołudniowy wietrzyk niósł ze sobą zapach słonego morza.
-	Tyle światła, coś cudownego - wykrzyknęła Fritzi. Lily szeroko się uśmiechnęła.
-	To jest Kalifornia. Przyzwyczai się pani do tego. Przestronna sypialnia Lily znajdowała się po lewej stronie. Druga,
na prawo od schodów, była o połowę mniejsza, ale stały w niej porządna komoda, szafa z dużym lustrem, stolik, krzesło, pojedyncze łóżko i trzy elektryczne lampy. Hongowie najwyraźniej nie byli sknerami, którzy chcieliby oskubać swoich lokatorów.
-	Podoba się pani? - zapytała Lily trochę bez tchu.
-	Jest idealne. Och, jeszcze jedno. Czy wolno nam będzie gotować? -Tu na górze nie ma gazu. Pani Hong pozwala mi korzystać
z kuchni. Oboje z mężem wychodzą wcześnie i wracają późno, więc prawie ich nie ma w domu. Czy umie pani gotować? -Nie.
-	Ja umiem, ale okropnie nie lubię. Właściwie to marzyłam o współ-mieszkance, której ojciec byłby kucharzem - droczyła się z nią Lily.
-	Umiem zrobić grzankę z chleba na patelni, posolić i popieprzyć ugotowane jajko. Poradzimy sobie. Ile wynosi czynsz?
-	Pięć dolarów tygodniowo albo osiemnaście, jeżeli będziemy płacić pani Hong miesięcznie. To sprytna kobieta. Radzi sobie za pomocą bardzo niewielu słów. Pani udział wynosiłby dziesięć dolarów miesięcznie albo dziewięć, jeżeli zapłacimy od razu.
-	To świetna okazja. Wprowadzę się, jeżeli mnie pani przyjmie.
-	Pewnie! - Lily ścisnęła ją za rękę kiedy schodziły po schodach. -Będzie nam ze sobą dobrze. Chodźmy na piwo. Znam taki lokalik przy tym chodniku z desek, w którym obsługują kobiety. Chce pani?
Fritzi w końcu poczuła, że jest jej dobrze i zareagowała entuzjastycznym „tak".
50. Zwrot w złym kierunku
Carl pociągnął łyk whisky. Ognisty płyn spłynął mu po gardle. Odstawiał szklaneczkę i przyglądał się, jak alkohol migocze, potem się uspokaja. Bolała go z tyłu głowa. Może ze zdenerwowania, a może po

kraksie sprzed kilku miesięcy, tego nie wiedział. Zabrał się z kimś z Marmon na wyścigi na wspaniałym torze w Savannah. Obiekt budowany przez więźniów skutych łańcuchami otwarto na zawody o Grand Prize w 1908 roku. Imprezę sponsorował American Automobile Club, przyjazny wróg AAA. Tor był z utwardzonego żwiru, nasycanego olejem, wił się po bagniskach pływowych, między karłowatymi palmami i wiecznie zielonymi dębami. Carl prowadził o dwie długości, kiedy mu pękła opona. Nie pamiętał, jak poleciał głową prosto w drzewo.
Wpatrywał się w swoją podwójną whisky, czwartą już tego wieczoru. W tawernie, która przycupnęła za wydmami przy nadmorskiej drodze w Ormond Beach, było pusto. Ich grupa rozpadła się, kiedy Bar-neya zabrano do szpitala. Carl zauważył, że barman leje jakiś olejek na szmatkę i pociera sobie nadgarstek. Zapytał:
-	Bil się pan?
-	Nie, to od wyciągania korków. W życiu nie wyciągnąłem tylu korków z tylu litrówek w takim tempie.
-	Jak Barney świętuje, to świętuje.
-	Jeżeli wy to nazywacie świętowaniem - powiedział barman rzucając okiem na połamane krzesła i stoły. Starszawy Murzyn w podartym dresie popychał przed sobą miotłę, zmiatając porozbijane szkło. Carl wypił jeszcze łyk. Jak taki wspaniały dzień mógł się tak okropnie skończyć?
Wszystkiemu winien był temperament Barneya. Wszędzie, gdzie tylko się znalazł, puszczał się z dziwkami, hazardował, pił i wdawał w bitki.
Tego popołudnia, w obecności ryczących tłumów, które przelewały się przez wydmy, żeby go tylko zobaczyć, Barney pobił swój własny rekord, wynoszący 132 na jedną milę, który ustalił rok wcześniej, kiedy pobił rekord Freda Marriotta z 1906 roku, wynoszący 127,5. Pod bezchmurnym niebem Florydy łagodne, białe bałwany toczyły się ku brzegowi niosąc ze sobą zapach słonego morza. Na twarde, zbite piaski w Daytona, które od dawna były ulubionym miejscem bicia rekordów, Barney wjechał swoim najnowszym wozem wyścigowym. Jego benz o mocy 200 KM miał napęd łańcuchowy, był potworem o kształcie pocisku, białym, z gigantycznym, czterocylindrowym, odlanym w dwóch blokach silnikiem i nazywał się blitzen.
Barney najpierw zabrał ze sobą Bess na próbną jazdę, a potem wcisnął sobie świeżą watę do uszu, zmiażdżył w zębach niedopałek cygara, nasunął gogle i dał sygnał kciukami do góry. Pojechał po plaży w jedną stronę, zawrócił i przyspieszył, żeby zacząć rundę. Carl stał ra-

zem z kierownikiem zespołu Willem Pickensem i przyglądał się przez lornetkę.
Z tyłu blitzena wystrzeliły płomienie i dym. Pickens chwycił za lornetkę. Carl aż zęby zacisnął, kiedy auto wyjąc zawracało w kierunku punktu pomiaru czasu. Pickens krzyknął:
-	Na Boga, on chyba robi przynajmniej ze sto trzydzieści pięć. Ko
ła mu się odrywają od ziemi. Jeżeli pęknie opona albo w coś uderzy...
Blitzen przemknął obok nich z odgłosem wybuchającej bomby. Tłumy podniosły wrzask. Samochód zmalał w oddali na południu, potem zawrócił i przejechał przez unoszący się w powietrzu dym w chwili, kiedy główny sędzia, sam niemalże w histerii, wykrzykiwał, jaki jest nowy rekord: 133,4. Tym razem był to rekord uczciwy.
Pochlapany olejem i szeroko uśmiechnięty Barney podpisywał autografy przez całą niemal godzinę. Potem, kiedy słońce opadło za karłowate zarośla na zachodzie, zapytał, gdzie znajduje się najbliższy salo-on albo gospoda. W dwie godziny później Will Pickens wiózł go pospiesznie do szpitala; Barney miał rozciętą do kości skórę na głowie i krew spływała mu po twarzy jak czerwony wodospad. Carl został przy barze w lokalu, w którym miała miejsce rozróba, i pił dalej.
Teraz było już ciemno. Carlowi huczało w głowie. W ustach czuł kwaśny posmak. Przyglądał się, jak jakaś mucha lezie po jajku na twardo psującym się na talerzu na barze, a stary Murzyn cal po calu przesuwa po podłodze stos szkła. Nie było co dłużej kryć się przed prawdą. Marzenie, za którym Carl pojechał do Indianapolis, było miejscami mocno zbrukane. Usłyszał, że otwierają się drzwi wejściowe od plaży, ale się nie obejrzał; nie obchodziło go, kto przyszedł.
Zmienił zdanie, widząc zaskoczoną minę barmana. Powoli się okręcił; czuł się ociężały, zmęczony. Księżyc wzeszedł na niebo i rzucał fosforyzujący blask na morze, widoczne przez otwarte drzwi. Do baru podeszła jakaś kobieta. Poczuł jej zapach, zanim ją poznał. Jej perfumy przypominały trochę zapach konwalii; pamiętał, że takich używała jego matka. Skupił na niej wzrok.
-	Bess.
-	Miałam nadzieję, że jeszcze tu będziesz. - Żona Barneya starała się nie patrzeć bezpośrednio na Carla. Jej biała, koronkowa suknia, taka świeża i ładna po południu, była teraz pomięta i na piersiach prze-pocona. Bess zwróciła się do barmana: - Proszę mi dać whisky. Całą butelkę. Potem niech nas pan zostawi samych.
Z grymasem, który można było wziąć za głupawy uśmieszek, barman podał butelkę i szklankę, a potem przeszedł na drugi koniec baru

i zniknął w pokoju na tyłach. Bess spojrzała teraz na Murzyna: - Zostaw tę przeklętą miotłę w spokoju i daj nam trochę powietrza.
Mężczyzna chwycił za krzesło, złapał zwisający od sufitu sznur, którym wprawiało się w ruch trzy połączone ze sobą, sercowate wentylatory. Usiadł i pociągał sznur to w jedną, to w drugą stronę; zrobił się lekki przewiew.
Carl zapytał:
-	Jak tam z Barneyem?
-	Dwie godziny zajęło lekarzowi, zanim go z grubsza pozeszywał, a jeszcze nie skończył, jak wychodziłam. Nic mu nie będzie. Barney ma twardą głowę. To dlatego, że nie ma w niej ani szczypty rozumu.
Ani prasa, ani publiczność nigdy nie poznali Bess od tej strony. Kiedy podczas wywiadów trzymała Barneya pod rękę, była energiczna, czuła i zawsze go chwaliła. Bess była zmysłowo przystojną kobietą i bardzo dobrze znosiła czyjeś cierpienie.
-	Kiedy słońce wstanie, będzie jak nowy - powiedziała, jakby nieco pogardliwie. Przełknęła whisky, nalała sobie jeszcze jedną, wypiła.
-	Nie wiem, jak on to robi - powiedział Carl. - Masz rację, wstanie z łóżka z obandażowaną głową i będzie prowadził jak sam diabeł, jeżeli tylko to właśnie postanowi robić. Nie umiem pić w taki sposób.
-	Wygląda, jakbyś to jednak dziś robił.
-	Tak, przebywanie w bliskości Barneya jest dosyć męczące.
-	Powiedz mi coś, czego jeszcze nie wiem.
Znowu nalała sobie whisky. Wentylatory piszczały. Fale Atlantyku pomrukiwały niczym jacyś uwodziciele; ocean połyskiwał w świetle księżyca, całą drogę, aż do Europy. Carl ucisnął sobie kąciki oczu u nasady nosa, ale ciągle widział jak przez mgłę.
Blada, miękka dłoń Bess leżała na jego ręku. Nic widział ani nie czuł, kiedy ją tam położyła.
-	Carl. Nie jestem już nic Barneyowi winna. Oszukiwał mnie miliony razy. Rzecz w tym, że na dodatek wcale nie jest kimś wyjątkowym. Zwykły, głupawy prowincjusz, który się za szybko wzbogacił i nie umie sobie z tym poradzić. Jest jak fantastyczne auto wyścigowe, do którego zapomniano wmontować hamulce. Ale ty. Ty jesteś inny. -Oblizała wargę, sprawdziła, czy na pewno barmana wciąż nie ma. Jej palce zacisnęły się.
-	Dotrzymaj mi towarzystwa dziś w nocy.
Biała, przepocona sukienka zapadła się w mokry rowek między jej piersiami. Carl miał wrażenie, że język ma sztywny jak kołek. Kusiła go propozycja Bess, przez chwilę patrzył na nią, a potem powiedział:

-	To chyba nie jest dobry pomysł.
-	Żona szefa? On się nigdy nie dowie.
-	Ale my będziemy wiedzieli. Rozgniewana zaczęła z niego szydzić.
-	Mały Lord Fauntłeroy? Myślałam, że lepszy jesteś. - Strzeliła
swoją szklaneczką w ladę. - Zapłać za whisky. Zrobiłam taki kawał
drogi na darmo.
Wyszła srebrząc się w świetle księżyca jak duch, a potem zniknęła. Po chwili usłyszał terkot auta. Powiedział do Murzyna:
-	Możesz już przestać.
-	Tak, proszę pana.
Barman wyszedł z pokoju na tyłach. Carl akurat przypadkiem patrzył na podłogę. Duży brązowy karaluch powoli, z rozwagą, krok za krokiem przechodził machając czułkami po nosku jego buta.
-	Zabawa się skończyła? - zapytał barman.
Carl potrząsnął stopą. Karaluch spadł, a on przydeptał go i zmiażdżył jego brązowy grzbiet.
-	Wcale się nie zaczęła. Ile za tę całą butelkę?
Następnego dnia około południa Carl, który nic nie zjadł, bo prawie całą noc było mu niedobrze, siedział w wiklinowym fotelu na ganku pensjonatu w Daytona, gdzie zatrzymała się ich ekipa. Barney bez problemów dochodził do siebie w hotelu, chociaż aż czterech godzin trzeba było, żeby mu pozeszywać głowę. Pod ręką Carla leżał „Florida Times Union" z Jacksonville z triumfalnymi tytułami na pierwszej stronie.
BARNEY OLDFIELD NIEPODWAŻALNYM WSZECHŚWIATOWYM KRÓLEM SZYBKOŚCI
PIORUN W LUDZKIEJ POSTACI USTANAWIA NOWY REKORD
Kaiser osobiście telegrafuje do rekordzisty „WIELKIE ZWYCIĘSTWO NIEMIECKIEGO AUTA"
Carl polizał czubek ołówka, wziął pocztówkę przedstawiającą w mdłych kolorach gaj pomarańczowy. Odwrócił ją, zaczął powoli pisać.

Droga Tess, co u ciebie? U mnie w tej chwili nie najlepiej. Zaczynam sądzić, że popełniłem poważny błąd, przyłączając się do „B".
Przerwał. Przeczytał tych kilka słów, które napisał. O co mu właściwie chodziło? Czy powinien odejść z ekipy? Traciłby bardzo wiele. Barney Oldfield miał w sobie niewiele cech, za które go można było lubić, ale mnóstwo, za które go należało podziwiać. Nie miał w ogóle nerwów, za to niemal nieograniczoną odwagę.
A może po prostu miał źle w głowie, co wychodziło na jedno.
Carl kochał prowadzić auto. Kochał wiatr gwiżdżący mu w goglach, ten nasilający się ryk, z jakim pędził w kierunku nabitych trybun. Uwielbiał mocować się z wielkimi autami, o których myślał jak o dzikich zwierzętach, stworzonych z żelaza i przewodów, którymi zamiast krwi krążyła benzyna.
Kochał to, kiedy młode dziewczęta zbiegały się do garażu Barneya po każdym jego występie. Zawsze było ich mnóstwo i jeżeli Bess była w pobliżu, Barney nawet tknąć żadnej nie mógł, a przynajmniej nie od razu. Każdy kawaler mógł sobie znaleźć partnerkę na noc, chyba żeby był głuchy, niemy i głupi.
Wszystkie te dziewczyny zostawiały jednak po sobie pustkę. Żadna z nich nie była Tess. Nigdy na żadnej nie będzie mu zależało tak, jak wciąż jeszcze zależało mu na niej.
Skrzywił się w kierunku pocztówki, rzucił ołówkiem w wystraszonego kameleona, który okrakiem siedział na poręczy ganku. Podarł kartkę na kawałki i wepchnął jc do kieszeni koszuli. Nie interesowały jej pewnie jego kłopoty. Chryste, pewnie do tego czasu wyszła już za tego głupka Wayne'a albo za kogoś innego.
Siedział na ganku, a wilgotny skwar dojrzewał i zalewa! go jego własnym potem. Miał wrażenie, że od słońca gotują mu się oczy; w końcu uniósł dłoń i osłonił je. Znowu go bolał tył głowy. Zastanawiał się, dokąd go zaniesie ten niebezpieczny nurt.
51. Akcje Liberty idą w górę
W ten słoneczny poranek Fritzi wysiadła z wielkiego, czerwonego wagonu na rogu Sunset i Allessandro, w okolicy nazywanej Edendale. Zastosowała się do poleceń B.B. i poszła na północ, omijając kałuże

na drodze, która nie całkiem jeszcze wyschła. Nawet zimą chłodną wilgoć w powietrzu łagodziła lekka woń słodkich róż i pomarańczy.
Edendale była miejscowością wiejską, składała się głównie ze stajni, jednego czy dwóch rozpadających się sklepików, kilku domków i szop. Przeszedłszy niemal całą milę, zobaczyła tęgiego właściciela Pala, który machał do niej chusteczką stojąc przed porośniętą chwastami parcelą.
-	Trafiłaś. Przepraszam, że musiałaś iść taki kawał drogi. Nie bę
dziesz już musiała chodzić na piechotę. Wkrótce rozejrzę się za jakimś
samochodem. - B.B. potrząsał jej dłonią, a ona podejrzliwie rozgląda
ła się po tym najwyraźniej zaniedbanym kawałku nieruchomości.
-	No i jak ci się podoba? Fritzi osłoniła dłonią oczy.
-	Wydaje się bardzo... duży.
-	Trzy przecinek osiem akra. Wynajęliśmy go korzystnie na cały
rok, chociaż na wiosnę wracamy do Nowego Jorku. - Namawiał ją, że
by poszła dalej przez pożółkłe zielska, które zostawiały na jej spódnicy
maleńkie rzepy. - Nie dało się tego zrobić w żaden inny sposób. Czło
wiek, który ma to na własność, posiekał na kawałki swoją żonę i po
szedł do więzienia. Nieruchomość przejął bank.
-	Cóż za pocieszająca wiadomość - wymamrotała półgłosem Fritzi.
Po nadpróchniałych stopniach weszli do domu, sponiewieranego
przez pogodę reliktu przeszłości z łuszczącą się farbą i okiennicami, które zwisały na jednym zawiasie. Gdzieś na tyłach domu podzwaniały młotki. Wydawało jej się, że słyszy głos Eddiego.
-	Biura będą tu i na górze - wyjaśniał B.B., kiedy Fritzi uchylała
się przed pajęczyną w drzwiach. - Al urządził się już w jadalni. Zatrzy
mał się w hotelu w centrum, tak jak ja. Tam jest gabinet, który zaadap
tujemy na salę kinową. Cześć, Al. - B.B. pomachał do swojego partne
ra. W jadalni, za masywnym stołem, zasypanym rachunkami, papiera
mi urzędowymi i księgami rachunkowymi siedział Kelly.
Powitał ich mruknięciem, podał Fritzi oprawiony na niebiesko dokument.
-	Twój kontrakt. Przejrzyj go i podpisz, zanim wyjdziesz.
-	Za dwa dni zaczynamy realizację nowego obrazu z Samotnym Indianinem - mówił B.B. - Dopóki nie skończą atelier, będziemy kręcili na dworze, w odkrytym przez Eddiego miejscu o nazwie Daisy Dell.
Fritzi bacznie przejrzała dokument; była to ogłupiająca człowieka

mieszanina różnych „a więc" i „jednakowoż". W pierwszym akapicie coś zwróciło jej uwagę.
-	To jest kontrakt z czymś, co nazywa się Liberty Pictures.
-	Mamy nowego partnera - wytłumaczył Kelly.
-	Tak jest. Ściągnął ze sobą niezłą ilość kapitału obrotowego - dodał B.B.
-	Kim on jest?
-	Nazywa się Ham Hayman - odpowiedział Kelly. - Jeden z hebrajskich krewniaków Benny'ego. Z Frisco. Zaczynał jako kuśnierz, ale przerzucił się na ruchliwe obrazy.
-	Al, ile razy mam ci powtarzać, że tu ludzie nazywają je ruchomymi obrazami. - Zwróci! się do Frizti z wyjaśnieniem: - Ciągle bardzo wielu ludzi źle reaguje na to, że te obrazy takie są ruchliwe, że tak przez cały czas drgają. Ruchome - to słowo ma więcej klasy. Przeczytałem w to w „World".
-	Hayman ma jeden kinematograf, ale w zasadzie zajmuje się wymianą - ciągnął Kelly. - Jest właścicielem całego szeregu biur wymiany od Nevady do Kolorado i na południe do Arizony. Niezależnych - dodał z taką miną, jakby wąchał zepsuty ser. - Mówiłem B.B., że popełniamy błąd angażując się w niezależne biura wymiany. Powinniśmy dołączyć do trustu i rozprowadzać filmy przez Kcnncdy's General Filmco.
-	Kupiliśmy nową kamerę, wystarczy. - B.B. uspokajał Fritzi. -Nie martw się, niezależni radzą sobie świetnie. Robią się coraz mocniejsi. Przedwczoraj słyszałem, że Gaumont z Paryża przygotowuje się do wystąpienia z trustu, a Eastman ma zamiar zacząć sprzedawać surowiec wszystkim, a nic tylko należącym do niego kompaniom. Carl Lacmmle z IMP ułożył slogan: Rozwalić ten trust - no i to właśnie się dzieje.
-	Wszystko to bardzo pięknie, ale nic rozumiem po co zmieniać nazwę - zapytała Fritzi.
-	Za swój kapitał Hayman zyskał pewne wpływy - odparł Kelly. -Powiedział, że jak miał dziewięć lat, to go koń ugryzł. No i musieliśmy się pozbyć naszego konika.
-	Wybraliśmy już sobie fantastyczny nowy emblemat - powiedział B.B.
-	Dajcie mi zgadnąć. Statua Wolności?
-	Tej dziewczynie należy się nagroda - powiedział Kelly. - Podpisz swój kontrakt dzisiaj, Fritzi. - Pochylił się nad księgami, jakby ona i B.B. przestali istnieć.
-	
Zadowolony jak ojciec świeżo narodzonego potomka B.B. przeprowadził ją przez zakurzoną kuchnię do stodoły, która miała zostać przerobiona na magazyn dekoracji i w której miały się również pomieścić rekwizytornia i malarnie.
-	Garderoby są tam. - Fritzi poczuła się skonsternowana; B.B. po
kazywał na boksy dla koni, które śmierdziały nawozem. - Nie martw
się, nie martw się, zawiesimy w wejściu koce.
Najwięcej działo się chyba na tyłach parceli, a zwłaszcza w okolicach prymitywnej budowy, którą B.B. z dumą nazywał ich atelier. Zobaczyła cieśli na drabinach i dwie znajome twarze: Eddiego i Jocka Fergusona, który grzebał coś przy jakiejś dziwnej kamerze. Czyżby to była ta nowa, o której wspomniał B.B.?
-	Tak, to jest Bianchi. Nazwano ją tak na cześć Włocha, który kie
dyś pracował na niej dla Edisona. Jock mówi, że jest fatalna. Cały czas
się psuje. Obraz trzęsie się i skacze, ale za to nie gwałci żadnych praw
patentowych. Będziemy kręcili naszą starą, wierną kamerą, a tę trzy
mali na pokaz. Jeżeli pokażą się detektywi, to będą się dobrze musieli
drapać po głowach, co?
Zachichotał, ale Fritzi wydało się, że w pięknym słońcu nagle powiało chłodem. Znowu stanął jej przed oczami Pearly i moment, zanim spadł pod pociąg na stacji City Hall. Często we śnie męczyły ją takie koszmary.
Jock ucałował ją w policzek na powitanie. Eddie oprowadził ją po atelier, dużej, prostokątnej platformie z nagą, drewnianą podłogą.
-	Będziemy mogli kręcić co najmniej dwa wnętrza równocześnie -
tłumaczył. - A nawet trzy, jak się trochę ścieśnimy. B.B. i Kelly chcą
przyspieszyć produkcję do trzech taśm tygodniowo: jedna komedia, je
den dramat i jeden western albo film o Indianach. Taki mają standard
dobrze prosperujący niezależni.
B.B. stanął przed Fritzi radosny jak cherubinek.
-	No, moja panno, i co teraz o tym myślisz? Odrobinę zdezorientowana Fritzi uśmiechnęła się:
-	Niewątpliwie dużo się tu dzieje.
-	A ty masz w tym swój udział. Duży udział. Eddie objął ją ramieniem.

-	Mam gotowy nowy scenariusz „Indianina", może masz ochotę go przeczytać.
-	Oczywiście.
Jej dezorientacja zmieniła się w zdumienie. Czuło się, że duje tu potężnie wicher zmiany. Nowy partner już odcisnął swój ślad na kom-

panii, która zmieniła nazwę. Nowa kamera działała na nowej parceli, czyli studio z przyległym do niego terenem.
Nigdy by się do tego nie przyznała Hobartowi ani żadnemu z kolegów z Broadwayu, ale nagle poczuła, że nie może się już doczekać, kiedy zacznie pracować.
Ham Hayman pojawił się po raz pierwszy pod koniec stycznia, przeprowadziwszy się z Bay Area do Los Angeles, żeby móc bardziej bezpośrednio zająć się produkcją. Był małym, grymaśnym człowieczkiem o bladych dłoniach, kręconych włosach i lisich oczkach.
Eddie mówił, że Hayman nie tylko zapewnił im dużą część tak bardzo potrzebnego kapitału obrotowego, ale wpłacał dziesięcioprocentową premię za każdy ukończony i dostarczony negatyw. Za to miał wyłączne prawa do rozprowadzania wszystkich obrazów Liberty na terenie, który obejmowały jego biura wymiany.
Hayman pojawiał się na parceli regularnie, a razem z nim pojawiały się jego zdecydowane poglądy, którymi dzielił się z aktorami, z technikami, ze wszystkimi, kto tylko go mógł usłyszeć. Jeden z tych poglądów doprowadził do zaangażowania pewnej osoby.
-	Jak możemy przyspieszyć produkcję, skoro brak nam noweli fil
mowych? Powinniśmy mieć stały wydział fabuł - skarżył się Hayman
tak donośnie, że usłyszała to Fritzi. Zapamiętała sobie tę jego uwagę
i w odpowiednim momencie uprzejmie poprosiła B.B., żeby porozma
wiał z pewną młodą kobietą, jej znajomą, która sprzedała już jeden czy
dwa scenariusze. B.B. z chęcią się zgodził.
Tego wieczoru Lily aż trzęsła się z podniecenia, kiedy Fritzi udzielała jej rad, jak powinna zachować się w czasie spotkania, które miało się odbyć za dwa dni.
-	Zabierz ze sobą te fabuły, które sprzedałaś, i wszystko, nad czym teraz pracujesz. Powinnaś zrobić na nim wrażenie osoby piszącej, znającej się na literaturze.
-	Do diabła, ostatnia rzecz na której się znam to literatura - powiedziała Lily i uniosła do góry rękę, w efekcie pod cienką i prawie przezroczystą bluzką wyraźnie zarysowały się piersi. Nie było wątpliwości, kim Lily jest, a kim z pewnością nie.
-	Nie czytałaś jakichś powieści albo wierszy?
-	Lubię Poego, te jego straszne utwory. I Dickensa, czytałam parę jego rzeczy. Wielkie słowa, ale interesujące postacie.
-	
-	Czy potrafisz zacytować cos z jednego albo z drugiego?
-	Daj spokój, Fritzi, nic mogłam się doczekać, żeby zamknąć za sobą drzwi szkoły, jak tylko skończyłam tyle lat, że mogłam z niej odejść.
Fritzi siedziała obok niej na łóżku w większej sypialni i zastanawiała się.
-	No to musimy wymyślić coś, czym oczarujesz pana Pelzera. Coś
wartościowego, ale dosyć znanego. - Pomyślała o tuzinie wierszy, któ
rych się musiała nauczyć w szkole na pamięć. - Tennyson. On będzie
w sam raz. Posłuchaj.
Podniosła się, położyła rękę na piersi i zadeklamowała:
O morze! bij w swe zimne,
bij w swe szare głazy!
Gdybyż język mój wypowiedzieć zdołał
myśli, co rodzą się we mnie.
Lily zadarła falbaniastą spódnicę i podrapała się po udzie.
-	Nie rozumiem.
 - To nieważne, byłeś mówiła to tak, jakbyś rozumiała. To może znaczyć wszystko, co chcesz: te myśli to mogą być fabuły, które ci przychodzą do głowy i wylewają się z niej tak szybko, że nie nadążasz ich zapisywać.
Lily wpatrywała się w nią z powątpiewaniem.
-	Jeżeli tak uważasz.
Jadąc czerwonym wagonem w dzień spotkania Fritzi czuła się równie zdenerwowana jak jej przyjaciółka. Błagała Lily, żeby nałożyła tylko odrobinę różu na policzki, a nie przesadzała tak jak zwykle, kiedy wychodziła wieczorem. Lily założyła swoja najskromniejszą sukienkę. Przed domem Fritzi ścisnęła jej rękę:
-	Nie daj się mu wystraszyć. To bardzo miły człowiek. Trzymaj się.
Przez następną godzinę miała kłopoty ze skoncentrowaniem się
na swojej pracy z Eddiem. Około wpół do dziesiątej, kiedy skończyli ujęcie, akurat przystanęła, żeby otrzeć pot z czoła i zobaczyła Lily wybiegającą zza stodoły, pędzącą w kierunku atelier i machającą rękami. Fritzi wybiegła jej naprzeciw.
-	Co się stało?
-	Zaangażowali mnie. Stoi przed tobą dział fabuł: za całe dwa
dzieścia dolarów tygodniowo, dopóki nie pojedziecie z powrotem do
Nowego Jorku.

Zaczęły tańczyć w kółeczko zaimprowizowaną polkę, czym rozbawiły Jocka Fergusona i Eddiego.
-I to jeszcze nie koniec. Pan Pelzer powiedział, że jeżeli będę nad sobą pracować, to być może dostanę tę robotę, kiedy kompania wróci tu w przyszłym roku w zimie. A to wszystko zawdzięczam tobie. On kocha Tennysona.
Inny z kolei ze wspaniałych poglądów Haymana doprowadził do tego, że pewną osobę zwolniono.
Fritzi przebierała się akurat w jednym ze śmierdzących, końskich boksów, kiedy usłyszała jak przed stodołą dyskutuje dwóch partnerów.
Hayman: - Kalem zamieszcza listę aktorów na każdej kopii eksploatacyjnej.
B.B.: - Sam nie wiem, Ham, obraz sprzedaje się dzięki nazwie firmy. W „Worldzie" jeden wystawca twierdzi, że reklamuje się hasłem „Codziennie nowy Biograph".
Hayman: - Też coś. Dostajesz listy z pytaniami o aktorów, prawda?
B.B.: - Kilka z pytaniami o Owena, o wiele więcej o Fritzi. Ale...
Hayman: - Podawaj nazwiska. Sprzedawaj nazwiska. Zrobili to z obrazami Florence Lawrence.
Kelly: - Dopiero jak przestała pracować dla Biographu. Biograph nie wykorzystuje w tym celu nikogo innego.
Hayman: - Kupa wariatów i tyle. Mają najcenniejszych aktorów w Ameryce. Mary Pickford umacnia swoją pozycję, odkąd razem z mę-żusiem odeszła od nich do IMP Laemmlego.
Kelly: - Ostrzegam was. Jak zaczniecie reklamować ludzi, będą chcieli więcej pieniędzy.
Hayman: - No to co? Jeżeli będziemy mieli gwiazdy, które ludzie znają i które chcą oglądać, zarobimy więcej pieniędzy. Zmiana, Al, zmiana! To jak ocean. Zawsze jest blisko, nie zdołasz z nim walczyć, ale zaniesie cię w nowe, bajeczne miejsca, jeśli mu tylko na to pozwolisz.
B.B.: - Podoba mi się sposób myślenia tego człowieka.
Fritzi wsłuchiwała się w ciężkie kroki zakładając, że to przegłosowany Al Kelly ustępuje z pola dyskusji.
Żeby nakręcić jej następny film, Ucieczkę Samotnego Indianina,

wrócili na surowy i samotny skrawek Północnej Wyżyny, który nazywano Daisy Dell. Pierwszego dnia umiej więcej w południe do Daisy Dell przyjechał taksówką B.B. i powędrował wyboistą ścieżką do miejsca, gdzie kompania rozbiła tipi Owena. Podniecony pokazywał im pocztówkę, na której była fotografia tęgiego mężczyzny z haczykowatym nosem, ubranego w strój kowbojski.
-	Trafiłem na to wczoraj, sprzedawali po pięć centów w kinemato
grafie. Czy to nie wspaniały pomysł? - Fritzi przyglądała się podpisowi
pod zdjęciem.
ODTWÓRCA GŁÓWNYCH RÓL W ESSANAY „BRONCO BILLY" ANDERSON
-	Podoba ci się, Owen? Chciałbyś, żeby twoje nazwisko i oblicze pojawiło się na czymś takim?
-	Cokolwiek pan powie, B.B. - Owen skrzyżował pomalowane farbą ręce i zadowolony z siebie popatrzył na Fritzi. B.B. popędził na drugą stronę prymitywnego stołu, przy którym aktorzy i technicy jedli kanapki i popijali letnią herbatę.
-	A ty, Fritzi?
Zaskoczona Fritzi mogła tylko pokazać na siebie palcem, a zanim zdążyła dodać: - Ja? - Owen zerwał się, aż mu się zatrzęsły wszystkie pióra w wojennym pióropuszu.
-	Czekaj no pan chwilę, czy mogę spytać, kto tu jest gwiazdą
w tym filmie?
B.B. w wyszukany sposób zmarszczył brwi.
-	No cóż, Owenie, biorąc pod uwagę ilość listów, jakie dostaje ona
i jakie dostajesz ty, muszę ci powiedzieć - położył rękę na pocętkowa
nym przez słońce ramieniu pionierskiej sukienki Fritzi - że gwiazdą
jest ta dziewuszka.
Czerwonawy brąz na twarzy Owena wyraźnie pociemniał.
-	Czy tak? No cóż, panie Pelzer, nie jest mi milo to słyszeć. W naj
mniejszym stopniu. Jej role stają się coraz bardziej rozbudowane, a mo
je zostają takie same. Mówię panu, że mi się to nie podoba.
I żeby pokazać, jak bardzo mu się to nie podoba, zdarł z głowy pióropusz, rzucił go na ziemię i zaczął kopać.
-	Porozmawiamy o tym, panie Pelzer.
-	Ależ dobrze, dobrze, wpadnij jutro...
-	Teraz.
B.B. westchnął. - Okay.

Ich rozmówka trwała czterdzieści pięć minut, przez co zawalił im się harmonogram, a to poważnie zirytowało Eddiego. Kiedy zespół powrócił o zachodzie słońca do studia, podjęli rozmowę w gabinecie. Nikt się nigdy dokładnie nie dowiedział, czy ten najłagodniejszy z ludzi, pan Pelzer, wyrzucił Owena, czy aktor po prostu zrezygnował. Fritzi powiedziano o tym dopiero wtedy, kiedy przyszła do pracy następnego dnia rano.
-	Chciałbym wiedzieć, jak dokończymy ten cholerny obraz - dopytywał się Kelly.
-	Znajdzie się na pewno następny wielki wódz Nadęty Balon - powiedział B.B. - Musiałem w końcu powiedzieć Owenowi, że na niego właściwie nikt nie patrzy. - Chwycił Fritzi za rękę. - To o nią musimy się troszczyć, Al. Ta dziewuszka to nasza gwiazda.
Gwiazda? Nikt jeszcze nigdy nie użył tego słowa w odniesieniu do Fritzi. Wiedziała, że powinna być przejęta. I w pewien sposób była. Ale przede wszystkim była przerażona. Wydało jej się, że siedzi na tratwie, którą niczym ciemny wir wciągają nieodwołalnie filmy, podczas gdy daleko na brzegu błyskają światła Broadwayu, a Ellen Terry macha do niej ze smutkiem i rezygnacją na pożegnanie.
52. Fritzi i Carl
-	Siadaj, kobieto.
-	Chwileczkę, ten kierowca w żółtym aucie to mój brat.
-	Słyszałaś, co powiedziałem? Siadaj. - Mężczyzna z następnego rzędu pociągnął ją niegrzecznie za rękaw. Fritzi odwróciła się i lekko, z ukosa uderzyła go torebką.
-	Wstań sobie, jak nie widzisz, ty brutalu.
Zauważył, jak płoną jej oczy i wolał stanąć na ławce, zamiast się dalej kłócić.
Trzy samochody, biały Barneya Oldfielda, zielony oraz żółty wyścigowiec Carla ruszyły spod chorągiewki i z rykiem silników zaczęły drugi etap wyścigów. Fritzi podskakiwała razem z setkami innych ludzi, którymi zapchany był drewniany amfiteatr.
-	Dawaj, Carl, dawaj. Bierz go.
Fritzi nigdy jeszcze nie widziała toru takiego jak ten w Playa del

Rey, z którego było widać i słychać Pacyfik. W zasadzie przypominał on spodek otoczony wysoką trybuną, nawierzchnie wykonano z drewna oregońskiej jodły, na które rozsypano zmiażdżone muszle, żeby zwiększyć tarcie. Ten drewniany tor był na całej długości ogrodzony, a z najwyższej trybuny rozciągał się wspaniały widok - na wschodzie góry, a na zachodzie skąpany w słońcu ocean.
W tę niedzielę, ostatni dzień kwietnia, Fritzi nie łudziła się, że Carl może pobić Oldfielda. Wyjaśnił jej w liście, jak się robi takie pokazowe wyścigi, a mimo to naturalne podniecenie i siostrzane uczucia kazały jej dziko wiwatować, kiedy Carl o jedną długość wygrał drugi etap.
Opary benzyny i oleju mieszały się z unoszącymi się nad torem spalinami. Na ostatnim etapie, na dwa okrążenia przed metą, Oldfield niespodziewanie zajechał Carlowi drogę i wyprzedzając go uderzył w jego lewy przedni błotnik. Od tego uderzenia Carlem rzuciło w kierunku ściany trybuny, a potem, kiedy usiłował wrócić na tor, jego samochód zaczął się kręcić w kółko. Oldfield wyprysnął do przodu. Trzeci kierowca zjechał w kierunku wewnętrznej bariery i otarł się o nią, z trudem unikając zderzenia z Carlem, który przestał wirować dopiero wtedy, kiedy zatrzymał się i zgasił silnik. Fritzi zagryzała palce, dopóki Carl nie zapalił znowu silnika i nie zjechał z drogi Oldfieldowi, który nie zwalniając podjeżdżał do niego coraz bliżej.
Carl ukończył wyścig jako ostatni, i to z dużym opóźnieniem; zjeżdżał z toru, kiedy Oldfield robił rundę honorową. Fritzi nic na to nie mogła poradzić, że czuła się oszukana i rozgniewana. Oldfield okazał się ryzykantem, niemalże spowodował wypadek. Przepchnęła się na dół po schodach. Garaż na torze zapchany był kibicami, gęsto w nim było od dymu, wszyscy żartowali i krzyczeli. Fritzi wypatrzyła Carla, który stojąc samotnie z boku zdejmował poplamiony olejem kombinezon. Dech jej zaparło, kiedy na jego lewym policzku, tuż nad smugą oleju zobaczyła okropny, fioletowawy siniak.
-	Carl? - Pomachała i zaczęła przepychać się do niego. Odwrócił się i Fritzi znowu poczuła się wstrząśnięta. W szparce między spuchniętymi, przebarwionymi powiekami niemal nie byio widać prawego oka.
-	Siostrzyczko, na Boga, co u ciebie? - Objął ją pochylając się w entuzjastycznym uścisku. Fritzi odsunęła się odrobinę i dotknęła jego posiniaczonej i brudnej twarzy. - Co ci się stało?
-	Chodzi ci o oko? Taka drobna rozróba wczoraj wieczorem. Po
-	
drodze do miasta zatrzymaliśmy się na kilka piw w gospodzie w Ventu-ra i... wszystko jedno, to nic poważnego.
-	Widziałeś na tyle, żeby prowadzić?
-	Prawie. Na dziś skończyłem. Chcesz poznać naszego wielkiego człowieka, zanim pójdziemy?
-	Oczywiście - zawahała się, zaskoczona dziwną nutą niechęci w jego pytaniu.
Carl, jak na liniowego gracza Princeton przystało, zaatakował tłum ramieniem. Fritzi zapytała:
-	Jak długo będziesz w mieście?
-	Do końca tygodnia.
-	To wspaniale. Będziemy mogli razem pozwiedzać. Pan Pelzer, który kieruje Liberty, powiedział, że mogę sobie wziąć wolne, żeby z tobą pobyć. Mój reżyser zmienił nawet harmonogram ujęć.
Króla Szybkości znaleźli w samym środku grupy wielbicieli. Zachlapane olejem gogle podsunął w górę na rozwichrzone włosy. Pod rękę trzymała go atrakcyjna, ciemnowłosa kobieta, która patrzyła nieżyczliwie na zbliżającego się Carla. Fritzi poczuła się wstrząśnięta ziemistą cerą Oldfielda i workami, jakie zwisały pod jego zaczerwienionymi, łzawiącymi oczami. Chociaż był stosunkowo młodym człowiekiem, wyglądał na starego i zniszczonego rozpustą.
-	Barney, chciałbym przedstawić ci moją siostrę, Fritzi. Siostrzyczko, Barney i Bess Oldfieldowie. - Pani Oldficld wpatrywała się w nią z otwartą wrogością.
-	Miło mi panią poznać - powiedział Barney. - To pani malutki braciszek, co? - Fritzi kiwnęła głową. - Dobry z niego kierowca. Niekiedy za dobry. Mam nadzieję, że podobał się pani pokaz. Chodź, kochanie. - Popchnął żonę i odeszli.
Wychodząc z garażu Fritzi przypinała kapelusz.
-	Carl, czy coś się stało? Wyglądało to tak, jakby twój szef czuł się czymś dotknięty.
-	Króla w zeszłą niedzielę strącili z tronu - powiedział Carl, kiedy szli za tłumem w kierunku przystanku Pacific Electric. - W Daytona taki dzieciak nazwiskiem Wild Bob Burman pobił rekord szybkości Barneya. Co gorsze, jechał jednym z jego starych samochodów. Przez cały tydzień Barney szukał zwady. Wczoraj wieczorem w tej gospodzie, o której ci mówiłem, wdał się w sprzeczkę. Z całkiem obcymi ludźmi.
-	A kto zaczął?
-	
-	Barncy, jak tylko wlał w siebie litr whisky. Trzech z nas odciągnęło go, z czego nie byl zadowolony. Przyłożył mi kilka razy.
-	Och, to straszne. Dlaczego ty dla niego pracujesz?
-	Sam się nad tym zastanawiam - powiedział Carl - Daj mi pięć minut, to umyję się trochę i pójdziemy stąd.
Kiedy znowu dołączył do niej, miał czystą twarz i ręce. Włożył luźną marynarkę i okręcił sobie szyję czerwonym, jedwabnym szalem.
Pojechali do Venice. Po wygiętym w łuk mostku dla pieszych przeszli na drugą stronę Lion Canal; zaczynał już zapadać zmrok. Fritzi pokazała bratu, gdzie mieszka. Pospacerowali po kilku zamieszkanych wysepkach, potem skierowali się na drewniany chodnik. W pobliżu nowej, hałaśliwej kolejki górskiej o nazwie Cloud Race znaleźli niewielką niemiecką restauracyjkę i tam poszli na kolację. Carl wpadł do środka niczym ten wesoły, rozbuchany chłopczyk, którego tak dobrze pamiętała. Nie usiadł na krześle, on się po prostu na nie zwalił; krzesło zaskrzypiało, a kelner aż krzyknął.
Nad półmiskami kotletów wieprzowych, pieczonych kartofli i kuflami jasnego crowna opowiadali sobie, co się z nimi działo. Najłatwiej było zacząć od rodziców.
-	Co tato zrobi, jeżeli wygrają abstynenci i będziemy mieli ogólnokrajową pohibicję? - zapytał Carl.
-	Nie mogę ci powiedzieć nic konkretnego. Nie widuję się z papą, ani nie mam od niego wiadomości.
-	Ten sam stary problem, co? Fatalna sprawa.
Fritzi odwróciła wzrok, wolała unikać tego tematu.
-	Pewnie trzeba będzie zamknąć Browar Crown, podobnie jak i inne browary. Albo zacząć produkować coś, co jest legalne.
-	To by tatę zabiło.
Fritzi z westchnieniem się zgodziła.
Stopniowo Carl przestał być taki napięty i zmęczony. Z entuzjazmem opowiadał o swojej nowej pasji, chciał nauczyć się latać samolotem. Na deser zjadł dwie porcje babeczek z bakaliami i śmietaną.
Kiedy opisywał popisy jazdy w Denver, wspomniał o dziewczynie imieniem Sissie. Fritzi roześmiała się:
-	Przypominam sobie także Margaret, a w którymś z listów pisałeś
o kimś z El Paso. Wybacz, że zachowam się jak wścibska siostra, ale
czy masz się zamiar kiedyś z którąś z nich ożenić?
Twarz Carla spoważniała.
-	Mało prawdopodobne. Była tylko jedna, na której mi naprawdę

zależało. W Detroit. Na imię miała Tess. Jej ojciec i jego kumple to dosyć snobistyczna banda, ale ona była inna. Była cudowną damą. Zastanawiałem się poważnie nad tym, żeby tam zostać, żeby spróbować nad tym popracować, ale... sam nie wiem. Coś mnie pchało do przodu. Ciągle coś mnie pcha.
I z zakłopotanym uśmiechem dodał:
-	Niekiedy zastanawiam się, czy to nie tato. Może boję się, że
mnie ściągnie w jakiś sposób z powrotem do Chicago i będę do końca
życia musiał mieć z nim na co dzień do czynienia. Kocham go, ale to
tyran. Do diabła, kto to może wiedzieć?
Chwycił filiżankę i niewiele brakowało, a rozlałby kawę. Wciąż jeszcze jest niezgrabny jak szczeniak, pomyślała wzruszona. Zauważyła, że zmienił temat.
-	A co z twoim życiem, siostrzyczko? Są w nim jacyś mężczyźni?
-	Chwilowo nic.
-	A aktorzy filmowi? Przecież niektórzy są tacy przystojni.
-	Tak, ale wszystkich można podzielić na trzy kategorie: żonaci i zadowoleni, żonaci i oszukują, albo szaleńczo zakochani w sobie.
Carl roześmiał się.
-	Chciałabyś się kiedyś ustatkować, nie?
-	No cóż, muszę myśleć o własnej karierze. Kiedy w lecie wrócimy do Nowego Jorku, mam zamiar znowu spróbować szczęścia w teatrze. Zawsze mówiłam, że w filmie pracuję tymczasowo.
-	Siostrzyczko, nie odpowiedziałaś na pytanie.
-	Oczywiście, że chciałabym się ustatkować. Mam swoje uczucia. Nie jestem żeńskim eunuchem. - Przechyliła głowę na bok. - Czy istnieją żeńskie eunuchy?
-	Wątpię. Szukaj dalej swojego mężczyzny. Znajdziesz go.
Żeby uciec przed tym tematem Fritzi otworzyła torebkę i wyjęła z niej pocztówkę.
-	Masz, chciałam ci to dać.
Kiedy Carl popatrzy! na zdjęcie, wykrzyknął:
-	Hej, to przecież ty.
I rzeczywiście, była to Fritzi, pozowała z pewną nieśmiałością ubrana w suknię z falbankami i kapelusz z szerokim rondem i bogatym przybraniem; pod spodem widniał napis:
FRITZI CROWN Ulubienica Liberty Pictures

- Takie karty ma jeszcze dwóch naszych aktorów. Kinematografy sprzedają je po pięć centów. To pomysł mojego szefa. Poznasz go, kiedy pojedziemy obejrzeć naszą parcelę.
Minęły trzy dni, siniaki Carla niewiele przybladły, ale poprawił mu się nastrój, kiedy na jakiś czas został odseparowany od swojego pracodawcy. Siedzieli na metalowych krzesełkach w lodziarni przy oknie i jedli czekoladowe rożki. To był ich ostatni dzień. W sobotę ekipa Old-fielda miała ruszyć do San Diego; od jutra do końca tygodnia Fritzi także miała pracować. Poruszyła temat, którego dotychczas unikała.
-	Nic mi nie mówiłeś, że Barncy Oldfield otworzył saloon na Spring Street.
-	Razem z partnerem, jakimś facetem, który kiedyś pracował na kolei. - Carl zlizał grudkę lodów, która właśnie miała spaść z rożka. -Barney pozwolił, żeby ten drugi niemal wszystko sam załatwiał. To między innymi przez ten saloon przyjechaliśmy do Los Angeles. Nie wspominałem o tym, ponieważ nie mogę cię tam zabrać.
-	A czemu nic?
-	To taka speluna dla mężczyzn. Jeżeli w czymkolwiek chociaż trochę przypomina samego Barneya, to elegancka nic będzie. - Zawahał się, ale potem mówił dalej. - Wydaje się, że wszędzie gdzie pojedziemy, musi wybuchnąć jakaś awantura. Zwykle zaczyna Barney. Robi obcym obrzydliwe kawały.
-	Nie lubisz dla niego pracować, prawda?
-	Już nic. Zanim podpisałem umowę, nie wyobrażałem sobie niczego lepszego. A teraz mam tego po uszy. Barney jest wspaniały, kiedy jest trzeźwy. Ale przez resztę czasu, to znaczy przez większość czasu, ma swoich pomocników za nic. Wszystkie te pieniądze i cała ta sława jakoś mu zaszkodziły, a zrobiło się jeszcze dużo gorzej, odkąd ten Burman pobił jego rekord szybkości. Sama widziałaś, co działo się na torze.
-	Czy on z rozmysłem uderzył w twój samochód?
-	Nie sądzę. Ale nie jest w stanie jasno myśleć, w tym problem. Szaleje przez cały czas.
-	Czy odejdziesz od niego?
-	Dużo o tym myślę.
-	Jeżeli odejdziesz, to co będziesz robił?
Carl nie potrafił spojrzeć jej w oczy.

-	To jest pytanie, na które nie znam odpowiedzi. I może nigdy nie
poznam. Może nigdy nie dojdę, co właściwie powinienem robić ze
swoim życiem. Niekiedy ciemną nocą mnie to przeraża.
Fritzi wzięła jego rękę i uścisnęła ją mocno. Zdarzało się, że ciemną nocą i ją brak odpowiedzi na to samo pytanie też przerażał.
-	A co z tą dziewczyną, Carl, z tą wyjątkową z Detroit?
Zaskoczył ją surowy, niemal cierpiący wyraz, jaki pojawi! się na je
go twarzy; nie zdawała sobie sprawy, że aż tyle dla niego znaczyła.
-	Tess? A co ma być z nią?
-	Czy mógłbyś pojechać do Detroit i ją odszukać?
-	Pewnie już zdążyła wyjść za mąż.
-	Ale nie wiesz tego na pewno.
W oczach Carla widać byto i ból, i niepewność.
-	Może ja nie chcę wiedzieć tego, siostrzyczko,
A na to Fritzi nie miała odpowiedzi.
53. Mickey Finn
Carl siedział przy stoliku nad talerzem marynowanych kiełbasek i kolorową pocztówką, która przedstawiała zeszłoroczne pokazy powietrzne na Dominguez Field. Była piąta, skończył się ostatni dzień spacerów z Fritzi.
Żuł kiełbaskę, lizał czubek ołówka i powoli pisał. Już od kilku miesięcy nie wysłał żadnej kartki do Tess i nie miał pojęcia, czy ta, którą pisze, do niej dojdzie. Żywił do dziewczyny głębokie uczucia, zmuszały go one do przesłania jakiejś wiadomości, że żyje i że o niej myśli. Dużo więcej o niej myślał, niż można było sądzić po tych kilku naba-zgranych słowach, które odzwierciedlały jego wieczne porażki w walce o umiejętność wysławiania się na piśmie.
Wzdłuż mahoniowego baru zgromadziło się z tuzin klientów, sami mężczyźni, w większości ludzie z miejscowej gazety i zainteresowanej sportem społeczności. Dyskutowali o boksie i baseballu pałaszując równocześnie darmowy lunch, na który składały się krojony indyk i szynka oraz ser. Kiedy Barney po raz pierwszy zobaczył ten lokal, zdecydował, że saloon nie jest właściwą nazwą dla zakładu, noszącego jego nazwisko. Kazał przemalować zewnętrzny szyld, który głosił teraz: TAWERNA OLDFIELDA-KIPPERA. Swojemu wspólnikowi, Jacko-

wi Kippcrowi, powiedział, że słowo „tawerna" pachnie „wysokiej klasy angielszczyzną".
Tawerna czy saloon, nazwa nie robiła różnicy sześciu siwowłosym damom z WCTU (Chrześcijańskiej Unii Kobiet na Rzecz Abstynencji), które maszerowały w kółko po chodniku, wysoko zadzierały brody w poczuciu własnej prawości i jeszcze wyżej podnosiły transparenty potępiające alkohol i tych, którzy go piją. Klienci trzeźwi i ci wręcz przeciwnie, wchodząc do saloonu uchylali meloników i droczyli się z nimi, a damy piorunowały ich wzrokiem i karciły wersetami z Biblii. Na hałaśliwej South Spring Street grały klaksony aut, skrzypiały wozy, konie rżały i zostawiały za sobą wielkie grudy nawozu w miejscach, gdzie przechodzili piesi.
Carl napisał może jedną linijkę o tym, jak interesują go aeroplany, gdy dwadzieścia po piątej otworzyły się drzwi i do środka dumnie wkroczył Barney, żując swoje cygaro. Wypatrzył Carla.
-	Witam, chłopcze. Jak się masz? - Ta zwada w Vcntura mogła nigdy nie mieć miejsca. On pewnie o tym nawet nie pamięta.
-	Wszystko w porządku, Barney, a co u ciebie?
-	Jak tylko se coś wleję w ryj, będzie lepiej.
Kręcił się przy stoliku, na głowie miał zawadiacko przekrzywioną, dużą, brezentową czapkę samochodową, płócienny prochowiec był rozpięty, żeby można było podziwiać śliwkowy garnitur i wielką jak reflektor szafirową szpilkę do krawata. Na prochowcu widać było brązowe smugi - pewnie krew.
-	Miło spędzałeś czas z siostrą?
-	Wspaniale, dziękuję. Wybiera się pod koniec maja do Nowego Jorku.
-	Przychodzi tu trochę aktorów filmowych. Spotkałem wczoraj wieczorem jednego, który się nazywa Arbucklc, ale z niego dziwadło. Chodź do baru, postawię ci drinka.
-	Właśnie skończyłem piwo i chyba nie...
-	Szef chce ci postawić drinka - przerwał mu Barney.
Carl widział, że szef jest już po paru kieliszkach. Niechętnie wsunął ołówek i pocztówkę do zewnętrznej kieszeni wyświechtanej, sztruksowej marynarki.
-	Oczywiście, napiję się z tobą.
Kiedy Barney podchodził razem z Carlem do baru, rozległy się powitania. Nad rżniętym kryształem karafek na tyłach baru wisiało olbrzymie malowidło przedstawiające Jima Jeffriesa w obcisłych spodenkach, z pięściami uniesionymi do walki. Barney machnął zgasłym cygarem.

-	Milo, daj no Carlowi łyczek z tego specjalnego zapasu, który trzymamy dla przyjaciół.
-	Wystarczy mi piwo.
-	A ja chcę, żebyś tego spróbował. - Słysząc te słowa Carl poczuł mrowienie w karku. Wiedział już, że zanosi się na coś nieprzyjemnego. -Dla mnie też podwójną, Milo.
Barney oparł się łokciami na ladzie baru i błądził spojrzeniem po swojej firmie. Nie patrząc na Carla odezwał się:
-	Moja żona powiedziała mi, chłopcze, coś, co nie było mi miło słyszeć.
-	Co mianowicie?
-	Gadasz o mnie za moimi plecami. Powiedziała, że wcale niepochlebnie. To prawda?
Carl był zaskoczony.
-	Nic. I nic wiem, dlaczego coś takiego zmyśliła.
Milo podał im dwie wielkie szklanki. Ciemna whisky połyskiwała, odbijały się w niej lampy sufitowe, takie pofałdowane trąbki z matowego szkła. Z krzywym uśmieszkiem Barney powiedział:
-	Nie chcesz chyba powiedzieć, chłopcze, że Bess kłamie?
Tam do diabła. Od kiedy odrzucił propozycję Bess, zawzięła się na niego, a przecież sypiała z innymi mężczyznami, których poznała podczas pokazów. Barney nic mógł być aż tak głupi czy pijany, żeby tego nie podejrzewać. Bess wybrała sobie Carla jako kozła ofiarnego. Może nieczęsto spotykała się z odmową ze strony mężczyzn.
-	Nie, Barney, złego słowa nic powiem na twoją żonę. Mówię tylko, że nie plotkuję za twoimi plecami.
-	No to mamy tu dwie różne wersje, co? Ciężko trochę wybrać, komu ma się wierzyć. Muszę to sobie przemyśleć. Pij.
Przed kilkoma minutami Carl skończył kufel budweisera i miał zupełnie dość. Teraz okropnie zachciało mu się pić, nie podobał mu się ani obrót sprawy, ani wyrachowany błysk w oku Barneya. Pociągnął wielki haust mocnej, odrobinę gorzkawej whisky. Barney dwoma łykami dokończył swoją podwójną porcję.
-	Musimy to rozstrzygnąć, Carl. Nie mogę pozwolić, żeby mój kierowca za moimi plecami rozgadywał różne świństwa o mistrzu. Ci parszywcy z Daytona pozwolili, żeby Bob Burman odebrał mi rekord, ale wciąż to ja jestem mistrzem, rozumiesz?
-	Barney, porozmawiajmy o tym, kiedy in...
-	Teraz. - Barney dźgnął Carla w pierś trzema wyprostowanymi palcami. - Porozmawiamy o tym teraz.
-	
Carlowi zaczęło gwałtownie szumieć w uszach. Widział dwie szpilki, a nic jedną, na krawacie Barneya. W gardle pieniło mu się coś kwaśnego i mdłego.
Barney uśmiechnął się.
-	Chyba że się nie najlepiej czujesz. Trochę zzieleniałeś, chłopcze.
A więc to o to chodzi. Mdliło go, czuł się jak ogłuszony, skrzyżował ręce na brzuchu. Barney uwielbiał robić kawały, a jednym z ulubionych było dodawanie odurzających kropelek do drinka, który przyjaźnie komuś proponował. Carl okręcił się i wrzasnął do Mila:
-	Niech to szlag, wlałeś mi ukradkiem Mickey Finna?
Milo wycierał szklankę i nie podniósł oczu. Jim Jeffries zaczął tańczyć w swojej złoconej ramie. Elektryczne lampy latały po suficie jak komety. Barney wydawał się potężnie rozbawiony.
-	Faktycznie, coś niepięknie wyglądasz. Nie potrzeba mi w mojej
ekipie faceta, który ma taką słabą głowę. - Barney przesunął pustą
szklankę po barze. - Hej, Milo, jeszcze jedną podwójną. Ale dla tego
słabeusza nie.
Chwiejąc się Carl powiedział:
-	Przyszedłeś tu, żeby mnie wrobić.
-	Taaa, już od paru tygodni chciałem z tobą wyrównać rachunki. Bess twierdzi, że jesteś gnojek. Brudny lubieżnik.
-	Pozwól, że powiem ci coś - pod Carlem ugięły się kolana i musiał przytrzymać się baru - o twojej słodkiej, niewinnej żonusi.
Barney wziął napełnioną ponownie szklankę i chlusnął mu w twarz.
-	Słowo o niej powiesz, a zabiję cię, sukinsynu.
Carl zacisnął pięść, cofnął się o krok od baru. Zamachnął się, żeby uderzyć Barneya, ale zanim zdążył zadać cios, pokój zakolebał się i Carl poleciał na podłogę. Uderzył tyłem głowy. Jedną ręką wywrócił spluwaczkę i wylał sobie na rękaw obrzydliwą, brązową ciecz, druga ręka poleciała mu w kierunku drzwi. Barney mu ją przydeptał.
-	Ty gnojku. Ty żałosny, kłamliwy gnojku. Będziesz mówił, że moja
żona kłamie, co? - Kopnął Carla w żebra. - Skończyłem z tobą. Jesteś
zwolniony. - Wyciągnął srebrny spinacz do banknotów w kształcie do
lara i rzucił pogardliwie kilka papierków Carlowi na koszulę.
Rozmowy w knajpie ucichły. Carl słyszał tylko narastający w uszach szum. Postanowił, że za nic nie straci przytomności, ale w oczach mu pociemniało. Obracał głową z boku na bok, tarzając się w trocinach. Miał nadzieję, że nie puści sobie pawia na ubranie.
-	Chłopcy, niech no dwóch z was wyrzuci tego gnojka na ulicę -

powiedział Barney. - A potem powinniśmy to uczcić. Stary tępiciel szkodników pozbył się robactwa. Barney Oldfield stawia następną kolejkę.
Jakieś ręce brutalnie chwyciły Carla za nadgarstki, wygięły mu ręce nad głowę, powlokły po podłodze. Nic więcej nie pamiętał.
Wyjechał ze swojego nędznego hoteliku tego samego wieczoru, cały majątek pomieścił mu się w jednej skórzanej torbie z zepsutym zamkiem. Barney aż trzy dolary wydał na rozliczenie się z nim. Carl miał własne cztery. Nie marnował pieniędzy na opłatę za jazdę Pacific Electric, poza tym nic wiedział, gdzie pojedzie.
Pomyślał o swojej siostrze. Czy znalazłaby dla niego zapasowe łóżko na tę noc? Duma kazała mu natychmiast zrezygnować z tego pomysłu. Prześpi się za darmo gdzieś na wsi.
Postawił kołnierz marynarki i ruszył do centrum. Głowa go bolała. W ustach czuł smak pomyj i zastanawiał się, czy uda mu się jeszcze kiedyś wprowadzić chociaż skórkę od chleba do obolałego brzucha. Skurczybyk Barney. Nie mógł załatwić tego z nim jak mężczyzna z mężczyzną, musiał go oszukać i pokazać, kto jest górą, zanim go wyrzucił.
Wlókł się ze swoją torbą przez dzielnice mieszkaniowe; w niektórych salonach świeciły się lampy. Na niego nikt nie czekał z zapalonym światłem.
Słyszał, jak na podwórkach za domami kiwaki sapiąc pompują ropę. Z drogi spędził go parowy wóz pełen rozbawionych ludzi. Gdzieś w mroku przeciągle zagwizdał pociąg. Zastanawiał się, dokąd zaprowadzi go ta droga. Zastanawiał się, czy ona się gdzieś kończy. Dochodziła północ, wciąż jeszcze go wszystko bolało i robiło mu się chwilami niedobrze; położył się w słodkiej duchocie gaju pomarańczowego i zasnął.
Zakurzony i spocony Carl osłonił ręką oczy, żeby nie patrzeć na czerwone słońce. To, co zauważył dalej na drodze, a co zniekształcały wiry gorącego powietrza, nabrało jasności i znaczenia.
Na ogonie i dwóch nadnaturalnie wielkich, solidnych kołach, obok czerwonej stodoły z obwisłym rękawem do wskazywania wiatru na

szczycie dachu, stał aeroplan. Żolte skrzydła dwupłatowca były w wielu miejscach połatane. Fotel pilota był mały i znajdował się bezpośrednio przed motorem pchającym, a przed fotelem tkwiły drążek steru i kierownica. Carl wystarczająco dużo czytał, żeby zorientować się, że płatowiec przypomina te statki powietrzne, które budował i na których lata! Glenn Curtiss, a zwłaszcza płatowiec Golden Flyer, który podczas pokazów powietrznych w Rheims w 1909 roku odniósł zaskakujące zwycięstwo. Wczesne płatowce Wrightów miały płozy i nie było w nich fotela; pilot kładł się na brzuchu na dolnym skrzydle, żeby... jak to się nazywało? Awiować.
Na stodole wisiał szyld z napisem:
SZKOŁA AERONAUTYKI W RIVERSIDE
- profesjonalny instruktaż -
AR.(RIP) RYAN, WŁAŚCICIEL-AERONAUTA
Z wnętrza stodoły dobiegało stukanie młotka. Carl podszedł do wrót, nacisnął; kiedy je próbował rozewrzeć, zagrzechotał łańcuch. Za rogiem znalazł normalne drzwi, były otwarte. Wszedł do środka i zobaczył jakiegoś klęczącego mężczyznę z młotkiem w ręce. Spod młotka prysnęła iskra - uderzył w dużą główkę gwoździa i ześlizgnął się. Gwóźdź zagięty był w krzywe L» mężczyzna zaklął. Usiłował wbić gwóźdź zniekształconą dłonią. Palce miał sękate jak stare korzenie.
Carl, który był tak głodny, że nawet zły humor mężczyzny go nie odstraszał, stanął w smudze światła, padającej przez szczelinę w ścianie szopy.
-	Dzień dobry - powiedział. - Czy miałby pan dla mnie jakąś ro
botę?
Rip Ryan z Riverside zgięty był wpół jak umęczone przez wichury drzewko ze szczytu jakiegoś wzgórza. Czas pożłobil jego opalone na brązowo policzki w głębokie doliny; troska wyrzeźbiła mu zmarszczki na czole. Nie miał więcej niż czterdzieści lat, a włosy całkiem mu posiwiały. Odłożył młotek; dobre dziesięć sekund zajęło mu podnoszenie się do pozycji stojącej.
-	Może coś się znajdzie - powiedział, kiedy Carl już się przedsta
wił. - Na pewno wiem, że znajdzie się kawa. Zostaw tu torbę i chodź.
Carl poszedł za nim do maleńkiego domku w pobliżu stodoły. Trwało to długo, bo niski, żylasty mężczyzna pochylał się w lewo za każdym krokiem. Pokrzywionymi palcami obejmował gałkę wypolerowanej laski.

-	Artretyzm - powiedział, kiedy przyłapał spojrzenie Carla. - Prze
kleństwo mojego życia.
Nalał kawy z niebieskiego, emaliowanego garnka. Usiedli po dwóch stronach porysowanego stołu. Żeby jakoś zacząć rozmowę, Carl zapytał:
-	Czy pochodzi pan stąd, panie Ryan?
Ryan parsknął.
-	Do diabła, czy wyglądam ci na jakiegoś Hiszpana, któremu nada
no ziemię? Urodziłem się i wychowałem na Brooklynie w Nowym Jor
ku. Wielkie miasto. Nienawidziłem go. Tego dymu, tego hałasu, tych
tłumów. Mieszkałem w takim śmierdzącym bloku, bez okien, z wia
drem na nieczystości w kącie. Mój stary sprzątał w szopach, gdzie trzy
mali powozy konne. Irlandczyk, nieuczony. Umarł z nadmiaru whisky.
Moja święta matka po dwóch latach poszła w jego ślady. Miałem wtedy
siedemnaście.
Napił się z blaszanego kubka, siorbiąc głośno. Carl nic więcej nie mówił; jak się słucha uważnie, to dobrze o człowieku myślą.
-	Sam przepchałem się przez szkołę biznesu - ciągnął dalej Ryan. -Przeczytałem wszystkie broszury promujące południową Kalifornię, jakie sprzedawali na kolei. Piękna sceneria. Czyste niebo. Zdrowe powietrze. Skorzystałem z pewnej okazji i przyjechałem tutaj. Poszedłem do pracy w Redlands. Byłeś tam?
-	Nie, tylko o tym słyszałem.
-	Prowadziłem księgowość dla największego handlarza paszą i ziarnem w hrabstwie. Tego też nienawidziłem. Gabinet nic większy niż klozet na dwie dziury. Tego niebieskiego nieba to tyle widziałem, że nie było się czym chwalić, chyba że w niedzielę. Ożeniłem się z miejscową dziewczyną, Marie Morrison. Chciała mieć dzieci, ale jakoś się nam nie udawało. Pewnej niedzieli, kiedy Marie była u rodziców w Ba-kersfield, puściłem na targach dwa dolary na dziesięciominutowy lot aeroplanem. Boże wszechmogący - nagle jego zachowanie zmieniło się, z głosu zniknęła nuta cierpkiej skargi - to było tak, jakbym wstępował do nieba. To jakby mieć kobietę pierwszy raz.
Wniebowzięta mina Ryana szybko zgasła. Podniósł kubek, z trudem zdoławszy objąć palcami ucho. Jego palce przypominały powyginane we wszystkich kierunkach haki.
-	Od tej chwili wiedziałem, że nie mogę zostać w Redlands. Ale
nie mogłem powiedzieć tego Marie, ona była ode mnie zależna. Mor
dowałem się przez trzy miesiące. Bezsenne noce. Żołądek cały poskrę
cany, zaparcia dzień po dniu. W końcu któregoś poniedziałkowego

ranka po prostu się zwolniłem. Jak wróciłem do domu i powiedziałem, co zrobiłem, to Marie przeklęła mnie i zamknęła się w sypialni. Wiedziałem, że to koniec, chociaż odeszła dopiero dobre dwa miesiące później.
Pochylił głowę w kierunku zarośniętego brudem okna, za którym widać było czubki pokrytych smarem skrzydeł dwupłatowca.
-	Miałem trochę oszczędności. Patrząc na rysunki w czasopismach poskładałem Eagle'a do kupy. Tak go nazwałem, Eagłe. Zajęło mi to rok i trzy miesiące, zanim skończyłem. Sortowałem pomarańcze dla spółdzielni plantatorów, zbierałem sałatę i buraki cukrowe, przeklęta od Boga robota, tak się trzeba schylać, ale za to płacą. I byłem szczęśliwy.
-	Kto nauczył pana latać?
-	Jeden pilot, który gdzieś na Wschodzie znał Glenna Curtissa. Wiesz, kto to był Curtiss?
Carl kiwnął głową. Podobnie jak bracia Wright, młody Curtiss był właścicielem warsztatu rowerowego na północy stanu Nowy Jork. Zanim zaczął budować własne samoloty i ścigać się na nich z Wrightami, dał się poznać na wyścigach motocyklowych - polował na rekordy szybkości podobnie jak Barney. Jednym z jego pierwszych patronów był wynalazca Alexander Graham Bell. Curtiss zaadaptował zwarty i cieszący się dobrą opinią silnik motocyklowy Bella dla aeroplanów i usiłował go sprzedać Wilburowi i Orville'owi Wrightom. Odprawili go. Tak więc wziął się za interesy, żeby z nimi rywalizować. Największą sławę zyskał wygrawszy przed dwoma laty Coupe Internationale, puchar im. Gordona Bennetta za największą szybkość przelotu wokół tyczek na dystansie dwudziestu kilometrów podczas międzynarodowych zawodów samolotowych w Rheims we Francji.
-	Metoda Curtissa - dumał Ryan. - Dziwna ona jest, ale działa.
Unosiłem się w powietrzu jak anioł. Byłem nowym człowiekiem. Mia
łem czterdzieści cztery lata, a czułem się, jakbym dopiero zaczynał.
Pewnego popołudnia miałem straszny wypadek podczas lotu, niedale
ko stąd. Niespodziewanie złapała mnie w powietrzu burza. Wpadłem
na druty telefoniczne, najgorszy koszmar awiatora. Druty wyhamowały
mój upadek i wyszedłem z tego z paroma zadrapaniami. Pomyślałem,
że chyba się w czepku urodziłem. A potem - skrzywił usta podnosząc
do góry zdeformowane dłonie - coś takiego. Czułem przez jakiś czas,
że się zbliża. Mój stary na to chorował, między innymi dlatego pił. Tra
fiło mnie nieźle. Z trudem udało mi się samemu odbudować Eagle'a.
Już nie mogę nim latać, ale mogę uczyć innych. Metodą Curtissa. Pal
cem nie dotykam samolotu. Czy ty w ogóle chciałbyś latać?

-	Tak, zdecydowanie.
-	No to cię mogę nauczyć. Żadnych kosztów, ale będziesz mi musiał pomóc postawić dobudówkę do tej stodoły. Czekałem, aż pojawi się ktoś, kto by to mógł zrobić.
-	Umowa stoi - powiedział Carl.
-	Tak sobie pomyślałem, kiedy zobaczyłem cię w drzwiach - powiedział Ryan.
54. Nie ma się z czego śmiać
Kiedy B.B. zatrudnił Lily, z entuzjazmem rzuciła się ona w wir swoich nowych obowiązków. Pracowała do późna przy zamkniętych drzwiach sypialni, poprosiła też Fritzi, żeby do niej nie przychodziła. Toaletka Lily, zastawiona wcześniej perfumami i słoiczkami kosmetyków, przepełniona teraz była książkami i gazetami, które przeczesywała w poszukiwaniu pomysłów.
Jako pierwszą nakręcono jej nowelę filmową Marsz Madolyn. Kiedy Lily poznała żonę B.B., zaraziła się od niej namiętnym poparciem dla sprawy sufrażystek. Kelly narzekał, że ten temat jest zbyt kontrowersyjny, ale został przegłosowany.
Bohaterką scenariusza Lily była dziewczyna z małego miasteczka, która wybrała się do odeonu, gdzie zobaczyła sławną, aczkolwiek często zamykaną w więzieniu sufrażystkę angielską, Emmclinc Pank-hurst, podczas jej wizyty w Nowym Jorku w 1909 roku. Eddie nic pokazał ekranu w odeonie, ale zręcznie wmontował w swój obraz kawałek filmu dokumentalnego, na którym burzliwie witana pani Pank-hurst schodzi po trapie liniowca White Star, a następnie maszeruje przed Carnegie Hall ze swoimi amerykańskimi siostrami. Madolyn z miejsca się nawróciła i zorganizowała jednoosobowy marsz w swoim miasteczku, które przedstwiała ulica w dzielnicy mieszkaniowej Hollywood. Niesympatyczny szeryf zaaresztował Madolyn, ale jej narzeczony, prawnik, wygłosiwszy trochę ni z gruszki ni z pietruszki wielką przemowę, uzyskał jej zwolnienie i poprzysiągł ją kochać, szanować i popierać poprawkę do konstytucji w sprawie sufrażystek, kiedy się już pobiorą.

Oryginalna ortografia, jaką Lily zastosowała pisząc imię bohaterki, zauroczyła B.B. Rozbawiona Lily powiedziała do Fritzi:
- Do diabła, myślisz, że ja wiem, jak się co pisze? Zapisałam to po prostu tak, jak brzmiało. Pewnie nigdy mu się do tego nie przyznam!
Kiedy nakręcili Marsz Madolyn z Madge Singleton, nowojorską aktorką, która wystąpiła w kilku filmach Palu, Eddie obsadził Fritzi w Wesołym galimatiasie, niemądrej komedii, którą spreparował w jedno popołudnie. Fritzi miała zastrzeżenia co do kolejnej roli komediowej, ale daremnie. Grała siostry bliźniaczki, Tess i Bess. Ich wielbicielami byli bracia. Aktor zaangażowany do roli jednego z braci był młody, okrągły jak beczka i miał pyzatą, niemądrą twarz, a nazywał się Roscoe Arbuckle. Podobnie jak większość aktorów był towarzyski i gadatliwy. Powiedział Fritzi, że zanim zatrudnił się jako statysta w filmach, pracował w wodewilach przy przenoszeniu dekoracji, potem jako czarnoskóry wygłaszacz monologów i jako tenor w musicalach. Miał przezwisko Tłuścioch, Fatty.
W filmie było bardzo dużo zamieszania, ponieważ Fatty i drugi wielbiciel sióstr, Petc, nie potrafili rozróżnić bliźniaczek aż do przedostatniej sceny, w której przewracała się łódź i Tess wpadała do jeziora Echo Park w pobliżu centrum Los Angeles. Ponieważ Tess była tą z bliźniaczek, która nie umiała pływać, Fatty zorientował się wtedy, że ratuje ukochaną swojego brata. I wszyscy już tylko czekali na zakończenie, podwójny ślub przy ołtarzu, z podwójnie naświetlanym ujęciem, z podwójną Fritzi.
Ponieważ Fritzi narzekała trochę na te błazeństwa, Eddie zaangażował dublera, który miał zamiast niej wpaść z łódki do wody. Był to mały, dziwaczny człowieczek nazwiskiem Windy White. Miał około pięć stóp pięć cali wzrostu, pomarszczoną, brązową twarz spaloną słońcem, łysą głowę i nogi jak para nawiasów. Prawie słowem się do nikogo nie odzywał.
Do tej sceny założył pantalony, sukienkę i perukę. Na dany znak wypadł z łodzi, gestykulując przesadnie; tę gestykulację przejął w spadku po dziewiętnastowiecznych melodramatach. Blisko była już epoka bardziej powściągliwego zachowania przed kamerą, ale do tego filmu jeszcze nie doszła.

Po drugim ujęciu Windy wyszedł z jeziora i uchylił przed Fritzi swoją ociekającą wodą perukę. Poczuła otaczające go opary whisky. Oczy miał trochę nieobecne. Zaskoczona zdała sobie sprawę, że kiedy zastępował ją, był pijany. Co za niemądry, ryzykowny sposób zarobienia pięciu dolarów.
Żeby nakręcić zbliżenie, Eddie ustawił ją w jeziorze około sześciu stóp od brzegu. Rekwizytor wylał na nią dwa wiadra wody, a potem ozdobił jej głowę śmierdzącymi pasmami wodorostów. Kiedy skończyli ujęcie, woda dalej kapała jej z nosa, brody i łokci. Makijaż rozpuścił się i zaczął spływać. Ellen Terry zdecydowała się milczeć, co było istnym błogosławieństwem.
Trochę wcześniej B.B. kupił obiecany automobil. Chociaż mógł wybrać taniego i wydajnego forda T, reo albo brusha, które kosztowały poniżej 700 dolarów, zgodnie ze swoim charakterem zdecydował się na długiego, gładkiego packarda z głębokimi fotelami, acetylenowymi reflektorami z mosiądzu i lśniącym, mosiężnym, zewnętrznym klaksonem. Kolor, ciemny błękit wybrała Sophie Pelzcr. Krążyły plotki, że packard kosztował 2700 dolarów. Kelly szalał z wściekłości.
B.B. trzymał packarda w stodole na parceli.
-	Jest piękny - powiedziała Fritzi, kiedy go jej pokazał. - Obawiam się jednak, że minie rok, zanim nauczę się go prowadzić.
-	Twój ojciec cię nigdy nie uczył?
-	Nie, mówił, że dziewczyna powinna zawsze mieć albo męża, albo kierowcę.
B.B. przewrócił oczami. Obiecał, że znajdzie jej dobrego instruktora.
-	Jak będzie na to czas - powiedziała Fritzi z lekkim westchnie
niem.
Rozwiązanie tego problemu pojawiło się niespodzianie i weszło na własnych nogach na parcelę w osobie szukającego pracy aktora z mo-noklem w oku. Chociaż nie miał jeszcze trzydziestki, był już łysy jak kolano i miał zaciętą, żeby nie powiedzieć wrogą twarz. Wyemigrował z Wiednia, grał w kilku filmach w Nowym Jorku. Na imię miał Erich, na nazwisko Stroheim, a pomiędzy jednym a drugim długi szereg innych imion. B.B. wezwał Fritzi do gabinetu, żeby ją przedstawić.

-	Nie mamy akurat teraz roli dla pana, ale zaangażowałem go, że
by cię nauczył prowadzić auto.
Mężczyzna strzelił obcasami, ukłonił się. Fritzi zauważyła, że rozpadają mu się buty.
-	Mówiono mi, że jest pani Niemką. - Akcent Ericha był ciężki
jak beczka kiszonej kapusty. - Wunderschón, możemy więc rozmawiać
po niemiecku. Proszę do mnie mówić Von, jeżeli pani tak łaskawa.
Fritzi udało się powiedzieć: - Jestem oczarowana. - Von chwycił jej dłoń i ucałował ją. Wyglądał na kompletnego niegodziwca bez serca, ale ratowały go uprzejmość i sympatyczny uśmiech.
Von okazał się utalentowanym nauczycielem i chociaż tak niesympatycznie wyglądał, był miłym i pogodnym towarzyszem. Nie denerwowały go głupie błędy, jakie początkowo popełniała za kierownicą. Po dwóch tygodniach była już niezłym kierowcą.
Pewnego popołudnia, gdy jechali przez centrum miasta i zbliżali się do rogu Figueroa i Eighth, Fritzi szarpnęła gwałtownie za kierownicę i zjechała do krawężnika. Zahamowała tak ostro, że niemal uderzyła czołem o szybę. Siedzący na fotelu pasażera jej instruktor pobladł. - Gott! Gib acht! - ostrożnie.
Fritzi stanęła w otwartym samochodzie, przyłożyła dłoń do czoła, żeby nie raziło jej słońce. - Co się tam dzieje? - Von również wstał. Na samym środku skrzyżowania policjanci w cylindrach i frakach biegali we wszystkie strony, ścigali cywili i walili ich pałkami, przemykając pomiędzy zaparkowanymi samochodami i uciekając przed autem, które jeździło w kółko, najwyraźniej kierowca stracił nad nim panowanie. Czarny policyjny sedan wjechał na chodnik, zatrzymał się o kilka cali od witryny sklepowej; spod jego maski tryskała para. Na wszystkich czterech odnogach skrzyżowania ruch został wstrzymany. Rozdrażnieni kierowcy krzyczeli i trąbili klaksonami i trąbkami.
-	Policyjne rozruchy - zawołała Fritzi.
-	Nein, nein - powiedział Von i lekceważąco machnął ręką. -Licht-spiel. Film.
-	Kręcą film?
-Ja. To chyba Biograph. Widzi pani? Herr Direktor.
Fritzi wypatrzyła go na rogu po drugiej stronie; w zamieszaniu nie zauważyła wcześniej ani jego, ani kamery. W chwili kiedy reżyser zawołał: - Cięcie - odezwała się: - Znam go.
Cały ruch zamarł, chociaż jeden aktor cisnął jeszcze ostatnią cegłą. Poleciała wysokim łukiem w kierunku packarda. Fritzi krzyknęła:
-	Niech się pan uchyli.

-	E tam. Felz. - Filcowa cegła odbiła się od maski nie wyrządzając
szkody.
Fritzi wysiadła, przeszła na drugą stronę skrzyżowania. Członkowie zespołu filmowego stali z uniesionymi do góry rękami, blokując ruch. Powietrze aż posiniało od przekleństw, gróźb i porykiwania klaksonów. Fritzi podniosła leżącą na ziemi pałkę. Uszyta była z materiału i wypchana.
Reżyser, krzepko zbudowany młody Irlandczyk, którego pamiętała z Fourteenth Street, pokrzykiwał na swój zespół.
-	Chyba w porządku, poza tym poślizgiem. Wylać mi tu jeszcze beczkę mydła w płynie i powtórzymy to ujęcie. Pospieszcie się albo wylądujemy w kryminale.
-	Pan Sinnott?
-	Cześć. - Błysk rozpoznania. - Panna Crown. Dzień dobry. Niech pani zaczeka, aż skończymy.
Fritzi stanęła za kamerą; pięciu gliniarzy władowało się do czarnego sedana. Kierowca cofnął się, podskoczył na krawężniku i skierował w stronę Figueroa. Jeden z mężczyzn, który miał za zadanie zatrzymać ruch, szarpał się z jakąś matroną, która wysiadła zza kierownicy i waliła go po głowie zwiniętą parasolką.
Rekwizytor wybiegł na skrzyżowanie z drewnianą beczułką w rękach. Zanim zdążył ją odkorkować i wylać mydło, wszyscy usłyszeli coraz głośniejsze zawodzenie syreny na South Eighth.
-	Do diabła, nie zdążymy zrobić następnego ujęcia. - Mike Sin
nott szaleńczo zamachał rękami. - Wszyscy jazda stąd.
Technicy i aktorzy rozproszyli się, niczym rabusie przyłapani w banku, kiedy włączy się alarm. Mężczyźni ze zdumiewającą szybkością wrzucili rekwizyty i kamerę do otwartego kabrioletu. Ich samochód ruszył na północ. Kiedy Fritzi przyglądała się, jak podjeżdża prawdziwy samochód policyjny, Sinnott chwycił ją za rękę.
-Tędy.
Wpadli do herbaciarni, zajęli stolik na tyłach. Policyjny sedan z kwikiem opon ruszył za samochodem z kamerą.
-	Jak się pani ma, panno Crown? - powiedział Sinnott zupełnie nie przejęty wywołanym przez siebie zamieszaniem. - Nie wiedziałem, że jest pani w Los Angeles.
-	Pracuję dla Liberty Pictures.
-	Widziałem Wesoły galimatias. Boki można zrywać, taka jest pani śmieszna.
To nie to miała ochotę usłyszeć, ale uśmiechnęła się uprzejmie.

-	A pan reżyseruje.
-	Gderałem, utyskiwałem, aż wreszcie Biograph pozwolił mi zrobić parę policyjnych komedii.
-	Miał pan pozwolenie na kręcenie filmu na ulicy?
-	Pozwolenie? A co to jest? - Sinnott szeroko się uśmiechnął.
-	Mogli pana aresztować - roześmiała się Fritzi.
-	Pod warunkiem, że my jechalibyśmy wolniej niż oni.
Do herbaciarni wmaszerował poszukujący ich Von. Kiedy Fritzi go przedstawiła, Sinnott uniósł jedną brew do góry.
-	Pan uczy prowadzić?
Von strzelił obcasami i zasadził sobie monokl na oko.
-	Tak jest. W zasadzie jestem aktorem i reżyserem, ale jeszcze nie
wyrobiłem sobie pozycji. Uczenie Frdulein Fritzi subtelnych zawiłości
sztuki prowadzenia automobilu jest dużo przyjemniejsze, niż dostar
czanie mebli czy sprzedawanie lepów na muchy u Woolwortha.
-	Proszę usiąść i przyłączyć się do nas.
-Danke.
Kiedy już złożyli zamówienie, Fritzi zapytała:
-	Pan Griffith też tu jest, prawda?
-	Krząta się jak pszczółka, ale nie więcej ma satysfakcji niż ja.
Chciałby kręcić dłuższe filmy, takie jak te, które przychodzą z Włoch.
Studio nie zgadza się na to, chociaż cztero- czy pięcioszpulowe filmy
stają się regułą, nie wyjątkiem. Inne kompanie kuszą go obietnicami,
że będzie miał u nich kierownictwo artystyczne. Ma hopla na punkcie
jakiegoś dzieła o wojnie domowej, które chciałby nakręcić.
Gadali sobie przy herbatce, aż Sinnott rzucił okiem na zegarek i powiedział, że musi dogonić swój zespół.
-	Na samym początku sprawdzę miejskie więzienie. - Położył na
stole pieniądze. - Poszukam pani, kiedy będę potrzebował śmiesznej
damy do głównej roli.
Możesz szukać, ale mnie nie znajdziesz, pomyślała Fritzi, kiedy znikał za drzwiami.
Dużo później przyszło jej na myśl, że ostatnia uwaga Sinnotta okazała się niebezpiecznie prorocza. Łącząc dobroduszną namowę z ojcowską stanowczością B.B. wmanewrował Fritzi w następną slapstiko-wą komedię Pianino dla Pean.

Bohaterka, młoda i naiwna nauczycielka muzyki rozpaczliwie potrzebowała pianina. Nieuczciwy sprzedawca, którego grał Pete Porter, jeszcze jeden uchodźca z nowojorskich scen, miał pianino, które udało mu się uratować z wykolejonego pociągu. (Eddie wkleił tu kawałek taśmy z dramatyczną katastrofą kolejową, nakręconą kiedyś do kryminalnego melodramatu). Połatał jakoś instrument, a potem zaoferował go łatwowiernej Pearl za oszałamiająco niską cenę, pod warunkiem, że kupi je nie oglądając.
Pearl potrzebni byli uczniowie, jako że musiała zapłacić za pobyt matki w szpitalu, ogłosiła więc, że da recital dla kilku chłopców i dziewczynek oraz ich pyszałkowatych matek, które miały płacić za lekcje. Kiedy usiadła przy nowym, lśniącym instrumencie i zagrała, zaczęły odpadać pedały i klawisze. Potem odskoczyła górna płyta. Filcowe młoteczki i pokręcone struny wyprysnęły na zewnątrz, a za nimi wyskoczyły dwa białe króliki (nie podano żadnego wyjaśnienia, skąd się tam wzięły).
Jakiś niegrzeczny mały chłopczyk pociągnął jedną z dziewczynek za warkoczyk; natychmiast w bitkę wdały się wszystkie obecne na sali dzieci, po chwili dołączyły do nich matki. Zrywali zasłony, rozbijali sobie na głowach obrazki w ramach, łamali meble, w powietrzu fruwały szklane kule pełne wody i złotych rybek - zamieszanie ustało dopiero wtedy, kiedy pojawił się młody zastępca szeryfa prowadząc zakutego w kajdanki sprzedawcę. Oczywiście zastępca szeryfa miał siostrę, a ta posiadała wspaniałe pianino i mogła je tanio odstąpić, pod warunkiem, że Pearl zgodzi się pójść z zastępcą szeryfa na tańce. Pearl nieśmiało zatrzepotała rzęsami i usiadła na jedynym meblu, który byl jeszcze cały, a mianowicie na stołku od pianina. Ten oczywiście natychmiast się rozleciał. Tu obraz ciemniał i film się kończył.
Fritzi robiło się ciężko na duszy, kiedy myślała o tym filmie. Na szczęście kalendarz położył kres temu, jak uważała, niebezpiecznemu trendowi w jej karierze. Pod koniec maja B.B. i Kelly zdecydowali, że zamykają parcelę Liberty aż do następnej zimy. Fritzi spakowała się, chcąc wyjechać z Los Angeles razem z resztą zespołu.
Lily błagała ją, żeby przyjechała znowu.
- Obiecaj mi.
Fritzi nie chciała niczego obiecywać. Obydwie popłakały się i tuliły do siebie na stacji Glendale. Lily została na peronie, machała chusteczką i dzielnie starała się powstrzymać łzy, kiedy pociąg ruszał kierując się na wschód.

55. Piekło
Po powrocie do Nowego Jorku Fritzi wynajęła mieszkanie w odnowionym Bleecker House składające się z saloniku i sypialni. Och--och Merkle'a już nie było, zostały po nim tylko złe wspomnienia, ale kilka osób ze starego personelu nadal tam pracowało. Nowi właściciele przynieśli ze sobą nowe poczucie przyzwoitości; nie wynajmowano już łóżek na godziny.
Młody rosyjski imigrant, który zmywał naczynia w hotelowej restauracji, rozpływał się nad przygodami Fritzi i Samotnego Indianina. Fritzi nauczyła się przyjmować takie komplementy z pogodą ducha, a nawet pewną przyjemnością, tłumiąc bardzo realne poczucie frustracji związane z karierą teatralną.
Podczas pierwszego spędzonego w mieście tygodnia z radością spotkała się z Hobartem w kawiarni w pobliżu molo na Hudson; wyglądało na to, że znał bardzo wielu z bywających tam marynarzy, teraz rozumiała już, dlaczego. Hobart wybierał się właśnie z pewnym teatrem na półroczne tournee po północno-zachodnim wybrzeżu Pacyfiku i Kanadzie; miał grać Falstaffa w Wesołych kumoszkach z Windsoru, zdecydowanie podstarzałego Malvolia z Dwunastej nocy i odpychającego męża Nory z Domu lalki na porankach dla dam.
-	Czy możesz to sobie wyobrazić? Mamy grać Ibsena i Barda w jakimś lokalu o nazwie Medicine Hat - narzekał. -Aestuat ingens imo in corde pudor.
-	Będziesz mi musiał pomóc, nie znosiłam łaciny. - Fritzi sięgnęła po surową ostrygę ze stojącego przed nimi półmiska.
-	To z Eneidy Wergiliusza: „Głęboko w sercu kipi przygnębiający wstyd".
-	Niekiedy wydaje mi się, że wolałabym grać w sztukach na prowincji niż w tych niemądrych obrazach.
-	Wydawało mi się, że cię ta praca bawi.
-	Bawią mnie ludzie. Ale tak czy owak, już niedługo stamtąd ucieknę.
Łatwiej powiedzieć, niż zrobić; Eddie stale do czegoś ją angażował. Na dziesięć dni zdjęć plenerowych w przepięknym, dzikim krajobrazie zespół pojechał autem w góry Orange do Cuddebackville w stanie Nowy Jork. Zastępca Owena przyjechał na kilka tygodni na wschód, więc w rozpadlinach i lasach Delaware Water Gap nakręcili dwa dramaty z Samotnym Indianinem; nocowali w wiejskim hoteliku o nazwie Cau-

debac Inn; tam mężczyźni grali w karty, a Fritzi pisała listy: do matki, do Julie i Eustacii do Anglii. Oraz do Lily, żeby z całą uczciwością przyznać, że już tęskni za Kalifornią, a zwłaszcza za orzeźwiającym powietrzem, tak odmiennym od sflaczałej wilgotności lata na wschodzie.
Kiedy zespół wrócił do miasta, Fritzi od nowa podjęła trud odwiedzania producentów i agencji aktorskich, informując ich, że będzie wolna od 1 stycznia, kiedy wygasał jej roczny kontrakt z Liberty. Ira Mehlman był jedynym agentem, który podniósł ją choć trochę na duchu. Po wygłoszeniu uwagi, że widział ją w całym szeregu filmów i poznaje ją, chociaż nie wymieniano tam aktorów z nazwiska, powiedział:
-	Nie jest źle. Zimą mają wznawiać Captain Jinks of the Horse Ma-rines. Mógłbym panią polecić do roli Madame Trentoni.
-	Tutaj, w Nowym Jorku? - zapytała Fritzi przejęta. To właśnie ta rola w sztuce Clyde'a Fitcha w 1901 roku zrobiła z Ethel Barrymore gwiazdę. Mehlman potrząsnął głową.
-	A więc w jakim mieście?
-	W miastach. Z ropą naftową. Co by pani powiedziała na Whe-eling w Zachodniej Virginii?
-	Nie byłabym zachwycona.
-	Oil City, Pennsylvania?
-	Panie Mehlman, jeździłam już po tego rodzaju miejscowościach. Czy nie ma pan w planach czegoś lepszego i szybciej?
-	A czy ja mam kryształową kulę? Bardzo wielu producentów decyduje się na tournee i organizuje je w trzy tygodnie. Będę z panią szczery, Fritzi. Polecanie pani do jakiejkowiek roli to sprawa kłopotliwa. Widywałem panią w filmach, tak jak i inni panią widywali. Przebić się w tym mieście jest równie trudno jak dawniej. To, gdzie pani spędziła ostatni rok powoduje, że trudności robią się jeszcze większe. Czy nikt pani nie ostrzegał?
-	Wielokrotnie.
-	Ale mimo to nie rezygnowała pani.
Albo chcąc nie chcąc pozwalałam, by mnie w to wciągano.
-	Nie chciałabym sprawiać wrażenia, że robię trudności, panie Mehlman. Bardzo chcę wrócić na scenę. Gorliwie będę czekała na jakąkolwiek wiadomość, nawet tę o tournee z Captain Jinks. Będę panu wdzięczna.
-	Ależ oczywiście, Fritzi. Będziemy w kontakcie.
Ta sama stara śpiewka. Harry Poland powinien napisać piosenkę z takim refrenem, pomyślała sobie wychodząc; za nią ciągnęła chmura rozczarowania.

W upalny, duszny, lipcowy wieczór Eddie zabrał Fritzi do sali projekcyjnej na piętrze w biurach Liberty przy Fourteenth Street. Dołączyła się do nich montażystka, Daphne Roosa. Była to tęga, młoda kobieta o pulchnych, ale delikatnych dłoniach; miała niemal obsesję na punkcie szczegółów dotyczących klejenia filmów.
W maleńkim pomieszczeniu było gorąco, nie było w nim okien. Pachniało chemikaliami i wczorajszymi cygarami. Fritzi opadła na twarde krzesełko i wachlowała się wilgotną chusteczką, żeby choć trochę poruszyć powietrze.
-	Chciałbym, żebyś to zobaczyła, zanim pokażemy film Kelly'emu -powiedział Eddie. Coś mi tu nie gra, ale nie potrafię dokładnie powiedzieć co.
-	Moje odczucia były podobne - dodała Daphne Roosa. Nakręcenie tej taśmy nie sprawiało żadnych kłopotów, ale zespół, który pojechał do Greenwich w Connecticut, jakoś nie najlepiej się w trakcie pracy bawił.
Miała to być komedia na podstawie scenariusza Wariacka mieszanka, który Al Kelly kupił od przyjaciela i na siłę włączył do produkcji. Fritzi patrzyła na figle trzech wariatów, którzy uciekli z zakładu (jednym z nich była ona sama) i czuła się nieswojo, podobnie jak podczas realizacji filmu. Kiedy Eddie włączył znowu światła, powiedziała:
-	Chyba już wiem, co mi się nie podoba. Te żarty są śmieszne, ale
żartujemy z ludzi, którzy są niespełna rozumu. Wyśmiewanie się z cho
rych czy kalek mnie nie bawi. To okrutne.
Panna Roosa zgodziła się z nią, a Eddie skomentował:
-	No cóż, takie właśnie poczucie humoru ma Al. - Zastanawiał się
przez chwilę. - Ale może jest coś w tym, co mówisz. Coś mi w tym fil
mie śmierdzi.
Panna Roosa zmarszczyła nos.
-	Tutaj też mi coś śmierdzi.
Przez ostatnią minutę czy dwie Fritzi również wyczuwała jakiś zapach. Z niespodziewanym pośpiechem Eddie odsunął krzesło i wybiegł na korytarz.
-Dym!
Zniknął na tyłach budynku. Teraz Fritzi poczuła ten zapach wyraźniej. Wymieniły z panną Roosa przerażone spojrzenia i popędziły jedna przez drugą na korytarz. Na drugim jego końcu Eddie otwierał właśnie drzwi do magazynu, gdzie przechowywano archiwalne kopie obra-

zów Pal i Liberty. Aż pod sufit buchnęły kłęby dymu. Eddie osłonił twarz ręką przed wściekłym blaskiem i odskoczył do tyłu.
Rzucił się biegiem w ich stronę, popchnął je w kierunku frontu budynku. Płomienie z magazynu lizały ścianę naprzeciwko; zaczynała się już tlić. Światło na korytarzu przybrało na sile, jakby wstawał jakiś piekielny świt.
-	Wątpię, żeby to mógł być wypadek - powiedział Eddie. - Ktoś wi
dział przedwczoraj w okolicy Billa Nixa. - Niespokojnie się obejrzał. -
W sali, w której przechowujemy kostiumy, jest okienko na schody prze
ciwpożarowe. - Pobiegł w kierunku zbliżającej się ściany ognia, a dwie
kobiety krok w krok za nim.
Robiło się coraz goręcej i coraz jaśniej. Daphne Roosa zachwiała się, zabrakło jej powietrza. Fritzi złapała ją za rękę, żeby ją podtrzymać. Ogień dotarł już niemal do drzwi tymczasowego składu kostiumów. Fritzi zdawała sobie sprawę, jakie ryzyko niesie ze sobą składowanie filmów na podłożu nitrocelulozowym w budynku o drewnianych ścianach, ale zawsze uważała to za problem abstrakcyjny. Nigdy nic wyobrażała sobie, żeby mogło zagrozić im prawdziwe niebezpieczeństwo. Łzawienie i pieczenie oczu, duszący dym, żar, trzaskanie kruszącego się tynku i drewna, łomot płonących szczątków, które spadały na niższe piętro, wszystko to mówiło jej, że była idiotką.
-	Eddie, zdążymy? - Drzwi, przez które musieli przejść, były już do połowy ogarnięte ogniem.
-	Musimy, nie ma innej drogi. Chodźcie za mną.
Miał na myśli: prosto w płomienie. Fritzi chwyciła Daphne mocniej za rękę. Dym zrobił się oślepiająco gęsty, palący. Eddie osłonił głowę rękami i ze zwinnością jelenia skoczył, znikając w ogniu.
-	Biegnij Daphne. Jak naszybciej możesz - krzyknęła Fritzi.
-	Och, boję się.
-	Ja też, ale umrzemy, jeżeli zostaniemy tutaj. Chodźże!
Pociągnęła dziewczynę za sobą, osłaniając jedną ręką oczy. Przeskoczyła przez kurtynę światła wstrzymując oddech, żeby nie wciągnąć trującego dymu do płuc. Wpadła w styksową ciemność nieoświetlonego pokoju. Nagle poczuła, że dłoń ma pustą.
-	Daphne?
Dostrzegła ją leżącą na boku, obok sukni, która spadła na podłogę i o którą dziewczyna musiała się potknąć. Jej spódnica zaczynała się już tlić. Eddie, którego nie było widać zza kostiumów zawieszonych na metalowym drągu, zawołał:
-	Na litość boską, co się z wami dzieje?

-	Daphne coś się stało.
Tęga, młoda kobieta rzucała się po podłodze i jęczała. Fritzi usłyszała, jak Eddie pędzi ku nim na złamanie karku. Nagle spódnica Daphne buchnęła płomieniem; dziewczyna krzyknęła.
Fritzi zerwała coś z najbliższego wieszaka - okazało się, że to aksamitna szata króla, obszyta sztucznymi klejnotami. Zarzuciła ją na Daphne jak koc, potem sama na nią padła, depcząc i tłukąc dłonią w płomienie, żeby je zgasić. Dym zrobił się tak gęsty, że nie widziała prawie nic poza łuną pożaru.
-	Wstawaj.
Eddie szarpał ją za rękę. Daphne była chwilowo bezpieczna, ogień na jej ubraniu został stłumiony. Fritzi chwyciła rękę Eddiego niczym linę ratunkową. Wszyscy troje potykając się biegli pomiędzy wieszakami w stronę okna. Na dole, na ulicy, dzwonek w narożnej skrzynce pożarowej dzwonił na alarm. Słychać było zgiełk ludzkich głosów.
-	Przełaź - wrzasnął Eddie przepychając przez żelazne okienko
Daphne a potem Fritzi. Sam wyszedł na zewnątrz w chwili, kiedy Da
phne Roosa ruszała w dół po metalowych schodach. Fritzi chwyciła za
poręcz i poszła za nią.
Jakoś źle stanęła. Poleciała w kierunku podestu, od którego zaczynał się ostatni bieg schodów. Podłoga podestu, żelazna krata, uniosła się w górę na spotkanie z nią i uderzyła ją w twarz. Poczuła okrutne ukłucie w kostce. A potem wszystko zniknęło: ogień, natarczywe dzwonienie, Eddie, Daphne - wszystko wessała czarna paszcza nicości.
56. Carl kosi trawę
Carl sypiał u Ryana na stryszku pełnym siana; było mu ciepło i bezpiecznie, miał koce, żeby się przykryć i siano za poduszkę. Jedzenie było dobre. Rip Ryan kochał jeść i chociaż przez ten jego artretyzm gotowanie zajmowało mu dużo czasu, spożywali olbrzymie posiłki, na które składały się steki, jajka i miejscowe owoce i jarzyny.
Ryan już od dawna miał rozrysowaną dobudówkę do stodoły. Dzięki sile i ruchliwości Carla praca szła dość szybko. Raz na tydzień na lekcje latania przyjeżdżali samochodzikami miejscowy lekarz i nauczyciel fizyki. Ku swojemu zdumieniu Carl przekonał się, że Ryan dotrzymuje słowa: nigdy nie dotykał samolotu, siedział tylko na beczce

przy pasie startowym, przyglądał się i pouczał. O trzeciej trzydzieści we wtorek dał Carlowi pierwszą lekcję.
- Łatwiej się nim lata niż płatowcem Wrightów - powiedział, kiedy Carl wdrapał się na mały, twardy fotelik przed silnikiem. - Weź kierownicę w ręce. O tak. Jak ją pchniesz do przodu, nos samolotu skieruje się w dół. Jak ją pociągniesz w tył, polecisz w górę. Jak chcesz odchylić się na lewo, obróć koło na lewo i pochyl się w tę stronę. Widzisz? Nie jest to trudniejsze niż kierowanie samochodem pana Forda.
Nie była to tak do końca prawdą, jak się Carl przekonał. Ryan najpierw kazał mu zapoznać się ze sterami przy wyłączonym silniku. Carl wsunął się w uprząż naramienną połączoną z krótkimi lotkami zamontowanymi pomiędzy końcami górnego i dolnego skrzydła. Kiedy awia-tor pochylał się na lewo czy na prawo, poprzez tę uprząż poruszał lotkami. Musiał mieć dużą wprawę, żeby podczas lotu móc obejrzeć się przez ramię na silnik i nie wprawić przy tym samolotu w nagły przechył.
Miał doświadczenie w prowadzeniu samochodów i to ułatwiało mu naukę. Nie minęło kilka dni, a Ryan zapalił silnik i cofnął się, żeby Carl mógł kołować po półmilowym pasie trawy za stodołą. Ryan podłączył przepustnicę w taki sposób, żeby Carl nie mógł przypadkiem unieść się w powietrze. Carl podskakiwał więc po polu, rozradowany rykiem silnika, wiatrem na twarzy, odbiciem słońca w starych goglach samochodowych. To ćwiczenie w jeżdżeniu tam i z powrotem Ryan nazywał koszeniem trawy. Był to jeden z podstawowych elementów w metodzie Curtissa.
Kiedy Ryan zadowolony był już z postępów, jakie Carl zrobił w koszeniu, pouczył go, jak ma zainstalować specjalny rodzaj ćwiczeniowego śmigła, które pozwalało Eagle'owi rozpędzić się po polu i wznieść na sześć czy osiem stóp w powietrze. Od tego pierwszego lotu, kiedy to przeleciał odległość około trzydziestu pięciu stóp, wznosząc się w górę a potem łagodnie opadając w dół i lądując z podskokiem, Carlowi krew zaszumiała w uszach i poczuł się, jakby pokonał grawitację. Jego drugi lot poniósł go na odległość pięćdziesięciu stóp i o dziesięć stóp nad polem. Za trzecim razem popełnił błąd, pchnął ster za daleko i gwałtownie opadł w dół, na szczęście tylko z wysokości czterech stóp; nic nie uszkodził. Ryan zbudował mocny samolot.
Pewnej soboty Carl zadzwonił z Riversidc z biura telefonicznego do Los Angeles. Nie mógł się doczekać, żeby powiedzieć Fritzi, że może znalazł sobie coś, czym chętnie będzie zajmował się do końca życia. Oczywiście tak samo kiedyś myślał o prowadzeniu samochodu, a wystarczyło popatrzeć, jak się to skończyło. Przy akompaniamencie pi-

sków i gwizdów pan Hong powiedział mu, że Fritzi wyjechała do Nowego Jorku.
W następny wtorek zamontowali stałe śmigło. Carlowi żołądek skręcał się tak, że musiał chyba przypominać jedną z pokręconych rąk Ry-ana; pędząc po polu otworzył przepustnicę silnika. Pociągnął ster na siebie. Wiatr odwiewał mu włosy do tyłu, usta miał otwarte w niemym krzyku radości, czuł siłę nośną pod skrzydłami. Eagle oderwał się od ziemi.
Pochylił się w prawo w uprzęży, wzleciał nad stodołę, na której powiewał rękaw, przeleciał nad świeżo pokrytą dachem dobudówką, którą wczoraj pomalował białą farbą gruntową. Powoli piął się w górę na dwieście stóp i przyglądał się skąpanemu w słonecznej glorii światu, który rozpościerał się pod nim niewiarygodną panoramą pomarańczowych gajów i wiejskich dróg, plączących się po nich powozów i krzątających się robotników. Przez piętnaście minut ćwiczył długie, powolne skręty, wznosił się prosto w słońce, wytracał wysokość szybowaniem. W końcu zobaczył, że Ryan daje mu znaki wymachując rękami jak semafor. Carl wylądował z lekkim podskokiem i długim kołowaniem i zgasił silnik o sześć stóp od swojego mistrza.
Ryan utykając podszedł do samolotu i oparł się o lewe dolne skrzydło.
-	Masz w sobie tę iskrę. Będzie z ciebie dobry awiator.
Carl strząsnął z siebie uprząż, wyskoczył z twardego fotela. Patrzyli z Ryanem na siebie z pełnym i nieco melancholijnym zrozumieniem. Ryan ubrał je w słowa:
-	Jeszcze kilka ćwiczebnych lotów i ptaszek będzie gotów wylecieć
z gniazdka. Musisz pospieszyć się, pouszczelniać wszystko, skończyć
malowanie i będziemy kwita.
W leniwe, czerwcowe popołudnie, kiedy nad grządkami kwiatów, które Ryan uprawiał przy szopie, hałasowały pszczoły, poddali oględzinom nowe drzwi w dobudówce. Ryan trzasnął nimi kilka razy, potem wziął scyzoryk i próbował zdrapać plamki farby z szyby. Oznajmił, że dobudówka jest gotowa.
-I co teraz? - zapytał, kiedy wrócili do domku. Carl szedł jak zwykle o krok za nim, żeby Ryan mógł posuwać się w swoim własnym, ociężałym tempie.
- Chciałbym dostać takie zajęcie, przy którym latałbym samolotem. Czy są takie?

Z jednym ze swoich rzadkich uśmiechów Ryan powiedział:
-	No pewnie, jeżeli nie przeszkadza ci to, że będziesz ryzykował
życiem raz czy dwa dziennie.
-	Już mi się to zdarzało - powiedział Carl. - Co pan ma na myśli?
W kuchni w metalowym garnku smakowicie pyrkotał szponder
wołowy. Ryan kazał Carlowi usiąść i zaczekać, aż mu coś przyniesie. Wrócił z wizytówką, pobrudzoną i z pozaginanymi brzegami.
-	Ten chłopak zeszłej jesieni przejeżdżał ze swoim pokazem przez
Redlands. Popisy akrobatów powietrznych. Powiedział mi, że jego pi
loci ciągle od niego odchodzą, bo te akrobacje są niebezpieczne.
RENE LE MAYE
Cyrk w powietrzu
- cennik na życzenie -
Na wizytówce widniała jedna linijka z adresem: General Delivery, El Paso, Texas.
-	Francuz?
-	No. Wielu z nich interesuje się awiacją. Bleriot, Paulhan... był w zeszłym roku na tym mityngu lotniczym w Los Angeles. Amerykanie w stosunku do żabojadów są do tyłu. Ten Rene powiedział mi, że barmani w hotelu Sheldon w El Paso zawsze wiedzą, kiedy on ma się tam pojawić.
-	Zajrzę do niego.
-	Masz pieniądze na bilet kolejowy?
-	Po co mi bilet. Skoczę na towarowy.
-	Czy to nie jest niebezpieczne?
-	Nie bardziej niż latanie. - Albo praca dla Barneya. - Trzeba uważać na kolejową policję. Potrafią człowiekowi nogi połamać dokładniej, niż gdyby źle skoczył z pędzącego pociągu.
-	No cóż, może z ciebie jest właśnie taki cholerny wariat, jakiego ten Francuz szuka.
Powłócząc nogami pokuśtykał w kierunku piecyka. Rzucili się z apetytem na potężny posiłek: pieczeń, gotowane ziemniaki, kalifornijską fasolkę i domowy chleb na zakwasie, po czym poptukali sobie gardła bourbonem; Ryan trzymał tę whisky na specjalne okazje.
-	Dobrze mi było w twoim towarzystwie. Niechętnie patrzę na to, że odchodzisz.
-	Doceniam to, czego mnie pan nauczył.
-	Jak się wyśle w świat nowego aeronautę, to jakby człowiek sam
-	
poleciał. No, prawic. - Przepił do Carla, potem wychylił resztę dwoma łykami. - Marie nie podobało się to całe latanie, tak jak żaden nowy wynalazek. Nie rozumiała, jakie to ekscytujące, wznieść się do góry. Patrzeć na zamki z chmur, na te miasta niczym zabawki, na malutkich ludzi. Takie latanie zdejmuje z człowieka kłopoty i tłamsi je, aż stają się mniej ważne. - Ryan przesunął dłonią po wypolerowanej lasce, która leżała na pustym krześle między nimi. - Aż przestaną tak boleć.
- Ma pan rację - zgodził się z nim Carl. - Poczułem to za pierwszym razem, kiedy się oderwałem od ziemi.
Może zaczynał się dla niego nowy rozdział życia. Zastanawiał się, co powiedziałaby o nim Tess.
57. Decyzja
Fritzi dochodziła do siebie w tym samym nowojorskim szpitalu, w którym odwiedzała Eddiego. Zajmował się nią lekarz nazwiskiem Lilyveldt, przystojny, surowy mężczyzna ze srebrną brodą. Był świadom, gdzie doszło do wypadku i natychmiast poinformował ją, że pochodzi ze starej, nowojorskiej rodziny, która nie pochwala aktorów. Kiedy ją badał, udzielał jej mało subtelnych porad, żeby wycofała się z tej profesji, jak może najszybciej.
Wyglądało na to, że spadając z tych ostatnich szczebli schodów przeciwpożarowych paskudnie skręciła sobie nogę w kostce. Pamiętała gorące ukłucie bólu, ale nic poza tym; ani uderzenia, od którego na czole zrobił jej się siniec fioletowy jak bakłażan, ani krwawego rozcięcia na głowie, na które trzeba było założyć sześć szwów. Żeby zeszyć ranę wygolili jej niesforne blond włosy. Wyglądała teraz jak kobieta, której duża łysina ześlizgnęła się na prawą stronę głowy. Rozśmieszało ją to.
Żona Eddiego, Rita, na ochotnika odbierała jej pocztę i przynosiła ją do szpitala. W pierwszej porcji znalazła się żółta koperta: telegram od Paula. Miał niedługo przyjechać do Stanów na spotkanie ze swoim amerykańskim wydawcą, potem miał jechać na miesięczne tournee po Środkowym Zachodzie i Południu, a po drodze jeszcze filmować różne rzeczy. Nie mogła doczekać się na wiadomości o Julie i dzieciach, a zwłaszcza najmłodszej dziewczynce imieniem Francesca Charlotta, którą nazywali Lottie.
B.B. przyniósł jej słodycze, białe róże w bibułce i przeprosiny.

-	To moja wina, że sobie zrobiłaś taką krzywdę.
-	Nie winię nikogo, poza tym człowiekiem, który podłożył ogień.
-	Nix - powiedział z naciskiem B.B. - Policja dostała cynk. Widzieli tego włóczęgę w saloonie na Third Avenue, jak chlał piwo, i jeszcze się tym przechwalał. Jak na kryminalistę to ma on tyle rozumu, co mrówka. Popracowali nad nim trochę na komisariacie i facet się zaraz załamał. Pójdzie siedzieć.
Przyciągnął sobie bliżej krzesło i gładził ją po ręce mówiąc:
-	Dla Liberty twój talent jest zbyt cenny, żeby go tak narażać. So
phie i ja omawialiśmy tę sprawę wiele godzin. I oto co postanowiliśmy.
Z końcem lata zamykamy produkcję w Nowym Jorku. I tak po pożarze
niewiele zostało z naszych biur. Ogień wypalił wszystko do gołej cegły.
Wracamy do Kalifornii.
Fritzi w gardle stanęła wielka gula.
-	Na dobre?
-	Tak. - Po tym jak gładził ją po ręce widać było, jaki jest niespokojny. - Chcemy, żebyś pojechała z nami, wiesz o tym. Proponuję ci podwyżkę na dziewięćdziesiąt pięć dolarów tygodniowo. Sto, jeżeli uda mi się tyle wydusić z Ala. Co o tym myślisz?
Fritzi oparła się o szorstką poduszkę, w głowie miała zamęt.
-	Uczciwie mówiąc, nie wiem.
-	Proszę, zdecyduj się szybko, tylko o to cię proszę. Dopiero wczoraj wysłałem do Lily telegram, żeby poinformować ją, że od września jest znowu na liście plac. - B.B. poklepał ją po dłoni i odstawił krzesło na miejsce. Nerwowo miął w palcach rondo kapelusza. - Proszę, weź pod uwagę, co proponuje ci Liberty Pictures, Fritzi. Masz przed sobą wielką przyszłość.
Pomyślała o pogardzie doktora Lilyveldta.
-	Dziękuję panu. Obiecuję, że o tym pomyślę.
B.B. podreptał przejściem uchylając kapelusza przed pielęgniarkami i pacjentkami. Fritzi westchnęła. Jeżeli zwiąże swój los z Liberty w Kalifornii, to nic tylko stchórzy, ale skaże sama siebie na miernotę. Ale przecież było to o oczko lepsze, niż nie mieć co jeść, czyż nie?
Harry Poland przysłał jej wielki kosz kwiatów i zawile sformułowany list, w którym wyjaśniał, skąd dowiedział się o pożarze i o tym, że Fritzi leży w szpitalu. Życzył jej szybkiego powrotu do zdrowia i przepraszał (dwa akapity), że jej tam nie odwiedzi. Pochłonięty był próba-

mi przed pierwszym show na Broadwayu, do którego sam napisał wszystkie piosenki; miało to coś tytuł „Pink Ladies". Próby obfitowały w problemy z zespołem i technikami. Za każdym razem, kiedy planował, że się wyrwie w godzinach odwiedzin, przeszkadzała mu jakaś kryzysowa sytuacja. Jeżeli zechce przyjąć jego przeprosiny, postara się to naprawić, jak tylko się sprawy ułożą.
Ten osobliwie poważny a przecież chłopięcy ton jego listu wywołał na jej usta uśmiech. Miała dla Harry'ego wiele ciepłych uczuć, nie tyle z powodu jego nieco skandalicznych zalotów, ile z powodu szybkiej i zdecydowanej reakcji, kiedy Pearly czaił się na nią w metrze. Zadowolona była oczywiście, że odniósł sukces; miała bardzo wiele uznania i podziwu dla jego zdolności.
Eddie i Rita odwiedzili ją we dwójkę, oboje rozentuzjazmowani przeprowadzką na stałe do Los Angeles.
- Dla mnie nie ma innej drogi - mówił Eddie. - Filmy to przyszłość. Któregoś dnia może nawet będą zaliczane do sztuki.
Po czterech dniach doktor Lilyveldt wypisał ją, surowo ostrzegając, że ma oszczędzać skręconą kostkę co najmniej przez dwa tygodnie. Nalegał, żeby owijała nogę elastycznym bandażem i chciał, żeby chodziła z laską, ale na to jej próżność nie pozwalała. Pokuśtykała do swojego dwupokojowego apartamentu w Bleeker House i usiadła w rozjarzonym, letnim półmroku, wpatrując się we własne dłonie, wciąż niepewna wszystkiego poza pragnieniem zobaczenia się z Paulem, którego statek miał zawinąć do portu w następnym tygodniu.
Paul przywiózł ze sobą wielkie ilości zdjęć: Julie, dwoje starszych dzieci oraz malutka Lottie w wymyślnej sukieneczce niemowlaka stojąca z rączką opartą o aksamitną kolumienkę, ze sztywnym, szklistym wyrazem na swojej okrągłej buzi.
- Fotograf założył jej z tyłu klamrę na główkę, żeby się trzymała prosto - śmiał się Paul. - I co tu mówić o średniowiecznych torturach! Jak tylko zrobił to zdjęcie, Lottie rozryczała się i to był koniec. Jest słodkim dzieckiem, ale wydaje mi się nieustępliwa.
Fotografie zostały rozłożone na wykrochmalonym, białym obrusie ich stolika przy prawej burcie stateczku-restauracji. Stateczek cumował przy West Houston Street i miał zgodnie z planem odbić o siódmej wieczorem i opłynąć zatokę. Miał się do nich przyłączyć Harry, ale jeszcze się nie pokazał.

Stoliki pod pasiastą markizą zapełniały się szybko. Kelnerzy w średnim wieku, ubrani w długie, białe fartuchy, kluczyli między gośćmi, napełniając ich kieliszki szampanem i winem. Na zachodzie płonęło gorące, pomarańczowe niebo; był sam środek fali upałów. Zabandażowana noga swędziała Fritzi niemiłosiernie. Noskiem drugiego buta podrapała się w nią pod stołem, kiedy Paul pokazywał jej zdjęcie ciemnowłosego, młodego człowieka o zuchwałym uśmiechu.
-	Sammy Silverstone, moja prawa ręką. Absolutny klejnot. Nigdy nie zrozumiem, dlaczego tak długo nie zgadzałem się na pomocnika. Sammy ratuje moje plecy, poza tym lubię jego towarzystwo.
-	Ale nie przywiozłeś go ze sobą z Anglii.
Paul potrząsnął głową, powachlował się słomkowym kapeluszem; kapelusz wygląda! na nowy, ale już miał półksiężycowate, wystrzępione rozdarcie na rondzie, jakby go pogryzł pies.
-	Nie miałem podstaw, żeby usprawiedliwić ten wydatek. Pracuję
dla Lorda Yorkc w trakcie tej podróży tylko przez część czasu. - Ze
rwał się. - Przejdźmy się trochę, duszno tu.
Wsunął zdjęcia do kieszeni letniej marynarki z brązowawego płótna, która już fatalnie pomięła się od manhattańskiego upału i brudu. Na sztywnym kołnierzyku widać było atramentową smużkę, a plama na pasiastym krawacie podejrzanie przypominała ketchup.
Podeszli do bariery przy prawej burcie, w pobliżu której z masztu zwisała smętnie bandera ich wycieczkowego stateczku. Po południowej stronie portu wielka pochodnia, jaką trzymała w rękach Wolność, świeciła jasno na ciemniejącym błękicie nieba. Sam port powlokła soczysta, zielona patyna, niczym nefryt z żyłkami czerwieni od zachodzącego słońca. Fritzi złożyła ręce i oparła się o poręcz.
-	Jest coś, czego ci nie powiedziałam.
-	Myślisz o Kalifornii, o tym, czy pojedziesz czy zostaniesz tutaj?
-	Nie, to coś złego, co mi się przydarzyło, kiedy byłam z Harrym.
-	Nic o tym nie wspominał.
Tak szybko, jak tylko potrafiła, opisała mu swoje potworne przeżycie na stacji City Hall.
-	Ja go zabiłam, Paul. Zabiłam człowieka. Myślę, że nigdy mnie to
nie przestanie prześladować. Nawet teraz trudno mi o tym mówić.
Zaczęła trząść się nieopanowanie. Paul objął ją ramieniem.
-	Rozumiem. Widziałem, jak ludzie umierają. Wszystko jedno,
kim są, jest w tym coś głębokiego i tajemniczego. - Trzymał ją dopóki
dreszcze nie ustały.
Ktoś zawołał na nich z molo.

-	Harry - wykrzyknął Paul, kiedy kompozytor wielkimi krokami
wbiega! na trap. Harry objął Paula, ucałował dłoń Fritzi. Cerę miał zie
mistą, zmęczoną, zupełnie do niego niepodobną. Efekt długich godzin
prób, jak się domyślała; za sukces trzeba płacić.
W przeciwieństwie do swojego kuzyna Harry był kwintesencją elegancji. Jego zapinany na trzy guziki garnitur uszyto z jasnoszarego płótna; był jednorzędowy, z zadzierzyście ukośnymi patkami przy kieszeniach. Muszka w niebieskie i białe kropki dopasowana była do chusteczki w kieszonce na piersi. Kanty spodni były ostre; nie dało się zauważyć jednej zmarszczki, plamki czy smugi.
-	Przepraszam, że się spóźniłem. Problemy z instrumentacją.
Zagrały silniki, załoga podniosła cumy, stateczek zagwizdał, zadzwonił i wypłynął na Hudson. Fritzi przypomniała sobie, jak się powinna zachować:
-	Jak się ma pana żona, Harry?
-	Dziękuję, że pani pyta. Obawiam się, że mnie już nie poznaje. Ofiara wylewu, która nie wróci do siebie szybko, często doświadcza pogorszenia stanu zdrowia, jak mi powiedziano. Wszystkie organy, skoro są nieużywane, to słabną, aż wreszcie najważniejszy ze wszystkich, serce... przepraszam za ten ponury nastrój. Kelner? Proszę nam podać wina.
Trzyosobowa orkiestra na pokładzie widokowym zagrała Alexan-der's Ragtime Band, szlagier sezonu. Harry ożywił się.
-	Czy to nie wspaniała piosenka? Berlin to mój przyjaciel. Kiedyś nazywał się Izzy Balinc; zmienił nazwisko w tym samym czasie, co ja. Mówiłem mu, że nawet jeżeli nic więcej nie napisze, to „Alexander" przyniesie mu nieśmiertelność.
-	Popieram cię - skinął głową Paul. - Grają tę piosenkę i śpiewają w całym Londynie.
Fritzi zauważyła krążącego wokół nich kelnera. Był to wysoki mężczyzna ze srebrnymi włosami i po królewsku przystojny. Postawił przed każdym z nich zupę, a potem z pośpiechem powiedział do Fritzi:
-	Czy mogę pozwolić sobie na zuchwałość i coś pani powiedzieć? Nazywam się Zoltan Cizmaryk. Jestem pani wielkim wielbicielem.
-	Moim? Nigdy się nie zetknęliśmy.
-	Och, ależ tak, wielokrotnie. Widziałem wszystkie pani obrazy z Samotnym Indianinem i jeszcze kilka innych. Moja żona i ja pochodzimy z Budapesztu, to już dziesięć lat. - A więc takie było źródło jego soczystego akcentu. - Czy mógłbym panią błagać, by zechciała pani podpisać menu dla mojej żony, zanim wycieczka się skończy?
-	
-	Ależ oczywiście - powiedziała Fritzi zadowolona, że ją poznał,
i zdumiona ponownie, że te drobne, niemądre filmiki mogły wywoły
wać taką reakcję u obcych ludzi.
Kapitan we fraku strzelił palcami na Zoltana i kelner popędził na złamanie karku do swoich obowiązków.
-	Robi się z ciebie całkiem wielka gwiazda - powiedział z uśmiechem Paul.
-	Tak, to cudowne - zgodził się z nim Harry. - I myślę, że to dopiero początek.
Fritzi pławiąc się w komplementach zwróciła uwagę na doskonały posiłek, jaki podali im Zoltan Cizmaryk i jego koledzy. Stateczek powoli, sapiąc, mijał Batter Park, skręcił na East Rivcr i na północ, żeby mieli dobry widok na Most Brookliński. A potem cofnął się i popłynął w kierunku Statuy Wolności i przepastnego oceanu za jej plecami. Gwiazdy pocętkowały ciemnoniebieskie niebo. Uniesiona w górę pochodnia płonęła, przekazując wieść o nadziei i powitaniu, ale Fritzi zauważyła, że uwaga Paula skupia się na oświetlonych budynkach na wysepce na prawo od nich.
-	To tam wylądowaliśmy z Harrym po tej piekielnej podróży czwartą klasą - powiedział zduszonym głosem.
-	Kiedy moją matkę zawrócono przez tę jej chorobę oczu i zmuszeni byliśmy wracać do Europy, wiedziałem, że albo zobaczę Ellis Is-land jeszcze raz, albo umrę próbując ją zobaczyć - dodał Harry. Mówił lekkim tonem, niedbale; zadawało to kłam emocjom, które Fritzi czytała w jego oczach.
W kilka minut później skończyli posiłek i poszli na spacer na pokład widokowy, gdzie pary i rodziny przyglądały się nocnej panoramie portu. Powoli, z namaszczeniem, stojąca na potężnym piedestale, powleczona miedzią statua zostawała po ich prawej ręce. Frizti czuła uścisk w gardle. Tej statuy nie było tutaj, kiedy jej ojciec przypłynął do Nowego Jorku w latach 1850-tych, ale podobnie jak Harry i Paul generał czcił wszystko to, co sobą reprezentowała.
-	Bartholdi był geniuszem - powiedział Harry półgłosem. - Ona
tak wiele wyraża, ta wielka dama. Mówi: „Witajcie, kim byście nic byli.
Nie musicie być bogaci ani znani, tak czy owak znajdzie się dla was ja
kieś miejsce." A do mnie zwłaszcza mówi: „To jest kraj, gdzie możesz
urzeczywistnić twoje najbardziej szalone marzenia, jeżeli będziesz cięż
ko pracował. A więc idź do przodu, tam gdzie leży przyszłość..." - Har
ry pokazał ręką - „...przed siebie. Nigdy do niczego nie dojdziesz, jeże
li się będziesz cofał".

Uświadomił sobie, że Fritzi milczy, a Paul z zadumą ćmi cygaro, którego rozżarzony koniec jasno rozbłyskiwał; roześmiał się, skrępowany.
-	Nie mam zamiaru psuć nastroju tego wieczoru filozofią. Prze
baczcie mi.
Fritzi impulsywnie położyła rękę na jego dłoni opartej na poręczy.
-	To, co pan powiedział, było piękne.
W krótkich słowach Paul zgodził się z nią; Fritzi zdawało się, że jego oczy nagle zamgliły się i dziwnie zalśniły.
Stateczek zatoczył duży łuk na lewo przygotowując się, żeby powoli przybić znowu do molo. Zapadł kompletny mrok. Ludzie odzywali się teraz ciszej, głosy podkreślało pulsowanie silników. Przed nimi wznosił się połyskliwy Nowy Jork. Fritzi słyszała, jak mężczyźni o czymś rozmawiają, ale sama była daleko, w prywatnym miejscu, gdzie słuchała głosu Harry'ego.
Idź do przodu, tam gdzie leży przyszłość. Przed siebie. Do niczego nie dojdziesz, jeżeli się będziesz cofać.
West Twenty-second Street była ciemna i pusta. Kiedy mijali uliczne latarnie, ich cienie poruszały się po chodniku. Ciężko człapiący kopytami pracowity koń ciągnął dorożkę; w czasie jazdy woźnica na przemian to drzemał, to się budził. Po drugiej stronie miasta zawodziła syrena strażacka. Powietrze zrobiło się chłodniejsze.
Przy kolumnie przed swoim hotelem Fritzi objęła kuzyna. Paul cofnął się, powachlował kapeluszem z nadgryzionym rondem.
-	Kochasz to miasto, prawda?
-	Nie wszystko w nim kocham - powiedziała, przelotnie wspominając Pearly'ego.
-	A więc jak będzie z Kalifornią?
-	Jeszcze się nie zdecydowałam.
-	Harry pewnie spodziewa się, że zostaniesz tutaj. Nie masz chyba większego wielbiciela na całym świecie. - Fritzi roześmiała się, chcąc przejść nad tym do porządku. - Ale to ty musisz podjąć decyzję. Byłem pod wrażeniem, kiedy ten kelner cię poznał. Wyrobiłaś już sobie markę w filmach. Czy uda ci się tu znaleźć coś, co byłoby równie dobre?
Miała już na końcu języka gotową odpowiedź: teatr na Broadwayu, kiedy uświadomiła sobie, że Paul powiedział szczerą prawdę. W filmach osiągnęła coś, czego nie udało jej się osiągnąć przez całe miesiące i lata

frustrujących przesłuchań, podłej pracy, biedy - a wszystko po to, żeby od czasu do czasu wystąpić w sztuce, która robiła klapę.
Poczuła, jak od zachodu, znad Hudson wieje chłodniejszy wiatr. Uniosła głowę do góry, wydawała się wsłuchiwać w jakiś widmowy odgłos, jakby klucz obracał się w drzwiach.
- Nie, Paul, nie ma niczego takiego. Absolutnie niczego. Nie będzie mnie w Nowym Jorku, kiedy będziesz odpływał. Wracam do Kalifornii.

CZĘŚĆ PIĄTA
KOSZMAR
W tym ostatnim lipcu panowania starego porządku tylko najbardziej wyrafinowani badacze spraw europejskich mieli choćby cień podejrzenia, ile urazy i nienawiści, i morderczych żądz fermentuje za jego malowniczą fasadą... Letnie miesiące 1914 roku były świadkami, jak kwitnący porządek europejski obracał się w ohydę Apokalipsy.
- John Dos Passos, „Mr. Wilson's War"
Jeżeli żelazne kości zostaną rzucone, niech nas Bóg ma w swojej opiece.
- Theobald Bethmann-Hollweg
Kanclerz Niemiec
1 sierpnia 1914
W całej Europie gasną lampy; nie zobaczymy już za naszego życia, jak będą się zapalać.
- Brytyjski Sekretarz Spraw Zagranicznych Sir Edward Grey, 3 sierpnia 1914

58. Loyal
Wystarczyło kilka dni od powrotu do Los Angeles, a Fritzi przypomniało się to wszystko, czego jej było brak: zapach mokrej bylicy, jaskrawe niczym plamy słońca kępy maków na zboczach pagórków, czyste i wonne powietrze, tak odmiennego od splugawionego nieba nad Manhattanem.
Od czasu do czasu oddawała się marzeniom o Harrym Polandzie, o jego uroku, jego pełnych uwielbienia spojrzeniach - te ostatnie powinien zachować dla swojej żony, powtarzała biorąc się w garść, kiedy już wspominała go zbyt czule. Rozumiała położenie Harry'ego, ale wiedziała również, że w zaistniałej sytuacji był nieosiągalny.
A potem, w kwietniu 1912 roku, wydarzyło się coś, co odpędziło wszelkie myśli o przyjacielu Paula i napełniło ją poczuciem szczęścia. Jak na ironię zaczęło się to w dzień, kiedy gazety pełne były doniesień o tragedii: wielki liniowiec kompanii White Star, „Titanic", statek, który jego konstruktorzy określali mianem niezatapialnego, podczas dziewiczej podróży do Nowego Jorku uderzył w górę lodową i zgotował śmierć niemal 1600 ludziom.
Fritzi i zastępca Owena pracowali właśnie nad Sąuaw Samotnego Indianina w Daisy Dell, położonym na uboczu wąwozie w pobliżu North Highland. Ponad godzina minęła, zanim Eddiemu udało się doprowadzić do tego, by aktorzy i techniczni skupili się na pracy; niemal wszyscy, nie wyłączając Fritzi, wetknęli nosy w „Timesa". Asystent Jocka Fergusona zajrzał Fritzi przez ramię.
-	Ilu uratowali?
-	Siedmiuset czterdziestu pięciu. To bardzo...
-	Ruszcie się, ruszcie - grzmiał Eddie klaszcząc w dłonie.
-	
Fritzi z westchnieniem złożyła gazetę. Eddie zaczynał odrobinę przypominać Kclly'ego.
I dopiero w tym momencie zwróciła uwagę na dwóch statystów zaangażowanych do ról opryszków. Jeden był niski, miał pałąkowate nogi i właściwie się nie liczył, ale drugi wpadł jej w oko. Był wysoki, chudy jak szczapa, opalony na mahoń, miał zapadłe policzki i zuchwały nos. Żyły na jego czole nabrzmiały; robiło to wrażenie skrywanego napięcia, nawet wtedy, kiedy się uśmiechał. Obojętnie czy stał twarzą czy tyłem do światła, zawsze mrużył oczy, jakby wpatrywał się w tysiąc palących prerię słońc.
Znoszone dżinsy, koszula i niebieska bandana leżały na nim jak ulał. Długie, brązowe włosy zwisały aż na kołnierzyk. Zrobił na Fritzi wrażenie człowieka niebezpiecznego. Patrząc na niego czuła jednocześnie rozkoszne podniecenie i purytańskie poczucie winy. Eddie przedstawił go jako Loya - dziwne imię. Zapytała skąd jest. - Teksas - odpowiedział dotykając skraju kapelusza. I już. Był uprzejmy, wykonywał polecenia, ale z nikim nie nawiązywał stosunków towarzyskich. Kiedy tego nie widział, zerkała na niego spod oka. I za każdym razem zaczynała szybciej oddychać.
Zespół wrócił na Alessandro Street, żeby zakończyć ostatni dzień ujęć na scenie; tłem miały być kulisy przedstawiające wnętrze faktorii. Na klepisku stało kilka worków z mąką. Całość osłonięto od góry rozpinanym za pomocą lin i wielokrążków baldachimem z białego muślinu, który rozpraszał ciepłe promienie słońca i łagodził ostre kontury cieni.
Eddie zamieścił w swoim scenariuszu oklepaną już w westernach scenę: czarny charakter palił z pistoletów pod nogi jakiemuś niefortunnemu frycowi, żeby ten sobie „potańczył". Tym razem ofiarą miała być Fritzi ubrana w zdobioną frędzlami i naszywaną koralikami indiańską sukienkę, którą bohater dal jej wcześniej w prezencie.
Loy i jego partner strzelali Fritzi pod nogi ślepymi nabojami. Fritzi broniła się zaimprowizowanym tańcem: wymachiwała nogami, sypała niegodziwcom w oczy piaskiem, rozbrajała ich i kiedy Samotny Indianin wpadał do faktorii, gotowa była przekazać ich w jego ręce. Eddie zrobił próbę sceny i nakręcił ją w jednym ujęciu. A ponieważ Kelly'ego nie było nigdzie widać, poprosił o powtórzenie ujęcia i namawiał Fritzi, żeby „poszła na całość". Fritzi wycofała się za kulisę, pozbierała myśli, a potem wróciła i powiedziała: - W porządku. - Eddie zawołał: -Kamera i akcja!
Tym razem jej taniec przed ogłupiałymi opryszkami trwał pełne

dwadzieścia sekund, był szaleńczym połączeniem wszystkiego, co tylko potrafiła sobie przypomnieć z baletu, stepowania, tańca chodaków i wczesnego fokstrota, z dodatkiem francuskiego kankana na zakończenie - ten ostatni wspaniale nadawał się do tego, żeby kopnąć wysokiego Teksańczyka w brzuch. Jock Ferguson śmiał się tak, że musiał dać znak swojemu asystentowi, by ten wziął od niego korbę. Kiedy Ed-die zawołał „cięcie", Fritzi podbiegła do Teksańczyka, położyła mu bez zastanowienia ręce na ramionach. Przez szorstką koszulę wyczuła potężne mięśnie.
-	Mam nadzieję, że pana nie zabolało.
- Nie, proszę pani, ani odrobinę.
Zastępca Owena zachichotał i powiedział:  - W życiu jeszcze nie widziałem takiej squaw, która wywodzi się wprost z wodewilu.
Eddie roześmiał się:
-	Czy to nie było wspaniałe?
Loy uderzył się swoim wysokim teksaskim kapeluszem po nodze, żeby strzepnąć z niej mąkę.
-	No pewno. Ta dama jest przezabawna.
-	Och, proszę was - powiedziała Fritzi. - Pozwólcie mi chociaż
w kilku filmach zagrać poważną rolę.
Eddie wzruszy! ramionami.
-	Jeżeli tego chcesz. B.B. kazał mi troszczyć się o to, żebyś była zadowolona.
-	To dobry pomysł - powiedział Loy i z sympatią skinął głową. Zeskoczył ze sceny i odszedł na bok, żeby skręcić sobie papierosa: z małego, płóciennego kapciucha wysypał trochę tytoniu na bibułkę i zrolował ją jedną ręką. Fritzi miała ochotę pójść za nim i porozmawiać. Niestety, Eddie ogłosił koniec pracy. Statyści odeszli wolnym krokiem w stronę głównego budynku po zapłatę. Żaden z nich nie obejrzał się, ani nic powiedział do widzenia. Fritzi przyglądała się długim nogom Teksańczyka i jego wysokiemu kapeluszowi, dopóki jedno i drugie nie zniknęło jej z pola widzenia. Potem zapytała Eddiego o to osobliwe imię.
-	To skrót od Loyal, tyle wiem.
Nie zwrócił uwagi, jak bardzo jest tym zaciekawiona, zajęty był zaznaczaniem na liście montażowej tych scen, które Daphne Roosa miała wykorzystać przy montażu.
Loyal. To imię nie schodziło jej z myśli przez cały dzień.
Pewnie już nigdy więcej go nie zobaczy.

Kowboje ściągali do Los Angeles, ponieważ niemal każda kompania filmowa produkowała co tydzień standardowo trzy obrazy: komedię, dramat i albo western, albo film o Indianach. Kowboje zjeżdżali się z Arizony, Idaho, Teksasu - z całego Dzikiego Zachodu. Ludzie powiadali, że wielu z nich było zatwardziałymi recydywistami, uciekinierami przed prawem.
Trzymali się okolic Cahuenga i Hollywood Boulevard, zapylonego, z rzadka zabudowanego terenu, który już obdarzono nazwą Waterhole. Studia filmowe wysyłały tam auta albo ciężarówki i wybierały potrzebnych na dany dzień statystów.
Pod koniec tego tygodnia, kiedy kręcili Sąuaw Samotnego Indianina, Eddie powiedział Fritzi, że jest wolna, wzięła więc packarda i postanowiła się przejechać. Było piękne popołudnie - jeden z tych jasnych i nieskazitelnych kalifornijskich dni, kiedy cała kotlina Los Angeles pachnie kwiatami pomarańczy.
Von dobrze ją wyszkolił; prowadziła doskonale i pewnie, ale nie miała pojęcia o pracy silnika, w związku z czym poczuła się przerażona, kiedy packard niespodziewanie zaczął się krztusić. Zjechała do chodnika przy korycie dla koni. Silnik jeszcze raz zakrztusił się, a potem zgasł. Fritzi rozejrzała się, chcąc zobaczyć, gdzie utknęła.
Poznała drogerię i nowy odeon naprzeciwko; nagie, szorstkie deski budynku nie zostały jeszcze pomalowane. Waterhole. Chociaż na angaż było już tego dnia za późno, kilku kowbojów wciąż kręciło się po okolicy. Dwóch siedziało na ławce na przystanku tramwajowym i grało w karty, kilku innych opierało się leniwie o ściany drogerii, żuło zapałki i gadało.
Nie chciała robić wrażenia osoby, która na niczym się nie zna, więc wyskoczyła z automobilu i zaczęła odpinać skórzany rzemyk utrzymujący maskę w pozycji zamkniętej. Na lśniący błękit metalu padł cień.
-	Ma pani jakieś kłopoty, moja droga?
Jeszcze na niego nie spojrzała, a już - słysząc obłudę w głosie mówiącego - wiedziała, że jej się nie spodoba. Stał przy niej pulchny, młody człowiek w nowych dżinsach, kamizeli naszywanej kolcami jeżo-zwierza i koralikami i wielkim, białym sombrero; na szyi powiewała mu fioletowa chustka. Wziął ją z przymilnym uśmiechem pod rękę.
-	Pani sobie siądzie z powrotem w aucie, a ja się już zajmę tym
blaszanym koniem.

-	Nie, dziękuję panu - powiedziała Fritzi i odepchnęła jego dłoń
z nieco większą energią, niż to było konieczne.
Mężczyzna chwycił ją za nadgarstek.
-	Słuchaj no, panno, kiedy ci ktoś próbuje pomóc i okazać życzli
wość, to powinnaś...
-	Thad, a może byś się stąd zmył? Pyszny kowboj okręcił się.
-	A ty czego się wtrącasz, Windy?
Fritzi poznała krzywonogiego mężczyznę, który przed rokiem wpadał zamiast niej do jeziora. Był bez kapelusza, widziała jego spaloną słońcem łysinę. Z odległości sześciu stóp czuć było od niego zapach piwa.
-	Prześladujesz tę młodą damę, a ona, jak się zdaje, nie ma na to
ochoty. To moja znajoma. Ja się tym zajmę.
Thad wysunął do przodu szczękę i ciężkim krokiem podszedł do Windy'ego.
-	A niech mnie diabli, jak się zajmiesz. Wam, cholernym kowbojom, wydaje się, że macie ten teren na własność.
-	A wy, cholerne mieszczuchy, paradujecie po okolicy i udajecie prawdziwych kowbojów. Jak ty jesteś kowboj, to ja jestem krowi placek.
-	Trafiłeś w sedno, stary sukinsynu. - Thad mocno pchnął Win-dy'ego.
Windy'emu, który nie był trzeźwy, poplątały się nogi; wymachując rękami poleciał do tylu. Padł całym ciężarem na tyłek i uderzył głową o róg budynku. Wrzasnął i zrobił zeza. Jego krzyk zwrócił uwagę kogoś, kto wyszedł właśnie zza rogu domu; na ulicę padł długi cień. Ten zuchwały nos był jej dobrze znany, także te kurze łapki w kącikach przymrużonych oczu. Zachodzące słońce zalało jego twarz czerwienią.
-	Stało ci się coś, Windy?
Windy, który wciąż jeszcze leżał na wznak, odpowiedział:
-	Trochę mnie boli drugi koniec, no i makówka. Poza tym nic po
ważnego, ale i tak dzięki, Loy.
Teksańczyk podszedł do Thada, kciuki wetknął za szeroki pas. Rzeźbiona, srebrna, ozdobna klamra miała kształt głowy jelenia z rogami. Kiedy Thad ocierał sobie usta bandaną, Teksanczyk stanął przed nim w lekkim rozkroku i wbił w niego wzrok.
-	Słuchaj no, człowieku, Windy jest mikrus. Ale my się możemy
zmierzyć. Pójdziemy załatwić sprawę? - Pokazał za róg.
Thad pokręcił głową i wyjąkał: -Nie.

Loy parsknął śmiechem.
-	Tak też sobie myślałem. No to spływaj i zostaw tę damę w spoko
ju. - Odwrócił się do niego lekceważąco plecami i ruszył w kierunku
packarda, przy którym z szeroko otwartymi oczami stała Fritzi. Za jego
plecami Thad nadął się i poczerwieniał. Windy wrzasnął: - Hej! -
Thad podbiegł do Teksańczyka i grzmotnął go pięścią w tył głowy.
Loy poleciał do przodu, oparł się na zderzaku packarda. Powoli się podniósł i obejrzał swoje dłonie; na lewej widać było niewielkie rozcięcie. Otarł ręce w znoszone dżinsy. Zanim jeszcze Loy się odwrócił i zmierzył go spojrzeniem Thad już żałował swego podstępnego ataku. Kowboj zrobił dwa szybkie kroki i zwinął w garści przód koszuli Thada. Drugą ręką uderzył go w brzuch. Thad poleciał w bok. Kapelusz mu spadł, oczy wyszły na wierzch. Kiedy Windy niepewnie podnosił się na nogi, Teksańczyk przyłożył Thadowi lewym hakiem pod brodę. Thad okręcił się, a Teksańczył uderzył go błyskawicznym prawym, po którym tamten wpadł prosto do końskiego koryta. Woda wytrysnęła na chodnik, na spodnie Windy'ego, na przeklinających graczy na ławeczce i na wysokie buty kilku wałkoniących się kowbojów, którzy z szerokim uśmiechem przyglądali się awanturze. Thad wynurzył się wymachując rękami i plując. Loy chwycił go za ociekającą koszulę, przytrzymał lewą ręką i uderzył. Zęby miał zaciśnięte. Twarz mu poczerwieniała, podobnie jak pięść. Cios był mocny, Thad złapał się za brzuch i zaczął się krztusić. Windy powiedział:
-	Hej, Loy, on ma już dość.
Teksańczyk przymrużonymi oczami popatrzył na Windy'ego a potem na Thada, który parskał i wydmuchiwał z nosa czerwony śluz. Puścił go, a Windy cofnął się o krok.
-	Żebym cię więcej w tej okolicy nie widział.
Poobijany elegant wylazł z koryta ociekając wodą. Rzucił jedno roztrzęsione spojrzenie do tyłu, podniósł swoje zgniecione i przemoknięte sombrero i pokuśtykał za róg. Loy podszedł do Fritzi.
-	Niektórym z tych miejskich dandysów wydaje się, że jak się za
kowboja przebiorą, to już wystarczy. Ojciec Thada jest bankierem
w śródmieściu. Można by zebrać wszystkich na świecie bankierów krwio
pijców do kupy razem i ich powiesić, całkiem by mi to odpowiadało.
Jakby to coś mogło wyjaśnić. Przerażona była tym wybuchem przemocy, ale równocześnie jakoś grzesznie nim podniecona.
Powoli Loy odprężył się, jego ramiona przestały być takie napięte; podszedł do packarda.
-	Zobaczmy, w czym problem. Nie może go pani uruchomić?

-	Nie, i nie wiem, co się stało.
Loy dotknął jej ręki:
-	Przepraszam. - Poszedł na tył samochodu i odkręcił pokrywkę przy okrągłym baku na benzynę. Przyłożył oko do otworu - Wysechł jak Rio Grandę podczas suszy.
-	Ojej. Nie wpadło mi do głowy, żeby sprawdzić, zanim ruszyłam.
-	Kawałek dalej jest sklep, gdzie można kupić benzynę. Zaraz wracam.
Krzywonogi ruszył w kierunku Fritzi, jakby szedł po rozkołysanym pokładzie płynącego po wzburzonych falach statku. Jeżeli się nie zataczał, to niewiele brakowało. Czuć go było alkoholem, skórą i potem.
-	Spotkaliśmy się już wcześniej, szanowna pani.
-	W Echo Park.
-	Windy White się nazywam.
-	Windy, rzeczywiście, jak się pan ma? - Podała mu dłoń.
Windy wyciągnął rękę, nie trafił i zmieszany spróbował jeszcze raz.
-	Chyba sobie trochę pójdę odpocząć, pani pozwoli. - Usiadł na
końcu ławeczki i wtulił głowę w ramiona. Poirytowani karciarze już so
bie poszli.
Po krótkiej chwili nadbiegł wysoki mężczyzna z blaszanką benzyny. Wlał ją do baku pewną ręką, rozlało się tylko kilka kropel.
-	To powinno pani wystarczyć do domu.
-	Bardzo jestem wdzięczna panu i pana przyjacielowi. Czy mógłby mi pan podać swoje nazwisko?
-	Loyal Harding. Ludzie mi mówią Loy.
-	Jestem Fritzi Crown.
-	No pewnie, pamiętam.
-	Muszę panu zwrócić za benzynę i wynagrodzić za kłopot.
-	Och, nic, proszę pani. Cieszę się, że mogłem pomóc.
Miał niski głos i kiedy już przeszła mu wściekłość zachowywał się swobodnie. Fritzi upajała się szczegółami: spękane, zakurzone buty, znoszona, skórzana kamizelka. Pod otwartym kołnierzykiem koszuli kilka włosków błyszczało w słońcu jak metalowe niteczki. Zachodzące słońce podświetlało go od tyłu. Wystarczyło, by na niego spojrzała, a robiło jej się gorąco i zaczynało kręcić się w głowie.
-	Najlepiej chodźmy już stąd, Windy. - Niski mężczyzna coś stęk-
nął, ale nie podniósł głowy.
Z bijącym sercem Fritzi zaczęła wyrzucać z siebie słowa:
-	Proszę pana, jeżeli szuka pan znowu pracy w filmach, to wiem,
że za trzy tygodnie zaczynamy następny western.

O niczym takim nic słyszała, ale postanowiła błagać Eddiego, by jakiś western napisał. Jeżeli to się nie uda, to uprosi Lily. Straciła pewność siebie, kiedy Loyal poskrobał się po brodzie i potrząsnął głową.
-	Trzy tygodnie? Boję się, że już mnie tu nie będzie.
-	Och, wyjeżdża pan? - Panie Boże, czy usłyszał to niemądre przerażenie podlotka w jej głosie? Jeżeli nawet tak, to oszczędził jej zażenowania. Oparł się o stary palik do uwiązywania koni i założył jedną nogę na drugą, postukując się noskiem buta o chodnik.
-	Chcę złapać parowiec na Alaskę. Śniegi tam już niedługo będą topniały. Nigdy tej części świata nie widziałem. Jakbym za długo siedział na jednym miejscu, to i ono zrobiłoby się nieświeże, i ja.
-	Czy wróci pan do Los Angeles?
-	Mam nadzieję. Podoba mi się praca w filmie. Nie jest to stała robota, ale za to łatwa. Mózg się człowiekowi za bardzo nie przegrzewa. Mnie to się zdaje, że wasi ludzie będą te westerny do końca świata kręcić.
-I ja tak sądzę. Może się jeszcze spotkamy.
-	Pewno, miło by było.
Miło może być, kiedy człowiek romantycznie sobie poflirtuje, ale może też być miło, kiedy pójdzie sobie na lody w upalny dzień, a potem wróci do swoich spraw; nie miała pojęcia, o które „miło" mu chodzi. Nie potrafiła uwierzyć, że on tak po prostu zniknie.
-	Nie mam za wielu kumpli w mieście poza Windym - dodał.
Kumpli? Czy to o to mu chodziło, o jeszcze jednego kumpla przy
obozowym ognisku? Jej chodziło o coś całkiem innego.
Przez moment patrzyli sobie w oczy. Loyal dotknął brzegu kapelusza, podobnie jak wtedy, kiedy przedstawiano ich sobie na parceli.
-Adios, panno Crown. Idziemy, Windy.
Pomógł przyjacielowi wstać z ławeczki i podparł go, kiedy ten zaczął się przewracać. Zniknęli za rogiem Cahuenga.
Jakaś kobieta z wściekłym wyrazem twarzy wyszła z oddalonej o kilka domów piekarni.
-	Ma pani tu zamiar parkować przez cały dzień? Potrzebne nam jest to miejsce dla klientów.
-	Och, przepraszam, już jadę - powiedziała Fritzi. Wstrząśnięta była spotkaniem z Loyem Hardingiem, który równocześnie pociągał ją i przerażał. Pragnęła go znowu zobaczyć, dowiedzieć się, co kryje za jego czarnymi, tak przerażająco przymrużonymi oczami.
-	
Żeby uczcić pierwszy dzień maja Fritzi i inni członkowie Liberty poszli na galowe przyjęcie, które wydano z okazji otwarcia hotelu Beverly Hills. Al Kelly pil darmowy szampan jak gąbka i szydził półgębkiem:
-	Kto by chciał zatrzymać się w hotelu otoczonym przez same fa
solowe pola? Nikt.
Na Wschodzie następna fala upałów zabijała ludzi słabych i starych. Fritzi wystąpiła w Zgubie Samotnego Indianina i Bożym Narodzeniu Samotnego Indianina. Eddie namawiał ją i przypochlebiał się, aż obmyśliła kilka śmiesznych scenek: odbyła komiczny spacer w mokrych butach, przypudrowała sobie przypadkiem twarz mąką, kiedy robiła coś w kuchni. W opowieści bożonarodzeniowej powtórzyła swój upadek z konia, tym razem z workiem pełnym prezentów. Każdy z tych obrazów przyniósł Liberty sukces, godziwe zyski, listy do Fritzi, a nawet artykuł zamieszczony w „Motion Picture Story Magazine". Prawie wszystkie fabuły napisała Lily.
Zmęczona tą karierą na jedną nutę Fritzi udała się do B.B. i ubrała swoją frustrację w słowa. B.B. zareagował typowym dla siebie westchnieniem z głębi duszy.
-	Słuchaj, doskonale cię rozumiem, ale muszę ci powiedzieć, Frit
zi, że Hayman i Al uczepili się tego, jak para kochanków łóżka, jeżeli
wybaczysz porównanie. Jesteś maszynką do robienia pieniędzy. Pienią
dze, pieniądze, pieniądze - powtarzają to słowo, jakby byli dwoma gra
mofonami w ludzkiej postaci. Czy nasz talent jest zadowolony? A kogo
to obchodzi? Walczę z nimi zażarcie. Pewnie, mogę polecić Alowi, że
by robił co każę, ale ile razy tak postąpię, cała działalność schodzi na
psy, dopóki Al nie przestanie się boczyć. On jest geniuszem księgowo
ści. Potrzebuję go. To frustrujące. Niekiedy robię się równic wściekły
jak ty i mam ochotę wrócić do mojego sklepu z okularami. Znajdę ci
coś lepszego, obiecuję.
Dotrzymał słowa i wypożyczył ją do nowej kompanii Adolpha Zukora, Famous Players. U Zukora w Stick'Em Up Fritzi grała dzielną kasjerkę bankową, która pokrzyżowała plany rabusiom. Nie był to żaden Dom lalki, ale przynajmniej mogła pocałować gwiazdora grającego syna prezesa banku, a nie konia. Do tego przez tydzień widywała się często z Mary Pickford. Obie z Maleńką Mary jadały lunche w jej garderobie przy zamkniętych drzwiach. Pozwalało to Mary palić papierosy; na ekranie nie ośmielała się tego robić.
-	Wciąż każą mi grać dwunasto- i czternastolatki, bo jeszcze mi to
uchodzi na sucho - narzekała Mary.

Chociaż miała dopiero dwadzieścia parę lat, krążyły plotki, że zarabia po pięćset dolarów tygodniowo. Studio nadało jej przydomek „Ulubienica Ameryki". Jej pracodawcy zmówili się, żeby utrzymać w tajemnicy jej małżeństwo z Owenem Moorem, przystojnym gwiazdorem, który na nieszczęście był pijakiem.
-	Słodka, malutka dziewica, to cała ja - Mary przewróciła oczami. -
Popatrz tylko. - Otworzyła elegancką szkatułę ze skóry z mosiężnymi
okuciami. Znajdowały się w niej sztuczne blond loki, ułożone w szere
gach na aksamicie. - Zrobił to dla mnie mistrz charakteryzacji nazwi
skiem George Westmore. W pięć minut mogę zapuścić sobie masę
loków.
Fritzi ze swej strony opowiedziała Mary, jak czuje się sfrustrowana swoimi rolami. Mary była oburzona.
-	Przykują cię do tego na zawsze, jeżeli im pozwolisz. Ja sama, jak tylko zorientuję się, że mogę mojego szefa przycisnąć do ściany, to zażądam kontroli i własnej kompanii produkcyjnej. Powinnaś zrobić to samo.
-	Och, ja nigdy nie będę miała takiego przebicia. Nigdy nie będę tak wielką gwiazdą jak ty.
-	Ależ będziesz, kochanie. - Mary pogładziła ją po ręce. - A zanim do tego dojdzie, miej stale na myśli niewielką tabliczkę z napisem „Moja własna kompania".
W tym momencie „Ulubienica Ameryki" miała stalowe spojrzenie rycerza-rabusia.
Fritzi często marzyła o wysokim Teksańczyku. W któryś wolny dzień podjechała do Waterhole, zaparkowała i czekała. Nie było po nim śladu. W dwa tygodnie później znowu się tam wybrała i tym razem trafiła na krzywonogiego Windy White'a, mocno podpitego i kuśtykającego o kulach.
-	Panie White, czy przypomina mnie pan sobie?
-	Pewno. Panna Crown, czyż nie?
-	Tak jest. Z przykrością widzę, że miał pan jakiś wypadek.
-	No, nie mogę powiedzieć, żebym wcześniej nie wiedział, że to ryzykowne. Zeskoczyłem z lokomotywy na kładkę i wpadłem do strumyka. A strumyk był ciut za płytki. Zagoi się za tydzień czy coś koło tego.
Fritzi aż dreszcz przechodził, kiedy o tym myślała.
-	Czy często pan coś takiego robi?

-	Zawsze, jak tylko mi ktoś ma ochotę zapłacić. Windy White da nura z auta, tramwaju, balonu, konia, wozu, który uciekł komuś... ze wszystkiego, co się szybko porusza.
-	To niebezpieczna praca. - Zastanawiała się, jak on ma odwagę to robić, skoro jego umysł jest stale przytępiony przez whisky. - Nawiasem mówiąc, czy widział się pan z panem Hardingiem albo może miał pan od niego jakieś wiadomości?
-	Od Loya? Ani słóweczka od kiedy wyjechał. Loy to nie należy do tych, co listy piszą. Pyta pani z jakieś szczególnego powodu?
-	Hmmm, studio chciało zaangażować go do epizodycznej roli.
-	Czy tak? - Odkroił sobie porcję tytoniu z prymki i wsunął ją do ust. Nie postawił jej pytania, które się aż narzucało: dlaczego studio miałoby wysyłać aktorkę, żeby znalazła kogoś do epizodycznej roli?
-	Szkoda, że nie mogę pani pomóc. Bóg mi świadkiem, że nie wiem, co się z nim dzieje. Mam nadzieję, że go nie dopadł żaden grizzly. Bo ze wszystkim, co chodzi na dwóch nogach, to Loy sobie poradzi.
Uchylił poplamionego, przypominającego głowę cukru kapelusza i pokuśtykał przyłączyć się do kilku kowbojów, którzy grali w karty na ławce na przystanku. Fritzi przeszła przez Hollywood Boulevard tuż przed wozem wyładowanym pięciogalonowymi butlami wody mineralnej, z trudem powstrzymując łzy frustracji.
59. Latający cyrk
Wagonami towarowymi Carl dojechał aż do El Paso i zapytał o Rene LcMaye w barze dla panów przy hotelu Sheldon. Powiedziano mu, że LeMaye pojechał ze swymi akrobatami powietrznymi na ośmiotygodniowe tournee po Arkansas i Oklahomie. Carl przez dwa miesiące zmywał naczynia w restauracji. Pod koniec tego okresu, tak jak się spodziewano, LeMaye wrócił do swojej bazy. Rozmawiał z Carlem w barze Sheldona.
Ren LeMaye był niskim, zezującym czterdziestolatkiem, przedwcześnie wyłysiałym; bez papierosa nie można go było prawie nigdy zobaczyć. Latania nauczył się we Francji, w szkole kierowanej przez Farmansa, Maurice'a i Henry'cgo. W 1910 roku przyjechał do Stanów jako mechanik sławnego francuskiego awiatora Louisa Paulhana i kiedy pokazy lotnicze Paulhana dobiegły końca, został. To, co powiedział

Carlowi łamaną angielszczyzną, było szczere, żeby nie powiedzieć: brutalnie szczere.
-	Wypróbuję cię jutro na naszym najstarszym samolocie. Jak go nie rozwalisz, to cię zatrudnię. Nasza trupa różni się od innych, które jeżdżą po waszym kraju. My nie demostrujemy tych maszyn po to, żeby je sprzedać. My nie mamy do sprzedania niczego poza frisson. Dygotem serca. Kurczami żołądka. Grożącymi śmiercią popisami akroba-tów powietrznych, którym... zawsze jest ta cicha nadzieja, co? ...może się tym razem nie udać sprostać zagrożeniu. Dla tych co latają, też jest to podniecające: jak picie wspaniałej brandy albo spanie z nową kobietą. Poradzisz sobie z tym wszystkim, mon ami?
-	Poradzę, ja to lubię - powiedział Carl z większą nadzieją niż pewnością.
Po uwieńczonej sukcesem próbie Rene go zaangażował. I bardzo szybko Carl przekonał się, że mały człowieczek mówił prawdę. Wrzaski i wiwaty dochodzące od zatłoczonych trybun po jakimś niebezpiecznym wyczynie działały jak mocne wino. Kiedyś, pomyślał, zdawało mu się, że życie chce spędzić w samochodach wyścigowych. Ale jeżdżąc z zespołem Rene z jarmarku na jarmark zdał sobie sprawę, że się mylił. Znalazł swoje miejsce tutaj, w powietrzu, razem z wiatrem, chmurami i prądami powietrznymi, którym rzucał wyzwanie w kruchej maszynie, mogącej wynieść go na fantastyczną wysokość albo zawieść i zabić go w jednej chwili.
Po Rene najważniejszym człowiekiem w zespole był Tom Long, ich mechanik. Tom był olbrzymim, wysokim, pełnej krwi Indianinem Cze-rokezów z czarnymi warkoczami i surowymi, czarnymi oczami; namiętną lojalnością obdarzał szkołę, która przygotowała go do życia w świecie, Carlisle Indian Academy w Pensylwanii. Szkołę Jima Thorpe'a.
Trzeci pilot, Chauncey Crampton, był to duży, bezceremonialny Anglik o zawsze czerwonej twarzy i dziwnych, zielonych oczach. Zaangażowany został w chwili desperacji w jednym z saloonów w San Antonio na miejsce sympatycznego, młodego człowieka nazwiskiem Alfie Burns. Któregoś dnia, kiedy cyrk leciał właśnie na następne umówione występy, Alfie zszedł z kursu, wleciał w szeroką na pięć mil chmurę szarańczy i roztrzaskał się. Miał pecha, że akurat pilotował curtissow-ski dwupłatowiec. Silnik pchający urwał się przy zderzeniu, poleciał do przodu i złamał mu kręgosłup. Po wypadku pilot żył niecałe dwadzieścia cztery godziny.

Carl dowiedział się, że następca Alfiego Burnsa nosi przezwisko Harvard, ponieważ jego utytułowany ojciec posłał go do tej właśnie szkoły. Cramptonowi, który z charakteru był kłótliwym despotą, nie najlepiej się wiodło na uniwersytecie. Na drugim roku podczas pijackiej awantury wyrzucił jednego ze studentów przez okno z drugiego piętra bursy. Student uderzył głową o ziemię pod fatalnym kątem, roztrzaskał sobie czaszkę i zmarł. Dla Harvarda nie skończyło się to na relegowaniu z uczelni; ojciec ukarał go za skandaliczne zachowanie i skazał na wygnanie z Anglii. Podobnie jak wielu innych ludzi, żyjących za przysyłane z domu pieniądze, Harvard musiał utrzymywać się za sumy nie zaspokajające jego apetytów na jedzenie, picie i kobiety. Nigdy nie ukrywał, skąd wziął się w Ameryce a nawet wydawał się z rozkoszą o tym opowiadać.
Od pierwszego spotkania Carl nie lubił Harvarda, i z wzajemnością. Anglik prowokował małostkowe sprzeczki: kto zajmie jedyne krzesło w cieniu, kto zabrał klucz potrzebny temu drugiemu. Nosił gigantycznego colta w olstrach zdobionych srebrem. Robił takie wrażenie, jakby się nie mógł doczekać, żeby za jego pomocą rozstrzygnąć ich nieistotne spory. Ale Carl nie dawał się sprowokować.
Pierwszy poważniejszy zatarg między Carlem i Harvardem miał miejsce latem. Zespół wrócił na tydzień do El Paso i przygotowywał maszyny na cykl pokazów w Nowym Meksyku. W ostatni spędzany w mieście wieczór Carl zabawiał się w burdelu, który polecił im Rene.
Burdelmama, Seńora Guzman, udekorowała swój lokal świętymi obrazkami, posążkami i dziesiątkami ołtarzowych świec, które paliły się w maleńkich pojemniczkach z czerwonego albo zielonego szkła. Seńora najwyraźniej nie widziała żadnej sprzeczności pomiędzy swoją głęboką wiarą a lubieżnym docenianiem uroków ciała.
Carl odpoczywał sobie w przylegającym do głównego holu bocznym saloniku; był w podkoszulku, odpiął szelki, ale broń miał nadal przy biodrze. Kupił ten rewolwer, colt kaliber .45, model 1911, za poradą Rene. Południowy Zachód zachował nadal wiele cech niespokojnego pogranicza; w małych miasteczkach zachodniego Teksasu i Arizony awiatorzy kilka razy zostali wciągnięci w bójki z miejscowymi chuliganami i Rene uznał, że każdy mężczyzna powinien mieć broń jako środek odstraszający. Na razie Carl ani razu nie strzelał jeszcze ani w gniewie, ani w obronie własnej, ale gdyby musiał, to łupnąłby z grubej rury. Kupiec, który sprzedał mu broń, powiedział, że może położyć człowieka, nawet jeżeli trafi go tylko w ramię.

Chociaż Carl miał dopiero trzydzieści dwa lata, brzuszek zaczął mu już rosnąć jak starszemu panu. Właśnie czymś takim Harvard lubił dokuczać ludziom.
-	Hej, gnojku, nosimy bocheneczek w duchóweczce, co? W suknie
się nie zmieścisz!
Popisowy numer Carla polegał na tym, że przebierał się w długą do kostek suknię, zakładał siwą perukę i okularki w drucianej oprawce, w tym stroju kradł samolot, który grzał się przed główną trybuną, po czym przelatywał tuż nad głowami przejętego tłumu, a drugi samolot go gonił. Na koniec tego numeru lądował na boisku, zdzierał z głowy perukę i głęboko się kłaniał.
Na niskim stoliku obok krzesła Carla stała brązowa butelka sotolu, nalewki z agawy, najbardziej niegodziwego alkoholu, jaki kiedykolwiek miał w ustach. Na kolanach siedziała mu pulchna, dwudziestoparoletnia dziewczyna, w marszczonej spódnicy, ale naga od pasa w górę. Jej piersi, wielkie jak brązowe melony, ledwie że przykrywał fioletowy szal z frędzlami. Leniwie pieściła nos Carla, jego brwi, czoło. Nie spieszyło im się; zaangażował ją na całą noc.
Dziewczyna delikatnie polizała go w górną wargę i szepnęła, że czuje pod sobą jego drążek sterowy. Czy każdy awiator ma taki duży? Zanim Carl zdążył odpowiedzieć, usłyszał ciężkie kroki. Pojawił się Harvard z długim koltem przypasanym do uda. Za nim niespokojnie dreptała Seńora Guzman.
-	Powiedziałam panu przecież, że Yolanda zajęta jest z tym dżen
telmenem - mówiła po hiszpańsku. Podobnie jak reszta ich zespołu
Carl na tyle opanował ten język, że jakoś sobie radził.
Noc był gorąca; twarz Harvarda robiła takie wrażenie, jakby ją ugotowano we wrzątku. Chwycił madame za rękę, odepchnął ją na bok; na skórze kobiety zostały ślady jego palców.
-	Ale ja, babciu, postanowiłem, że chcę mieć dziś wieczór Yolandę
jeszcze raz - powiedział po angielsku.
Carl machnął ręką.
-	Daj spokój, Harvard. Nie ma rezerwowania pań w tym domu.
Wybierz sobie którąś inną, wszystkie są ładne.
Harvard zacisnął zęby, był to najbliższy uśmiechu grymas, na jaki go było stać.
-	Ona jest ze mną, ty gnojku. - Uwielbiał to słowo, wykorzystywał
je często, żeby pobudzić kogoś do walki albo upokorzyć, gdyby się nie
chciał bić.
Carl nie chciał.

-	Nie.
-	Tak. Chodź, załatwimy sprawę - warknął Harvard. Carl westchnął.

-	O Jezu, taki jesteś zdecydowany, żeby zepsuć ten wieczór? - Zsunął sobie Yolandę z kolan, zwilżył wargi łyczkiem ognistego alkoholu, podciągnął szelki na ramiona. Odpiął olstro i położył broń na krześle. Nie miał zamiaru wymieniać strzałów z Anglikiem-awanturnikiem.
-	Jest tu z tyłu takie podwórko, gdzie możemy o tym porozmawiać. Nie chcemy przecież połamać Seńorze Guzman żadnych mebli.
Harvard także odpiął olstro i wcisnął je w rękę madame nie patrząc na nią. Carl od niechcenia kiwnął palcem w stronę brudnej koszuli khaki Harvarda.
-	Jeśli pozwolisz, tę ukrytą broń też.
Wydawało się, że Harvard już bardziej poczerwienieć nie może, a jednak. Spod koszuli wyciągnął kastctowicc kaliber .32, któremu jego producent nadał wdzięczną nazwę „Mój przyjaciel". Była to niegodziwa, malutka broń; strzelała nie z lufy, tylko bezpośrednio z komory.
Carl obserwował oczy Harvarda i zastanawiał się, czy Anglik jest na tyle wściekły, że będzie strzelał bez zastanowienia. Yolanda stała za jego plecami, objęła go w pasie i chciała odciągnąć od czegoś, co w najlepszym przypadku mogło skończyć się wymianą brutalnych ciosów, trwającą dopóki jeden z mężczyzn nie padnie.
Nie doszło do tego. Do środka wszedł Rene pogwizdując „Alexan-der's Ragtime Band". Jednym spojrzeniem objął sztywno stojących mężczyzn, wyczuł wrogość. Był o głowę niższy od Harvarda, ale stanął przed nim i popchnął go w pierś rękami.
-	Jesteśmy po jednej stronie, panowie. Nic będziemy ze sobą walczyć, obojętne z jakiego powodu.
-	Zabierz ze mnie te swoje cholerne łapy, żabojadzie. - Harvard pokazał mu pięść. W ręce Rene pojawił się nie bardzo wiadomo skąd ośmiocalowy nóż. Przytknął go Harvardowi do gardła, nie raniąc go.
-	Chcę, żeby dla mnie pracowali dorośli mężczyźni, a nie kłótliwe dzieciaki. Jeżeli to dla ciebie za trudne, mon ami, to pakuj się. Idź żyć za te psie pieniądze, które przysyła ci twój drogi papa.
Harvardowi oczy wychodziły na wierzch, kiedy silił się dostrzec lśniące ostrze, które miał pod brodą. Powoli się cofnął. Podniósł ręce do góry.
-	Bardzo dobrze, to inteligentnie z twojej strony - powiedział
Rene.
Cofnął nóż, zamknął go z trzaskiem. Harvard wyrwał swój pas

/. bronią z ręki Scńory Guzman. Kiedy wychodził do holu, popatrzył na Carla tymi swoimi dziwnymi, zielonymi oczami.
-	Innym razem, gnojku.
-	Jestem do dyspozycji.
Anglik tupiąc zszedł im z oczu. Rene westchnął.
-	Nie zawsze udaje mi się bezbłędnie ocenić czyjś charakter. Zaan
gażowałem niewłaściwego człowieka. Idź na górę ze swoją damą. Ja się
nim będę martwił. - Skręcił sobie papierosa i przylepił go śliną do wargi.
Carl objął Yolandę w pasie.
-	Nie - powiedział - nim to wszyscy się musimy martwić.
60. Viva Villa!
Wiosną 1913 roku Paul i Sammy Srfverstone wysiedli w Gafveston z parowca. Przesiedli się na Gulf & Colorado i ruszyli w długą, wyboistą podróż do El Paso, które kiedyś było stolicą meksykańskich rewolucjonistów na wygnaniu, walczących o obalenie rządu.
Sammy narzekał, że nie potrafi zrozumieć, kto bierze udział w tej walce, nie mówiąc już o wymawianiu ich nazwisk. Paul twierdził, że to bez znaczenia, w jakim stopniu sprawa jest skomplikowana czy zagmatwana, dla nich dwóch ważna jest tylko jedna, podstawowa prawda. - Ma miejsce krwawa walka, a krwawa walka to podstawa naszego zawodu.
Trzy miesiące wcześniej generał Victoriano Huerta obalił reżim Madero, „apostoła demokracji", zaaresztował go i wkrótce posłał do rządowego więzienia, żeby mu zagwarantować „osobiste bezpieczeństwo". O północy na ulicach Meksyku kawalkadę ciężkozbrojnych aut złapali w zasadzkę zabójcy. Grad kul pomógł usunąć Madero, będącego potencjalnym zagrożeniem dla nowego przywódcy, który jak zwykle w takich przypadkach obiecywał przeprowadzić „dokładne dochodzenie". Świeżo zaprzysiężony prezydent Ameryki, Woodrow Wilson, wyraził ubolewanie z powodu tego zabójstwa i wzmocnił militarną obecność Stanów Zjednoczonych na granicy.
Kiedy przywództwo objął najwyższy naczelnik armii konstytucjo-nalistycznej, Venustiano Carranza, na czoło partyzanckiej walki rewolucyjnej wysunęli się dwaj polowi generałowie: Emiliano Zapata na południu, a bliżej Teksasu Pancho Villa, El Tigre del Norte.
Zbuntowani generałowie i biurokraci tam i z powrotem przekra-

czali Rio Grandę, udzielając audiencji, szukając funduszy oraz kupując broń w tym samym hotelu Sheldon w El Paso, w którym zatrzymali się Paul i Sammy. El Paso było miastem hałaśliwym, istnym mrowiskiem hazardzistów, dziwek, złodziei bydła, spekulantów ziemią, kowbojów, Indian, dziennikarzy - kipiącym bigosem podgrzanym przez wojnę i doprawionym na ostro szczyptą handlarzy bronią i awiatorów, którzy sprzedawali swój towar czy usługi każdemu, kto miał gotówkę.
Na południowy zachód od miasteczka, w pobliżu śmierdzącej huty miedzi, Paul i Sammy po kołyszącej się kładce z lin i desek przeszli przez Rio Grande. Kamerę i kasety z filmem ukryli pod brudnymi kocami na skrzypiącym wózku zaprzężonym w muła. Mieli ze sobą puszki suszonego mięsa i sucharów oraz trzy manierki, dwie z wodą, a jedną wypełnioną whisky. Ich poncha i słomkowe kapelusze, stare spodnie i sandały ze sznurka pomagały odwracać uwagę ciekawskich. Paul złożył paszport i ukrył go razem z akredytywą od swojego pracodawcy w woreczku, który zawiesił sobie na rzemyku na szyi. Mówił nieźle po hiszpańsku i federalni żołnierze po stronie meksykańskiej przepuścili ich z machnięciem ręki.
Za Juarez rozciąga! się suchy, jałowy region piaszczystych pagórków upstrzonych kwitnącymi na różowo i biało drzewami manzanita, czymś w rodzaju komosy, opuncjami, jukką i kolczastymi ocotillo z ja-skrawoczerwonymi kwiatkami na koniuszku każdej gałęzi. Po prawej stronie mgliście rysował się niebieski mur ze skał porośniętych w niższych partiach roślinnością; były to Sierra Madrcs, które zakręcały i tworzyły barierę na południu. Generał Villa, idol biedaków, ściągnął na te północne stany wojnę, która ogarnęła szereg wielkich rancz, złu-piła hacjendy i osaczyła miasteczka i wsie, by przegonić z nich Federali-stas. Następnie zwerbował mężczyzn do swojej Dywizji Północy, przyrzekając im triumfalny marsz na stolicę, gdzie Hucrta i jego poplecznicy czepiali się władzy, przywilejów i, wcale nie przypadkiem, życzliwości amerykańskiego biznesu naftowego i wydobywczego, który dawał im fundusze na opłacanie wojny.
Karłowate, splątane zarośla ustąpiły miejsca nagiej i brutalnej pustyni. Góry wydawały się odsuwać ciągle dalej i dalej. Pragnienie, skwar i pchły piaskowe dręczyły ich we śnie i na jawie. Dwa razy widzieli czarne słupy dymu z płonących ranchos. O zmierzchu czwartego dnia, o kilka mil na zachód od Krajowej Linii Kolejowej łączącej Juarez z położonym o dwieście pięćdziesiąt mil na południe Torreón, pokazało się miasto. Paul przez lornetkę dojrzał powiewające nad nim flagi federalne.

Paul i Sammy położyli się spać na otwartym terenie, kryjąc się przed wiatrem za wozem. Gdzieś daleko wyło jakieś zwierzę. Paul czuł się zagubiony w tym rozległym, zalanym księżycowym światłem krajobrazie. Wyjął z bagaży mały medalion, otworzył go i przechylił tak, by padało na niego jasne światło z nieba.
Po lewej stronie medalionu znajdowała się fotografia jego czworga dzieci zrobiona w Nowy Rok po całogodzinnej męczarni z wiercącym się i kręcącym potomstwem. Siedmioletnia Betsy wyglądała ślicznie w fartuszku i siedziała na otomanie z dwuletnią Lottie przy boku. Na kolanach trzymała ośmiomiesięcznego dzidziusia, Theodore Roosevel-ta Crowna. Teddy, podobnie jak mężczyzna, na cześć którego otrzymał imię, był chorowitym dzieckiem. Niewiele z niego było widać poza niemowlęcą sukienką i samą tylko pulchną, okrągłą buzią z oczkami niczym guziki od butów. Za tą trójką stał Shad, który miał już dwanaście lat i wyraźnie czuł się nieszczęśliwy w sztywnym kołnierzyku; jedną rękę położył na ramieniu Betsy, a drugą wsunął pod marynarkę jak Napoleon.
W drugim owalu znajdowało się portretowe zdjęcie jego ukochanej Julie. Ta pamiątka nie była nawet namiastką domu, ale kilka chwil spędzonych w towarzystwie sepiowych odbitek uśmierzyło nieco jego samotność. Ułożył się do snu.
W dwanaście godzin później armia Villy, na którą składała się konnica, piechota i ciągnące za nimi kobiety, wysypała się na pustynię i zaatakowała miasto.
Z chmury brązowawego kurzu wypadł tuzin jeźdźców. Ich mauze-ry tryskały pomarańczowym ogniem. Należący do Federalnych karabin Gatlinga zatrajkotał w odpowiedzi. Obracające się lufy gatlinga wystawały zza drzwi kościoła stojącego na początku uliczki, na której przycupnęli Paul i Sammy; podwozie karabinu kryło się w przedsionku. Starszy oficer, który dowodził tą bronią, pojawił się podczas chwili ciszy na dworze i przez lornetkę przyglądał się placowi i otaczającym go dachom. Jego mundur przypominał Paulowi mundury noszone przez pruskich oficerów. Zamiast hełmu miał na głowie dobrze mu znaną pi-kelhaubę z wypolerowanego metalu, z ostrym, pionowym szpicem. W Meksyku silnie zaznaczała się obecność niemiecka.
Konnica buntowników ruszyła wzdłuż ulicy i zaatakowała stanowisko karabinu. Paul i Sammy rozpłaszczyli się przy żółtej ścianie pod

wymalowanym na niej, podziurawionym przez kule sloganem: VIVA VILLA! VIVA REVOLUCION! Konie sypnęły Paulowi kurzem w oczy. Buntownicy zagarniali ulicę za ulicą, plac za placem; ci na tyłach już świętowali zwycięstwo ludu, rabując i gwałcąc swoich ziomków Meksykanów.
Paul wbił statyw w ziemię i zaczął kręcić korbą, chcąc uchwycić jeźdźców rysujących się na tle oświetlonego słońcem placu. Gatling na atak odpowiadał ogniem, kule wyorały długi rów w żółtej ścianie. Sam-my osłonił sobie głowę rękami.
-	O rany, mam nadzieję że moja staruszka nie spóźniła się z ostatnią ratą za ubezpieczenie.
-	Idę do przodu. Zostań tu, za linią ognia.
-	Jeszcze czego - warknął Sammy. Był lojalnym pomocnikiem, śmiałym i zaradnym, między innymi dlatego Paul się do niego przywiązał.
Krok za krokiem posuwali się do przodu. Na ostrzeliwanym z flanki przez gatlinga placu buntownicy osadzili konie i zaczęli strzelać w kościół. Paul pochylił sobie statyw na ramię i wybiegł z cienistej ulicy w rażący blask słońca. Na skraju placu minął jakiegoś rannego w brzuch buntownika, który siedział pod ścianą; na jego twarzy malowało się zaskoczenie, a spomiędzy palców wypływały jelita. Gatling zaszczekał i skosił jednego konia. Tryskając czarniawą krwią koń pad! pod jeźdźcem. Gatling zabił jeźdźca, zanim ten dotknął ziemi. Jego podziurawiony trup z głuchym odgłosem padł na zwierzę.
Konic rżały i stawały dęba, a gatling nie ustawał w swoim rat-tat. Paul przemknął pod markizę cantiny. Odrzucił z drogi jakiś stolik, zobaczył, że wciąż jeszcze ma sto siedemdziesiąt stóp filmu na liczniku. Znowu zaczął kręcić korbą.
Jeden z koni buntowników poniósł i wpadł na słupy podtrzymujące markizę. Kiedy płótno opadało, koń zakwiczał, a żołnierz zeskoczył. Pociski z gatlinga wcięły mu się w twarz, wyrwały oko, rozorały policzek, wybiły zęby ze szczęki. Krew ochlapała Paulowi włosy, oczy, poncho, ręce i kamerę. Mimo to nie przestawał kręcić.
Jakiś korpulentny żołnierz zsiadł i w pośpiechu poprowadził trzech ludzi w górę po schodach kościoła. Jeden z nich trzymał bagnet jak szablę. Buntownicy zaatakowali karabin z obu stron, zniknęli w przedsionku. Paul usłyszał wrzask, potem odgłosy strzelaniny. W chwilę później oficer został wyrzucony za drzwi; z brzucha sterczał mu bagnet. Stoczył się aż na sam dół schodów. Pikelhauba zaklekotała na kamieniach. Miał blond włosy.
W kościele znowu rozległy się strzały z pistoletów, oznaczały

koniec oddziału z gatlingicm. Zza drzwi wyleciały jeszcze dwa ciała, a potem ostrożnie wytoczono dymiący karabin i sprowadzono go po schodach na dół. Kiedy czterej żołnierze darli się i wiwatowali, Paulowi wskazania na liczniku zeszły do zera.
Żołnierze wsiedli z powrotem na konie i oddalili się galopem; ga-tlinga zostawili, mieli po niego przyjechać później. Paul obrzucił wzrokiem pusty plac, zostawił kamerę i podbiegł do martwego oficera, który już zaczynał śmierdzieć. Wstrzymując oddech przeszukał jego bluzę, próbując znaleźć jakieś dokumenty; nie znalazł nic, poza niewielką książeczką po niemiecku.
I w tej właśnie chwili z ulicy, którą wcześniej opuścił, wyszło trzech mężczyzn w sandałach i łachmanach, ale uzbrojonych i obładowanych bandolierami. Po hiszpańsku ich przywódca zawołał: - Tutaj jest ten drugi gringo. - Czwarty z nich wywlókł za sobą z ciemnej uliczki Sam-my'ego, trzymając go na muszce pistoletu.
Paul zaczął sięgać po pistolet ukryty w kaburze pod ponchem, ale zrezygnował, kiedy trzej partyzanci skierowali na niego strzelby. Szli w jego kierunku i patrzyli na niego przez szczerbinki na lufach.
- Aresztować - powiedział mężczyzna na przodzie.
Paul powoli podniósł ręce do góry.
Brudnego, pokrwawionego i zmęczonego Paula gnębiło drętwe poczucie przegranej. Żołnierze przeszukali go, odebrali mu pas i kaburę z bronią, ale zwrócili książeczkę, kiedy już ją pobieżnie obejrzeli. Paul wsunął ją do kieszeni i zrównał się z Sammym. Jeden z żołnierzy wziął kamerę i położył sobie statyw na ramieniu. Paul chciał mu powiedzieć, żeby obchodził się z nią delikatnie, ale wtedy ujawniłby, że mówi po hiszpańsku; nie chciał odkrywać tej karty jeszcze przez jakiś czas. Żołnierz uważał na kamerę, co zaskoczyło Paula i zaintrygowało go nieco.
Ponad dachami zbudowanych z wypalanej na słońcu cegły domów kolumny dymu plamiły niebo. Gdzieś na innych ulicach słychać było strzały, ale nie tak miarowe, jak wcześniej. Opuścili plac, wspięli się po pochyłej uliczce, doszli do innego placu i przeszli do nieuszkodzonej cantiny, którą zajmowało ze dwunastu żołnierzy rozradowanych tym, że zdobyli miasto. Zresztą może oni zawsze byli rozradowani; Paul przypomniał sobie, że ludzie Villi to ochotnicy, że dołączyli do walki, ponieważ wierzyli w jego program reformy ziemskiej i edukacji. Fede-

ralistas, którzy walczyli i umierali na liniach frontu, byli to najczęściej poborowi.
Z dala od mężczyzn siedziała zmysłowa soldarera z winchesterem na kolanach. Chociaż była brudna, była również prymitywnie atrakcyjna. Spod bluzki widoczne były jej sutki, wielkie i czarne jak czereśnie. Za pomocą szmatki powoli usuwała najmniejsze nawet plamki z metalu. W jej oczach Paul widział ten namiętny zapał, który dawał generałowi Villa siłę i przewagę.
Generał siedział na środku, naokoło z szacunku do niego zostawiono krąg wolnego miejsca. Był to przysadzisty mężczyzna w wieku trzydziestu paru lat. Jego ciemna, płaska twarz sugerowała indiańskich przodków, a gęste wąsy przypominały pędzle do golenia. Na skrytym w cieniu stoliku stała butelka przejrzystej cieczy. Paul zobaczył robaczka w teąuili.
W przeciwieństwie do swoich żołnierzy generał miał na sobie prosty mundur koloru khaki, zakurzone buty, wojskową czapkę. Jego oczy, tak ciemnobrązowe, że niemal czarne, wydawały się wcale nie mrugać.
-	Mówisz po hiszpańsku, przyjacielu? - zapytał Paula w tym języku. Paul odpowiedział po angielsku:
-	Nie rozumiem.
Generał strzelił palcami. Jakiś zasuszony człowieczek z krzywymi zębami skoczył do przodu. I znowu hiszpański:
-	Julio będzie tłumaczył. Czy wiesz, kim jestem, Jankesie?
     - Wiesz kto to jest... il cumandante? - powiedział Julio niemal
niezrozumiałą angielszczyzną.
     - Generał Villa. Widziałem jego zdjęcia.
Kiedy Julio to przetłumaczył, Villa rozpromienił się.
-	Przynieście stołek dla tego dżentelmena.
Sammy'ego popchnięto w kierunku stojącego obok stołu; żołnierz wciąż trzymał mu blisko ucha lufę mauzera. Villa postukał krótkimi, brązowymi palcami po butelce.
-	Tequila?
-	Powiedz generałowi, że nie, dziękuję, ale czy mógłbym zapalić cygaro? - Poklepał się po poncho, które robiło się sztywne od krwi.
Szybki terkot hiszpańskiego, potem tłumaczenie:
-	Generał mówi, nie sięgaj po broń.
-	Nie mam broni, zabraliście mi. Powiedziałem, że chcę zapalić. -Udał, że się zaciąga. - Cygaro.
-	A. Cigarro. Puro. - Julio przekazał tę informację, potem wysłu-
-	
chał odpowiedzi. - General mówi, okay, ty palisz, ale jak coś spróbujesz, pokażemy ci ścianę adoby. - Paul słyszał już wcześniej to wyrażenie; oznaczało ono pluton egzekucyjny.
-	Innym razem - powiedział półgłosem i wyciągnął cygaro. Grzbiety dłoni miał poplamione krwią. Poklepał się po spodniach w poszukiwaniu zapałek, ale gdzieś mu zginęły. Villa rzucił mu zapałkę siarcza-ną, którą Paul zapalił pocierając o stół. Generał zadał ostro jakieś pytanie, które Julio przetłumaczył.
-	On życzy sobie wiedzieć, kto ty jesteś.
-	Nazywam się Paul Crown. Jestem Amerykaninem. Robię filmy z aktualnościami dla kinematografów.
Julio przymrużył oczy, zakłopotany.
-	On chyba mówi, że nosi koronę, generale. I maluje obrazy. -Dobry Boże, ten człowiek wcale nic rozumiał po angielsku. To mogło doprowadzić do katastrofy. Paul zacisnął cygaro w zębach, znalazł żołnierza z kamerą, pokazał go palcem, potem udał, że kręci korbą i powiedział po hiszpańsku: - Cines noticias. Filmy z wiadomościami. -Villa zakołysał się na stołku, roześmiał się.
-	No, no. Obydwaj tu robimy sztuczki. Mówię językiem was, Jankesów. Byłem w Stanach Zjednoczonych wiele razy. - Machnął ręką. -Siadaj Julio. Idiota z ciebie.
Zawstydzony człowieczek przypominający szczura zniknął w canti-nie. Villa pociągnął z butelki i mówił dalej:
-	Robię dużo dobrej roboty w Teksasie i Nowym Meksyku. Na
przykład zabieram bydło tym skurwysynom, którzy obrabowali ludzi
z ziemi i praw. Moi chłopcy nocami pędzą stada do Columbus w No
wym Meksyku. Pewien usłużny kupiec sprzedaje je, przez co zostają
uświęcone w oczach Boga, zanim pójdą do rzeźni. Rozumiesz, że nie
mogę ujawnić nazwiska dżentelmena, który pomaga mi tuczyć skarbiec
rewolucji, ponieważ ty i ja nic znamy się dobrze. Wyglądasz na godne
go zaufania, ale to można powiedzieć o niejednym szpiegu.
Znowu się napił. Villa mógł być niepiśmiennym chłopem, ale zrobił na Paulu wrażenie przebiegłego człowieka i bez wątpienia posiadał wrodzone umiejętności wojskowe.
-	Ty robisz ruchome obrazy? - zapytał Villa. Paul przytaknął. -Lubię takie obrazy. Widziałem je w El Paso, dużo razy, pięć centavos.
-	To dlatego tu przyjechałem, generale. Żeby nakręcić obrazy z waszej wojny. Mam listy uwierzytelniające, żeby dowieść, kim jestem. -Złapał za rzemyk chcąc wyciągnąć paszport.
-	To nie ma znaczenia, nie muszę ich oglądać. Podobasz mi się.
-	
Z drugiej strony nie robisz wrażenia głupiego. Z pewnością wiesz, że łamiesz prawo. Prezydent Huerta kazał wszystkim Amerykanom wynosić się z Meksyku. To, co robisz, jest niezgodne z prawem i niebezpieczne, bardzo niebezpieczne.
Paul zesztywniał. Usiłował zachować opanowany wyraz twarzy mówiąc:
-	Wiem, ale taka jest moja praca. Nie bardzo rozumiem, czemu to
pana martwi. Walczy pan z Huertą i jego reżimem. Dlaczego miałby
pan respektować jego rozkazy?
Villa zmarszczył brwi.
-	Zbyt wielu Jankesów wykrwawiało ten kraj do białości. Skąd mam wiedzieć, że nie jesteś w tajemnicy na ich żołdzie?
-	Generale, nie jestem, ale nie mam na to żadnego dowodu, poza własnym słowem. Tak więc proszę powiedzieć mi czy jestem aresztowany, czy wolny, żebym mógł dalej prowadzić moją pracę?
Villa zareagował pełnym namysłu uśmiechem i powiedział:
-	Powiedzmy, że jesteś aresztowany, dopóki nie zorientujemy się, do czego doprowadzi nasza rozmowa. - Przez kilka chwil patrzył na Paula w milczeniu, potem w jego oczach znowu pokazała się wesołość. -Bawiłem się z tobą. Oceniałem cię. Słyszałem, że w mieście jest ktoś, kto robi zdjęcia, donieśli mi moi zwiadowcy. Posłałem ludzi, żeby cię znaleźli i schwytali, nie robiąc ci krzywdy. - Villa podrapał się po brodzie. - No więc co myślisz o rewolucji ludowej?
-	Sądząc z tego, co czytałem, to jej cele są szlachetne. W Meksyku od dawien dawna pozwalano na to, by cała ziemia wpadała w ręce małej grupki ludzi. A wielu z nich nie było nawet pana rodakami. Czy mówi coś panu nazwisko Williama Randolpha Hearsta?
-	Tak. Bardzo sławny. On ma gazety.
-	Hcarst posiada również olbrzymie majątki w pana kraju. Z oczywistych powodów nie popiera reformy rolnej ani kształcenia pana rodaków. Tak więc pod tym względem czyny pana godne są pochwały. Z drugiej strony leje się dużo krwi. Nie lubię zabijania. Nie lubię wojny, obojętnie z jakiego powodu by się toczyła.
Villa przechylił butelkę do ust. Część cieczy spłynęła mu po brodzie. Nie spuszczał z Paula swoich sprytnych oczu, patrzył na niego teraz przez nierówne szkło butelki.
-	Za ciebie i twojego przyjaciela mógłbym dostać dużo pieniędzy -
powiedział.
Paul potrząsnął głową.
-	Już tego próbowano. W zeszłym roku mój partner i ja byliśmy

w Serbii. Złapali nas bandyci i zażądali dwóch tysięcy funtów szterlin-gów grożąc, że nas powieszą.
-	Nie widzę żadnych śladów od sznura.
-	Uciekliśmy. Widzi pan, nasz pracodawca jest w Londynie. To bogaty człowiek, ale nie jest głupi. Wiedzieliśmy, że nie zapłaci. Nie zapłaciłby również, gdyby pan tego spróbował.
I znowu Villa badawczo, przeciągle mu się przyglądał. Potem machnął ręką.
-	Tak naprawdę to nie mówiłem na serio. Podziwiam ludzi takich jak ty. Odważnych. Z jajami. - Pogładził się po wąsach. - Porozmawiajmy o tych obrazach, które ty robisz. Obrazy ruchome są nowoczesne. Dochodzą do wielu wykształconych ludzi.
-	Na całym cywilizowanym świecie - zgodził się Paul.
-	Co byś powiedział, jakbyś mógł porobić wspaniałe zdjęcia mojej armii?
-	Z pana pomocą? Byłbym zachwycony, generale.
-	Mówię o filmach, których nikomu innemu nie wolno byłoby nakręcić.
-	Jeszcze lepiej. - O co tu u diabła chodzi?
Villa postawił sobie butelkę na kolanie, jakby stawiał kropkę.
-	Bardzo dobrze. Zapłać mi dwadzieścia pięć tysięcy dolarów, a dostaniesz pozwolenie, żeby towarzyszyć mojej armii, robić zdjęcia w czasie wszystkich walk i nikt inny nie będzie miał tego przywileju.
-	Chce pan pieniędzy za to, żeby pokazała pana kronika filmowa? -zapytał Paul; chciał się upewnić, czy dobrze zrozumiał.
-	Rewolucja ogromnie potrzebuje pieniędzy. - Niczym stary sprzedawca dywanów generał pochylił się do przodu i przypochlebiał się, żeby dobili targu. - Spełnię każde twoje życzenie. Jeżeli będziemy atakowali jakiś cel, na przykład Juarez albo Ojinagę, czy jakiś inny przygraniczny garnizon, zgodzę się nie angażować w walkę z wrogiem, dopóki nie będziesz gotów i nie powiesz, że warunki są sprzyjające.
Paul poczuł, że właśnie niczym Alicja wpadł w króliczą norę. Głęboko zaciągnął się cygarem.
-	Generale, może nie zrozumie pan, co mam zamiar powiedzieć,
ale proszę się postarać. Te obrazy muszą pokazywać prawdę, ponieważ
na świecie jest już tyle łgarstwa i ignorancji, i innych bzdur, że nic do
dawać nie trzeba. Jeżeli będzie pan reżyserował bitwę według jakiegoś
terminarza, który razem opracujemy, to nie będzie to prawda.
Villa dobrze to rozumiał; jego nijaki uśmiech zmienił się w wyraz dezaprobaty.

-	Czy taka jest twoja odpowiedź? Albo odpowiedź człowieka, który cię zatrudnia?
-	Nie wiem, jak on by odpowiedział, jest teraz w Anglii. Powtórzę mu, co powiedziałem, kiedy się z nim zobaczę. Jeżeli mu się to nie spodoba, to mnie wyrzuci.
-I taka jest twoja odpowiedź? -Tak.
Czoło Villi pociemniało, splunął pomiędzy swoje buty. Przechylił butelkę i opróżnił ją, potem machnął nią w kierunku Paula.
-	Pomyliłem się co do ciebie, gringo. Kiedy cię przyprowadzili, pomyślałem, że mamy tu kogoś, kto wygląda na rozsądnego człowieka. Twój wygląd mnie oszukał. - Odrzucił pustą butelkę, która roztrzaskała się z hałasem na kafelkach. - Pozwól sobie powiedzieć coś jeszcze. Wiem, że do El Paso przyjeżdżają inni ludzie od filmów. Jeden z nich dowie się o mojej propozycji i ją przyjmie.
-	Prawdopodobnie - powiedział Paul kiwając głową.
-	Będę robił interesy z tamtym mądrym człowiekiem.
-	Nie wątpię.
Villa zerwał się; jego ruch przestraszył Paula, któremu zaczęło znowu walić serce.
-	Opuścisz to miasto i stan Chichuachua. Pozwolę ci zatrzymać
kamerę, żebyś miał kilka zdjęć naszej rewolucji, żebyś pożałował, że
byłeś taki głupi. Jeżeli przekroczycie granicę jeszcze raz, ty i twój po
mocnik, i jeżeli cię złapiemy, pokażemy ci ścianę adoby. I nic będzie
wcześniej żadnej rozmowy. Odprowadzić ich.
61. Edgar Anglik
Fritzi i Lily jeździły dużymi, czerwonymi tramwajami do Edendale sześć, a niekiedy siedem razy w tygodniu. W niedzielę Fritzi rzadko była potrzebna, ale Lily pracowała zwykle w swoim gabinecie wielkości szafy i tworzyła scenariusze. Chińska tortura. Szalony z miłości. Dymiące pistolety. Pisanie szło jej łatwo, szybko; miała talent narracyjny. Pel-zerowi podobała się jej praca i osobiście też ją lubił. Podniósł jej pensję do sześćdziesięciu dolarów tygodniowo.
Kiedy Lily nabrała pewności siebie, bacznie oglądała każdy ukoń-

czony film, zwracając uwagę na to, co wyszło dobrze a co źle. Jeżeli jej się coś nie podobało, nie kryła tego. Kłóciła się z Eddiem na bieżąco.
-	Trzeba mieć źle w głowie, żeby umieszczać plansze z dialogami
na początku scen. Powinno się je wstawiać dokładnie w tym miejscu,
gdzie ma miejsce dialog.
Chociaż Eddie w pewnych sprawach chętnie eksperymentował, tu trzymał się stereotypów.
-	Ale wszyscy to robią inaczej.
-	Co cię obchodzą wszyscy, na miłość boską? Najlepsi z nich wcale tak nie robią. Na przykład Griffith. Wypróbuj to Eddie, chociaż ten jeden raz.
Wbijała mu to do głowy już chyba po raz piąty i Eddie wypróbował tę metodę w dwuszpulowym łzawym melodramacie pod tytułem Gdzie jest ojciec? Był na tyle wielkim człowiekiem, że przyznał, iż Lily miała rację. Pochwalił ją, że trzyma się swoich przekonań, obiecał stosować tę metodę we właściwych momentach. - I do diabła z tym, co powie Al.
Od wyjazdu B.B. i Sophie minęły już dwa miesiące; pan Pelzer popłynął z żoną z Nowego Jorku do Anglii, żeby zorganizować w Londynie biuro wymiany, a potem przekroczyć Kanał i sprzedawać towar Liberty w Berlinie i Paryżu. Pod koniec podróży na uporczywe naleganie Fritzi Pclzerowie wybrali się z Paulem i Julie na kolację do Cafć Royal w Londynie. Julie napisała później, że B.B. walczył z nimi o rachunek i wygrał.
Okolica Edendale robiła się rojna. Stary znajomy Fritzi, Michael Sennett, przechrzci! się na Macka Sennetta i zajął parcelę niedaleko od nich na tej samej ulicy. Kompania Macka nazywała się Keystone; nazwę zapożyczyła od logo Pennsylvania Railroad i bez skrupułów ją sobie przywłaszczyła. Mack przywiózł ze sobą na zachód swoją drob-niuteńką przyjaciółkę, Mabel Normand, oraz szereg aktorów, na których mógł polegać. Nadal produkował te zwariowane komedie policyjne, które Griffith traktował lekceważąco, mówiąc, że są niemądre.
Żona miłego i zdolnego aktora Geoffreya Germanna, który zastąpił Owena w roli Samotnego Indianina, pracowała jako niezależny kostiumolog. Latem 1913 roku Maybelle została zatrudniona na kilka tygodni przez studio Macka Sennetta. Geoff zaprosił Fritzi, żeby przyłączyła się do nich na wieczorną projekcję nowego filmu, po której miał odbyć się piknik, podobny do tych, jakie często dla Liberty organizował życzliwy wszystkim B.B. na zakończenie produkcji jakiegoś obrazu.
Parcela Sennetta przy 1712 Alessandro przypominała parcelę Li-

berty, chociaż samo wejście było bardziej okazałe, taki drewniany łuk z dużą tablicą głoszącą:
MACK SENNETT Komedie Keystone
Tuż za bramą wznoszono jakąś budowlę. Gotowy był już jej skomplikowany, drewniany szkielet z wieżą w jednym narożniku. Jakiś człowiek, który zabezpieczał na noc skrzynię z narzędziami, zauważył zainteresowanie Fritzi wieżą.
-	Tam na górze będzie jego biuro. Łaźnia parowa, prywatna ła
zienka, dźwig trzeba będzie wynająć, żeby wstawić wannę. Mówią, że
wielka jest jak basen pływacki.
Scnnett powitał ją serdecznie przy zastawionych stołach, przy których aktorzy, obsługa i goście nakładali sobie na talerze plasterki szynki i indyka, sałatkę kartoflaną, fasolkę i herbatniki. Fritzi pogratulowała reżyserowi sukcesu.
-	To cudowne, Mikę... chciałam powiedzieć, Mack, nie przyzwyczaiłam się jeszcze do tego imienia. Zrobił się z ciebie magnat filmowy. Masz swoje własne, najwłaśniejsze studio i do tego tyle komfortowych urządzeń w tej wieży.
-	W nowym budynku administracyjnym będzie sala gimnastyczna. Człowiek musi być w formie i mieć zapewnioną wygodę, jeżeli ma dać z siebie wszystko. - Jego uśmiech przybladł, kiedy do głowy przyszła mu nowa myśl. - Ale nic wszystko jest takie wspaniałe, jak by wyglądało na pierwszy rzut oka. Po raz pierwszy w życiu jestem odpowiedzialny za listę płac. I wielkie długi. - Chociaż tak się zarzekał, to w tym wspaniałym, trzyczęściowym garniturze z cienkiego płótna i z błyszczącą spinką w krawacie wyglądał na człowieka sukcesu.
-	Pan Griffith przeprowadził się tu na dobre, prawda?
-	Tak, i większość starej ferajny z Biographu też przyjechała. Billy Bitzer, Lioncl Barrymore, Hank Walthall, dziewczęta Gish. Maleńka Mary odeszła od niego do Famous Players Zukora.
-	Wiem, widziałam się z nią tutaj.
-	Hej, tam jest moja najważniejsza aktorka. Tutaj, Mabel.
Przedstawił Fritzi uwodzicielskiej, mającej pięć stóp wzrostu brunetce o bystrych, ciemnych oczach. Frizti i Mabcl Normand od razu poczuły do siebie sympatię i po pięciu minutach plotkowały już jak stare przyjaciółki. Mabel rozłupywała i zjadała fistaszki opowiadając przy tym jakiś przydługi, sprośny kawał. Fritzi przysłuchiwała się z uśmie-

chcm; nagle uświadomiła sobie, że przypatruje jej się śmieszny, mały człowieczek o ciemnych, falistych włosach i zuchwałym spojrzeniu.
W kłębiącym się tłumie pokazał się jeszcze jeden stary przyjaciel. Roscoe Arbuckle - Fatty, z którym grała w Wesołym galimatiasie. Objęli się.
-	A oto ktoś nowy w naszej ekipie - powiedział Fatty i kiwnął palcem na mężczyznę, który stał za jego plecami. Okazało się, że to ten facecik, który się w nią wpatrywał. Fatty przedstawił go jako Charliego Chaplina. - Przezywamy go Edgar-Anglik.
-	Jestem oczarowany - powiedział Edgar-Anglik, alias Chaplin z akcentem, po którym można byłoby go rozpoznać wszędzie na całym świecie. Ucałował dłoń Fritzi i zamrugał rzęsami. Potem uchylił melonika i puścił go tak, że kapelusz poturlał się po jego ręce i wpadł prosto w nadstawione palce. Lubi się popisywać, ale jest zabawny, pomyślała.
Podczas pokazu Fatty's Fabulous Feast Chaplin usiadł obok niej na trawie. Fatty'ego, cukiernika, ścigali komiczni policjanci Sennetta, którzy brali go za złodzieja klejnotów. Później w łagodnym, letnim półmroku zabłysły świetliki, a Chaplin uchylił kapelusza jeszcze raz, chcąc tym razem okazać jej uprzejmość.
-	Bardzo miło było panią poznać, panno Crown. Mam nadzieję,
że jeszcze zaznam tej przyjemności.
Sama nie wiedziała dlaczego, ale podparła brodę palcem wskazującym, dygnęła i zamrugała rzęsami.
-	Jestem oczarowana. Chaplin roześmiał się.
-	Kłusuje pani na moim terenie, kochana.
-	Przepraszam. To nie jest moja najmocniejsza strona.
-	Nie jestem taki pewien - odparł, kiedy się żegnali.
Ich ścieżki miały się niedługo znowu przeciąć. Pewnego sobotniego wieczoru we wrześniu Fritzi czuła się samotna i zgodziła się przyjąć zaproszenie Lily do Poodles w Venice, gdzie kolorowa orkiestra jazzowa grała hałaśliwą, ekscytującą muzykę. Ludzie związani z filmem nie byli mile widziani w kręgach establishmentu, tak więc bawili się sami w swoim własnym, zmiennym towarzystwie. Co czwartek wieczorem w hotelu Hollywood zwijano w holu dywany i zaczynały się tańce. W piątki były pikniki i tańce aż w Inceville, na rancho, gdzie reżyser

Bisona, Thomas Ince, filmował swoje westerny. W soboty cała grupa przenosiła się do Poodles albo do Ship's Cafe w Hollywood. Lily regularnie brała w tych rozrywkach udział. Miała zwyczaj znikać z jakimś nowym Lothario, a potem wkradać się z nim w środku nocy do domu. Następnego dnia rano, zanim w pokoju Fritzi zadzwonił budzik, mężczyzny już nie było.
Wieczorna wyprawa podniosła Fritzi na duchu. Duży kufel jasnego crowna dodatkowo jej w tym pomógł. Odmówiła, kiedy do tańca poprosił ją jakiś mężczyzna w grubych okularach. Wobec tego poprosił Lily, która żadnych oporów nie miała.
Około dziewiątej pojawił się Mack razem z Mabel, Fattym Arbuckle, żoną Fatty'ego, Mintą i Chaplinem. Kiedy Mabel usiadła i sięgnęła po miseczkę fistaszków, Fatty zauważył Fritzi i pomachał do niej. Potem ruszył w jej kierunku Chaplin, kołysał się przy tym komicznie z boku na bok, tak że przypominał Fritzi pingwina. Puścił kapelusz w dół po rękawie, ukłonił się.
-	Droga pani. Jak wspaniale znowu panią zobaczyć. Czy zechciałaby pani ze mną wyjść na parkiet?
-	Tak, ale proszę powiedzieć mi, jak się powinnam do pana zwracać. Edgar czy Charles?
Chaplin prowadził ją pod rękę.
-	Charlie, jeżeli pani taka łaskawa.
Orkiestra grała właśnie fokstrota Harry'ego Polanda „O rany". Charlie doskonale tańczył, okręcał Fritzi w kółko, aż poczuła zawroty głowy.
-	Może jeszcze piwa? - zapytał, kiedy przestali grać. - A może wolałaby się pani przejść po molo? Jest taki piękny wieczór.
-	Tak, wyjdźmy na dwór.
Muzyka kolorowej orkiestry przycichła, nałożyły się na nią tony „Come Josephine in My Flying Machinę", którą to melodię wypompowywały z siebie organy parowe przy diabelskim młynie. Na tle wieczornego nieba pięknie wyglądało kręcące się, ozdobione sznurami kolorowych światełek koło. Z rozpędzonych wózków kolejki górskiej Cloud Race dobiegały głośne okrzyki. Na długim rybackim pomoście, z którego komedianci Macka niejeden już raz zjeżdżali policyjnym autem, wiał balsamiczny wiaterek, ogrzewał Fritzi i wywoływał miłe poczucie rozleniwienia. Oświetlony księżycem Pacyfik coś pomrukiwał. Charlie wziął ją za rękę.
-	Proszę pozwolić, że powiem pani komplement. Fatty pokazał mi
przedwczoraj wieczorem Śmieszny galimatias. Bardzo to zabawny film.

-	Zabawni są aktorzy grający główne role, a zwłaszcza Fatty. Bliźniaczki to tylko tło.
-	Tu się z panią zgodzę, a jednak to na panią patrzyłem. Ma pani takie oszczędne i wyraziste ruchy. Zasługuje pani na lepszy materiał komediowy, na coś dobrze przemyślanego.
-	Co, miałabym się zgodzić, żeby mi do końca życia rzucali w twarz placki z jagodami? - udawała naiwną Fritzi. - Cały czas dążę do tego, żeby zostać poważną aktorką.
-	Nie ma nic poważniejszego od komedii, kochana. Wymaga ona precyzyjnego planowania i bezbłędnego wykonania. Oraz krańcowej koncentracji, jeżeli chce się osiągnął obydwa te cele. - Kiedy zauważył jej reakcję, wzruszył ramionami. - Ma pani niewłaściwe nastawienie, moja droga. Na ekranie pani twarz błyszczy jak diament pierwszej wody. Człowiek musi na panią patrzyć.
-	To niemądre. Nie jestem ładna.
-	Ładność jest czymś pospolitym. Wartym pensa, a może dwa. To, co ma pani, ta świetlista żywość, warta jest tysiąc dolarów.
Doszli do końca molo i oparli się o poręcz. Wielki, żółtobiały księżyc w pełni rozrzucał igiełki światła po wodzie. Efekt był wyświechtany jak stara kulisa, ale śliczny.
Charlie wziął ją za rękę i popatrzył na nią z uczuciem.
-	Czy mogę coś pani powiedzieć? - Jego wargi połaskotały ją
w ucho, kiedy szepnął: - Wydaje mi się pani cholernie atrakcyjna. Czy
poszłaby pani ze mną do mojego pokoju w hotelu?
Fritzi serce zaczęło łomotać. Czuła, że propozycja jej pochlebia... miała na to wielką ochotę. Charlie nie miał pojęcia, w jakim stopniu to, co zaproponował, podniosło ją na duchu. Godny szacunku człowiek uznał, że warto na nią zwrócić uwagę. Gdyby tylko Loyal Harding...
Gładząc jej dłoń wyszeptał:
-	Moja droga?
-	Charlie, bardzo pana lubię, naprawdę. Ale nie na tyle, żeby... no, rozumie pan. Mam nadzieję, że nie pomyśli pan sobie, że jestem okropnie świętoszkowata.
-	Gdybym tak uważał, to przecież bym tego wszystkiego nie powiedział. Czy jest ktoś inny, o ile wolno mi zapytać?
Fritzi popatrzyła na ocean.
-	Mam nadzieję.
-	To diabelnie dziwaczna odpowiedź.
-	Wiem. Przepraszam. Mam nadzieję, że mimo to zostaniemy przyjaciółmi.
-	
-	No cóż, uraziła pani moją dumę. Będę musiał się z tym pogo
dzić. Bóg mi świadkiem, że umiem to robić. Mój brat Sid i ja dorastaliś
my w najpodlejszej części Londynu. Przerzucali nas z jednego domu
dla podrzutków do drugiego w takim tempie, że niekiedy mieliśmy
wrażenie, iż grają nami w tenisa. Ten rodzaj wychowania uczy człowie
ka, że nie ma co spodziewać się, iż otrzyma wszystko co dobre na świe
cie, że może mieć nadzieję tylko na część. Przed chwilą otrzymałem
powtórkę tej lekcji. Oczywiście, że zostaniemy przyjaciółmi. Pani nie
tylko mi się podoba. Wyznam, że jestem peten podziwu dla jej charak
teru, chociaż dużo chętniej podziwiałbym panią u siebie w łóżku.
Uśmiechnął się i zatrzepotał rzęsami. Fritzi znowu się roześmiała. Bardzo lubiła tego zuchwałego człowieczka.
-	Będziemy już wracać? - zapytał.
Wzięła go pod rękę i poszli w świetle księżyca po molo. Organy parowe grały „Over the Wavcs". W mroku wirowały śliczne, kolorowe światełka na kole diabelskim. Cloud Race zagrzechota! i dał nura w dół.
-	Jak miło jest tutaj na dworze - powiedziała Frizti smakując słone powietrze. - Nie zapomnę tego wieczoru.
-	Och, pewnie przeważająca jego część umknie pani z pamięci -powiedział Charlie. - Nasza praca jest taka gorączkowa. Niech pani tylko pamięta, co mówiłem o komediach.
62. Inceville
W marcu 1914 roku odbyła się premiera pierwszego epizodu seryjnej sztuki wyprodukowanej przez Pathe i zatytułowanej The Perils of Pauline. Z dnia na dzień aktorka o nazwisku Pearl White stała się gwiazdą, a film odcinkowy stał się ostatnim krzykiem mody w Hollywood. B.B. i Hayman wywęszyli, że w przyspieszonym tempie rusza produkcja następnych filmów odcinkowych: The Exploits of Elaine, The Hazards of Helen, Dollie of the Dailies. Eddie i Lily zabrali się do pracy, żeby przed wyznaczonym przez Kelly'ego terminem, 1 kwietnia, ukończyć scenariusz do dwunastu odcinków The Adventures of Alice. Wbrew swojej woli Fritzi miała zagrać główną rolę i wcielić się w dzielną heroinę, którą jej podły krewny chce zabić, by pozbawić ją dziedzictwa.
Przywiązywali ją do transportera piły tarczowej, przykuwali łańcuchem do słupa w pobliżu bojlera, który miał zaraz wybuchnąć, wyrzu-

cali z jadącego bez maszynisly pociągu towarowego (zastępowała ją kukła), wyrzucali z dwupłatowca (to samo) i zgodnie z harmonogramem poddawali jeszcze innym upokorzeniom, a wszystko to trwało aż do początków lata. Kiedy zwróciła uwagę, że wszyscy poplecznicy łotra to Latynosi, Chińczycy albo aktorzy z poczernioną twarzą i zapytała, czy nie mogliby trochę wyrównać rachunku przy pomocy kilku białych łajdaków, Kelly stanowczo odmówił.
-	Wykluczone. To kraj białego człowieka. Jak widownia widzi czar
nucha, makaroniarza czy żółtka, to spodziewa się, że to nic dobrego.
Po krótkiej i bezowocnej dyskusji Fritzi poddała się, a nawet pewną przyjemność zaczęło sprawiać jej odgrywanie roli Alice, która niewątpliwie była czynną i agresywną „nową kobietą", w przeciwieństwie do jakiejś potulnej kury domowej.
Pierwsze epizody tego odcinkowego filmu weszły na ekrany w lipcu i z miejsca trafiły w dziesiątkę. B.B. wyciągnął w stronę Fritzi następną marchewkę, 125 dolarów tygodniowo, a potem łagodnie uderzył batem: jeszcze jeden obraz na bazie westernu? Tym razem z jakąś komediową rolą dla niej, na prośbę Eddiego?
-	Miałem przebłysk natchnienia, poddałem mu wspaniały pomysł, był zachwycony. Proszę?
-	Och, nie. Och, nie. B.B., obiecał mi pan jakąś mocną rolę, a nie same głupiutkie.
Kąciki ust B.B. opadły w dół.
-	No dobrze, dziewuszko, nie będę nalegał. A w każdym razie nie
teraz, kiedy masz takie negatywne nastawienie do tych, którzy cię pro
mują. I nie będziemy martwili się o ludzi, których żony i malutkie dzieci
zależne są od sukcesów tej kompanii. Nie, w żadnym wypadku. I tyle.
Finis. Kaput. Koniec. - O bogowie, teraz potępiało ją już dwóch ojców.
W pewną złocistą, letnią sobotę Fritzi umówiła się na lunch ze swoim nowym przyjacielem, Charliem, w sklepie spożywczym naprzeciw studio Macka. Kupili sobie kanapki z mielonką i napój gazowany, przeszli pod słoneczną pergolę i usiedli przy stole. W chwastach w pobliżu spał jakiś włóczęga. Pod sklep podjechał wóz załadowany połamanymi meblami, armaturą i rurami kanalizacyjnymi. Do środka wszedł handlarz starzyzną. Charlie pociągnął nosem.
-	Nie można powiedzieć, żeby ta okolica przypominała Mayfair
czy Ritza.
Fritzi opowiedziała mu, jak odmówiła B.B. Charlie zareagował lakonicznym:
-	Dobrze. Zasługujesz na coś lepszego. Nie poddawaj się.

Ubrany był tego dnia w za wielkie buty, workowate spodnie, przyciasną marynarkę, za mały melonik, a na ręce zawiesił sobie laseczkę. Fritzi skomentowała to; nigdy wcześniej nie widziała go w takim stroju.
-	No to nie widziałaś mojego ostatniego obrazu, moja droga. Pewnego ranka, dawno temu, Sennett stwierdził, że ma dziurę w harmonogramie. Dał mi trzydzieści minut, żebym wymyślił jakąś postać. Pozbierałem ubrania, które mi się nawinęły pod rękę i dodałem te wąsiki jako kropkę nad i. - Przypominały szczoteczkę do zębów. - Film, nad którym teraz pracuję, to już trzeci z kolei o tym małym włóczędze.
-	Czy poprzednie odniosły sukces?
-	Niesłychany. Kcystonc robi średnio po dwadzieścia sztuk kopii. Trzydzieści to już całkiem wyjątkowo. Przy drugim filmie o tym włóczędze doszli już do pięćdziesięciu, a i to okazało się za mało. Biura wymiany domagają się więcej. Bardzo jestem zadowolony.
Fritzi nie powiedziała mu, że Liberty rutynowo robi po sześćdziesiąt kopii obrazów z Samotnym Indianinem. Milczała, kiedy Charlie ugryzł delikatnie kęs kanapki. I w tejże chwili jakiś bursztynowy motyl usiadł mu na rękawie. Charlie zamarł w bezruchu, żeby go nie spłoszyć. Popatrywał na motyla smutno.
-	Czy coś się stało? - zapytała Fritzi. - Czy straciłeś apetyt? Potrząsnął głową; motyl odleciał.
-	Jestem przekonany, że Sennett chce mnie wyrzucić.
-	Na litość boską, dlaczego? Musisz mu przynosić dużo pieniędzy.
      - Workami. A płaci mi sto pięćdziesiąt dolarów tygodniowo.
Więcej niż zaproponował jej B.B., ale Charlie był czymś w rodzaju geniusza komizmu, nawet jeżeli miał rozdęte do niemożliwości ego. Wstrząsnął nią, kiedy dodał:
-	Wart jestem tysiąc. - Fritzi wpatrywała się w niego, a on zmarszczył brwi. - Pieniądze to nie jedyny problem z Sennettem. Ma takie ograniczone poglądy. Wszystko trzeba nakręcać w pośpiechu. Im więcej, tym lepiej. Powiedział, że za dużo czasu zajmuje mi opracowanie gagu. A ja mu na to, że to dlatego, że chciałbym robić coś bardziej twórczego, niż ślizgać się na skórkach od banana i spadać z drabin. Co więcej, chciałbym reżyserować. Kiedy mu o tym powiedziałem, zbladł i przekazał mnie swojej dziewczynie, tej Mabel. Teraz ona mną kieruje. -Potrząsał głową. - Wszystko jedno, jakoś się to ułoży. Są takie miejsca, gdzie zwrócono uwagę na mój sukces - dodał poruszając śmiesznie brwiami. - Słuchaj, powiedz mi coś. Co to jest barbecue?
-	Coś w rodzaju pikniku. Głównym daniem jest mięso pieczone na rożnie i zalane mnóstwem sosu. Zwykle wieprzowina. A dlaczego?
-	
-	Zaprosili mnie na coś takiego jutro. Takie przyjęcie na cześć ja
kiegoś aktora, którego zaangażował Ince. Mieszkali razem w jednym
pokoju w Nowym Jorku, kiedy obydwaj występowali na scenie. Chcia
łabyś pójść? Miło byłoby mieć towarzystwo.
Na Fritzi czekało pranie i cerowanie, i nie przeczytane gazety, i list, który powinna napisać do matki. - Dziękuję, ale chyba nie powinnam. Gdzie to jest?
-	Dosyć daleko. Na rancho Inceville. Kowboje?
-	Pojadę. O której?
Charlie wynajął niewielki samochodzik. Czerwcowe popołudnie było przepiękne. Zanim dojechali na północny skraj Santa Monica, minęła godzina. Skręcili następnie w górę na stary, królewski gościniec mając po jednej stronie zalany słońcem ocean, a po drugiej brązowawe pagórki poprzecinane drogami w kanionach i ubarwione makami i fioletowym wrzosem.
Tom Ince stał się w krótkim czasie jednym z wiodących reżyserów w mieście. Trupa Braci Miller jeżdżąca po kraju z Pokazami z prawdziwego Dzikiego Zachodu ze stu i jednego ranczo spędzała zimę w Kalifornii i Ince zawarł z nimi umowę, że poza sezonem będzie korzystał z ludzi Millera i jego wyposażenia. Filmował swoje westerny z rozmachem na osiemnastu tysiącach akrów, które kiedyś stanowiły część jakiegoś hiszpańskiego rancho.
Minęli wymyślną bramę i pojechali w górę po stromej drodze. Na zboczach kładły się jasnozielonymi plamami winorośle. Nie pomalowane baraki z długimi werandami tkwiły jak pudełka po butach na urwisku, które wychodziło na Pacyfik.
-	Montażownia i garderoby - wyjaśnił Charlie. - Wykorzystują je od czasu do czasu jako atelier plenerowe. Fort, faktorię, tego typu rzeczy.
-	Bardzo wiele wiesz o tym miejscu. Byłeś tu już kiedyś?
-	Często tu przyjeżdżam. Na piątkowe tańce. Dziewczyny. - Westchnął przesadnie i poklepał się po sercu.
Charlie zaparkował ich samochodzik w miejscu, gdzie stało już wiele podobnych, oraz kilka lśniących i wielkich; kiedy wysiadali, doleciał do nich wonny dym z mesąuite. Tłum ludzi liczący może ze dwie-

ście osób prowadził życie towarzyskie przy długich stołach z jedzeniem. Estrada na świeżym powietrzu udekorowana była papierowymi lampionami; kilka par tańczyło w rytm skrzypiec i harmonii.
Charlie przedstawił Fritzi Ince'owi, korpulentnemu, jowialnemu mężczyźnie o ciemnych włosach i żywych oczach. On z kolei przedstawił ich swojemu nowemu aktorowi, mężczyźnie o orlich rysach twarzy, który nazywał się Bill Hart.
-	Bill to facet z klasą - powiedział Ince. - Wielokrotnie grywał
Szekspira.
Kiedy na wschodnich zboczach pagórków otaczających ranczo zaczęły się pokazywać cienie, Fritzi i Charlie napełnili sobie talerze siekaną wieprzowiną, surówką z kapusty, fasolką i niemiecką sałatką z kartofli. W oborze porykiwały krowy i woły. Niespokojne mustangi kłusowały wokół dużej zagrody dla koni. W pobliżu stał stary dyliżans, mocno zniszczony przez czas i niepogodę. Za nim duży wóz podróżny, conestoga, nie brakowało mu nawet białego płótna, rozpiętego na obręczach. Usiedli sobie z talerzami na koźle wozu.
Fritzi zafascynowana była ranczo. Twardzi mężczyźni w strojach kowbojów, mężczyźni odrobinę buńczuczni, przewyższali kobiety liczebnie dwu-, a może nawet trzykrotnie. Bardzo wielu z nich miało w olstrach pistolety, które wyglądały na coś więcej niż tylko ozdoby.
Usłyszała równomierne bum-bum, bum-bum.
-	Co to jest? - zapytała.
-	Wioska Siuksów. Tipi znajdują się za tą górką. Mieszkają tam Indianie, ale trzymają się z daleka.
Skończywszy jeść przespacerowali się nad urwisko i przez chwilę przyglądali się, jak słońce zachodzi nad Pacyfikiem. Za nimi, w fioleto-wawym mroku jarzyły się kolorowe lampiony. Teraz tańczyło już więcej par, a nawet grupka kowbojów; nawiązanie do dawnych czasów, gdy na ranczo nie było kobiet. Rozmowy były ożywione, sporadycznie dochodziły do nich okrzyki, a często śmiech. Kiedy wracali do stołów, Fritzi stanęła jak wryta.
-	Charlie.
-	Na co ty patrzysz? Na tego krzywonogiego karła? Panie Boże, to w nim się kochasz?
-	Nie, nie, to jest jego przyjaciel. - Pomachała ręką. - Panie White. Windy!
Windy zamrugał raz czy dwa, poznał ją, po czym niewyraźnie się uśmiechnął. Poczłapał w ich kierunku.
-	Witam znowu, panno Fritzi. - Niemal padła od jego alkoholowe-

go oddechu, kiedy podawali sobie ręce. Ożywił swój kowbojski strój żółtą bandaną. - Ostatni raz to było tam przy Waterhole, nic?
-	Ma pan bardzo dobrą pamięć. To jest pan Chaplin. Pracuje pan tutaj?
-	No. Ujeżdżam konie w nowym obrazie.
-	Pan White zastępuje aktorów, Charłie. Spada z dachów, wyskakuje z tramwajów, z jadących pociągów...
-	Cholernie niebezpieczne - zauważył Charlie.
-	Tak to jest, a kamera żadną sztuczką tego nie zamarkuje. Mogę z dumą powiedzieć, że zdobyłem sobie całkiem niezłą reputację w tym mieście. Wiedziałem, że jestem na dobrej drodze, kiedy za czwartym razem poszedłem do szpitala ze złamaniem. Wszystkie pielęgniarki mnie poznały i mówiły do mnie po imieniu.
Fritzi roześmiała się, ale jej uwagę przyciągali kłębiący się ludzie.
-	Szuka pani może przypadkiem Loya? Wrócił.
-Jest tutaj?
-	No. Obydwaj pracujemy w tym obrazie Ince'a. Nie wiem, gdzie się w tej chwili podziewa, może siedzi w obozie Siuksów. Loy całkiem dobrze radzi sobie z językiem migowym Indian.
-	Bardzo chętnie bym się z nim przywitała.
-	Będę się za nim rozglądał i przyprowadzę go. Proszę mi teraz wybaczyć, ale pragnienie znowu bierze górę. - Odchodząc niemal potknął się o długi dyszel wozu.
Kiedy Charlie ją również przeprosił i udał się na poszukiwanie rozrywki w postaci jakiejś dziewczyny, Frizti podeszła do estrady biorąc ze sobą pusty talerz i sztućce, żeby się wtopić w tłum. Usiadła na beczułce gwoździ, nerwowo postukując o nią to jedną, to drugą stopą. Minęło pół godziny.
Zdecydowała się na miejsce przy estradzie, żeby nie mogli jej nie zauważyć. I zauważyli. Windy chwiejnie wynurzył się z mroku prowadząc za sobą wysokiego kowboja.
-	Ta dama tęskni za tym, żeby ci znowu powiedzieć cześć. Fritzi, pamiętasz Loya Hardinga.
-	Och, tak, tak, pamiętam - wyjąkała.
Wstała, żeby podać mu rękę i była tak podenerwowana, że upuściła talerz i sztućce na trawę. Loy roześmiał się i grzecznie wszystko pozbierał. Frizti na przemian było gorąco i zimno. Miała trzydzieści trzy lata, a czuła się jakby to było dwanaście. Nogi się pod nią uginały. Bieliznę miała żenująco wilgotną z podniecenia. W ustach jej zaschło i nie mogła słowa z siebie wydusić. Uratował ją Windy.

-	Panna Fritzi przyjechała któregoś dnia do Waterhole szukając ciebie. Jakąś rolę mieli czy coś.
-	To miło z pani strony, że pomyślała pani o mnie. - Miał golą głowę, jego długie, ciemne włosy połyskiwały w miejscu, gdzie wywijały się na kołnierz. Windy'emu odbiło się cicho, powiedział, że zobaczy się z nimi później. Fritzi nie mogła opanować zdenerwowania. Czy nie porobiły jej się strąki na głowie? Czy wargi miała czerwone? Przygryzła je, kiedy Loy machał Windy'emu na do widzenia.
-	Długo... długo pana nie było.
-	Dłużej, niż się spodziewałem, to prawda. Przez sześć miesięcy plątałem się po Alasce, a potem znowu przyniosło mnie tutaj. Na miesiąc pojechałem do Meksyku, ale oni strzelają do gringo, jak tylko któregoś zobaczą, no więc wyjechałem. Zabrałem się z Corpus Christi pustym statkiem do przewozu bydła do Hawany, złapałem statek do Argentyny, pracowałem z kowbojami gaucho, aż wreszcie zatęskniłem za angielską mową. - Oparł się o wóz i uśmiechnął. - Pani tu jest ze wszystkimi, panno Crown?
-	Proszę, na imię mam Fritzi. Przyjechałam tu z panem Chaplinem, o tamtym. On jest aktorem w Kcystone. - Charlie przygadał sobie trzy obficie obdarzone przez naturę młode kobiety i zgrywał się i popisywał przed nimi. - Jak rozumiem, pracuje pan w tej chwili dla pana Ince'a?
-	Tak, jestem statystą w jego nowym obrazie, razem z tym żółtodziobem, Hardym.
-	Żółtodziobem?
-	Takie stare teksaskie wyrażenie. Oznacza kogoś, kto nie potrafi rzucić pętli ani niczego zrobić jak trzeba. Nowicjusz albo jakiś elegan-cik, który udaje prawdziwego kowboja. - Jego pogarda była łagodna, ale szczera.
-	Prawda, pan jest z Teksasu.
-	Tak, z terenów bliżej Oklahomy. Z takiej małej kropki przy drodze o nazwie Muleshoe. Trzeba jechać do Lubbock, a potem prosić o mapę.
Oparł się obcasem o szprychę koła i uśmiechał się tak, że wszystko w niej topniało. Nie mogła się na niego napatrzyć, na tę silną, szczupłą szyję, na jego żywe, ciemne oczy, na długie włosy, które lekko tańczyły na wieczornym wietrze. Pachniał przyjemnie wodą kolońską z rumu i pimento, a może jakąś inną. Fritzi niemal szalała z radości.
-	Czy ma pan w Teksasie jakąś rodzinę?
Uśmiechał się nadal, chociaż teraz nieszczerze.

-	Siostrę, to wszystko.
-	Jeździ pan ją odwiedzać?
-	Ostatnio dawno nie byłem. Teraz muszę się zabrać za co innego. Całkiem łatwo jest zrobić w tym interesie pieniądze. Mogę takiemu żółtodziobowi podebrać robotę, kiedy tylko zechcę.
Harmonia i skrzypce zaczęły grać walca z Wesołej wdówki. Loy zapytał:
-	Ma pani ochotę przejść się po ranczo?
-	A może byśmy zatańczyli?
-	No cóż. - Cmoknął cicho przez zęby. - Muszę przyznać, że nie wiem, jak to się robi. Po prostu nigdy się tego nie nauczyłem.
-	Nauczy się pan, to nic trudnego. - Wzięła go za rękę i poprowadziła na zatłoczoną estradę. - Prawą ręką trzyma mnie pan w pasie, lewą trzeba unieść. O tak, zaczynamy. Raz-dwa-trzy, raz-dwa-trzy... właśnie tak.
Kilka sekund minęło bez żadnych wypadków, a potem nagle całym ciężarem przydepnął jej lewy palec u nogi. Kolana się pod nią prawie ugięły.
-	O, Boże, bardzo mi przykro.
-	To nic, prawie nie poczułam! - zawołała uśmiechając się, żeby ukryć ból. Harding chwycił ją mocniej w pasie. Silniej ścisnął jej dłoń. Obrócił ją. Tańczył. Wyraz obawy rysujący się na jego twarzy zmienił się w zdumienie, a potem w radość. Tańczyli walca pod kolorowymi lampionami i kalifornijskimi gwiazdami. Było to absurdalnie staroświeckie i szaleńczo romantyczne. Fritzi zapomniała, że boli ją palec. Myślała tylko, że jeżeli ta rozkosz przybierze choć trochę na sile, to ona chyba rozpłynie się na miejscu.
Przez następną godzinę chodzili z Loyem Hardingiem i rozmawiali. A raczej ona pozwalała mu mówić. Nastrój szybko stał się swobodny, Loy gawędził z nią poufale, jak przyjaciel z przyjacielem. Opowiadał o tych wszystkich kowbojach, którzy napływają do Hollywood, a z których większość lekceważąco określał mianem żółtodziobów, a już najbardziej Bronco Billy Andersona (i co z tego, że podobno jest sławny; to tylko taki brzuchaty facet ze sceny). Wspomniał o swoim przyjacielu-kowboju, Tomie Mix z Oklahomy, którego szanował i uważał za autentyk w tym zawodzie. Miał również szacunek dla Win-dy'ego. Windy był uczciwym kowbojem z Idaho.
-	Ale dużo za dużo pije.
-	Przecież wykonuje taką niebezpieczną pracę rzucając się z mostów i w ogóle.
-	
-	Mówi, że łatwo mu to wszystko robić, jak jest podchmielony. Nie
boi się. Nie mogę mu tego wyperswadować. Szkoda. Bardzo bym go
nie chciał stracić.
Podszedł do nich Charlie obejmujący ramieniem jedną z dziewcząt; przedstawił ją jako Księżniczkę Śmiejąca Woda. Dziewczyna zareagowała obłąkanym chichotem.
-	Powinniśmy niedługo ruszać z powrotem do miasta, moje ser
duszko - powiedział Charlie do Fritzi.
Fritzi zawahała się, pragnęła, żeby Loy odciągnął ją na bok, poprosił, by znowu się spotkali. A może ona ośmieli się go o to poprosić? Jakoś nie potrafiła.
-	Mam nadzieję, że spotkamy się znowu, Loyal.
-	Miło by było. - O, Boże, miło? Czy to wszystko?

-	Może będę pracował w którymś z pani filmów, kto wie? - dodał. Niepomna, że Charlie na nią patrzy, Fritzi brnęła dalej.
-	Byłoby przyjemnie spotkać się nieco wcześniej.
-	No pewnie, trzeba się nad tym zastanowić. -Kiedy? Gdzie? krzy
czała w myśli. Potrząsnął jej dłonią, ale nie podjął tematu. Charlie
chrząknął.
Powoli, niechętnie, Fritzi wysunęła dłoń z ręki Teksańczyka. Charlie widział, jak Loy na nią działa; kiedy się skierowali w stronę parkingu, złapał ją za łokieć, żeby ją podtrzymać. Miała ochotę zawrócić i pójść jeszcze raz na Loya popatrzeć, tylko że to by całkiem idiotycznie wyglądało.
Jadąc wzdłuż oświetlonego księżycem Pacyfiku Charlie powiedział:
-	Czy to o tym kowboju mówiłaś, kiedy powiedziałaś mi, że jest ktoś inny? - Frizti kiwnęła głową, na białej tarczy księżyca widziała twarz Loya. - Podoba ci się, co?
-	Tak. Nie potrafię dokładnie wyjaśnić, dlaczego.
-	A kto by potrafi! wyjaśnić amour? I po co tym sobie zawracać głowę? Po prostu się ciesz. Co ty wiesz o tym facecie?
-	Pochodzi z Teksasu. Nie ma żadnych więzów. To chyba wszystko.
-	Nie jestem pewien, czy należy do ludzi, którzy się żenią. Może to bardziej gatunek hotelowy. A na tym to ja się doskonale znam, sam do tego rodzaju należę.
Fritzi zaśmiała się i dała mu sójkę w bok.
-	Już ja o tym dobrze wiem.

63. Najemnicy
Już w grudniu 1913 roku Rene doszedł do wniosku, że nie podobają mu się skromne zyski, jakie przynosiły pokazy powietrzne; chciał zarabiać więcej. Wysłuchał więc propozycji dwóch dżentelmenów, którzy zabiegali o jego względy w Presidio w Teksasie. Panowie ci w Presi-dio zamiast mundurów wojskowych nosili białe, płócienne garnitury i panamy.
Złożyli Rene atrakcyjną ofertę, a ponieważ w zespole lotników panowała raczej dyktatura niż demokracja, Rene ich propozycję przyjął. Dał swoim lotnikom wybór; jeżeli chcieli, mogli przyłączyć się do niego i w objętej wojną strefie pilotować samoloty po stronie wojsk federalnych. Ku żalowi Carla zgodę wyrazili wszyscy, łącznie z Harvardem. Noszący się po cywilnemu oficer wyjechał do Kalifornii, żeby za 5000 dolarów zakupić samolot od kompanii produkującej martiny; dwupłatowiec miał zostać zmodyfikowany i wyposażony tak jak sonora, bombowiec, którym w północno-zachodnim Meksyku latali najemnicy buntowników.
W dwa tygodnie później Rene i Tom Long załadowali się na dwie ciężarówki wiozące zapakowane w skrzynie części od martina. Przekupili urzędników na granicy i bez żadnych kłopotów ją przekroczyli. Carlowi i Harvardowi przypadło w udziale przeprowadzenie na drugą stronę curtissa i blćriota. Lecieli nocą, lot był krótki, ale niebezpieczny. Rene i Tom zapalili na pustyni światła, żeby oznakować lądowisko. Za pierwszym podejściem prąd zstępujący niemal rzucił Carlem o ziemię. Pilot ściął lewym skrzydłem czubek gigantycznego kaktusa kandelabrowego, z rykiem przy otwartej do końca przepustnicy poleciał w górę, zawrócił i wylądował bezpiecznie, z gardłem skurczonym i zaschniętym ze strachu.
W Sonorze, mieście opanowanym przez wojska federalne, poskładali martina i wypróbowali go. Stamtąd krótkimi skokami ruszyli na południe i pod koniec stycznia dotarli do bazy w środkowym Meksyku. Jako najemnicy byli dobrze traktowani, otrzymali honorowe tytułu Ca-pitan i podstawowe uposażenie wysokości 300 dolarów na miesiąc, plus 50 dolarów za każdy lot zwiadowczy i każde przeniesienie informacji. Szybko się przekonali, że rząd regularnie spóźnia się z dostarczaniem kopert z płacą.
Jeździli specjalnym pociągiem, który stale wydawał się cofać na południe. Na trzech lorach jechały samoloty razem z przenośnymi po-

chylniami do ich ładowania. Dwa kabriolety firmy Benz, z których korzystali oficerowie sztabu, jechały na czwartej. Przebudowany wagon towarowy służył za warsztat, a inny za magazyn, gdzie składowano bomby samolotowe. Pociąg był dokładną repliką tego, z którego dalej na północy korzystał Villa.
Trzech pilotów i Tom zakwaterowani byli w salonce odkupionej albo ukradzionej teksaskiemu magnatowi bydła. Znajdowały się w niej pulmanowskie łóżka, czerwone, pluszowe, kręcone, przyśrubowane do podłogi fotele, mahoniowy stół jadalny i krzesła oraz osobna kuchenka z lodówką na lód, którego zresztą nie było. Przepierzenie ozdabiała imponująca para byczych rogów.
Usługiwał im obdarty i wychudły chłopiec, brązowoskóry Indianin mający lat czternaście czy coś koło tego; nosił jakieś niewymawialne imię, z którego piloci szybko zrezygnowali i zaczęli na niego wołać Bert. Bert uciekł z domu na Jukatanie, kiedy jego ojciec spadł z wysokości stu stóp z sączyniowca, na który wspiął się, by ponacinać drzewo i zebrać sok, wygotowywany na gumę do żucia.
-	To jest okropna praca - mówił Bert Carlowi potrząsając ponuro swoją rozkudlaną głową. - Tak wysoko, wysoko, trzyma człowieka tylko jedna lina, a trzeba się dobrze zamachnąć maczetą, żeby naciąć drzewo. On umarł. Moja matka chciała, żebym zajął jego miejsce, ja powiedziałem nie, ona mnie zbiła, no to uciekłem. Dużo szczęśliwszy teraz. Smakuje ci moje gotowanie, Capitan Carl?
-	Chleb, który pieczesz, zawsze jest czarny, a jajecznica ciągnie się jak guma, ale nadrabiasz to swoją osobowością.
-	Ten Harvard, on nic lubi ani mojego gotowania, ani mnie.
-	Nie bierz sobie tego do serca. On nie lubi nikogo.
Kiedy była ładna pogoda, Bert sypiał pod ich wagonem, a kiedy gdzieś jechali czy padał deszcz, sypiał w przedsionku. Woził ze sobą ulubieńca, długiego na trzy stopy węża z rodziny Heterodon. Bert nazwał go Anselmo i trzymał go w pudełku. Niekiedy pozwalał mu zapolować na ropuchy, jego ulubione jedzenie.
-	Anselmo dobry do łapanie szczurów też. Nie zrobi krzywdy. Boi
się ludzi. Jak widzi kogo, to tylko syczy i udaje, że nie żyje.
Leciał na wysokości pięciuset stóp nad zapylonym pogórzem u stóp Sierra Madre Oriental w Meksyku. Na naleganie majora Ruiza, przydzielonego do ich jednostki oficera łączności, wsunął sobie do kie-

szeni kurtki starą mapę geologiczną. Do nawigacji w czasie lotu nie nadawała się zupełnie; posuwał się wzdłuż głównej linii kolejowej, która wita się na północ do miasta Zacatecas, pozostającego obecnie w rękach buntowników. Leciał bleriotem, jednym z wielu, jakie zbudowano na bazie modelu XI, którym Louis Bleriot przeleciał w 1909 roku nad Kanałem, kiedy jako pierwszy na świecie człowiek dokonał tego wyczynu.
Carl siedział powyżej skrzydła jednopłatowca, włosy szarpał mu wiatr, czerwony, jedwabny szal powiewał, gogle połyskiwały odbijając dalekie błyskawice. Daleko po jego lewej ręce niebo przecinał poszarpany kontur górskiego pasma.
Nie przesadzano mówiąc o niebiezpieczeństwach związanych z tego rodzaju lotami. Jednym z nich mógł być wrogo usposobiony bojownik strony przeciwnej. W prowincjach centralnych nie istniało coś takiego jak lotnisko ani obsługa naziemna, ani nawet wykwalifikowany mechanik samochodowy. Dostarczane przez rząd paliwo lotnicze było złej jakości, zdarzało się, że silnik przerywał albo kompletnie gasł. Kiedy Rene poleciał na zwiad nad Gómez Palacio, zanim zdobyli to miasto buntownicy, silnik stracił moc i pilot musiał dobrze się namęczyć, żeby awaryjnie wylądować na gruntowej drodze. Oblężonym Federali-stas udało się znaleźć wystarczającą ilość benzyny, żeby mógł znowu wzbić się w powietrze, ale katastrofy uniknął o włos.
Carl pociągnął na siebie małą kierownicę na czubku drążka sterowego. Samolot skierował się w górę, ale zbyt wolno, żeby udało mu się umknąć przed ciemnoszarą, deszczową chmurą, która szybko przemoczyła na wylot jego ubranie, zalała też gogle. Równie niespodziewanie wydostał się z deszczu na upstrzone chmurami niebieskie niebo. Na ziemię padały ogromne, katedralne smugi światła. Zobaczył, jak jakiś farmer ciężko stąpa za drewnianym, zaprzężonym w dwa woły pługiem. Mężczyzna zdjął słomkowy kapelusz, zadarł głowę i wpatrywał się w Carla; czy to z respektem, czy z grozą, tego pilot nie potrafił powiedzieć.
Przeleciał nad polami, na których rosły fasola i kukurydza. Przeleciał nad casitas, lepiankami o wysokich dachach porośniętych zielskiem. Przeleciał nad targowym miasteczkiem, na tyle nisko, że widział stosy dyni i tykw, sznury papryczek, kosze czerwonych i żółtych pomidorów. Po dróżkach pomiędzy straganami dumnie przechadzały się sępy. Sprzedawcy i kupujące kobiety osłaniali oczy, żeby popatrzeć na samolot, jedno dziecko, mała dziewczynka, pomachała do niego. Jeżeli samolot nadlatywał z południa, musiał to być samolot rządowy.

Dwadzieścia czy trzydzieści kilometrów wcześniej wyrzucił z samolotu ostatnie papierosy i pomarańcze, które zabrał ze sobą w jutowym worku przywiązanym do fotela. Większość pomarańczy dostało się jakimś dzieciom przy studni w wiosce Ojocaliente, które krzyczały i machały do niego. Indianie i Metysi na ogół sympatyzowali z rewolucją, więc zrzucając z samolotów zwiadowczych podarunki pilot asekurował się tym samym na wypadek, gdyby silnik zgasł albo samolot został zestrzelony. Jego jedyną bronią był rewolwer, który miał na biodrze.
Przeleciał na drugą stronę miasta, mijając po drodze centralny plac, na którym najwspanialszym budynkiem był barokowy kościół pomalowany na czerwono i żółto. Wieśniacy uwielbiali kolorowe kościoły. Carlowi też się ten efekt podobał. W ogóle podobał mu się Meksyk i Meksykanie, którzy byli tacy pracowici, chociaż harowali do upadłego, i tacy przyjaźni i serdeczni, pod warunkiem, że stało się po właściwej stronie. Nawet Niemcy nie prali swoich ubrań równie często, jak meksykańska pani domu.
Gdzieś daleko przed nim otworzyło się białe oko. Zza zakrętu musiała wyjechać lokomotywa z palącym się reflektorem. Pociąg wojskowy. Bliżej niż się spodziewano.
Patrzył, jak światło rośnie i płonie. To po to go posłano na zwiad; miał dowiedzieć się, jak daleko Tygrys Północy posunął się w swoim miarowym marszu na stolicę. Przez całą wiosnę 1914 roku Federalistas cofali się, miasta poddawały się jedno za drugim - Gómcz Palacio, krzyżówka kolejowa Torrcón, Tampico na wybrzeżu. Buntownicy zajęli Zacatecas 24 czerwca, w cztery dni po tym, jak zabito jakiegoś faceta, który nazywał się arcyksiążę Ferdynand i zginął na dalekich Bałkanach.
Pomimo sukcesów jakie odnosili buntownicy, generał Villa poróżnił się ostatnio ze swoim tytularnym dowódcą Carranzą. Villa zaszył się na północy rzekomo po to, by prowadzić negocjacje w sprawie dostaw węgla i zaopatrzenia. Wszystkim kierowali obecnie jego podwładni, którzy nadal zapuszczali się na południe, chociaż z mniejszym wigorem niż uprzednio. Niekiedy buntownicy posuwali się o pięćdziesiąt kilometrów do przodu, a potem wycofywali konnicę i wojskowe pociągi o połowę tej odległości tylko po to, żeby po kilku dniach znowu się dalej zapuścić. Federalni musieli mieć się na baczności. Piloci tacy jak Carl byli ich oczami.
Przetarł gogle. Blćriota można było z łatwością prowadzić jedną ręką. Popchnięcie drążka sterowego w przód albo w tył kontrolowało ruch w górę i w dół. Przesunięcie na lewo i prawo kontrolowało stery poziome. Sterem pionowym operowało się za pomocą pedałów nożnych.

Poruszył zcsztywniałymi ramionami i ponownie opadł na pięćset stóp. Przez niewielką lornetkę przyglądał się różnym naturalnym punktom orientacyjnym i wbijał je sobie w pamięć, żeby móc później złożyć raport. Za zbliżającą się lokomotywą unosiły się kłęby dymu z płonącego drewna i mieszały z czarniejszym dymem węglowym, który buchał z jej kominów. Na dachach zamkniętych wagonów towarowych powoli poruszającego się pociągu siedzieli żołnierze, kobiety i dzieci. Gotowali jedzenie, niektórzy ucinali sobie drzemkę pod parasolami albo pod osłoną rozwieszonych na skrzyniach kocy. Całe wioski mieszkały na dachach tych pociągów. Konie ceniono wyżej i zawsze przewożono je w wagonach.
Nagły gwizd lokomotywy przerwał gotowanie i obudził śpiących. W ukośnym świetle późnego popołudnia maszynista zauważył samolot. Carl, jak zawsze w momencie niebezpieczeństwa, poczuł mrowienie skóry na głowie.
Mężczyźni unieśli w górę strzelby i oparli je o skrzynie. W chwilę później stara lokomotywa przemknęła pod jego skrzydłem. Maszynista gwizdał, krótkie sygnały brzmiały jak drwina. Carl położył się na lewe skrzydło i zaczął wznosić oddalając równocześnie od pociągu. Strzelało do niego kilka tuzinów zwolenników Villi i Carl sam siebie zwymyślał, że zawczasu nie wzniósł się na większą wysokość. Widok długiego, wojskowego pociągu nieodmiennie go fascynował.
Zwolennicy Villi potrząsali pięściami i wykrzykiwali przekleństwa, których nie był w stanie usłyszeć. Jakaś kula odbiła się od zamocowania kół, inna przebiła pokrycie lewego skrzydła, ale nie było to nic poważnego. Położył bleriota na skrzydło i zaczął łagodnie skręcać na południe. Gdzieś za jego plecami nadal strzelało kilka pukawek, chociaż samolot był już poza ich zasięgiem. Odprężył się. Zdobył informację, po którą go posłano i za wykonane zadanie zarobił następne pięćdziesiąt dolarów.
Carl zaciągnął się do tego znanego od setek lat legionu bezimiennych mężczyzn, którzy walczyli - a w jego przypadku latali - po stronie tego, kto im płacił, obojętne kto to był.
Kiedy tylko wylądował i złożył raport, gdzie znajduje się nadjeżdżający pociąg, dowódca wydał rozkazy. W półmroku oddziały artylerii zaprzęgały muły, żeby przesunąć armaty dalej na południe. Plutony

obdartych poborowych cofały się w tym samym kierunku w podświetlonych słońcem obłokach kurzu. Lokomotywy stały pod parą, samoloty i auta załadowano i zamocowano linami.
Carl siedział i polerował swojego colta. Z kuchenki dobiegały odgłosy skrobania, to Bert kawałkiem złomu czyścił tłuszcz oblepiający czarny piecyk. Na kolację wysmażył kotlet wieprzowy do konsystencji twardej skóry.
Do wagonu wszedł Rene z gazetą z Mexico City i rzucił ją Carlowi na kolana.
-	Jest tu coś więcej o Sarajewie. Źle się tam bardzo dzieje.
-	Naprawdę tego nie rozumiem.
-	A kto by rozumiał Bałkany? Same kłopoty i tyle. Dynamit, który tylko czeka, żeby wybuchnąć. A to mogło podpalić lont.
Rene wyjaśnił, że ofiara zabójstwa, ten arcyksiążę Franciszek Ferdynand, był bratankiem Franciszka Józefa, cesarza Austro-Węgier i dziedzicem tronu czegoś, co nosiło nazwę cesarstwa obojga narodów. Słowianie, mieszkańcy tej prowincji, którą arcyksiążę odwiedzał, Bo-śni-Hercegowiny, nienawidzili Austriaków, którzy nimi rządzili.
-	Ferdynand, ten szlachetny głupiec, wybrał się tam z wizytą dyplomatyczną, chociaż powszechnie już było wiadomo, że uknuto spisek na jego życie. W Sarajewie nie było żadnych środków bezpieczeństwa. Na drodze przejazdu kawalkady samochodów wybuchła bomba. Arcyksiążę uparł się, żeby jechać dalej. Jego kierowca pomylił zakręty. Kiedy się cofał, ten młody szaleniec, Princip, zszedł z krawężnika i z bliska strzelił do księcia. Następną kulę posiał księżnej, ale ona przeżyła. Austriacy są rozwścieczeni. Będzie wojna.
-	Naprawdę tak sądzisz?
-	Nie ma dyskusji. Niemcy są sojusznikami Austrii, a oni wojnę planowali już od lat. W moim kraju będą potrzebni awiatorzy. Francuska armia jakiś czas temu oficjalnie zorganizowała eskadrę samolotów. Tak się zastanawiam, czy by z tego nie skorzystać. Obawiam się, że tu stoimy po stronie przegrywających. - Carl również coraz silniej był o tym przekonany.
-	A skąd miałem wiedzieć? - powiedział Rene i wzruszył ramionami. Wyciągnął zegarek kieszonkowy, przymrużył oczy przed dymem unoszącym się z przylepionego do wargi papierosa. - Nasz Anglik spóźnił się już niemal o godzinę. - Harvard poleciał załadowanym do pełna bombowcem martin wzdłuż linii kolejowej w drugą stronę.
W dziesięć minut później Tom Long zawołał przez otwarte okno: - Leci.

Wybiegli na zewnątrz, żeby popatrzeć, jak Harvard nadlatuje nad pas równego gruntu upstrzonego niewielkimi głazami. W padającym z ukosa pod niskim kątem wieczornym świetle widać było wyraźnie duże rozdarcia na skrzydłach jego samolotu. Do Harvarda strzelali i to celnie. Ale druciany stelaż na bomby znajdujący się pod i nieco za fotelem pilota był pusty. Zrzucił wszystkie osiem osiemnastocalowych bomb rurowych naładowanych dynamitem i nitami. Umieszczone na kołpakach bomb pręty detonacyjne powodowały, że wybuchały one w chwili uderzenia.
Bombowiec Harvarda podskoczył po wylądowaniu kilka razy niczym kangur, a po ostatnim skoku z trudem ominął dwa duże głazy. Tom Lang pobiegł przywitać pilota. Harvard zeskoczył z fotela; nie istniało nic takiego jak pasy bezpieczeństwa czy jakaś uprząż, która by zabezpieczała pilota. Mechanik zarzucił Harvarda pytaniami, ale ten zignorował go i ruszył prosto do Rene.
-	Sukces, mon ami?
-	Rozwaliłem im jak wszyscy diabli jeden z krytych wagonów. Zabiłem parę koni i może kilku z tych meksów, którzy gotowali sobie na dachu gulasz. - Harvard splunął na ziemię. - Ale jakie to ma do cholery znaczenie? Jedna bomba tu, jedna tam, to jakby zatykać palcem tamę, chcąc powstrzymać powódź. Gdzie jest ten gnojek Ruiz? Mam nadzieję, że przekazał już koperty z wypłatą.
-	Dzisiaj nie - powiedział Carl.
-	Diabli. Już od trzech tygodni nic.
-	Czy to ma znaczenie, gdzie byś je tu wydał? - zapytał Rene z filozoficznym spokojem wzruszając ramionami.
-	Chodzi tu o zasadę, Francuziku. - Harvard trzepnął dłonią o dłoń. - O zasadę. Musisz coś z tymi sukinsynami zrobić.
-	A co twoim zdaniem powinienem zrobić? Wziąć ich na muszkę i kazać im drukować pieniądze w namiocie dowództwa?
-	Gówno mnie to obchodzi, byle nam tylko płacili. Mam w kontrakcie powiedziane, że dostaję ekstra dwieście pięćdziesiąt dolarów za każdy lot z bombami, a w tym tygodniu odbyłem dwa. Nie dam się pierdolić jakimś głupawym meksom.
-	Jestem pewien, że w skarbcu kraju jest dość srebra, by zapłacili nam to, co są winni. Tyle że trochę zbyt wolno jest rozprowadzane. Bierz życie jakim jest, mon ami.
-	Dzięki, wolę brać pienądze.- Harvard wytarł sobie nos brudną chusteczką. Jego zielone oczy połyskiwały w oblepionej kurzem twarzy niczym ślepia jakiegoś nocnego zwierzęcia. - Posłuchaj no. Jeżeli nie
-	
będzie mi płaciła ta strona, założę się, że wiem, kto mi zapłaci. Doszły do mnie pewne pogłoski.
Wszyscy je słyszeli: proponowano 15000 dolarów za każdy samolot, który zostanie przekazany zwolennikom Villi. Rene zjeżył się na tę uwagę.
-	Jak śmiesz nawet myśleć o zdradzie swoich towarzyszy?
-	Troszczę się o siebie, Francuziku.
-	Jak usłyszy o tym major Ruiz, to pewnie zaprosi cię, żebyś pooglądał sobie rozsławioną przez Villę ścianę adoby - odezwał się Carl.
Harvard skończył wycierać nos i wepchnął chusteczkę do kieszeni bryczesów.
-	Pierdolę jego i was też pierdolę, kolesie. Jak mi kto stanie na
drodze albo pójdzie gadać z majorem, to mu tak strzelę w ten jego
pierdolony łeb, że mózg do samych Chin doleci-
Zniknął w wagonie wrzeszcząc na Berta, żeby mu podał jedzenie immediatamente. Usłyszeli, jak coś klasnęło o nagie ciało, potem rozległ się okrzyk bólu.
Minęły trzy dni; Tom Lang doniósł, że Harvard znowu spóźnia się ze swoim bombowcem. Carl układał pasjansa, popijał ciepłą cervezę i przyglądał się, jak cień olbrzymiego kaktusa saguaro rosnącego przy torze kolejowym robi się coraz dłuższy, a potem roztapia się w ciemności. Około wpół do ósmej Rene otworzył swój kieszonkowy zegarek, zastanowił się, która godzina, i zatrzasnął kopertę.
-	Wypełnił swoją groźbę. Już go nie zobaczymy. To jest, nie zoba
czymy go po naszej stronie.
Bert obijał się w kuchence. Uśmiechnął się szeroko i zaczął pogwizdywać przez zęby. Rene spiorunował go wzrokiem i cisnął papierosa za okno.
-	Mnie przypada emocjonujący obowiązek poinformowania o tym
majora - wymamrotał i wyszedł z wagonu.
64. Pechowy dzień
Eddie zaplanował, że Kowbojkę i jej auto będą kręcili od następnego wtorku do piątku. Jak zwykle przed rozpoczęciem nowego filmu Fritzi źle spała. Wyskoczyła z łóżka o piątej, ubrała się i nie jedząc

śniadania złapała pierwszy tramwaj do miasta. Zanim dojechała do Edcndale, słońce oświetlało już góry na wschodzie, a cieśle wnosili narzędzia na parcelę. Liberty rozrastała się szybko i spektakularnie.
Stał już wykonany z żółtej sosny szkielet dobudówki do głównego budynku. Po długotrwałych dyskusjach pomiędzy B.B., Kellym i Hay-manem powstał nowy oddział kompanii. Miała ona produkować wyłącznie filmy fabularne - długie na trzy do pięciu czy sześciu taśm.
Z upływem czasu produkowano tych długich filmów coraz więcej, pomimo ciągłych narzekań wystawców, którzy nie lubili ich, ponieważ koszt wypożyczenia był większy dwadzieścia do dwudziestu pięciu centów za stopę, podczas gdy za składanki i pojedyncze taśmy płacono po dziesięć. Mniej projekcji dziennie sprawiało też, że spadała wtedy liczba widzów, co jeszcze bardziej obniżało zyski. Ten krótkowzroczny opór był tak zawzięty, że wiele biur wymiany wciąż jeszcze nie zgadzało się na wprowadzanie filmów fabularnych w całości i przesyłało do kin po jednej taśmie na tydzień.
Studia przekonane były, że krótkie filmy nigdy nie wyjdą z mody, ale liczba zwolenników filmów fabularnych stale rosła, do czego po części przyczyniła się niesłychana popularność całego szeregu nakręcanych z przepychem widowisk kostiumowych z Włoch. Upadek Troi i Quo vadis? szły przy wypełnionych do ostatniego miejsca salach. Podobnie było w przypadku wyprodukowanego w Ameryce filmu Griffi-tha, Judith of Bethulia. Największe osobowości sceny, takie jak pani Fi-ske i Beerbohm Tree stonowały swoje uczucie pogardy i podpisały lukratywne kontrakty na filmy.
Na tyłach parceli robotnicy wykopywali fundamenty pod coś, co miało stać się dumą Liberty, pod nowe atelier ze ścianami i dachem z przesuwanych szyb. Vitahraph, Edison, Pathe, Lubin, wszystkie te spółki budowały podobne albo już je miały.
Kowbojski strój Fritzi wisiał na wieszaku w nowym, mniejszym budynku, gdzie przechowywano kostiumy i to, co potrzebne było do charakteryzacji. Zaniosła go do garderoby i zaczęła się przebierać, stwierdzając, że ma dwie lewe ręce i do tego trzęsące. Odpięła jej się agrafka, przytrzymująca wkładkę pod połączonym z pantalonami stanikiem. Zapięła ją pośpiesznie, cała była rozedrgana, ponieważ do tego obrazu Eddie zaangażował Windy'ego i Loya. Powiedział, że udało mu się zatrzymać ich tylko do piątku.
- Dostali u Griffitha pracę przy tym jego wielkim dziele o wojnie domowej. Wygląda na to, że zaangażował wszystkich od Hollywood do Tijuany, którzy się w siodle potrafią utrzymać. Opróżnił też do czysta

miejscowe knajpy i noclegownie. Dwa dolary dziennie i lunch za noszenie błękitnego albo szarego munduru. Niezły musi być ten film.
Rano na pierwsze ujęcie przenieśli się do stajni stojącej w niewielkiej odległości od parceli na Alessandro Street. Eddie miał teraz asystenta, tykowatego faceta nazwiskiem Morris Isenhour, do którego zwracano się po prostu Mo. Mo zakochał się w filmach jeszcze kiedy był licealistą w Los Angeles. Przerwał naukę po pierwszym roku, żeby poszukać sobie roboty. Mając lat dwadzieścia był już weteranem z dwuletnim stażem pracy, kompetentnym i niewzruszonym.
Mo przyjechał używanym fordem T, który kupił do tego filmu i przemalował. Zaparkował go przy ogrodzonym podwórku przy stajni. Eddie sprawdził tło z Jockiem Fergusonem. Jock stwierdził:
-	Nie podobają mi się te chwasty za samochodem.
Eddie polecił Mo, żeby znalazł gdzieś kosę i przyciął te najwyższe.
Trzej statyści, Loy, Windy i mężczyzna imieniem Luther, pojawili się punktualnie, ubrani dokładnie tak, jak powinni być ubrani pomocnicy na ranczo, których mieli przedstawiać. Loy podszedł do Fritzi i uchylił swojego wysokiego kapelusza.
-	Jak się pani miewa?
-	Och, wspaniale, po prostu wspaniale, Loy - wykrzyknęła Fritzi z pewnym nadmiarem entuzjazmu i do tego chyba piskliwie.
-	Z przyjemnością czekam na tę pracę. Słyszałem, że to komedia. -I z tymi słowy odszedł.
Opuszczona Fritzi patrzyła, jak na jego prawej nodze kołysze się olstro i bardzo realistycznie wyglądający rewolwer. Ten człowiek niewiarygodnie ją podniecał.
No to przestań się trząść. Opanuj się i bierz się za niego.
Jednym z bohaterów filmu był ranczer o nowoczesnych poglądach, który swojej córce na dwudzieste pierwsze urodziny podarował forda. (Przesadzają trochę, Fritzi miała na myśli to, jak się gwałtownie starzeje). Córka nie chciała się zgodzić na zmianę swojego ulubionego wierzchowca, Old Paint, na auto, którym, jak ojciec powiedział, musi objeżdżać ich rozległe ranczo, dopóki nie zrośnie się jej złamana noga. Dziewczyna usiłowała opanować auto w taki sam sposób, jak się ujeżdża konia, przekonana niemal do samego końca, że takie urządzenie do niczego się przydać nie może. Potem tym właśnie autem ścigała jed-

nego z pastuchów, który okazał się złodziejem bydła i złapała go. Tę rolę grał Loy.
W pierwszej scenie Fritzi usiłowała dosiąść samochodu jak konia. Wyrzucała nogę do góry, nie trafiała na stopień, dwa razy robiła siad płaski, a potem, za trzecim razem, udawało jej się wsiąść do środka. Eddie zawołał: - Kamera. - Mo Isenhour wyskoczył przed Fritzi z tabliczką, na której kredą wypisał numer i tytuł obrazu, oraz numer sceny. - Akcja.
Fritzi podeszła do samochodu, z niepokojem myśląc o tym, że tuż za kadrem stoją trzej kowboje i przyglądają się jej. Właśnie miała unieść lewą nogę jak do strzemienia, kiedy dostrzegła jakiś niewyraźny ruch pod fordem T. Zanim zobaczyła, co tam jest, usłyszała grzechotkę. Instynkt kazał jej znieruchomieć. Eddie zapytał:
-	Co się stało? Graj dalej i... o mój Boże.
Wąż musiał wypełznąć z poruszonych chwastów rosnących za samochodem. Miał cztery stopy długości, był żółto-brązowy, na jego grzebiecie krzyżowały się nieregularne żółte plamy. Głowa w kształcie rombu pokryta była łuskami, oczy błyszczały jak czarny lód.
-	Niech nikt się nie rusza - powiedział Eddie. - Fritzi, możesz się
cofnąć?
Fritzi przerażona szepnęła:
-Nie wiem.
Grzechotnik uniósł głowę, na jego zębach pojawiły się kropelki jadu. Nogi pod Fritzi dygotały jak witki wierzbowe. Za jej plecami Loy powiedział:
-	Nie próbuj. Stój spokojnie.
Usłyszała, jak odbezpiecza broń. Podniósł ją, wyciągnął rękę; kątem oka widziała jego rewolwer. Strzelił raz, potem jeszcze trzy razy, raz za razem. Węża niemal rozerwało na pół. Loy przebiegł obok niej i obcasem rozmiażdżył głowę grzechotnika. Fritzi osunęła się w ramiona Eddiego. Wszyscy wykrzykiwali w jej stronę rozmaite pytania.
-	Tak, nic mi nie jest, tylko się roztrzęsłam. Nigdy dotychczas nie widziałam grzechotnika.
-	To musiał być praprzodek wszystkich grzechotników - powiedział Loy. - Niech pani spojrzy, jaką ma długą grzechotkę. Tam, skąd pochodzę, nazywamy je grzechotnikami teksaskimi, ale spotkać je można wszędzie na zachodzie.
Wsunął rewolwer w olstro. Chociaż tak się przeraziła, podniecił ją widok długiej, na niebiesko oksydowanej lufy wsuwającej się do skórzanej pochwy. Jock Ferguson zapytał:

-	Zawsze pan nosi broń nabitą?
Loy nasunął sobie głębiej kapelusz na oczy.
-	A po co miałbym nosić nie nabitą? - Zabrzmiało to nieprzyjaź-nie, ale ton jego złagodniał, kiedy podszedł do Fritzi. - Na pewno nic się nie stało?
-	Na pewno. Przyznaję, że przez kilka sekund byłam przerażona. Radziłam już sobie z różnymi lowelasami i chuliganami, z sytuacjami, które -jak to mówię - wymagają szpilki do kapelusza, ale to było dużo gorsze. Błyskawicznie pan zareagował. Żaden z pana żółtodziób.
Spodobało mu się to, roześmiał się.
-	Będę musiała pomyśleć, jak się panu odpłacić.
-	To niekonieczne, proszę pani. Bierz się za niego.
-	Och, ale ja nalegam. Porozmawiamy o tym później, w tygodniu. Tu wtrącił się Eddie.
-	Zrobimy to ujęcie, a potem przeniesiemy się dalej i nakręcimy tę
scenę, w której ford ci gaśnie, a ty przykrywasz go derką końską, żeby
nie zmarzł, tak samo jak to robisz z Old Paint, kiedy źle się czuje.
Fritzi wzniosła oczy do góry.
Po południu wrócili na parcelę. B.B. przywiózł Sophie, żeby popatrzyła, jak kręcą scenę na wolnym powietrzu przed kulisami, na których namalowano werandę chaty z okrąglaków. W tej scenie miało dojść do rozmowy Fritzi z kłopotliwym pastuchem, Loyem. Kiedy się zrobił zuchwały, opędzała się od niego kluczem francuskim i puszką oleju, wypełnioną syropem czekoladowym. Na koniec tej slapstikowcj szarpaniny Loy grubiańsko wylewał jej „olej samochodowy" na głowę i chichocząc pod nosem odchodził.
Wreszcie Jock Ferguson podjechał kamerą, żeby zrobić zbliżenie Fritzi, która wyglądała zza lejącego jej się po twarzy syropu, a potem Loya, który reagował na to niegodziwym uśmiechem, co potwierdzało, że ma podły charakter. Zbliżenia kiedyś były czymś dziwacznym i groteskowym, ale David Griffith tak zręcznie je wykorzystywał, że teraz stały już szacowne a nawet pospolite.
Kiedy Jock robił zbliżenie Loya, Fritzi stała przy Pelzerach i ręcznikiem wycierała syrop z twarzy. Sophie dała mężowi sójkę w bok.
- Przystojny facet z tego kowboja. Taki męski, nie sądzisz, Benny?

B.B. chyba się zezłościł, że ktoś publicznie mówi do niego po imieniu.
-	Nie zauważyłem.
-	No to zauważ, zauważ. Powinniście dać mu jakąś lepszą rolę.
I ja już wiem jaką, pomyślała Fritzi i przeszedł ją rozkoszny dreszcz oczekiwania.
Zwykle Eddie niechętnie widywał gości na planie, kiedy jednak we czwartek rano pokazał się niezapowiedziany przyjaciel Fritzi, Charlie, zrobił wyjątek. Charlie nieźle prezentował się w eleganckim, nowym garniturze i ze wspaniałą laską z malakki przewieszoną przez rękę. Fritzi wyraziła zdziwienie, że nie pracuje.
-	Ależ pracuję. Dla nowego studio. Essanay.
-	Wielkie nieba, od kiedy?
-	Od kiedy Bronco Billy Anderson i jego partnerzy zaproponowali mi o wiele więcej forsy niż pan Sknera Sennett. Wyjeżdżam pod koniec tygodnia do San Francisco. Trochę się martwię mieszkaniem. Nie uda im się dorównać temu, co mam teraz. - Charlie przeprowadził się ostatnio do śródmieścia, do Los Angeles Athletic Club, można to było uznać za symbol sukcesu, jakie przyniosły mu jego włóczęgowskic komedie.
-	A tu co się dzieje? - zapytał pokazując głową na plan, na którym kulisy przedstawiały tylną i boczne ściany salonu, służącego również jako biuro.
-	Ten złodziej popędził gdzieś moje bydło. Teraz, zanim ucieknie, okrada sejf. Dzięki mojemu fordowi T zdążę go powstrzymać. Przejadę autem przez tę ścianę, wyskoczę i pokrzyżuję mu plany.
-	Fascynujące. A czemu nie zrobisz czegoś prostszego, na przykład nie przejdziesz przez drzwi?
-	Ponieważ nałożył mi do baku jakiejś pasty z kaktusa. Od tego samochód zwariował.
Tym razem to Charlie zaczął przewracać oczami.
Fritzi było gorąco i czuła się nieswojo. Zawieszone nad sceną zasłony z muślinu, mające rozpraszać światło, łagodziły nieco blask słońca, ale i tak panował straszny upał. Szarpnęła za przód sukni. Wydawało jej się, że wkładki się obluzowały. Znowu ta cholerna agrafka. Czy zdąży pobiec za scenę i poprawić ją? Nie; przez megafon zagrzmiał głos Eddiego:

-	Wszyscy gotowi? Mo, włącz kamerę.
Mo biegiem wykonał polecenie. Jeszcze kilka sekund i usłyszała, jak za sceną pyrka ford T wjeżdżając po pochylni za kulisy od lewej. Pojawił się Kelly, skrzyżował ręce na kamizelce i ustawił się tuż przy kamerze. Miał wściekłą minę człowieka, któremu podano zepsutą ostrygę.
-	Zrób to dobrze za pierwszym razem, Hearn. Nie mam zamiaru
ustawiać tej dekoracji jeszcze raz.
Loy podciągnął sobie bandanę wysoko na nos, żeby ukryć twarz i przycupnął za czarnym, żelaznym, szeroko otwartym sejfem. Fritzi wygładziła spłowiała, bawełnianą bluzkę i wsiadła do forda. Eddie zawołał: - Kamera i akcja. - Fritzi zacięła zęby, przyspieszyła po rampie i przebiła się przez pomalowane deski ściany tak przygotowane, żeby się łatwo rozpadły. Wyhamowała w chmurze tynku, którym sypnął stojący za kadrem pomocnik. Klęczący obok sejfu Loy szarpnął się, gdy Fritzi wyskakiwała z auta. - Złapałam cię, Roy. Pójdziesz do więzienia. -Eddie upierał się, żeby wygłaszali pasujące do akcji dialogi, zamiast improwizacji typu: - Przestań się wygłupiać. - albo - O której mamy dziś lunch?
Fritzi ruszyła biegiem na drugą stronę pokoju, ale ktoś postawił stołek w niewłaściwym miejscu, o stopę na prawo od taśmy, która wyznaczała jego właściwą pozycję. Zobaczyła go za późno, przewróciła się i połamała go. Uratowała się wyrzucając ręce do przodu i robiąc koziołka. Jock Ferguson zawołał:
-	Cięcie?
-	Nie, nie, kręć dalej, to było zabawne.
-	Czekaj no chwilę, do cholery - zaprotestował Kelly, ale Eddie przekrzyczał go:
-	Jock, nie przestawaj kręcić.
Tymczasem Fritzi zerwała się już i stwierdziła, że wkładki ją zdradziły - poodpinały się i zsunęły pod kątem czterdziestu pięciu stopni, przez co jedna wielka gula zrobiła jej się gdzieś na samym środku piersi, a druga w pobliżu biodra. Wydało jej się to prześmieszne i makabryczne zarazem. Instynktownie odwróciła się tyłem do kamery. Wsunęła rękę pod kołnierzyk i stanik i kręcąc biodrami i ramionami w przesadny sposób przesunęła wkładki z grubsza we właściwe miejsce. Odwróciła się przodem, uśmiechnęła do kamery. Obydwie piersi bezzwłocznie opadły jej aż do pasa.
Rozpaczliwym ruchem szarpnęła wkładki w bok; tej sceny tak czy tak nie da się uratować. Wytrzeszczyła oczy na Loya, wystawiła palec

wskazujący jak pistolet i wrzasnęła: -• Ręce do góry. - Loy, zaskoczony i rozbawiony podniósł obydwie ręce. Fritzi go za nic złapała i zaczęli tańczyć walca.
Nie zwracała wielkiej uwagi, co gdzie stoi, więc wepchnęła go na krzesło. Loy uderzył o nie, zatoczył się i wpadł na zegar z kukułką wiszący na ścianie. Kukułka wyskoczyła, zaćwierkała, a potem zdechła i zwisła na końcu drutu. Fritzi traciła resztki opanowania, zaczęła się śmiać i nie mogła przestać. Próbowała mu pomóc wstać, ale straciła równowagę. Chwyciła za półkę kredensu, pospadały i porozbijały się talerze i kubki. Loy, dostosowując się do niej, zaatakował, ale źle ocenił odległość i wypadł głową do przodu przez namalowane na kulisie, otwarte okno. Jego nogi zostały po wewnętrznej stronie; dziko nimi wymachiwał. Fritzi porwana w wir szaleństwa pomaszerowała w stronę kamery. Znowu podciągnęła sobie wkładki do góry i klepnęła się po sukni, jakby to mogło je przytwierdzić na miejscu. Popatrzyła w dół: wkładki powoli opadały jej w kierunku pępka. Efekt był taki, jakby para kretów drążyła korytarze na południe. Z żałosnym uśmiechem i wzruszeniem ramion poddała się. Zrobiła zeza, przykucnęła w ukłonie, wymachem nogi uniosła w górę rąbek spódnicy i wyszła z kadru.
Kelly wrzasnął: - Cięcie. Cięcie, Ferguson, albo ci złamię tę twoją cholerną rękę.
Jock Ferguson puścił korbę. Wszyscy poza Kellym śmiali się. Mo Isenhour siedział na ziemi i trzymał się za boki. Eddie ocierał sobie oczy czerwoną bandaną. Windy zataczał się jak pijany, co nie było bardzo wielką sztuką.
Charlie przechylił głowę na bok i zaczął bić brawo. Kiedy Kelly spiorunował go wzrokiem, popatrzył na niego wyzywająco i zawołał:
-	Brawo, brawo.
Fritzi rzuciła się w stronę Loya, który wyplątał się już z podartej kulisy.
-	Bardzo, bardzo pana przepraszam - wydyszała.
Loyowi udało się opanować śmiech.
-	Nic mi pani nie zrobiła, proszę się tym nie martwić. Ależ pani jest zabawna, wie pani? Nigdy jeszcze czegoś takiego nie widziałem.
-	Na Boga, ja również nie - powiedział Kelly. - Czy może mi ktoś powiedzieć, co tu się dzieje? Hearn, dlaczego nie kazałeś ciąć?
-	Bo ona jest prześmieszna.
-	Wydaje ci się, że George Eastman kieruje organizacją charytatywną? Że będzie chciał rozprowadzać taki cholerny nieobrobiony materiał?
-	
-	Och, niech no pan posłucha - powiedział Charlie wymachując laseczką. - Przypuszczam, że jest pan jedną z grubych ryb w tym studio, ale jak się pan tak zachowuje, to nudziarz z pana.
-	Co pan powiedział?
-	Nudziarz, n-u-d-z-i-a-r-z. Jak w słowie idiota. Wszyscy będziecie idiotami, jeżeli nie obsadzicie Fritzi w filmie, w którym będzie robiła dokładnie to co przed chwilą, tylko bez tych kowbojskich frazesów.
-	Nie potrzebuję rad jakiegoś przeklętego Angola - ryknął Kelly.
-	Al, zaczekaj no chwilę - powiedział Eddie. - Może jest coś w tym, co mówi pan Chaplin. Może tego właśnie szukaliśmy. Postaci charakterystycznej.
-	Charakterystycznej? Nie widzę tu niczego charakterystycznego. Widzę setki cholernych dolarów w drewnie i rekwizytach, które poszły w drzazgi.
-	Rola charakterystyczna dla Fritzi. Taki sympatyczny urwis, który wszystko i wszystkich rozwala na kawałki: wyłamuje drzwi, zawala domy, rujnuje wytworne przyjęcia, nie naumyślnie. I za każdym razem cała sprawa dobrze się kończy. Pokażę ten kawałek B.B. i Haymanowi.
-	To jakaś zmowa. Nie zgadzam się na to.
-	Ależ zgodzisz się, Al - powiedział Eddie z wesołym uśmiechem. -Ty chcesz robić pieniądze. B.B. i Hayman chcą robić pieniądze. Wszyscy chcemy robić pieniądze.
Poszedł na zaśmieconą scenę, objął Fritzi ramieniem. Dziewczyna twarz miała bladą od rozpylonego tynku. Wkładki zwisały krzywo pod suknią, a ponieważ opadły na wysokość talii, robiło to wrażenie, jakby w sumie miała cztery piersi. Wszystkie niezadowalające.
I teraz Loy wie, że noszę wkładki. O Boże.
Eddie ściskał jej ramiona niczym akordeon.
-	Pieniądze, nie przestajesz powtarzać, Al, że tylko o to tutaj cho
dzi. No to przypatrz się dobrze, jeśli chcesz się wzbogacić. Bo ja stoję
tuż przy głównej żyle kruszcu.
Ściągnięto wszystkich cieśli z parceli, żeby odbudowali plan. Został odmalowany, na nowo umeblowany i przygotowany na piątkowe popołudnie. Fritzi ponownie przejechała fordem T przez ścianę i tym razem zakończyli ujęcie zgodnie z planem. Ostatnie ujęcie zrobił Eddie o wpół do czwartej. Właśnie wszystkim dziękował, kiedy pojawiła się jego żona z dziećmi i trzema koszami, w których była kolacja.

Fritzi pomogła Ricie rozłożyć jedzenie na stole obok sceny. Rita zdradziła, że Eddie niemal przez całą noc pisał scenariusz do nowej komedii, którą zainspirowały wczorajsze wypadki. Zatytułował ją Zwariowana Nell. Miał zamiar przedstawić ją B.B. i Haymanowi w sobotę, razem z tamtą nie nadającą się do wykorzystania taśmą.
Eddie podsunął się do nich boczkiem.
-	Fritzi, czy mógłbym zapytać, co to było to coś, co ci się obsunęło
pod...
Rita dała mu kuksańca.
-	Nie, nie mógłbyś. Bądź dżentelmenem i zjedz tę kanapkę. To
z pasztetówką, twoja ulubiona.
Z głównego budynku stanowczym krokiem wyszedł B.B. Podszedł do Loya, który uciął sobie właśnie pogawędkę z Windym i trzecim statystą.
-	Harding, moja żona widziała cię w tym tygodniu w trakcie pracy.
Powiedziała, że jesteś bardzo męski.
Loy uśmiechnął się i w podziękowaniu pochylił lekko głowę. B.B. złapał go za rękę i uścisnął ją.
-	Sophie umie się poznać na tym, że ktoś ma talent. A może nakręcilibyśmy małe próbne ujęcie, co?
-	Szalenie to uprzejmie z pana strony. Ale muszę powiedzieć, nie, dziękuję.
-	Nie chciałbyś mieć prawdziwej roli? I może szansy na stałe zarobki?
-	Proszę nie myśleć, że to niewdzięczność z mojej strony. Lubię robić to, co teraz robię.
B.B. szczęka opadła w dół. Podbiegł do Fritzi.
-	Zaproponowałem mu rolę, a on odmówił. Czy potrafisz to sobie
wyobrazić? Nigdy jeszcze nie słyszałem, żeby ktoś odrzucił możliwość
zostania gwiazdą w filmie.
Fritzi powiedziała półgłosem, że to rzeczywiście dziwne, ale zanim zdążyła powiedzieć coś więcej, Loy włożył swój wysoki kapelusz na głowę i zaczął się ze wszystkimi żegnać.
-	Przepraszam pana - wykrzyknęła i niemal zbiła B.B. z nóg, kiedy
w pośpiechu go omijała. - Loy, wciąż nie wywiązałam się z mojego
długu wobec pana, za to że uratował mnie pan przed tym wężem. Czy
mogę pana zaprosić na kolację? Powiedzmy jutro wieczorem?
Loy był zaskoczony i rozbawiony jej zuchwalstwem.
-	Ależ oczywiście, miło będzie. Powiem coś pani. Jeżeli załatwi
sobie pani trochę wolnego, proszę przyjechać po południu na ranczo

Universalu. Popatrzy pani sobie na tę wielką scenę bitwy, którą nakręca Griffith. A potem pojedziemy coś sobie zjeść. Fritzi niemal podskoczyła z radości.
-	Przyjadę.
-	Niech się pani za wytwornie nie ubiera.
-	Och, nie. Nie!
-	No to do zobaczenia. Z niecierpliwością będę pani oczekiwał. Równie dobrze mógł powiedzieć, że z niecierpliwością czeka, żeby
się wyspać. Fritzi znowu poczuła się zawiedziona jego niedbałym zachowaniem. Jej postanowienie stwardniało na granit. Żeby nie wiem co, doprowadzi do tego, że on się nią zainteresuje.
65. Lądowanie awaryjne
Konsekwencje dezercji Harvarda były bardziej uciążliwe niż poważne, a przynajmniej tak im się na początku wydawało. Starsi oficerowie zwymyślali Rene, ale nie mogli tak naprawdę go za nic winić. Najbardziej ucierpiał major Ruiz, łącznikowy pomiędzy armią a pilotami. Zgodnie z otrzymanym rozkazem miał odtąd uczestniczyć w każdym locie uzbrojony w pięciostrzałowy odtylcowy karabin mauzer i strzelać nie tylko do wrogów, ale i do pilotów, jeżeli któremuś wpadłoby do głowy, żeby przejść na stronę wroga.
Tak więc w curtissie zamontowano drugi fotel, żeby miał gdzie siedzieć pasażer. Major sadowił się tam z opanowaniem godnym przerażonego niemowlęcia. Mimo wiejącego mu podczas lotu w twarz wiatru pocił się obficie. Mauzer przypinano specjalnie zainstalowanym w tym celu pasem, żeby nie spadł i nie przepadł. Dwa razy podczas jednego lotu wyślizgnął się majorowi ze spotniałej dłoni; uratował go tylko i wyłącznie ten pas.
Carl wielokrotnie musiał na Ruiza podnosić głos, każąc mu to siedzieć spokojnie, to zamknąć się, to przestać zawracać pilotowi głowę pytaniami. Major przyjmował to odwrócenie szarż bez protestu, taki był przerażony.
W jakieś dziesięć dni po ucieczce Harvarda Carl założył uprząż naramienną, za pomocą której operował lotkami curtissa i razem ze swoim pasażerem poleciał po raz trzeci wzdłuż torów. Od czterdziestu ośmiu godzin padał deszcz, zalewając pola i kanały. Popołudnie było

mroczne i pochmurne, potem niebo pociemniało i zrobiło się jakby z miedzi; na północy znowu gromadziły się burzowe chmury.
Lecieli nad mostem kolejowym spinającym brzegi strumienia; wartko płynąca woda występowała z brzegów. Za strumieniem leżały rozproszone casitas otoczone dziwnymi budowlami, które przypominały kolumny z betonu lub suszonych na słońcu cegieł i podtrzymywały jajowate, nakryte strzechą pojemniki; przechowywano w nich kukurydzę, w którą ten region obfitował. Carl rzucił dwie pomarańcze chłopcom, którzy karmili kurczaki. Pomachali do niego, a on do nich. Major Ruiz szarpnął go tak, że mało mu ręki nie urwał.
-	Na litość boską, co...? - zaczął Carl przekrzykując warkot silni
ka pchającego.
Zobaczył przerażenie na twarzy Ruiza, a potem to, co je wywołało, a co nadlatywało od północnego wschodu. Bombowiec martin.
Bombowiec wznosił się szybko i przeleciał im dwadzieścia stóp nad głowami. Carl widział stelaż pełen bomb. Pomimo gogli i brezentowego hełmu poznał czerwoną twarz pilota. Major Ruiz wymachiwał ręką jak szalony w kierunku południowym, nie miał najmniejszej ochoty na starcie z Anglikiem-renegatem.
-	Przynajmniej tym razem się z panem zgadzam - powiedział Carl.
Obrócił koło sterowe i pochylił się na prawo, przy czym własnym cięża
rem poprzez jarzmo na ramionach obracał lotki sprzężone z piono
wym sterem. Położył samolot na prawe skrzydło, żeby się wycofać.
W odpowiedzi martin również skręcił; nadlatywał teraz od prawej i zbliżał się do nich szybko po kursie, jak się Carlowi zdawało, kolizyjnym. Tak szybko, że Carl widział już zęby Harvarda zacięte w złośliwym uśmiechu.
-	Leć w górę, uciekaj - wrzeszczał major Ruiz, kiedy Harvard wy
ciągał rewolwer i zaczynał strzelać. Jedna z kul rozdarła materiał na
skrzydle.
Harvard w ostatnim momencie przeleciał tuż nad curtissem. Prowadząc jedną ręką Carl wyciągnął rewolwer. Może to spotkanie było przypadkowe, a może Harvard czyhał na nich. Nie miało to znaczenia. Wciągnął ich w walkę.
Na tle burzowego, meksykańskiego nieba dwa samoloty warczały wokół siebie jak dwie zwariowane ćmy. Harvard podleciał po raz drugi pod kątem prostym do curtissa i tym razem przeleciał pod maszyną, żeby móc strzelać w górę, kiedy Carlowi widoczność blokowały skrzydła. Major Ruiz żegnał się raz za razem znakiem krzyża. Od dołu padły trzy strzały. Jeden z nich wyszczerbił śmigło; Carla przeszedł dreszcz.

Zszedł na wysokość stu stóp nad ziemią, a potem pięćdziesięciu, leciał w stronę mostu kolejowego, pod którym szumiała i pieniła się woda. Martin dogonił curtissa od lewej, po której siedział major Ruiz; na jego bryczesach w kroczu pojawiła się ciemna plama. Harvard wesoło Carlowi zasalutował, dotykając lufą colta brezentowego hełmu, potem wyprostował rękę i wypalił. Carl pchnął drążek sterowy do przodu, zanurkował i wyrównał lot, podwoziem samolotu ścinając czuby kaktusów kolumnowych. Martin wzniósł się, przeleciał nad nimi na lewo. Harvard znowu wyszczerzył zęby w upiornym uśmiechu i przesadnym gestem pokazał w dół.
Stelaż z bombami. Ten sukinsyn miał zamiar zrzucić na nich bombę. Martin gwałtownie skręcił na prawo, tuż nad nich. Carl za pomocą steru i jarzma usiłował skręcić na lewo. Harvard był dobrym pilotem i poleciał za nim. Major Ruiz zawodził:
-	On chce nas zbombardować, on nas zabije. - Chwycił za czubek
drążka sterowego i pchnął go do przodu. Curtiss gwałtownie opadł
w kierunku ziemi.
Rozwścieczony Carl krzyknął:
-	Puść to. Jest jedna szansa na milion, że nas trafi.
Major trzymał rękę na dłoni Carla i wbijał mu paznokcie w ciało, chcąc wydrzeć ster. Carl grzmotnął go łokciem w głowę. Major zabeczał; mauzer zsunął mu się między nogi, przeleciał przez przednią krawędź skrzydła i zwisał na pasie, waląc od spodu w płótno i rozdzierając
je-
Coś przeleciało tuż przy ich lewym skrzydle. Carl patrzył, jak bomba rurowa wirując spada w kierunku ziemi, potem ginie im z oczu. Usłyszeli głośny wybuch, potem trafiła w nich fala uderzeniowa, od której pędzący w stronę mostu samolot się zakołysał. Motor zaczął się krztusić. I co teraz?
Silnik pchający zakrztusił się jeszcze kilka razy, zadymi! i zgasł. Znowu niedobra benzyna? Zresztą powód był obojętny, szybowali teraz w długim płaskim ślizgu; jeżeli będą mieli pecha, zniesie ich na wąski most albo rzuci nimi o ścianę wąwozu i tak czy tak się rozbiją. Carl szarpnął drążek do tyłu, kierując samolot w górę i modląc się, żeby poszybowali wystarczająco daleko, by przelecieć nad mostem i wylądować na solidnym gruncie.
Liczył sekundy, kiedy curtiss tracił wysokość. Pięć. Sześć. Siedem.
Pod nimi mignął most. Carl pochylił się lekko na lewe skrzydło, kierował się na gruntową drogę pomiędzy uprawnymi polami. Ruiz bełkotał jak obłąkany. Gdzieś zgubił okulary.

Curtiss opadł na pole. Carl poczuł, jak podwozie zazgrzytało, odbiło się od ziemi wysoko w górę, a potem przy następnym uderzeniu pękło rozpadając się. Samolot przewalił się na nos i wyrzucił w powietrze usterzenie ogonowe. Majorowi udało się jakoś uczepić skrzydła. Uprząż naramienna Carla pękła; cisnęło nim do przodu, poleciał wysokim łukiem i spadł na pole; poczuł ostry ból w lewej nodze. Ból lotem błyskawicy rozszerzył się aż do biodra.
W głowie mu szumiało; przetarł oczy i słuchał warkotu martina, który odleciał od nich wznosząc się leniwie na tysiąc stóp, a potem zawrócił. Carl podparł się na rękach, podciągnął lewe kolano pod siebie, podniósł się i natychmiast znowu zwalił na ziemię. Coś musiał sobie złamać albo zerwać.
Major Ruiz siedział z szeroko rozkraczonymi nogami przed zmię-toszonym wrakiem samolotu, mauzer leżał mu na kolanach, włosy zwisały na oczy, jego oliwkowe policzki zalane były łzami. Martin już zawracał, mógł powystrzelać ich jak kaczki.
-	Strzelaj do niego - wrzasnął Carl.
Kiedy martin przelatywał nad nimi Ruiz niezgrabnie podniósł broń na ramię. Z zamocowanego na podwoziu stelażu wyleciała bomba rurowa i powoli spadała w kierunku ziemi.
Harvard źle jednak obliczył czas. Bomba wylądowała o pięćdziesiąt jardów za curtissem, od wybuchu ziemia zadrżała, w powietrze wyleciała kolumna kamieni. Kiedy martin ich mijał, major Ruiz próbował wystrzelić, ale z jakiegoś powodu nie udało mu się. Gmerał przy zamku jak zdezorientowane dziecko. Carl zacisnął pięści, popełznął w jego stronę odpychając się lewym kolanem. Prawą nogę miał bezwładną.
-	Daj mi ten karabin - wrzasnął pełznąc.
Martin warczał poza ich zasięgiem, znowu powoli zawrócił i nadleciał, żeby spróbować jeszcze raz. Carl zapierał się rękami o szorstką ziemię, rozdzierał sobie koszulę na łokciach, zakrwawił i pobrudził czerwony jedwabny szalik. Wbił kolano w ziemię, odepchnął się, wbił je znowu, odepchnął się. Od lewej nogi po całym jego ciele rozchodził się ból.
-	Dawaj karabin - wrzasnął. Major wpatrywał się w niego tępo. -
Słyszysz mnie? Pomóż mi się podnieść. Oprzyj mnie o samolot, a po
tem daj mi ten przeklęty karabin.
Major Ruiz chwycił za pionowe skrzydło za swoimi plecami, trafił na rozpórkę, podciągnął się na nogi. Gapił się to na nadlatujący samolot, to na Carla.
-	Niech cię szlag, ty tchórzliwy sukinsynu - Carl niemal bełkotał

z wściekłości i bólu - pomóż mi! - Ruiz z wytrzeszczonymi oczami rzucił w niego karabinem i uciekł.
Leżąc na boku Carl wyciągnął rękę, chwycił za lufę, przyciągnął karabin do piersi. Buczenie martina robiło się coraz głośniejsze. Carl wepchnął w ziemię kolbę i przesuwając dłońmi po lufie dźwignął się do pozycji siedzącej. W głowie mu się kręciło z bólu, ale przyłożył karabin do ramienia. Martin nadlatywał od tyłu. Jeżeli bomba w niego trafi, zanim zdąży strzelić, to trudno.
Na nagiej ziemi zamigotały cienie skrzydeł. Martin pojawił się tuż nad jego głową. Carl zdążył strzelić w górę o kilka sekund wcześniej, niż wybuchła bomba. Runęła na niego lawina ziemi, oślepiając go.
Wypluł piasek, przetarł sobie oczy. Martin bardzo szybko tracił wysokość, kładł się ostro na prawe skrzydło. Harvard siedział bezwładnie jak szmaciana lalka i trzymał się fotela obiema rękami. Carl miał szczęście, postrzelił go. Harvard musiał walczyć z utratą przytomności, bo najwyraźniej nie był w stanie pilotować. Samolot leciał nosem w dół, prosto w ziemię. Carl przyglądał się ze zgrozą ale i fascynacją, jak od uderzenia urywa się silnik. Poleciał do przodu niczym żelazna gilotyna. Harvardowi ścięło głowę z ramion; pofrunęła w powietrze jak krwawa piłka lekarska.
Silnik wrył się w ziemię. Martin złożył się jak teleskop, z trzaskaniem i pękaniem rozporek. Z błyskiem ognia i hukiem wybuchła jedna albo więcej bomb. W kilka sekund później nie było nic, poza wrakiem i dymem, który wznosił się w kierunku burzowych chmur. Carl wypuścił parzący metal karabinu z ręki, zwinął się z bólu w kłębek i zwymiotował.
Znalazł go jakiś Metys. Był małomówny, ale miał bystre spojrzenie kogoś, kto wie, że na tej sytuacji może zarobić. Tak, ma muła. Wymieni go na strzelbę i colta. Carl leżał na klepisku w chacie mężczyzny, ból częściowo uśmierzyła porcja ognistej puląue; potrząsnął głową. Podniósł karabin w powietrze, a colta przytulił do piersi.
- Ty weźmiesz to. Ja zatrzymam to.
Posprzeczali się trochę, ale dobili targu. Mężczyzna znalazł jakąś linę i przywiązał Carla do grzbietu muła. Carl domyślał się, że musi znajdować się jakieś dwadzieścia pięć, trzydzieści kilometrów od pozycji federalistów. Wyruszył o brzasku z następną porcją mlecznobiałej puląue w żołądku; rękę z coltem trzymał na udzie. Metys ustawił go przodem do linii kolejowej.

O wpół do pierwszej, kiedy słońce paliło go w głowę, a język wysechł już na wiór, przez drgające z upału powietrze nad lśniącymi szynami wypatrzył coś, co się zbliżało ku niemu. Zatrzymał muła i czekał. Z mgiełki wychynęła drezyna, napędzana ręcznie przez zlanych potem Federalistas. Carl wyszczerzył zęby w szalonym uśmiechu, rozluźnił uchwyt nogi, którą kierował mułem i zemdlony poleciał na bok na ziemię.
Lekarz wojskowy, który badał nogę Carla, stwierdził, że pilot nie złamał sobie żadnej kości, ale musiał na pewno coś sobie naderwać albo zwichnąć i powinien dać nodze odpocząć, zanim będzie mógł chodzić bez ostrego bólu. Carl zastosował się do jego poleceń i leżał na łóżku w ich salonce, kiedy Rene przyniósł mu wieści.
-	Majora złapali, jak spacerował nago po polu fasoli. Dlaczego się
rozebrał, tego nikt nie wie. Ponieważ już przekazałem twój raport o tym,
jak się zachował, nie okazano mu pobłażania. Poszedł pod ścianę.
Carl nie poczuł najmniejszej satysfakcji. Popijał letnią wodę ze starej manierki, którą napełnił Bert.
-	Nawiasem mówiąc, mon ami, wciąż jeszcze nie przyszła żadna
zapłata od naszych pracodawców. To już ponad dwa miesiące, jak się
nie możemy doprosić. Wyczerpała się moja cierpliwość. Poza tym bun
townicy wygrywają. Północno-zachodnia dywizja generała Obregóna
zajęła Guadalajarę. Huerta podał się przedwczoraj do dymisji i udał
się na wygnanie na krążowniku marynarki niemieckiej. Jakiś człowiek
nazwiskiem Francisco Carvajal, były szef sądu najwyższego, próbuje
utrzymać złożony z konstytucjonalistów rząd. Jeżeli mamy walczyć dla
tych ludzi, powinniśmy mieć z tego przynajmniej jakieś zyski, bo prze
cież nie ma co liczyć na zaszczyty ani na zwycięstwo.
Carl dumał chwilę nad słowami Rene.
-	Czy w Europie wybuchła już wojna?
-	Jeszcze nie. - Rene rozsunął kciuk i palec wskazujący na cal. -Tyle brakuje. Wszyscy przeprowadzają mobilizację. Nim minie sierpień, będą już walczyć. Spodziewam się, że mój kraj stać będzie na to, żeby opłacać awiatorów. - Rene miał właśnie polizać bibułkę, żeby zlepić papierosa. - Przekonamy się, czy mam rację?
-	A co z naszym kontraktem z tą bandą? - zapytał Carl.
-	Proponowałbym, żebyśmy go zerwali w środku nocy. Nie mam najmniejszej ochoty dać im okazji, żeby nas ukarali. Moglibyśmy skierować się nad zatokę i zapracować na przejazd jakimś towarowym stat-
-	
kiem. Na przykład do Nowego Orleanu. Niczego tym ludziom nie jesteśmy winni, Carl. Nie postępowali z nami uczciwie. Co powiesz?
Carl miał jeszcze przed oczami fragmenty przerażającego pojedynku z Harvardem.
- Dam ci znać.
Rene z rezygnacją wzruszył ramionami i wyszedł.
Carl siedział samotnie na skale, w sporej odległości od pociągu. Na kolanach położył sobie szal od Tess. Po szalu było widać, że swoje już przeszedł. Z obu końców zaczynał się strzępić, a po katastrofie pojawiły się na materiale ciemnobrązowe plamy jego krwi. Wyprał już szal z brudu i zaszył trzycalowe rozdarcie. Teraz pracował nad nim za pomocą szmatki i wody, próbując usunąć plamy.
Latać we Francji, w jeszcze jednej wojnie? A czemu by nie? Kiedy dochodził do siebie po katastrofie, zaczynał odczuwać dobrze już sobie znane dumę i uniesienie, że przeżył. Pamiętał, że także podczas wyścigów samochodowych za każdym razem, kiedy o włos unikał nieszczęścia, czuł się podobnie. Może jedynym jego życiowym osiągnięciem będzie to, że potrafi wyjść cało z niebezpiecznej sytuacji. A poza tym, jeżeli odrzuci ofertę Rene, co będzie robił? Wróci potulnie do Chicago i powie generałowi, że gotów jest pracować w browarze? Nawet gdyby udało mu się z tym pogodzić, gazety donosiły, że w Stanach zaczyna się prohibicja; browary będą pewnie musiały zwinąć interes.
Carl wpatrywał się w plamy na szalu. Woda nie usunęła ich, przybladły tylko odrobinę. Wrzucił szmatkę do miski, powiesił sobie mokry szalik na szyi i poszedł poszukać Rene, żeby mu powiedzieć: tak. Będzie mu brakowało Berta, małego Indianina, i jego paskudnej kuchni. Ale za niczym więcej nie będzie tęsknił.
66. Fritzi i Loy
Niech się pani za wytwornie nie ubiera, powiedział. Nawet przez myśl by jej to nie przeszło. W sobotnie przedpołudnie tylko marne dwie godziny spędziła przed lustrem, przymierzając stroje. Z żadnego nic była zadowolona, ale czas się skończył, więc wybrała ten, do którego mia-

ła najmniej zastrzeżeń - szytą na miarę białą koszulową bluzkę z ciemnoniebieskim, jedwabnym szalem, kloszową spódnicę w szerokie niebieskie i białe pionowe pasy, elegancką panamę z niebieską wstążką, białe pończochy i białe buty z jeleniej skórki z brązowymi akcentami.
Dotarła tramwajami do Edendale, gdzie znajdował się garaż, w którym B.B. trzymał firmowego packarda. Poprzedniego dnia po południu umówiła się telefonicznie, że go weźmie. Pojechała po wyboistej, krętej drodze przez Laurel Canyon na czterdziestoakrowe ranczo Universalu w San Fernando Valley. Pan Griffith nakręcał tam swoje Narodziny narodu.
Chociaż Eddie uprzedzał ją wcześniej, z jakim rozmachem realizowana jest ta produkcja, rzeczywistość wprawiła Fritzi w stan wielkiego podniecenia. Do filmu zwerbowano pięciuset czy sześciuset mężczyzn i ubrano ich w autentyczne mundury z okresu wojny domowej. Wykopano okopy, baterie armat stały na miejscu. Ranczo było silnie zadrzewione i upstrzone pagórkami; Fritzi na kilku wierzchołkach dostrzegła kamery, pozwalające na jednoczesne filmowanie różnych ujęć bitwy.
Na kocach i prześcieradłach rozłożonych na przywiędłej trawie zespół jadł późny lunch. Fritzi założyła, że Loy będzie jednym z rozproszonych po całym terenie jeźdźców. Większość z nich pozsiadała z koni i odpoczywała; albo znajdzie go pod koniec dnia, albo on ją zauważy. Z tego względu jej strój był korzystny: przypominała flagę na jachcie.
Wędrując przez tłum przywitała się z Henrym Walthallem z Bio-graphu, gwiazdorem tego filmu. Potem wdała się rozmowę z miłym, młodym asystentem kamerzysty, który przedstawił się jako Karl Brown. Zapytała go, jakiej używają amunicji.
- Do armaty ostrej amunicji - powiedział obojętnie. - I petard, które rzucają ludzie spoza kadru. To, cośmy filmowali dziś rano, wyglądało bardzo realistycznie.
Członkowie zespołu skończyli jeść i powoli rozeszli się do pracy. Większość była do pasa obnażona i zlana potem. Zobaczyła, że przy kamerze numer jeden Billy Bitzer naradza się z panem Griffithem. Bitzer sprawiał wrażenie, że za chwilę rozpłynie się w swoim ubraniu z długimi rękawami, ciasnym kołnierzykiem i krawacie. Griffith wręcz przeciwnie, nie wyglądał na zgrzanego, chociaż miał na sobie zapięty pod szyję letni garnitur i słomkowy kapelusz z wyciętym denkiem, żeby mu słońce mogło świecić na głowę. Przypomniała sobie, co kiedyś usłyszała; reżyser przekonany był ponoć, iż słoneczne światło zapobiega łysieniu. Griffith zauważył ją, uśmiechnął się i uchylił kapelusza.

Bitwa, którą rozgrywali tego popołudnia, była widowiskowa i hałaśliwa. Griffith opracował skomplikowany system sygnałów, które asystenci kamerzystów przekazywali masom ludzi na polu bitwy za pomocą chorągiewek sygnalizacyjnych i lusterek. Żołnierze w szarych mundurach buntowników biegli na wały, których bronili żołnierze w unijnych błękitach. Kawaleria szarżowała i przeprowadzała przeciwnatarcia. Henry Walthall, który grał pułkownika konfederatów, prowadził swoich ludzi na linie wroga i osobiście zagwoździł armatę unionistów. Było tyle kurzu i zamieszania, że nie miała co nawet szukać Loya wśród galopujących oddziałów kawalerii.
Zagrzmiała armata; bomby-petardy rozpryskiwały się i buchały dymem, który szczypał w oczy, aż zaczynały łzawić. Przez kilka przejmujących i niesamowitych chwil Fritzi miała wrażenie, że ktoś ją przeniósł w przeszłość jakieś pięćdziesiąt lat. Poczuła smak tego, co jej ojciec musiał przeżywać na własnej skórze, kiedy walczył po stronie północy.
Późnym popołudniem jakiś aktor spadł z konia i został zniesiony z pola na noszach. Nikomu innemu nic się nie stało. Był to dowód, jak starannie Griffith wszystko zaplanował. Pod wieczór kąt padania słońca zmienił się i wyraźna mgiełka osłabiła światło. Griffith sprawdził stanowiska wszystkich kamer, dowiedział się, że operatorzy zadowoleni są z tego, co nakręcili, i ogłosił koniec pracy.
Miała ochotę porozmawiać z Griffithem, ale był bezustannie w ruchu, cały czas zajęty i nie zdołała go złapać. Kiedy statyści odbierali wypłatę i rozchodzili się do samochodów albo tramwaju, Fritzi usadowiła się w cieniu porastającego wierzchołek pagórka zagajnika eukaliptusowego. Zespół załadował wyposażenie na ciężarówki; minęło może piętnaście minut i na pagórek wszedł Loy. Buty miał zakurzone, niebieską roboczą koszulę rozpiętą niemal do połowy pokrytej potem piersi. Przypomniał sobie, że to nic wypada i pospiesznie ją pozapinał, potem podszedł do niej uchylając wysokiego kapelusza.
-	Myślałam, że może pan mnie nie znaleźć - powiedziała Fritzi.
-	Zauważyłem panią godzinę temu. Trudno nie zauważyć tych pasków. - Kiedy dotknął jej ręki, pomagając jej wstać, miała takie uczucie, jakby przez nią prąd przeszedł. - Głodna? Niedaleko stąd jest taka gospoda, gdzie dają jeść. Albo możemy wsiąść w tramwaj i gdzieś pojechać.
-	Wzięłam samochód firmy. Możemy pojechać wszędzie, gdzie pan chce.
-	Nieźle. - Kiedy szli po wybojach w kierunku drogi dojazdowej, podtrzymywał ją pod łokieć, jak na dżentelmena przystało. - Znam ta-
-	
ką niewielką cantinc w południowym Los Angeles, jeżeli to nie będzie za daleko.
-	Och, nie. - Z nim pojechałaby nawet na biegun północny.
Dojazd do miasta zajął im około godziny. Loy odpoczywał na fotelu pasażera, a ona manewrowała pomiędzy wozami zaprzężonymi w konie i wozami bez koni, których z każdym tygodniem było chyba coraz więcej. Czuła się cudownie. Jej woal samochodowy powiewał zawadiacko na wietrze. Loy gwarzył z nią przyjaźnie, kapelusz nasunął sobie na oczy, jedną rękę ułożył na drzwiach packarda. Obok skłonności do przemocy, którą u niego zauważyła, charakteryzowała go niemal szczenięca życzliwość.
Cantina był to mroczny, spokojny lokal bez elektryczności. Z grubsza ociosane stoły oświetlało światło świec. Podłogę pokrywały trociny. Loy złożył zamówienie dla obojga: placki tortillas nadziewane wołowiną na ostro i fasolką i opleciony wikliną dzbanek czerwonego wina.
-	Kiedy przyjechał pan do Kalifornii, Loy?
-	Policzmy. Mniej więcej cztery lata temu. Rodzina miało ranczo w hrabstwie Bailey, tuż przy granicy z Nowym Meksykiem. Kiedy umarł wuj, zaczęło mnie nosić, a moja siostra... no cóż, nie mogła sobie już sama poradzić ze wszystkim. - Jakieś nieszczęście przymgliło mu oczy. - Wyprzedaliśmy wszystko.
-	Chyba dobrze się panu wiedzie w filmach.
-	Chyba tak. Chociaż tempo roboty trochę spada. Zanim wziąłem tę robotę dla Liberty, przy której rozśmieszyła pani wszystkich tak, że boki zrywali, tak z tydzień wcześniej najął mnie Ince do jeszcze innego westernu. Musiał zwinąć robotę po pierwszym dniu.
-	Dlaczego?
-	Nie starczało koni. Griffith wszystkie zagarnął dla siebie. A handlarze z Europy skupują całą resztę.
-	Po co, na litość boską?
-	Dla kawalerii i artylerii. Mówią, że tam się wszyscy sposobią do wojny.
Fritzi przeszedł dreszcz. Wzmianka o wojnie wytrąciła ją z równowagi. Nie chciała, żeby cokolwiek psuło jej to cudowne uczucie, jakie wywoływało w niej wino i jego bliskość.
-	Daj Boże, żeby żadnej wojny nie było.
Loy wzruszył ramionami.
-	Nas chyba to nie dotknie, nawet jeśli wybuchnie. Nie będzie pani przeszkadzać, jak zapalę?
-	Och, nie! Proszę bardzo!
-	
Jej entuzjazm rozbawił go. Zapalił wygiętą fajeczkę nabitą pachnącym rumem tytoniem.
-	Czy to był pana pierwszy dzień pracy dla Griffitha?
-	Nie. W zeszłym tygodniu zabrał grupę ludzi do Whittier, poubierał nas wszystkich w stroje Ku-Klux-Klanu na, jak to mówił, wielką wyprawą ratunkową Klanu. Nie byłem tym zachwycony. Widzi pani, ja i moja siostra wcześnie straciliśmy rodziców. Chował nas wuj Natc. Podczas wojny walczył po stronie konfederatów, Seventh Texas Volun-teer Cavalry, ale nie bardzo miał serce do walki o utrzymanie niewolnictwa. Pod tym względem był trochę jak Bob Lee. Po wojnie powiedział, że znowu jest Amerykaninem i będzie posłuszny amerykańskim prawom, łącznie z tym, które mówiło, że czarni są wolnymi obywatelami i że należą im się te same prawa co białym. Ale w sąsiedztwie wuja Nate'a w hrabstwie Bailey byli tacy, którym się to nic spodobało. Spalili go dwa razy. Ludzie w białych kapturach. Tak mi się zdaje, że ten pan Griffith podobny jest do nich jak dwie krople wody, tyle że ma klasę. Bez kaptura, ale ta sama stara nienawiść. Widać ro w jego obrazie.
Ośmielona winem Fritzi zapytała:
-	Czy myśli pan, że kiedyś się pan gdzieś osiedli na stałe?
Loy wyjął fajkę z ust i odchylił się do tyłu na krześle, jakby się gdzieś wycofywał. Fritzi przeraziła się.
-	Wątpię. Wędrowanie mam we krwi.
    Jakiś tłuścioch w haftowanej koszuli wdrapał się ze swoją gitarą na stołek i zaczął grać „Cielito Lindo".
-	Wróci pan do Teksasu? Loy zaciął usta.
-	Nigdy.
-	Nawet po to, żeby odwiedzić siostrę?
-	Nie bardzo jest po co. Pewnie by mnie nie poznała. Mieszka
w szpitalu stanowym. Już z niego nic wyjdzie. - Postukał paznokciem
w główkę fajki. - Biedaczka ma źle w głowie.
-	Och, Loy, tak mi przykro. Czy od zawsze...?
Potrząsnął głową.
-	Coś się jej przytrafiło na krótko, zanim wyjechałem z hrabstwa
Bailey. Wolałbym o tym nie mówić, jeżeli pani pozwoli.
Było przez chwilę tak serdecznie i intymnie, a teraz nastrój pękł, jakby ktoś pozapalał całą baterię lamp łukowych, żeby oświetlić mroczne i brudne kąty cantiny, pęknięcia na bielonych ścianach, plamy na fartuchu kelnera. Loy odepchnął od siebie talerz, opróżnił kieliszek, sięgnął do kieszeni dżinsów po pieniądze. Fritzi dotknęła jego nadgarstka.

-	Ja zapłacę. Obiecałam, że to zrobię.
Nie sprzeczał się z nią.
Było wpół do dziewiątej, kiedy podjechała z nim na róg w śródmieściu Los Angeles. Loy wysiadł i przeszedł na jej stronę auta, pomógł jej wysiąść, żeby mogła na chodniku rozprostować nogi.
-	Dojedzie pani bezpiecznie do domu?
-	Ależ tak. Miasto jest całkowicie bezpieczne. A na wszelki wypadek noszę zawsze przy sobie to. - Postukała w perłową główkę długiej szpilki do kapelusza.
-	No to... - wyciągnął rękę - bardzo dziękuję. Za posiłek i miło spędzony czas.
-	Czy moglibyśmy to powtórzyć? Bardzo mi było dobrze.
Loy przyjrzał jej się bacznie, jakby chciał się zorientować w jej zamiarach.
-	Czemu nie? Nie mam wielu przyjaciół, przecież nigdzie się na dłużej nie zatrzymuję. Chciałbym panią uważać za przyjaciela. Nie mam telefonu tu, gdzie teraz mieszkam, ale ludzie z Waterhole zawsze mi przekażą wiadomość.
-	Wspaniale. - Fritzi pochyliła się do przodu i niespodziewanie pocałowała go w policzek. - Dobranoc.
Loy uśmiechnął się, popatrzył na nią przeciągle i serdecznie, mało brakowało, a rozpłynęłaby się pod jego spojrzeniem. - Dobranoc. -Uchylił kapelusza, odwrócił się i odszedł w ostrym świetle reklam elektrycznych.
Fritzi obeszła lśniącą maskę packarda, wsunęła się za kierownicę. Loy doszedł do rogu i zniknął. Położyła ręce na kierownicy, oparła o nie czoło.
Chciałbym panią uważać za przyjaciela.
Och, nie, to nie wystarczy. To absolutnie nie wystarczy komuś, kto jest beznadziejnie zakochany.
67. Tamta niedziela
W poniedziałek rano B.B. wezwał Fritzi do swojego gabinetu, dużego pokoju w głównym budynku, zagraconego używanymi meblami i dziwacznymi ozdobami na ścianach. Wisiała tam między innymi wypchana głowa łosia przyozdobiona wełnianym szkockim bertem, kolo-

rowa litografia Teddy'ego Roosevelta w mundurze Rough Rider, tablica optyka z ogromnym E u góry, fotografia jakiejś pomarszczonej kobiety o chłopskiej twarzy, z podpisem: Synkowi, mama.
-	Jak się ma dziś rano moja dziewuszka? Usiądź, rozgość się. Za
sekundę wracam.
Wybiegł, żeby porozmawiać ze swoją sekretarką. Fritzi zauważyła na jego biurku kolorową reklamówkę jakiegoś parowca. Na okładce namalowano transatlantyk linii Cunarda i narysowano brytyjskiego lwa, który stał na tylnych łapach, a w przednich trzymał kulę ziemską.
B.B. wrócił i zauważył, że Fritzi przygląda się broszurze.
-	Szykowny, nic? Na naszą następną podróż do Europy Sophie
chce mieć luksusowy apartament.
Fritzi popatrzyła wyczekująco, B.B. odchrząknął, uporządkował jakieś przedmioty na biurku i wykrztusił:
-	Hayman oszalał na punkcie tego komediowego pomysłu Eddie-go. Kiedy zobaczył tamten kawałek filmu, mało brakowało, żeby skarpetki pogubił. Al warczał, że to marnowanie taśmy, ale nie dłużej niż z pół minuty. On też chce, żebyś zagrała w tym filmie.
-	Rozumiem.
-	Czujesz się rozczarowana.
-	Czy nadaję się tylko do tego, żeby padać plackiem, B.B.?
-	No, no. Eddie jest przekonany, że to wielka szansa. Ten obraz chwyci na pewno.
-	To podobne do Eddiego.
-	Proszę, zgódź się na to. Błagam cię, Fritzi. Nie wkładaj kija w szprychy, kiedy opływamy jak pączek w maśle, a Liberty jest akurat na fali. - Zobaczył, że Fritzi nie czuje się przekonana. - Słuchaj, nie jestem żadnym poganiaczem niewolników. Jeżeli naprawdę ten pomysł jest ci niemiły, podrę twój kontrakt. Chcesz wracać na Broadway? Nikt ci nie stanie na przeszkodzie.
Siedział ze złożonymi rękami, niewinny jak Budda, czekał. Stary naciągacz, pomyślała. Ktoś musiał powiedzieć mu o Loyu. Wie, że nie odejdę. Za bardzo lubiła Pelzera, żeby się złościć.
-	W porządku. Jeszcze jedna komedia. - Wstała. - Ale potem
chcę dostać rolę dramatyczną.
-	Moja dziewuszka. Moja Zwariowana Nell - zawołał.
Powędrowała na tyły parceli, gdzie szklarze obsadzali tafle szkła
w metalowych ramach. Dwie ściany nowego atelier były gotowe. Odbijały słońce i chmury jak wypolerowane fasety diamentu.
Fritzi szła dalej, muskając czubkami palców przerośnięte chwasty.

W myślach widziała tę rozentuzjazmowaną dziewczynkę, która na wielkich targach w Chicago stała przed namalowanym przez Sargcnta portretem Ellen Terry. To dziecko, to niewiniątko, pełne było marzeń. Co się z nimi stało?
Doświadczenie pozwoliło jej poznać odpowiedź na to pytanie. Niespełnione marzenia znikają, utykane są w kącie widmowej szuflady serca niczym zeszłoroczna, nie nadająca się do noszenia moda - pamiątki po tym, co mogło lub powinno było być.
Niekiedy marzenia się zmieniały. Jej się zmieniły, podobnie jak powoli zmieniała się twarz, którą codziennie widywała w lustrze. W kącikach oczu zaczynały pojawiać się pierwsze kurze łapki, policzki robiły się odrobinę szorstkie, z początku niemal niedostrzegalnie, ale któregoś przerażającego dnia zauważyła to w lustrze wyraźnie i nie mogła się już dłużej oszukiwać. Jak pamięcią sięgnąć, chciała być aktorką. Zerwała z ojcem, żeby zostać aktorką. I została nią. Ale jaką? Taką, której przysyłano listy pochwalne za spadanie z konia. Eddie i Charlie niemal skręcali się ze śmiechu widząc jej wygłupy. Marzenia ziściły się w sposób, którego przed kilku laty nawet wyobrazić by sobie nie potrafiła. Nie została Lady Makbet; nie została nawet żadnym z błaznów Barda.
Z jej refleksji wyłonił się obraz wezbranej podczas powodzi rzeki. Taka rycząca rzeka nieubłaganie porywała człowieka ze sobą. Można było płynąć z prądem, walczyć o utrzymanie się na powierzchni, albo można było poddać się i utonąć. Fritzi nie miała najmniejszego zamiaru tonąć. Zawsze wybierała przetrwanie.
A co z tym drugim marzeniem - tym, które kamieniem leżało jej na sercu? Jej marzeniem o Loyu jako kochanku i towarzyszu życia -czy ono również się zmieni?
A może zniknie?
Fritzi wzięła do serca uwagę wygłoszoną kiedyś przez Griffitha, że w pracę należy angażować się na dwieście procent, i z zapałem przystąpiła do roboty przy nowym obrazie. Dwuszpulowy scenariusz Eddiego obsadził ją w roli sympatycznej, ale zwariowanej Nell, która pracowała jako służąca w domu ludzi z wyższych sfer. Zgodnie z błahą treścią scenariusza Nell miała zdemaskować mężczyznę udającego, że jest pochodzącym z Europy szlachcicem; tak naprawdę był wędrownym włamywaczem, któremu chodziło o wykradzenie biżuterii w czasie balu maskowego.

Plenery nakręcali w Chateau Holly, nieco już podupadłej gotyckiej rezydencji nad Franklin. Z pagórkowatej posesji rozciągał się widok na skromniejsze nieruchomości, rozsypane wzdłuż bulwaru Hollywood i Bulwaru Zachodzącego Słońca. Pałac wybudował w 1906 roku jakiś bankier nazwiskiem Lane. Żona Lane'a nie odstępowała ich na krok, niewątpliwie w obawie, że źle wychowani filmowcy zbeszczeszczą jej posesję.
Do studio wrócili następnego dnia. W filmie jeden slapstikowy gag gonił drugi. W powietrzu latało mnóstwo tortów. Porozbijano niemal całą skrzynię porcelany. W punkcie kulminacyjnym Fritzi miała huśtać się na żyrandolu podczepionym do belek sufitowych nad sceną. Statyści w wynajętych wieczorowych strojach zgrywali się, kulili i wydawali okrzyki przerażenia, a tymczasem żyrandol się urwał i Fritzi spadła w lawinie odłamków i szczątków. Podłoga poza kadrem wykładana była materacami, ale i tak mocno się uderzyła. Odciągnęli materace i Jock Ferguson zrobił zbliżenie jej twarzy. Nie musiała udawać, że ją coś boli.
Wiadomość, którą zostawiła u Windy'ego w Waterhole, dotarła do Loya, kiedy wrócił z Catalina Island, gdzie pojechał grać pirata w obrazie marynistycznym. Loy wypożyczył forda i podjechał po nią któregoś wieczoru. Udali się na północ, do Ventura, do stojącej na plaży zrujnowanej restauracyjki na palach, w której podawano wspaniałe małże i ryby.
O wpół do ósmej pojawiła się trzyosobowa orkiestra. Na otwartej werandzie z widokiem na ocean Fritzi dokładała wszelkich starań, żeby nauczyć Loya nowoczesnych tańców. Prawdę mówiąc Loy nie miał wielkich zdolności do tańca, ale jakoś sobie radzili, a potknięcia łagodzili śmiechem.
Dochodziła północ, kiedy w Venice powiedział jej, że w następnym tygodniu wyjeżdża z Incem kręcić film w Dolinie Śmierci.
-	Będę za tobą tęskniła. - Chciała, żeby nie miał cienia wątpliwości co do jej uczuć.
-	Nie bardziej niż ja za tobą. Świetny z ciebie kumpel.
-	Kumpel? I to wszystko?
Twarz Loya zrobiła się śmiertelnie poważna.
-	Do diabła, w mojej sytuacji niczego innego dziewczynie zaproponować nie mogę. Nigdy nie mogłem.
-	Chodzi ci o to, że nie masz ochoty. Nie chcesz się wiązać.
-	
Loy uderzył się lekko kowbojskim kapeluszem po udzie.
-	Przejrzałaś mnie na wylot. - Położył kapelusz na poręczy ganku,
łagodnie ujął ją za ramiona. - Chciałbym zachować wszystko, jak teraz
jest, Fritzi.
Siląc się na żartobliwy ton powiedziała:
-	Wiesz sam, co mówią o połówce bochenka... Jutro się do tego ograniczę. Ale dziś... - Zarzuciła mu ręce na szyję i pocałowała z większym zapałem, niż pozwalały na to dobre maniery. Zaskoczony Loy na moment zesztywniał, a potem objął ją w pasie i przytulił, przeciągając pocałunek.
-	Uf - powiedział, kiedy się od siebie oderwali. - Jeszcze trochę, a wkopię się porządnie. - Podniósł kapelusz. - Do zobaczenia, jak wrócę.
-	Mam nadzieję, że to obietnica. - Serce jej biło szybko. W jego objęciach włosy jej się potargały, jasne kosmyki zwisały po obu stronach twarzy. Musi wyglądać okropnie. Nic jej to nie obchodziło. Liczył się tylko on.
-	Jasne - powiedział głucho, niemal z rezerwą. Odszedł długimi krokami, zakręcił korbą forda i odjechał. Fritzi oparła się o słupek na ganku, rozpamiętując dotknięcie jego ramion długo jeszcze po tym, jak czerwona kropka tylnego światła zniknęła w ciemnościach.
Z Terre Haute w Indianie niespodziewanie przyszedł list, który ją w pierwszej chwili przeraził. Hobart występował na Środkowym Zachodzie w Juliuszu Cezarze, kiedy przyszła fala upałów.
Temperatura była tak piekielna, że jestem pewien, iż za każdym razem, kiedy kurtyna szła w górę, traciłem po kilka funtów. Tego wieczoru, o którym piszę, w tej samej chwili zawiodły mnie kolana i zmysły. Lekarz mówi, że nie było to zwykłe niedomaganie serca, ale atak serca i że miałem szczęście, że udało mi się go przeżyć. Będę dochodził do siebie w tej dolinie rustykalnych Filistynów co najmniej przez trzy tygodnie. Leczenie może okazać się bardziej okrutne niż choroba!
Fritzi natychmiast wysłała telegram do kwiaciarni w Terre Haute, żeby zamówić wielki kosz kwiatów i dołączyła do niego liścik, w którym zalecała staremu aktorowi, by zachował spokój, zdrowiał i przy pierwszej okazji pomyślał o przyjeździe do Hollywood.

* **
Prapremiera filmu Fritzi odbyła się na Południowym Broadwayu w lokalu o nazwie Arcade; tak zdecydowało kierownictwo Liberty. Teatr ten wybudował AIexander Pantages, dyrektor całej sieci teatrów rozrywkowych; na fasadzie nad markizą umieścił swoje nazwisko wypisane kutymi w żelazie literami. W 1910 roku lokal został przechrzczony na Arcade i dostosowany do pokazywania filmów, chociaż wewnątrz wciąż przypominał jeszcze angielski teatr rcwiowy, z lożami po obu bokach sceny i stożkami świateł rampy na swoim miejscu.
Ich dwutaśmowy film miał zostać wyświetlony po westernie Ince'a Desert Gold. Loy występował w nim jako jeden z konnych opryszków, chociaż tylko na dalekim planie, nierozpoznawalny. Musiał pokazać Fritzi, którym jest jeźdźcem. Siedziała po jego prawej ręce, a Eddie i Rita po lewej. Loy był wykrochmalony i schludny, długie włosy miał przystrzyżone, a buty wyczyszczone na błysk.
Widzowie zachwyceni byli podniecającą akcją westernu i kiedy obraz pociemniał, dali temu wyraz grzmiącymi oklaskami. Fritzi poczuła, że żołądek jej się kurczy, kiedy projektor rzucił na ekran następny tytuł.
LIBERTY
Pictures International
przedstawia
„ZWIARIOWANĄ NELL"
Reżyseria EDW B. HEARN
Prawie podświadomie chwyciła Loya za rękę.
-	Boję się.
-	Cicho, wszystko będzie wspaniale. - Położył lewą rękę na jej dłoni, delikatnie ją uścisnął. Fritzi nie odrywała oczu od migoczącego ekranu.
Znała każdą ze scen na pamięć. Wzdrygała się na niektóre wygłupy, ale widzowie śmiali się w odpowiednich momentach. Eddie szeptem komentował na bieżąco. - Za szybko. - To mi się podoba. - To ujęcie należało powtórzyć. - Upadek Nell razem z żyrandolem wywołał wybuch śmiechu, a kiedy rzuciła patelnią przez ramię przypadkowo pozbawiając przytomności niedoszłego złodzieja, podniosły się wiwaty. Na koniec założono na kamerę kolistą przesłonę, żeby zrobić okrągłe zbliżenie twarzy niemal nieprzytomnej ze szczęścia Nell, którą pocało-

wał miody, przystojny potomek państwa domu. Widownia nagrodziła obraz oklaskami, chociaż jeden zrzędliwy widz w przejściu powiedział: - Chaplin jest śmieszniejszy.
W holu wpadli na Kelleyego i Bernardette. Kelly powiedział: -Będzie dobry dochód. - W jego ustach było to równoznaczne z kilkoma tomami pochwał.
Fritzi przywarła mocno do ramienia Loya, rozradowana tym, jak dobrze został przyjęty obraz. Zdumiewające, ale całkiem się sobie podobała w roli aktorki komicznej. Grała przyzwoicie, a w kilku miejscach może nawet więcej niż przyzwoicie. Eddie był również podniecony, trajkotał do Rity jak uczniak. Musiał zatelefonować do B.B., którego złożyło lekkie przeziębienie.
Letni wieczór był suchy i ciepły. Na South Broadway było rojno; ludzie, którzy przechodzili pod latarniami ulicznymi, wydawali się tacy beztroscy, jakby nie martwiły ich doniesienia o mobilizacji armii rosyjskiej; była to reakcja na wcześniejsze wypowiedzenie wojny Serbii przez Austrię. Rosja razem z Francją i Anglią utworzyła trójporozu-mienie, która ponoć sprzymierzyła się przeciw Niemcom i Austrii, agresorowi na Bałkanach.
Wszyscy czworo poszli na spaghetti, a Loy powiedział do Fritzi:
-	Powinniśmy uczcić ten wieczór jakoś godnie. Znam takie miejsce na wybrzeżu, trochę na północ od Inceville, które się świetnie nadaje na piknik. Chcesz tam jutro pojechać?
-	Czy musisz pytać?
Loy się szeroko uśmiechnął.
-	Pewnie nie. Ale wuj Nate uczył mnie, że tego wymaga uprzej
mość. Wypożyczę forda.
-	Wspaniały smażony kurczak - powiedział. - Lepszego chyba
w życiu nic jadłem.
-	Dziękuję panu. Żałuję, że nie mogę sobie przypisać zasługi.
Fritzi siedziała z podwiniętymi nogami. Spódnicę owinęła ciasno
wokół nich, żeby jej wiatr zbyt wysoko nie podwiał; nauczyła się tego jako dziecko. Słońce zalewało jej twarz zmysłowym ciepłem. Wiatr od oceanu mierzwił i splątywał jej jasne włosy.
-	To nie ty go przyrządziłaś?
-	Przykro mi, ale nie. Delikatesy Levy's Boardwalk. Zamknięte
w soboty, ale czynne w niedziele. Moja matka jest wspaniałą kucharką.

Usiłowała wpoić mi sztukę prowadzenia domu, ale srodze ją zawiodłam. Nie umiem nawet porządnie łóżka pościelić.
-	A po co miałabyś to umieć? Jeżeli jeszcze przez rok czy dwa bę
dziesz dostawała tyle listów, to stać cię będzie na wynajęcie nawet
dwudziestu służących.
Fritzi roześmiała się.
Daleko w dole, pod pagórkiem na szczycie którego rozłożyli swój niebiesko-biały obrusik, kobaltowe morze napływało falami od Azji i rozpryskiwało się w wachlarze piany na przybrzeżnych skalach. Drogą wzdłuż wybrzeża przejechał jaskrawoczerwony kabriolet; od jego zderzaków odbiło się słońce. Nie było go wcale słychać, niczym na filmie; zadbały o to wiatr i fale.
Loy zamknął karton z sałatką, włożył z powrotem do wiklinowego kosza. Podniósł do góry butelkę wina Buena Vista i sprawdził pod słońce poziom płynu.
-	Zostało jeszcze trochę wina.
-	Nie potrzeba mi już ani kropelki. Tutaj jest tak pięknie, że nawet pijący tylko zimną wodę abstynent poczułby się na rauszu.
Loy uśmiechnął się, wyprostował długie nogi. Ubrany był w jasno-brązowc, prążkowane, wełniane spodnie, ciemnoniebieską koszulę i czerwoną bandanę - strój człowieka pracy. Fritzi wydawał się promienny jak perski mogoł w jedwabiach i klejnotach.
Nabił fajkę, osłonił twardymi, opalonymi dłońmi zapałkę. Dym unoszący się nad główką i cybuchem rozwiał się na wietrze. Dogasił zapałkę pod podeszwą i starannie położył ją na kraciastym obrusie.
-	Chcesz już wracać?
-	Chcę tu zostać na zawsze. Jestem beznadziejną romantyczką. A może tego nic zauważyłeś?
-	Faktycznie, zauważyłem. Nigdy w Teksasie kogoś takiego jak ty nie spotkałem. Nawet w połowie takiego jak ty.
-	Mogę to sobie wybrazić. Aktorki są zwariowane.
Nad nimi mewa zatoczyła koło, zanurkowała, przeleciała tuż obok; sprawdzała, czy nic ma jakichś okruchów. Loy odchylił się, oparł na łokciach, przymrużonymi oczami z fajką w zębach wpatrywał się w morze. Fritzi pragnęła go aż do bólu. Dziś rano nic przypięła sobie wkładek, miała nadzieję. Zdała sobie sprawę, że musi przejąć inicjatywę.
-	Loy.
-	Mhmmm?
-	Dziękuję ci, że mnie tu przywiozłeś. - Uniosła się na kolana,
-	
oparła prawą dłoń na jego ramieniu. Loy odłożył fajkę na płaską skałę. Fritzi pocałowała go, rozchylając lekko usta, żeby go dotknąć językiem. - Dziękuję ci za dziś.
Loy objął ją ramieniem, przygarnął do siebie, żeby pocałować ją mocniej. Fritzi przeszedł dreszcz, zamknęła oczy, czuła jak włosy powiewają jej koło uszu, muskają po twarzy. Loy pachniał słonym powietrzem i tytoniem. Miała ochotę pociągnąć go na ziemię, wziąć go, pokazać mu, jak bardzo go kocha...
Loy wypuścił ją z objęć. Poklepał ją po plecach, rzucił pospieszne, niemal skruszone spojrzenie. Wziął fajkę z kamienia, zagryzł cybuch, zapalił następną zapałkę. Mewa wróciła i odleciała zawiedziona.
Fritzi dotknęła go znowu. '    - Wiesz, co do ciebie czuję?
-	Raczej się domyślam.
Odgarnęła sobie włosy z policzków.
-	To chyba oczywiste. Zrobiłam już wszystko, mogę chyba tylko jeszcze wynająć człowieka-reklamę, żeby chodził i wszystkim to ogłaszał. Pewnie sobie myślisz, że ze mnie to takie zuchwałe nic dobrego.
-	Myślę, że jesteś klejnotem, Fritzi. Może bardziej nowoczesna niż kobiety, które znałem, ale jedyna w swoim rodzaju. Wiedziałem to od chwili, kiedy cię poznałem. Mnie też bardzo na tobie zależy. Chciałbym, żebyś była na zawsze moim przyjacielem.

-	Przyjacielem. Zawsze powtarzasz to słowo. Loy przez chwilę milczał.
-	Nie może być nic innego.
-	Dlaczego nie? Czy dlatego, że z ciebie jest niespokojny duch, że
co parę miesięcy niesie cię gdzieś w świat? Możesz jechać sobie na bie
gun południowy albo do Chin oglądać Wielki Mur, wszędzie. Możesz
tam zostać nawet na rok, jeżeli tylko będziesz do mnie wracał.
Loy patrzył w kierunku morza, spojrzenie miał melancholijne.
-	To coś więcej niż tylko chętka, żeby się powłóczyć. Nie mogę się
nigdzie osiedlić, nawet gdybym chciał. Czekałem na odpowiednią
chwilę, żeby ci o tym powiedzieć.
Fritzi usiadła na piętach. Zrobiło jej się zimno. Ręce jej drżały.
-	Wyjechałem z Teksasu, bo musiałem to zrobić. Śpię czujnie i tu
taj, i w każdym innym miejscu. W kryminale w hrabstwie Bailey... we
wszystkich kryminałach w Teksasie, jak myślę... porozlepiali ulotki...
listy gończe z moją podobizną. Zabiłem człowieka.
Poczuła się tak, jaby to było trzęsienie ziemi.
-	O, dobry Boże. Jak to się stało? Kto to był?

-	Nie musisz znać szczegółów. Wtedy, jeżeli nawet zjawi się ktoś,
kto zacznie zadawać pytania, niczego nie będziesz wiedziała.
Fritzi zerwała się, odbiegła od niego. Loy podniósł się i pospieszył za nią długimi krokami. Wydawało jej się, że jego twarz rozmazuje się, jakby stał po drugiej stronie zalanego deszczem okna. Boże, błagam cię, daj, żebym się tylko nie rozryczała.
W zmiennym świetle Pacyfik przybrał jadowicie fioletowawy kolor. Wiatr wiejący w ich kierunku był zimny. Fritzi przetarła gwałtownym ruchem oczy.
-	Nie powiesz mi?
-	Może kiedyś.
-	Chyba powinniśmy już się spakować.
-	Pewnie. Czy będę cię mógł widywać? Nie będę cię zmuszał, ale chciałbym tego.
Nic starała się ukryć goryczy w głosie:
-	Tak ci będzie wygodnie, czyż nie? Kumpel... który zawsze będzie na ciebie czekał, kiedy się niespodziewanie pojawisz. - Biła pięścią w spódnicę. - Bardzo wiele żądasz.
-	Ale niedawno powiedziałaś...
-	Wiem, co powiedziałam. Powiedziałam to, zanim ty powiedziałeś mi o Teksasie. Mijałyby lata, ty byś wyjeżdżał, a ja za każdym razem musiałabym zastanawiać się czy jeszcze cię zobaczę, czy dostanę od ciebie jakąś wiadomość. Może tylko z celi więziennej. A może już nigdy. Co oni ci zrobią, jeżeli...?
-	Powieszą mnie. Ten człowiek był z policji.
-	O, mój Boże. - Ze wszystkich sił usiłowała się opanować. - Wracajmy do miasta.
Nie próbował z nią dyskutować.
Jazda na piknik wydawała jej się czarodziejska, naładowana podnieceniem, oczekiwaniem, szansą, że może on będzie się z nią kochał. Powrót ciągnął się potwornie. Żadne z nich nie odzywało się słowem. Do tej pory Fritzi nigdy jeszcze nie przeżyła takiego wzburzenia, rozczarowania, ale i gniewu.
Na rogu Sunset zobaczyli sprzedającego prasę gazeciarza; w niedzielę o tak późnej porze była to rzadkość. Przejechali jeszcze kilka przecznic i Loy powiedział:
- Jeszcze jeden. Co on wrzeszczy?

-	Nie słyszę.
Wokół gazeciarza zgromadził się niewielki tłumek. Ludzie jeden za drugim płacili za gazetę, rzucali okiem na tytuły; nie było po nich widać, żeby byli szczególnie przejęci.
-	Musieli wypuścić jakiś dodatek nadzwyczajny. Kupię jeden eg
zemplarz.
Podjechał do krawężnika przed fryzjerem. Wielkimi krokami poszedł na róg, kupił gazetę, popatrzył na pierwszą stronę, a potem szybko wrócił do samochodu.
-	Stało się to, o czym gadali już od paru tygodni. Kaiser Bill wypo
wiedział wczoraj wojnę Rosji.
Nowa wojna, w którą zaangażowane są Niemcy - ciekawa była, jak na to zareagował jej ojciec. Loy stanął na stopniu, podał jej „Timesa" i wsiadł.
CZTERY POTĘGI W STANIE WOJNY FRANCJA SIĘ MOBILIZUJE
Pierwsza wymiana ognia na granicy rosyjsko-niemieckiej
WE FRANCJI ROZKAZ MOBILIZACJI WYWOŁUJE POWSZECHNY ENTUZJAZM
Niemiecki Kaiser nie okazuje lęku przyparty do muru
Fritzi wciąż jeszcze odrętwiała po rewelacjach Loya położyła gazetę na kolanach. Niepokoiła ją myśl o ogarniającej wielkie obszary wojnie, niszczącej dziesiątki lat pokoju i spokoju w Europie. Generał dawno temu już przekonał swoje dzieci, że wojna, chociaż niekiedy konieczna, w niczym nie przypomina szlachetnej krucjaty prowadzonej w blasku słońca. To sprawa brudna, koszmarna, która rujnuje ludziom życie, niszczy marzenia i zostawia za sobą ślad rozdwojonego kopyta szatana nawet na tych, którzy ją przeżyli.
Spojrzenie Loya padło na otwarty, pełen turystów autobus, potem przeniosło się dalej, w kierunku zabarwionej gasnącym światłem dnia Santa Monica, i jeszcze dalej, w jakieś odległe miejsce, do którego nie mogła za nim pójść. Odezwała się głosem tak słabym, że aż ją to zmartwiło:

-	Mam nadzieję, że nas to nie dotyczy.
-	Nie bardzo widzę, jak by mogło - odpowiedział i włączył bieg, żeby ruszyć.
W Venice Fritzi zobaczyła na ciemnej werandzie od frontu poruszający się papierowy wachlarz; znaczyło to, że Hongowie wyszli na świeże powietrze. Loy wysunął się z samochodu, żeby otworzyć drzwiczki.
-	Pójdę sama.
-	W porządku. Może się z tobą zobaczę, jak wrócę.
-	Gdzie jedziesz?
-	Do Arizony. Na miesiąc, może niecały. Ince mnie najął do filmu odcinkowego, w którym występuje niewiele koni.
-	Powodzenia.
Wyciągnął rękę, żeby ująć jej dłoń. - Fritzi... - Fritzi otworzyła drzwiczki i pobiegła po ścieżce.
Ford zawarczał odjeżdżając w mrok.
Zaskrzypiał bujany fotel pani Hong. Pan Hong odezwał się:
-	Bardzo niedobry dzień. Słyszała pani wiadmości?
-	Tak. Straszne - powiedziała Fritzi, mając na myśli coś całkowicie innego.
-	
CZĘŚĆ SZÓSTA
POLA BITEWNE
Stany Zjednoczone znalazły się dziś dokładnie w takiej sytuacji, w jakiej byłby Harvard, gdyby miał jednego dobrego futbolistę, który ważyłby sto funtów i rezerwowego, ważącego może jakieś sto dwadzieścia funtów, ale dosyć słabo wytrenowanego, przy czym ten pierwszy reprezentowałby armię, a ten drugi pospolite ruszenie. Wiadomo, że czeka ich mecz z pierwszorzędną, świetnie wytrenowaną drużyną, mającą na każdą pozycję co najmniej pięciu rezerwowych. Nikt nie wie, kiedy ten mecz miałby się zacząć, ale my wiemy, że któregoś dnia na pewno do niego dojdzie, a co gorsza mamy świadomość, że nie jesteśmy do niego przygotowani... Powinniśmy wszyscy zrobić co w naszej mocy, żeby obudzić śpiące społeczeństwo, ponieważ zapewniam was, że powagi naszej sytuacji nie sposób przecenić.
GENERAŁ LEONARD WOOD, ARMIA STANÓW ZJEDNOCZONYCH, 1915
Nie ma w tym kraju miejsca na amerykanizm z myślnikiem.
THEODORE ROOSEYELT, 1915

68. W Belgii
Poranne, gorące słońce malowało drzewa w cętki. Powietrze zamglone było od żółtego kurzu. Paul skierował wózek mleczarza w zagajnik, żeby nie było ich widać z drogi; zaczął kichać. Stara szkapa, która ciągnęła wóz potrząsała łbem i parskała, jakby zadowolona, że odpocznie.
Sammy zamocował kamerę Moya na statywie; Paul sprawdził magazynek. Mężczyźni od tygodnia już się nie golili i śmierdzieli potwornie. Obydwaj nosili berety i niebieskie, luźne koszule. Kiedy zaproponowano im powszechnie na wsiach noszone drewniaki, Paul powiedział: - Stanowczo nic.
Noc spędzili o kilka kilometrów dalej na wschód, w stodole w pobliżu wioski. Sammy układając się do snu stwierdził: - Fajna dziewucha z tej właścicielki farmy. - Paul coś mruknął. Prawie że tego nie zauważył; tęsknił za Julie.
O świcie obudził go warkot samochodu. Wybiegł na podwórko i zobaczył wspaniałego, jasnobrązowego bugatti, którego kierowca targował się z wyżej wspomnianą „dziewuchą" o chleb i mleko. Paul zajrzał w otwarte okienko auta i dostrzegł starszego służącego w liberii ze srebrnymi guzikami, siedzącego obok swej chlebodawczyni. Zastukał w szybę. Służący opuścił okno. Paul po francusku zapytał o wiadomości z Liege.
- Poddało się wczoraj. Padły te wszystkie fortece, które rzekomo były nie do zdobycia. Za nami ciągną tysiące ludzi. Proszę się cofnąć, przeszkadza pan hrabinie.
Teraz, schowany w zagajniku, słyszał uciekinierów. Skrzypiały osie, rżały konie, gdakały kurczaki, ponad miarowy szmer ciężko stąpających nóg sporadycznie wybijało się powarkiwanie szybkiego samocho-

du, który zjeżdżał na pobocze, żeby pieszych wyminąć, wyprzedzić, uciec.
-	Zostań tutaj, jeżeli chcesz - powiedział Paul do Sammy'ego.
-	W życiu, szefie. Nie co dzień trafia się człowiekowi taka wielka wojna jak ta.
Paul zarzucił sobie statyw na ramię.
-	No to idziemy.
Był poniedziałek, trzeci tydzień sierpnia. Wojna trwała od trzech tygodni.
Po pierwszym sierpnia, kiedy to kaiser wyruszył na wojnę z carem, kostki domina wywracały się jedna po drugiej. Trzeciego sierpnia Niemcy wypowiedziały wojnę Francji. Następnego dnia Wielka Brytania zareagowała wypowiedzeniem wojny Niemcom, a specjalne siły taktyczne drugiej armii niemieckiej przekroczyły granicę Belgii, naruszając jej neutralność.
Niemcy otoczyli Liege i zbombardowali forty z żelaza i betonu, które chroniły miasto. Kiedy Liege padło, ich główne siły mogły pomaszerować na stolicę i dalej, aż na Paryż. Był to nareszcie wprowadzony w życie plan kampanii generała Schlieffena z 1895 roku.
Szóstego sierpnia, we czwartek, Paul ucałował Julie i dzieci na pożegnanie. Tego dnia transatlantyckie kable niosły oficjalną proklamację Stanów Zjednoczonych w sprawie wojny w Europie. Stany Zjednoczone zachowają ścisłą neutralność. Ich obywatelom nie wolno zaciągać się do armii żadnej z walczących stron. Ameryka nie będzie pomagała w wyposażaniu i zbrojeniu statków mających służyć którejkolwiek ze stron. Paul zakładał, że z tej neutralności zadowolony będzie jego wuj Joe. Generał wciąż czul się mocno emocjonalnie związany z dawną ojczyzną. A Paul nie.
Przepłynęli razem z Sammym przez kanał do Ostendy i bez trudności dojechali do Brukseli. Po drodze widzieli, jak przebiega mobilizacja niektórych fragmentów belgijskiej armii króla Alberta. Belgowie byli dzielni, ale słabo wyposażeni. Paul sfilmował kompanię karabinów maszynowych podczas ćwiczeń; karabiny ciągnęły wielkie psy. Zdążył nakręcić pięćdziesiąt stóp filmu, zanim belgijski oficer zagroził, że mu rozbije kamerę, jeżeli nie pójdzie gdzieś dalej.
W Brukseli amerykański ambasador Whitlock załatwił im laissez--passez, oficjalny dokument pozwalający podróżować bez ograniczeń.

Ten dokument i paszporty zapewniały Paulowi i Sammy'emu bezpieczeństwo. A przynajmniej miały je zapewniać.
W kawiarni na Boulevard Waterloo Paul wpadł na swojego starego kolegę, Richarda Hardinga Davisa, który przybył na miejsce wraz z innymi korespondentami. Paul powiedział, że ma zamiar sfilmować atak Niemców.
-	Nie wiem, jak oni się do tego ustosunkują - zastanawiał się Dick
Davis. - Pokaż dowolnemu oficerowi na świecie kamerę, a posądzi cię
tylko o jedno. Że jesteś szpiegiem.
Paul kiwnął głową, przypominając sobie kompanię karabinów maszynowych. Davis wyciągnął ołówek z kieszeni na piersi swojej eleganckiej, płóciennej marynarki.
-	Przynajmniej tym razem cieszę się, że jestem staroświeckim re
porterem. - Pomachał ołówkiem. - Uważaj na siebie, przyjacielu.
Wysokie topole rosnące po obu stronach drogi robiły takie wrażenie, jakby porastały brzegi jakiejś rzeki, korytem której płynął nie kończący się strumień ludzkiego nieszczęścia. W obie strony aż po horyzont widać było setki uciekinierów.
Paul nastawił kamerę na zbliżające się tłumy. Kilkoro ludzi gapiło się na niego, ale nikt nie zadał żadnego pytania ani ich nie pozdrowił. Na każdej twarzy malował się lęk. Paul zaczął kręcić korbą. Sammy odezwał się: - Rany, co za widok.
I rzeczywiście; rzeka niosła mężczyzn, kobiety i dzieci; na piechotę, na rowerach, na starych, wyładowanych wysoko wozach. Jakaś babcia ciągnęła wózek, do którego normalnie zaprzęgało się psa, tylko że psa nie było. Na wózku leżał niewielki stosik ubrań, garnków... resztki po obróconym w perzynę życiu.
Powoli przejechał przed nimi czarny daimler, na jego dachu chwiały się walizki i kufry. Z wnętrza wyjrzały blade, niespokojne twarze. Jakaś młoda dziewczyna minęła ich niosąc worek po mące, w którym pobrzękiwały srebra rodzinne. Dwoje ludzi z jakiejś farmy szamotało się z klatkami pełnymi kwaczących kaczek i kwiczących prosiąt. Spocony arystokrata w alfa romeo niemal przejechał matkę z dwoma niemowlakami w ramionach. Mijając ją wywrzaskiwał przekleństwa.
Pojawił się stary człowiek o wyglądzie naukowca, przez ramię przerzucił sobie z pół tuzina książek przepasanych rzemykiem. Paul zawołał: - Ilu Niemców w Liege?

-	Cala druga armia von Biilowa. I kradną wszystko, od obrazów
do pocztówek, sukinsyny jedne.
Rzeka grozy płynęła przez kilka godzin, potem przerzedziła się, a następnie wyschła całkowicie. Paul podejrzewał, że niemiecki front jest już niedaleko. Od czasu do czasu jeszcze filmował, ale zrozpaczone twarze i patetyczne tobołki z doczesnymi dobrami zaczynały się robić monotonne. Spocili się obydwaj z Sammym, oblepieni byli kurzem. Dwa uczucia mieszały się w Paulu - smutek i gniew.
Odpoczął w cieniu topoli, paląc cygaro. Sammy ulżył sobie pod krzakiem. Na otaczających ich polach stało zboże czekające na żeńców, którzy nigdy nie mieli się pojawić. Na niebo wypłynął jakiś srebrzysty kształt.
-	Zeppelin - wykrzyknął Paul i zerwał się na nogi. Gdzieś w dali,
na lewo od niego, kłębiły się w powietrzu tumany kurzu. - Nadchodzą.
Paul podjechał starym wozem do wioski najszybciej, jak się odważył. W dwadzieścia minut po ich przybyciu wmaszerowali tam pierwsi Niemcy i narobili potwornego hałasu, kiedy ich podkute żelazem buty równomiernie uderzały w bruk. Szli krokiem defiladowym, tacy młodzi chłopcy w schludnych, szarozielonych mundurach, uśmiechnięci i pewni siebie. Tylko wieśniacy mieli ponure miny. Paul i Sammy stali wśród nich na rynku. Gapiono się na nich, ale nikt ich nie zaczepiał. Paul ukrył kamerę, bal się, że mu ją skonfiskują.
Przez wioskę przejechała kawalkada ciężarówek, a potem oddział ułanów na doborowych koniach. Na lancach powiewały proporczyki. Jakaś kobieta podbiegła ich powitać, podała im żółte kwiaty. Z tłumu ktoś rzucił kamieniem. Uśmiech na twarzy oficera ułanów zmienił się w wyraz wściekłości.
Przemarsz piechoty wraz z pomocniczymi jednostkami kawalerii i artylerii trwał ponad godzinę. Od czasu do czasu wzdłuż kolumny przejeżdżał otwarty samochód ze sztabowcami i trąbiąc przebijał się przez ryneczek, a potem z rykiem silnika jechał dalej. Paul ostatnio źle sypiał i godzinami stał z nerwami napiętymi jak struna; w rezultacie bolały go teraz nogi i grzbiet. Czuł ciężar swoich trzydziestu sześciu lat; nie był już młody.
Na rynek wjechał jeszcze jeden samochód sztabowy. Ten się zatrzymał. Wysiadł z niego jakiś pułkownik, zakurzony, ale elegancko ubrany. Kiedy zdjął czapkę, pokazała się lśniąca, różowa twarz. Miał

schludnie ostrzyżone, rude włosy. Krzyknął coś do wójta, najpierw po niemiecku, potem po francusku.
-	Tak, wasza wysokość. - Pulchny mężczyzna podbiegł do przodu,
chwycił rękę pułkownika. Przez moment Paulowi wydawało się, że
wójt chce pocałować oficera w sygnet. Ludzie zaczęli coś szemrać.
Oficer warkliwym głosem wydawał wójtowi rozkazy, wymachiwał rękami, żądał kwater i wyżywienia. Nagle z tłumu wypadł ubrany w łachmany chłopiec. Miał w ręce strzelbę zrobioną z kawałka drewna. Zanim matka zdążyła go szarpnąć do tyłu, wycelował w oficera i zaczął udawać, że strzela.
Zaskoczony oficer zmarszczył brwi. Powiedział po niemiecku do adiutanta:
-	Nie będziemy tego tolerować. Muszą okazywać szacunek. Pozbądź się go.
-	Natychmiast, panie pułkowniku.
Adiutant ruszył w kierunku chłopca odpinając służbowy pistolet. Malec skierował swoją drewnianą broń w jego stronę i powiedział: ra--ta-ta. Matka wyciągając ręce z krzykiem biegła w jego stronę. Była od niego o pięć czy sześć kroków, kiedy adiutant spokojnie strzelił dziecku w głowę.
Bruk splamiły krew i mózg. Chłopiec okręcił się i upadł jak szmaciana lalka, z której sypią się trociny. Oficer krótko skinął głową. Na spodniach wójta pokazała się mokra plama. Paul nie mógł zaczerpnąć powietrza. Sammy szepnął drżącym głosem: - Jezu pierdolony Chryste.
Matka padła na kolana przy dziecku. Na kałuży krwi siadały już muchy. Kilku wieśniaków wysunęło się do przodu z kamieniami i kijami, ale na gest pułkownika pozostałych trzech mężczyzn z samochodu sztabowego wyciągnęło pistolety. Kołysząc się w przód i w tył matka zawodziła: -Dieu, Dieu. Fusillé par les Allemands. Boże, Boże. Niemcy go zastrzelili.
Niemcy przechodzili przez wioskę, dopóki nie przygasło światło długiego, letniego wieczora. Paul wstrząśnięty był ich liczbą, wspaniałym stanem ich wyposażenia, wszystkimi tymi jednostkami pomocniczymi: były tam zaprzężone w konie wozy kuchenne z dymiącymi kominami, wozy sanitarne, otwarty wóz na którym siedzieli szewcy i bili młotkami żelując buty, a nawet zmotoryzowana poczta. Kiedy zapadła noc, rozbili obóz, pełną piersią śpiewali pijackie pieśni i "Die Wacht

am Rhein". Paul podszedł do młodego kaprala piechoty, który pisał pocztówkę, i zapytał go, jak długo potrwa wojna.
- Na Boże Narodzenie będziemy już w Paryżu. A na Nowy Rok z powrotem w domu.
Paul i Sammy opuścili wioskę w środku nocy, na wozie mleczarza; kamera i filmy pozostały w ukryciu.
Belgijskie niebo plamiły chmury dymu. Jeśli tylko Niemcy natrafiali gdzieś na opór, w odwecie palili domy.
Paul i Sammy jechali pomiędzy polami zrytymi przez żelazne koła jaszczów. Widzieli niebieskie domki z dachami krytymi czerwoną dachówką, w których wszystkie okna były powybijane, drzwi powyrywane z zawiasów, a w ogródkach walały się stratowane malwy albo nieliczne główki czerwonej kapusty leżące na ziemi niczym zmiażdżone ludzkie głowy. Paul filmował, ile mógł, ale drewniany moy był masywny, łatwo było go zauważyć. Trzymali się z dala od głównych dróg, żeby uniknąć konfrontacji, podczas której ktoś mógłby przejrzeć ich papiery, zakwestionować je albo może nawet odebrać.
W pobliżu jednej z wiosek natrafili na żołnierzy, którzy za pomocą koni i łańcuchów odciągali z drogi zwalone drzewa. Belgowie blokowali drogi również na inne sposoby. Troszkę dalej płomienie lizały wybebeszone, przewrócone na bok auto.
Paul i Sammy ukryli wóz i zbliżyli się do wioski na piechotę. Paul niósł pod pachą kamerę, bez statywu, owiniętą kocem. Sammy miał przy sobie zapasową kasetę.
Minęli jakąś stodołę i zaczynali właśnie przechodzić przez ugór na skraju wioski, kiedy Sammy szarpnął Paula za ramię. - Trzeba się schować, szefie. - Wpadli do stodoły i bez tchu wspięli się na górkę z sianem. Stamtąd Paul przyglądał się, jak oddział żołnierzy wyprowadza trzech mężczyzn i trzy kobiety w różnym wieku na zalane słońcem pole. Przed cywilami przechadzał się dumnie młody kapitan; wszyscy cywile mieli ręce związane w przegubach za plecami.
- Panie i panowie - powiedział kapitan głośno - umieściliście przeszkody na drodze pierwszej armii generała von Klucka. Mówię tu o zwalonych drzewach, o spalonym panhardzie. - Mówił doskonałą francuszczyzną. - Tego rodzaju oporu nie możemy tolerować, mam nadzieję, że zdajecie sobie z tego sprawę. Mamy swoje rozkazy. Czy macie coś do powiedzenia, zanim je wykonamy?

Jeden z mężczyzn splunął na ziemię. Młoda kobieta padła na kolana płacząc.
-	Darujcie sobie te teatralne gesty - powiedział kapitan. - Mogli
byście przynajmniej okazać trochę odwagi, kiedy przyszło wam prze
łknąć tę gorzką pigułkę.
Paul pchnął kamerę do przodu, do otworu w dachu, sprawdził czas naświetlania i nastawił ją tak, żeby mieć pewność, że obejmie i Niemców, i Belgów. Zakręcił korbą i skrzywił się na terkotliwy odgłos. Czy nie usłyszą go w zapadłej ciszy? Tylko ptaki ćwierkały, a na dalekiej drodze jacyś ludzie przegazowywali silniki.
Kapitan postukał papierosem o metalowe etui.
-	Sierżancie, wykonajcie egzekucję.
Sierżant ostro wydał rozkaz. Żołnierze podnieśli broń.
-	Nie, nie, nie w ten sposób - przerwał kapitan. - Potrzebna jest
lepsza nauczka. Bagnety.
Klęcząca kobieta zemdlała i przewróciła się. Jakiś farmer w średnim wieku objął ramieniem żonę. Żołnierze z wahaniem popatrzyli na siebie. - Schnell, schnell - zawołał poirytowany kapitan, wymachując papierosem.
Sierżant odchrząknął.
-	Bagnety na broń.
Paul nie przestawał kręcić korbą, kiedy żołnierze ruszyli do przodu i wbili stalowe ostrza w cywilów. Wyciągnęli bagnety i nie przestawali zadawać ciosów, dopóki nie mieli pewności, że żaden z Belgów nie żyje.
-	Zostawić ich - powiedział kapitan, kiedy wszyscy już padli. Z papierosa został mu tylko niedopałek. Kiedy odwrócił się, żeby go odrzucić od siebie, przypadkiem popatrzył na stodołę. Słońce musiało odbić się w obiektywie; oficer pokazał palcem.
-	Tam na górze. Coś widziałem. Otoczyć stodołę.
-	Chodźmy, szefie. - Sammy dał nura w kierunku drabiny.
-	Daj mi tę drugą kasetę.
-	Szefie, nie czas teraz...
-	Drugą kasetę, niech to szlag najjaśniejszy...
Z oczami okrągłymi ze strachu Sammy posłuchał. Paul pospiesznie wyjął kasetę z naświetlonym filmem, wsunął tę drugą do środka. Nie miał czasu otwierać kamery i zakładać taśmy na ząbki. Zakopywał właśnie naświetloną kasetę w sianie, kiedy żołnierze kopniakami otwierali drzwi do stodoły.
-	Milcz, ani słowa o tym - szepnął do Sammy'ego. - Możesz robić
co chcesz, ale nie pokazuj brytyjskiego paszportu.

Na dole zagrzechotały magazynki. Paul zawołał po niemiecku:
-	Nie strzelajcie, jesteśmy Amerykanami. Amerykańskimi obywatelami.
-	Zejdźcie na dół z rękami do góry. - To odezwał się kapitan.
Paul zszedł pierwszy. Kapitan mógł mieć nie więcej jak dwadzieścia pięć lat. Miał delikatną, niemowlęcą buzię, łagodne niebieskie oczy. Za jego pasem tkwiła porządnie zwinięta mapa. Z kieszeni bluzy sterczała latarka elektryczna. Każdy z niemieckich oficerów wyposażony był w mapę z zaznaczonymi drogami i kluczowymi miejscowościami, jak również latarkę na służbę nocną.
Oficer strzelił obcasami.
-	Kapitan Herman Kinder. Mówi pan po niemiecku.
-	Wyemigrowałem z Berlina jako chłopiec.
    - A, ein Landsman, Czy ma pan papiery?
-	Tak. - Paul wyciągnął je spod koszuli.
Kapitan rozwinął wielką płachtę papieru podpisaną przez sekretarza stanu Bryana, ze szczegółami dotyczącymi wieku Paula, jego budowy, przybliżonej wagi, koloru oczu i włosów; wszystko to przepięknym charakterem pisma wpisał na kartę jakiś kaligraf. Kapitan odwracał paszport to w jedną, to w drugą stronę, przyglądając mu się badawczo przez przerażająco długi czas.
W końcu oddał go. Następnie dokładnie zbadał laissez-passer Paula.
-	Dla pana informacji, Belgowie nie panują już nad tym krajem. Bruksela padła w piątek. Ten dokument jest bezwartościowy. - Przedarł go na pół i kawałki rzucił na klepisko. Popatrzył na drabinę. Sammy zatrzymał się w połowie, z jedną ręką zaczepioną o szczebel. Twarz miał bladą, napiętą.
-	Co macie tam na górze? Wydziałem odbicie światła w lornetce czy czymś takim.

-	Mam tam na górze kamerę, filmuję reportaże - powiedział Paul. - Robię filmy dla kinematografów.
-	Kino. - Kapitan uśmiechnął się przelotnie. - Przynieś ją na dół - powiedział do Sammy'ego.
Sammy nie rozumiał po niemiecku. Paul powtórzył rozkaz po angielsku. Sammy zaczął coś mówić. Paul popatrzył na niego. Sammy przełknął i popędził na górę po drabinie.
Opuścił kamerę do jakiegoś żołnierza, potem sam zszedł. Kapitan Kinder obszedł dookoła kamerę, która leżała na ziemi.
-	Czy macie zdjęcia tego, co zaszło na polu? - Paul skinął głową.
Jednemu ze swoich ludzi kapitan polecił: - Zniszczyć to.

Żołnierz wyniósł kamerę ze stodoły, zniknął z nią z pola widzenia. Paul wzdrygnął się słysząc, jak pęka drewniane pudło.
-	Ponieważ Niemcy i Stany Zjednoczone nie są w stanie wojny, mam obowiązek potraktować pana uprzejmie. Ale doradzam, żeby natychmiast opuścił pan ten dystrykt. Gdyby spotkał pan mniej sumiennego oficera, mógłby pan narazić się na rozstrzelanie bez wysłuchania.
-	Rozumiem.
-	Jeżeli zobaczymy pana jeszcze w tej okolicy, zostanie pan z miejsca zastrzelony.
-	Tak, w porządku, odejdziemy. - Paul wbił sobie paznokcie w dłonie. Byli już niemal wolni, niemal się wydostali z pułapki.
Przypomniał sobie o filmie ukrytym na górce, dał Sammy'emu znak oczami. We dwóch wyszli za drzwi na słońce. Sammy wyglądał tak, jakby miał pęknąć ze złości. Paul odwrócił się plecami do stodoły i ostrożnie położył palec na ustach. Szedł szybko, ale nic biegnąc. W każdej chwili spodziewał się dostać kulę w plecy. Kątem oka widział, jak czarne ptaki o skórzastych skrzydłach zbierają się na polu, by pożywić się czerwonym mięsem trupów.
Kiedy doszli na drugi koniec pola, Paul zaryzykował i rzucił okiem przez ramię. Kapitan Kinder i jego ludzie maszerowali do wioski.
Poszli dalej w kierunku niskiego ogrodzenia z kamieni, które zbudował jakiś farmer. Tam cicho Paul powiedział:
-	W porządku, Sammy, poszli.
Nigdy jeszcze nic widział na twarzy u Sammy'ego takiej zawziętości. Sammy kopnął w mur.
-	Pierdolone cholerne sukinsyny. Pierdolone dzikusy.
-	Hunowic. Taką nazwę słyszałem w wiosce. - Po twarzy Sam-my'ego widać było, że nie rozumie. - Jak hordy Attyli. - Wciąż brak zrozumienia. Paul poddał się, oparł obydwie dłonie na murku i pochylił głowę; mdliło go na wspomnienie egzekucji.
-	Mamy szczęście, że się przy nich nie odezwałeś, bo byśmy już obaj nie żyli.
-	Grzecznie słuchałem rozkazów, nie? - warknął Sammy wciąż jeszcze wyraźnie wytrącony z równowagi.
-	Tak, Sammy. Posłuchałeś rozkazu, a wart jesteś jeszcze dużo, dużo więcej. Niech cię Bóg błogosławi. Usiądźmy i odpocznijmy.
Sammy siedział obok niego, wachlował się beretem.
-	Gdzie teraz, szefie?
-	Ruszymy do Ostendy i przepłyniemy przez kanał. Zapłacę jakimś rybakom, żeby nas przewieźli na drugą stronę. - Siedzieli w mil-
-	
czcniu, aż wreszcie Paul powiedział: - Chyba już teraz będzie bezpiecznie. Możemy wrócić po film.
- Pan tu zostanie, szefie, ja pójdę go przynieść. Musimy mieć pewność, że te zdjęcia trafią do domu i że ludzie dowiedzą się, z jakimi pierdolonymi, krwawymi potworami walczymy.
Paul miał go zamiar przekonywać, że sam pójdzie, ale w oczach Sammy'ego tyle było wściekłości, że nic nie powiedział.
69. Kłopoty domowe
Mijające lata zabrały Nicky'ego Speersa, wieloletniego szofera Crownów. lisa donosiła w swoich listach, że zdaniem generała nikt nie miał szans dorównać Nicky'emu pracowitością i pogodą ducha, postanowił więc nie angażować nikogo na jego miejsce. Dlatego na peronie dworca w Chicago czekał na Fritzi milczący bawarski kamerdyner Leopold.
-	Witamy w domu, Fraulein.
-	Dziękuję ci, Leopoldzie, cieszę się, że przyjechałam.
-	Pani matka i ojciec z radością panią zobaczą. - Leopold wyartykułował kilkanaście słów, znaczyło to, że się rozgadał. Ale Fritzi domyślała się, że jego wypowiedź tylko w połowie była prawdziwa.
Niebo nad hałaśliwą ulicą było żółte i zadymione. Na zachodzie wał czarnych chmur groził deszczem. Był czwartek, pierwszy października, za trzy dni miała być proklamowana przez prezydenta „niedziela pokoju", ogólnonarodowy dzień modłów o koniec wojny.
Fritzi otrzymała specjalną dyspensę od B.B. i na naleganie matki przejechała przez pół kraju od Kalifornii do Chicago. Podczas podróży wysłuchała wielu zdecydowanych, dotyczących wojny wypowiedzi współpasażerów: Stany muszą pójść za przykładem Wilsona i zachować pełną neutralność. Niemcy są barbarzyńcami, którzy gwałcili zakonnice, żywcem palili księży, obcinali ręce belgijskim niemowlętom. Wszystko jedno, cała sprawa skończy się przed Bożym Narodzeniem. Fritzi miała swoje własne skrystalizowane poglądy na tę sprawę i wojna nie miała nic wspólnego z jej powrotem do Chicago. Przyjechała tu wyłącznie po to, żeby uczcić czterdziestą piątą rocznicę ślubu swoich rodziców i wziąć udział w wielkim przyjęciu w Palmer House. Gośćmi na tej corocznej uroczystości mieli być najważniejsi pracownicy generała,

jego wspólnicy w interesach i wieloletni przyjaciele z niemiecko-ame-rykańskiego towarzystwa w Chicago. Po pewnych wahaniach Fritzi postanowiła wziąć się na odwagę i pokazać w domu w nadziei, że świąteczna atmosfera pomoże załagodzić rozdźwięk pomiędzy ojcem a nią.
O zmierzchu bordowy rodzinny kabriolet benz przywiózł Fritzi do rezydencji. Służący byli wszyscy nowi, obcy. Matka nie wróciła jeszcze z zebrania komitetu parafialnego, a generał wyjechał do St. Louis. Udał się tam, żeby rozwikłać jakiś zaistniały w agencji spedycyjnej problem i miał wrócić pod wieczór następnego dnia.
W jej starym pokoju na drugim piętrze, pomimo świeżych, wy-krochmalonych prześcieradeł i wazonu z kwiatami unosił się stęchły zapach dawno nieużywanego pomieszczenia. Zaczęła się rozpakowywać; wyczuła, że ktoś stanął w drzwiach i odwróciła się gwałtownie.
-	Joey!
-	Cześć, siostrzyczko. - Pokuśtykał po dywanie; objęli się. Joe Junior rzucił swoją starą, płócienną czapkę na krzesło. Zbliżał się do czterdziestki, cerę miał niezdrowo bladą i mocno pachniał whisky. W pasie był dużo grubszy, niż pamiętała. Joey trzymał się swojej pracy w browarze, chociaż okazywał tyle socjalistycznej pogardy dla kapitalistów. Mama mawiała ze smutkiem, że przehandlował zasady za pieniądze na alkohol.
-	Ładnie się w tej Kalifornii opaliłaś, siostrzyczko.
-	Dziękuję, łaskawy panie. Tobie też by się trochę słońca przydało.
-	Kto by na to zwrócił uwagę? Widziałem cię w nowym filmie, tym, w którym wszystko rozbijasz. Śmieszny.
-	Cieszę się, że ci się podobał. Opowiedz mi, jak się masz?
-	A jak miałbym się mieć? Ja się nie zmieniam. Chodzę do browaru przez sześć dni w tygodniu, w niedzielę pracuję w komitecie partii.
Fritzi nie była zachwycona, że brat się tak nad sobą rozczula, ale nic nie powiedziała. Usiadła na łóżku.
-	Czy ta wojna odbiła się jakoś na Chicago? Na zachodzie ludzie niemal sobie nie zdają sprawy, że się toczy.
-	Ludzie pochodzący z Niemiec dosyć są nią przejęci. Tata powiesił w swoim gabinecie na dole dużą mapę Belgii i Francji, z kolorowymi szpilkami oznaczającymi obie strony. Nie zdziwiłbym się, gdyby obok powiesił na ścianie olbrzymi portret kaisera. Może jest już trochę nie tego. - Joe Junior postukał się po głowie. - W końcu w marcu kończy siedemdziesiąt dwa lata.
-	A co ty myślisz o tej wojnie?
-	Jednym słowem? Kryminał.
-	
-	Którą stronę masz na myśli?
-	Jedną i drugą. Międzynarodowy socjalizm patrzy na to w następujący sposób: wszystkie rządy są z natury swojej skorumpowane, a wojna to tylko polityczne rozszerzenie tej korupcji. Prości ludzie nie zaczynają wojen, siostrzyczko. Wojnę narzucają im wyzyskiwacze.
Fritzi uśmiechnęła się.
-	Papa powiedziałby, że to mowa czerwonych, prawda?
-	Pewnie, ale to prawda. Pójdę się teraz umyć. Cieszę się, że jesteś w domu. - Odwrócił się, żeby odejść, ciągnąc swą okaleczoną stopę za sobą. - Słuchaj, czy ktoś ci powiedział? O północy pociągiem z Teksasu przyjeżdża Carl. Zatrzyma tu się po drodze do Francji. Możesz to sobie wyobrazić? Jego to pewnie chętnie zobaczysz.
Z tonu Joeya wynikało, że nie cieszyła się tak samo na widok starszego brata. Jakiż on był smutny, jaki zagubiony. Miała wątpliwości, czy komukolwiek może się jeszcze udać wybawić go od tego, czym się stal.
Carl wpadł do domu jak bomba dopiero o wpół do piątej rano, ponieważ jego pociąg miał kilka godzin spóźnienia. Wbiegł po dwa stopnie na górę ze znoszoną walizką w ręce i zaszarganym szalikiem owiniętym wokół szyi. Ilsa w nocnym stroju na przemian to obejmowała swojego młodszego syna, to upominała go, żeby był cicho - zwłaszcza kiedy wpadł na słupek przy poręczy schodów z taką siłą, że ten się aż gwałtownie zatrząsł.
Ziewająca Fritzi pomachała Carlowi z drzwi swojej sypialni obiecując, że zobaczą się z samego rana. Joey nawet nie zadał sobie trudu, żeby wstać.
Crownowie co roku wydawali to przyjęcie i co roku generał niewzruszenie odmawiał przyjmowania jakichkolwiek prezentów od swoich gości, chociaż nie miał zastrzeżeń, kiedy dawały mu je jego dzieci. Fritzi wciąż jeszcze czekało kupienie prezentu. Poprosiła Carla, żeby z nią poszedł. On zapakował już najlepszy prezent na jaki go było stać - własną fotografię w taniej ramce; pozował do zdjęcia oparty o rozklekotany samolot, na płatach skrzydeł wyraźnie widać było ślady od kul.
W Loop trafili na dowód, że duża, niemiecko-amerykańska populacja Chicago daleka była od neutralności w tej wojnie. Jakiś sprzedawca uliczny na State Street handlowa! blaszanymi replikami Żelaz-

nego Krzyża. W oknie sklepu muzycznego wystawiono płyty gramofonowe Columbii z niemieckimi piosenkami patriotycznymi.
-	Nie spodoba się to tacie, że będę latał po stronie przeciw
nej - przewidywał Carl posępnie.
Mineła godzina, nim Fritzi zdecydowała się w końcu na piękny zegar, i Carl zaczął się skarżyć, że musi wypić jeszcze jedną filiżankę kawy, by się obudzić. Lakierowane pudło zegara byto wysokie na dwadzieścia pięć cali, pełno było na nim gałeczek, zawijasów i balkoników -byt bardzo niemiecki. Nie miata pewności czy spodoba on się ojcu, ale matka będzie zadowolona. Ilsa prowadziła dom bardzo porządnie i w każdym pokoju miała co najmniej jeden zegar.
Fritzi już wyciągała pieniądze, kiedy sobie o czymś przypomniała, 
Ilsa miata już pod siedemdziesiątkę, bardzo jej się popsuł wzrok. -Zmieniłam zdanie. Tamten. - Byt identyczny, tylko że miał większe wskazówki i tarczę.
-	Będzie panią kosztował o dwa dolary więcej - uprzedził ekspedient.
-Wspaniale, proszę go zawinąć.
W Fort Dearborn Coffe Shoppe na Wabash Avenue Fritzi zamówiła herbatę i biszkopty, a Carl podwójną kawę. Rozpiął marynarkę, czerwony szalik zwisał mu luźno na kamizelkę. Ten dziwny element jego ubioru długi byt co najmniej na metr, wystrzępiony na obu końcach i poplamiony na wszelkie możliwe sposoby. Ciekawość w końcu zwyciężyła i Fritzi zapytała:
-	Skąd masz tę staroć?
-	Od Tess, tej dziewczyny z Detroit. Opowiadałem ci o niej. Wyczuta w jego słowach coś głębokiego i poważnego.
-	Zależało ci na niej, prawda?
-	Wciąż jeszcze mi zależy.
-	Ale ją opuściłeś.
Carl kiwnął głową nie mówiąc nic. Fritzi otrzepała sobie ręce z okruchów.
-	Czy wiesz, co to znaczy dla kobiety?
-	Skąd mógtbym wiedzieć?
-	Oczywiście, skąd. Powiem ci, ponieważ zakochałam się w męż
czyźnie, który tak samo nie ma korzeni jak ty.
Z wielkim natężeniem i zdumiewającym uczuciem ulgi opisała mu Loya Hardinga, swoje uczucia dla niego i to, jak wycofywał się za każdym razem, kiedy jej się wydawało, że przyciąga go bliżej do siebie.
-	Coś takiego rozdziera człowieka od wewnątrz, Carl. Rujnuje sen,
pracę...

Trochę się rozzłościła, kiedy przyszło jej na myśl, że jest w jej życiu teraz dwóch mężczyzn, Loy i jej brat, którzy nie zgadzają się wziąć na siebie zobowiązań wobec kogokolwiek i w ogóle nie zastanawiają się nad konsekwencjami swojego postępowania. Część tego gniewu wyszła na jaw, kiedy próbowała innego podejścia.
-	Pamiętasz może, że jako chłopiec rozbijałeś się po domu i zdarzało ci się zepsuć coś cennego? Przypominam sobie, że raz był to zegar. I krzesło, i marmurowa lada przy umywalce... byłeś taki mały, że nie mogłeś wiedzieć, jak je porządnie naprawić. Może wtedy nie było nic złego w tym, że szedłeś dalej i pozwalałeś, by papa albo któryś ze służących naprawiał to, co zepsułeś. Ale nie wolno ci przez niezręczność zrobić krzywdy człowiekowi i oddalić się, jak gdyby nigdy nic, nie biorąc na siebie za to odpowiedzialności. Czy wiesz, gdzie mógłbyś znaleźć swoją Tess?
-	O ile wiem, wciąż jeszcze mieszka w Detroit.
-	Jedź i zobacz się z nią, Carl. Zrób to, zanim wyruszysz do miejsca tak niebezpiecznego jak Francja. Zasługuje na to, na te jedne odwiedziny. Ja to wiem, bo stoję po drugiej stronie.
Upływały sekundy. Kelnerka położyła między nimi rachunek. Wzięła go Fritzi. Carl przyglądał się wystrzępionemu brzegowi szala. Potem podniósł wzrok, popatrzył jej w oczy i nic nie powiedział.
Punktualnie o siódmej czterdzieści pięć dzwonek zwołał wszystkich na wieczorny posiłek; nic się tu nie zmieniało. Zbierając się z każdym krokiem na odwagę Fritzi weszła do jadalni; głowę trzymała prosto, na twarzy miała sztywny uśmiech. Pod łukiem zmyliła krok, zaskoczona tym, że widzi Joeya i Carla, i matkę, ale nie generała, chociaż jeden ze służących poinformował ją, że ojciec już wrócił.
- Ojciec jest w gabinecie - powiedziała Ilsa w odpowiedzi na jej pytanie. - Wysłałam już Leopolda, żeby powiedział mu, że siadamy do stołu. -  Ilsa zaciskała w lewej ręce koronkową chusteczkę i Fritzi zauważyła, że kostki u jej ręki zbielały.
Ilsa zajęła swoje zwykłe miejsce na końcu długiego, ciężkiego stołu jadalnego. Fritzi usiadła po jednej stronie, Joe Junior i Carl po drugiej. Carl z ożywieniem rozmawiał z matką, a Joey osunął się w dół na krześle i wyglądał, jakby miał ochotę przylać każdemu, kto by go zdenerwował. Fritzi siedziała twarzą do obu braci i gigantycznego kredensu, nad którym wisiało malowidło przedstawiające Yosemite. Pokój był

dokładnie taki, jak pamiętała: staroświecka, orzechowa boazeria, masywne meble, skomplikowany elektryczny żyrandol dawno temu już przerobiony z gazowego.
Usłyszawszy energiczne kroki, nie namyślając się wstała. Dłonie jej zwilgotniały, puls uderzał szybko w przegubach i skroniach. Do pokoju wszedł generał; wysoki i szczupły, trzymał się wciąż prosto, chociaż zmartwiło ją, jaki się zrobił kruchy. Wąsy i bródkę miał schludne jak zawsze, ale jego siwe włosy przerzedziły się tak, że miejscami widać było skórę na głowie. Policzki miał niezdrowo, cholerycznie czerwone.
-	Dobry wieczór, Fritzi - powiedział z lekkim ukłonem. Był uprzejmy, ale zimny. Nie zastanawiając się Fritzi dygnęła, tak jak Ilsa nauczyła ją robić, kiedy była mała.
-	Papo, tak się cieszę, że cię widzę.
Tylko drgnienie oczu wskazywało, że usłyszał jej wypowiedź. Pomaszerował na drugą stronę stołu, przeszedł za Joeyem i Carlem i usiadł na swoim wysokim, przypominającym tron fotelu. Nie pocałował jej na powitanie - nawet wargami nie dotknął, żeby zademonstrować rodzicielskie uczucia.
Dwie dziewczyny w czarnych sukienkach i białych fartuszkach weszły do jadalni, żeby podać posiłek.
-	Czy to nie wspaniale, że Fritzi przyjechała na przyjęcie, Joe? -odezwała się Ilsa.
-	Bardzo miło - odpowiedział i poprawił sztućce przesuwając je o milimetr czy dwa. - Mam nadzieję, że zdrowie ci dopisuje, Fritzi.
Że zdrowie jej dopisuje? Nic innego nie mógł wymyślić? Jego niewielkie zainteresowanie doprowadzało ją do furii, ale zapanowała nad sobą.
Wciąż jeszcze nienaturalnie promienna Ilsa powiedziała:
-	Popatrz, jak ona wspaniale wygląda. Tyle ma pracy w tej Kalifornii...
-	Przy filmach. - Ułożył już sztućce i teraz rzucił okiem na córkę. Wyczuła tak głęboką dezaprobatę, że napełniło ją to konsternacją. -Żadnego z nich nie widziałem.
Fritzi zaczerwieniła się i wymamrotała:
-	Nie szkodzi, papo, prawdę mówiąc to nie jest wielka sztuka.
-	Nie pochwalam tego, kiedy kobieta wystawia się na pokaz przed obcymi. Weźmy filmy Paula... one odzwierciedlają ważne wydarzenia. One są wartościowe. - Carl zmarszczył brwi, Generał ciągnął dalej: -Nie mogę pójść i patrzeć, jak moja córką z własnej woli robi wrażenie
-	
osoby niemądrej. Wdzięczny tylko jestem, że tak niewielu ludzi w Chicago wie o tym, czym się zajmujesz. Joey roześmiał się.
-	Ależ tato, ludzie wiedzą. Jej nowy film to prawdziwy szlagier.
-	Nikt mi o tym nie wspominał w browarze.
-	Do diabła, nie są przecież głupi. Twoja opinia na temat kariery Fritzi to tajemnica poliszynela.
-	Joey, proszę, nie wyrażaj się brzydko - zwróciła mu uwagę Ilsa.
-	On przecież inaczej nie potrafi, chyba że zacznie te swoje komunistyczne frazesy - stwierdził generał.
-	Bardzo wielu ludzi u Crowna wie, co robi moja siostra i uważają, że jest świetna - odparł wyzywająco Joe junior. - Lev Dunn z butelkowania powiedział mi, że widział Fritzi w Zwariowanej Nell i niewiele brakowało, a pękłby ze śmiechu.
-	Lev Dunn - powtórzył generał. Fritzi obawiała się, że Lev może oberwać. Temperatura uczuć w jadalni szła w górę.
Służące podały do stołu półmiski i nakryte półokrągłymi pokrywami talerze. Głównym daniem na kolację była wołowina na dziko w gęstym, ciężkim sosie oraz czerwona kapusta. Wszyscy ze skupieniem zaczęli nakładać sobie na talerze; Fritzi również, chociaż straciła apetyt. Ten pokój przypominał jej też o niemieckim oddaniu się rytuałowi jedzenia.
Ilsa uporczywie trwała w fałszywie radosnym nastroju.
-	Po kolacji chcielibyśmy wszyscy usłyszeć, co Fritzi opowiada o Kalifornii. To takie fascynujące, dalekie miejsce. Bardzo bym je chciała kiedyś zobaczyć.
-	Południowa Kalifornia jest śliczna - zgodziła się Fritzi. - Powiadają, że klimat ma równie łagodny i słoneczny jak nad morzem Śródziemnym.
Generał odłożył serwetkę.
-	Chyba nie będę miał czasu na opowieści podróżnicze. Przychodzi do mnie na spotkanie dwóch dżentelmenów.
-	Tutaj, do domu? - zapytała Ilsa. - Nie wspominałeś o tym, Joe.
-	Spotkamy się w gabinecie. Nie będziemy wam przeszkadzać. -W ten sposób, lakonicznie, zamknął temat.
Carl rozwścieczony z powodu matki i siostry rzucił serwetkę na stół. - A co ze mną, tato? Czy jesteś zbyt zajęty, żeby posłuchać, jakie mam plany? Jadę do Francji przyłączyć się do korpusu lotniczego.
-	Jako najemnik - prychnął generał. - Twoja matka poinformowała
mnie o tym. Nie muszę chyba mówić, że uważam ten pomysł za barba
rzyński i w świetle oficjalnego stanowiska tego kraju za niepatriotyczny.

-	O Chryste -jęknął Joey i chwycił się za głowę.
Generał, na którego wszyscy rzucali pełne bólu i gniewu spojrzenia, wyprostował się z podświadomą wyniosłością.
-	Staram się zachowywać jak odpowiedzialny obywatel. Dwóch dżentelmenów, którzy tu mają przyjść, to moi koledzy po fachu, warzą uczciwe, zdrowe piwo. - Sięgnął po swój kufel crowna, stały punkt każdego posiłku. - Planujemy kampanię prasową, która powinna wykazać, że to co prezydent nazywa neutralnością, w rzeczywistości oznacza faworyzowanie Wielkiej Brytanii, a tracą na tym Niemcy. Gdyby neutralność Wilsona oznaczała sprzedawanie żywności, lekarstw i broni obu krajom w sposób bezstronny, mógłbym to zaakceptować. Ale tak nie jest. Cały establishment na wschodzie - gazety, rektorzy, intelektualiści propagujący wolną miłość, handlarze bronią - wszyscy oni wielbią aliantów i potępiają vaterland.
-	I może istnieją słuszne przyczyny po temu - zaczął Carl. - Mój przyjaciel Rene mówi, że...
Generał uderzył kuflem w stół.
-	Nie denerwuj mnie już więcej, młody człowieku. Jestem do głębi
zawstydzony tym, co robisz.
Fritzi nie mogła tego dłużej wytrzymać.
-	Carl powinien robić to, co chce robić, papo. Jest dorosłym męż
czyzną.
Generał spopielił ją wzrokiem.
-	Oczywiście, po tobie czegoś takiego należało się spodziewać, skoro prowadzisz tak samowolne, tak samolubne życie. Sprzeciwiasz się życzeniom swojego...
-	Joe. - Szept Ilsa był natarczywy. - Wystarczy, na litość boską.
-	Przykro mi, moja droga - wcale mu przykro nie było - ale w moich żyłach płynie niemiecka krew, podobnie w twoich, chociaż wydajesz się o tym zapominać. - Ilsa zamarła w bezruchu. Generał wypił łyczek piwa, otarł wąsy serwetką i wstał. - Proszę mi wybaczyć. Goście powinni się wkrótce pojawić i mam trochę pracy.
Wymaszerował z jadalni. lisie załamał się głos, kiedy mówiła do Fritzi:
-	Proszę cię, Uebchen, zjedz jeszcze trochę. Nie chcielibyśmy, żeby
się to zmarnowało.
Jej słowa rozległy się w głuchej ciszy. Fritzi wbiła wzrok w kolana. Carl popatrywał spode łba na swój talerz. Joe Junior zapalił papierosa z cierpkim uśmiechem na swojej ziemistej i wymizerowanej twarzy.

70. Po czyjej stronie
Rokrocznie Joe Crown wynajmował tę samą wielką salę balową w Palmer House i tych samych muzykantów z Chicago; mieli oni przed przyjęciem witać gości muzyką, a potem grać do tańca. Lista gości obejmowała szeroki wachlarz mężczyzn i kobiet, znajomych Crownów z Chicago. Byli to nie tylko pracownicy browaru i z pół tuzina rywali, ale i lokalni politycy, łącznie z burmistrzem Carterem Harrisonem. Byli parafianie kościoła luterańskiego pod wezwaniem św. Pawła i członkowie klubów generała - Union League, Germanic i Swabian. Ilsa zapraszała kobiety, które poznała przez swoją działalność dobroczynną w Hull House. Jego założycielka, Jane Adams, stara panna, przychodziła sama. Razem wziąwszy gości bywało około dwustu pięćdziesięciu, a mówiono tyleż w języku deutsch, co po angielsku.
Wino płynęło strumieniem i przyjęcie robiło się coraz bardziej hałaśliwe: podawano nie tylko całe dzbany jasnego i ciemnego crowna, ale szampana, liehfraumilch, riesling i frankońskie czerwone wino. Można nawet było dostać modne koktajle, chociaż generał ich nie pochwalał.
Ilsa wyglądała bardzo elegancko w wieczorowej sukni z żółtego jedwabiu, z wymyślną wstawką z koronki. Chociaż krój sukni dawno już wyszedł z mody, była to ulubiona suknia generała. Fritzi kupiła swoją kosztowną suknię w Los Angeles. Jej drobne piersi wydawały się większe w naszywanym koralikami staniczku z czarnego szyfonu. Doszywa-ną spódnicę uszyto ze szmaragdowozielonego aksamitu; była tak krótka, że wystawały spod niej srebrne pantofelki.
Generał bardzo elegancko prezentował się we fraku, ale nie można tego powiedzieć o Joe Juniorze ani o jego bracie. Wypożyczone stroje wisiały na nich jak worki; przypominali Fritzi aktorów komicznych z dwuszpulowych, slapstikowych komedii.
Bardzo wielu gości nie znała, ale nie musiała się martwić, ludzie ją rozpoznali. Przedstawiali się i gratulowali jej sukcesów. Jedna z kobiet zaczęła się nad nią rozpływać: - Jakże szczęśliwa jesteś, kochana. Aktorzy filmowi to nowi królowie Ameryki. - Zaskakująca myśl; nie wspomni o niej ojcu.
Jedli przy dziesięcioosobowych stolikach. Fritzi posadzono z rywalem ojca, piwowarem Mingeldorfem, jego żoną, burmistrzem i jego żoną, dwoma parami z kościoła i mistrzem piwowarskim Crowna, wdowcem, Ilsa wespół z działem restauracyjnym hotelu opracowała całkowicie niemiecki zestaw potraw. Jako dania główne podano Kalb, Himmel

i Rind - cielęcinę, baraninę i wołowinę - a do tego przaśny chleb, sześć rodzajów jarzyn, kluski, pieczone ziemniaki, twarde i miękkie bułeczki, westfalski czarny chleb i pumpernikiel, po czym na stół wjechały desery, natępnie kawa, a do niej w miseczkach puszysta, biała Schlag.
Zaczęły się toasty na część święcącej jubileusz pary. Jako ostatni podniósł się generał.
-	Panie i panowie, drodzy przyjaciele. Każdy z was jest dla mojej
żony i dla mnie kimś bliskim - Fritzi opuściła wzrok na ręce - ale za
waszym pozwoleniem mówić będę tylko o jednej osobie. - Uniósł kie
liszek do góry. - Twoje zdrowie, Ilso. Wiele lat temu znalazłem kwiat,
który stał się moim skarbem. Jestem najszczęśliwszym z mężczyzn.
Wszyscy wstali i zaczęli klaskać. Ilsa dotknęła chusteczką oczu. Carl klaskał z wigorem. Joey gwizdał przez zęby. Muzykanci zagrali „Cesarskiego walca". Przy wtórze gromkich oklasków Joe poprowadził Ilsę na parkiet.
Joey ulotnił się, pewnie na resztę nocy. Fritzi zobaczyła, jak Carl wlewa w siebie następną lampkę szampana i natychmiast daje kelnerowi sygnał, by mu napełnił kufel ciemnym piwem. Troszkę później gadała sobie właśnie z Jane Addams, kiedy usłyszała, że Carl głośno o czymś rozprawia. Z przerażeniem zobaczyła, że brat chwieje się na nogach i że wdał się w rozmowę z tęgim Otto Mingeldorfem.
-	Zbuntujesz się przeciw jasno wyrażonym życzeniom swojego własnego prezydenta? - mówił urażony piwowar. Najwyraźniej Carl ujawnił swoje plany. Mingeldorf groził mu palcem. - „Rodacy, musimy być bezstronni tak w myśli, jak i w uczynkach." Takie dokładnie były słowa Wilsona.
-	Ależ tak, Otto - zagrzmiał Carl. - Tylko co, jeżeli on nie ma racji?
Generał przerwał taniec. Szmer głosów przycichł w reakcji na donośną wypowiedź Carla. Żona usiłowała odciągnąć Mingeldorfa na bok, ale on miał ochotę sobie podyskutować:
-	To oburzające, co mówisz! Chodzi tutaj o zasady. O zasady! -Uderzył się pięścią po dłoni. - Niemcom i ich sprzymierzeńcom krzywdę się robi fałszywymi świadectwami, bezpodstawnymi oskarżeniami...
-	Masz na myśli te okrucieństwa, o których donoszą z Belgii?
-	Kłamstwa! Jak myślisz, gdzie one mają swój początek? W ministerstwach propagandy w Londynie i Paryżu. Czytałem upiorne doniesienia o zbrodniach aliantów. Zatruwali studnie we Francji bakteriami cholery. Francuscy księża podawali niemieckim żołnierzom kawę zaprawioną strychniną.
-	A te doniesienia skąd pochodzą, z Berlina?
-	
Generał wielkimi krokami podszedł do syna.
-	Carl, bądź uprzejmy nie dokuczać moim gościom.
-	Przepraszam, tato. Chciałem mu tylko powiedzieć, jak się sprawy mają.
Generał zniżył głos i niemal warknął:
-	Odnoszę wrażenie, że za dużo wypiłeś. Bądź łaskaw się po
wstrzymać.
Fritzi z niepokojem przyglądała się, jak zmienia się twarz jej brata, jak robi się niemal zadziorna.
-	Jak będę miał dość, tato. A tak czy owak, Mingeldorf, latam
przede wszystkim dla tego dreszczyku, jaki mi to daje. Dla dreszczyku
podniecenia, no i dla forsy.
Generał chwycił Carla za ramię, chcąc go odciągnąć na bok. Carl powiedział: - No co - i zaczął go odpychać. Generał dał krok w bok i Carl nagle stracił równowagę. Nogi mu się rozjechały i niezgrabnie padł na podłogę. Uderzył czołem o wyfroterowany parkiet. Gościom dech zaparło. Posiniały na twarzy generał powiedział:
-	Podnieś się. Powiedziałem wstań.
Carl uniósł głowę o kilka cali. Fritzi przeraziła się widząc szklisty wyraz jego oczu. Podbiegła mu pomóc. Głos jej ojca zabrzmiał jak strzał:
-	Zostaw go. Nie zasługuje na pomoc.
Ilsa niemal we łzach rzuciła się ubłagać męża. - Joe, proszę cię... -Generał odwrócił się do niej plecami. Goście przypatrywali się im, wstrząśnięci w różnym stopniu.
Fritzi i jej ojciec stali o cztery stopy od siebie. Twarz generała przybierała śliwkowy odcień. Ojciec i córka wpatrywali się sobie w oczy. Carl uniósł na moment głowę, potem stracił przytomność. Fritzi podeszła bliżej.
-	Fritzi, nie ruszaj go.
-	Nie możemy go tak zostawić, papo.
-	Wezwę sprzątaczki. Niech uprzątną śmieci. Rozkazuję ci mu nie pomagać.
Fritzi już klęczała przy leżącym bracie.
Niedzielny poranek był ponury i deszczowy. „Niedziela pokoju". Carl zniknął z domu przed świtem, nie żegnając się z nikim. Pociąg Fritzi do Kalifornii odchodził o jedenastej czterdzieści pięć. Leopold

przyszedł po jej walizki o wpół do jedenastej. Zeszła za nim po schodach, na dole czekali na nią generał i Ilsa, w odświętnych, kościelnych strojach.
Generał miał surowy wyraz twarzy. Nie rozmawiał z Fritzi od momentu, kiedy podczas przyjęcia okazała mu nieposłuszeństwo. Teraz powiedział:
-	Jako jedna ze świeckich osób mam przemawiać w czasie nabożeństwa o jedenastej. Nie możemy cię odprowadzić. Leopold odwiezie cię na stację.
-	To nie jest konieczne. Wezwę sobie taksówkę.
-	Czy musisz spierać się ze wszystkim, co powiem, Fritzi? Leopold pojedzie z tobą!
Jego gniew bił w nią jak wyczuwalna fala. Fritzi głęboko zaczerpnęła powietrza.
-	Wspaniale, ojcze, dziękuję.
Objęła Ilsę, która znowu tonęła we łzach. Generał odsunął się na bok i stał sztywny jak skamieniałe drzewo, kiedy całowała go w policzek.
-	Przykro mi, że cię moja wizyta zdenerwowała, papo. A co do wczorajszego wieczoru...
-	Nie będziemy o tym rozmawiali.
Ale będziemy pamiętali, prawda? pomyślała z goryczą.
-	Gdybyś kiedyś zdecydował się obejrzeć któryś z moich filmów, proszę, napisz do mnie, co o nim myślisz.
-	Nie będzie to możliwe. Jestem obecnie ogromnie zajęty. Do widzenia, Fritzi.
Fritzi poczuła nagłą nienawiść do tej wojny, do tego, jak ludzie usztywniają się przez nią w swoich poglądach. Przyjechała do domu, chcąc załagodzić rozdźwięk między ojcem a sobą i tylko pogorszyła sytuację. Wyjechała z domu zrozpaczona.
71. „Prawda albo nic"
Obraz zniknął z ekranu, który teraz aż raził bielą. Lord Yorke strzelił palcami. Zapaliły się sufitowe światła w wykładanej boazerią sali projekcyjnej, będącej częścią całego szeregu należących do właściciela pomieszczeń biurowych na najwyższym piętrze budynku.

Paul i jego pracodawca dwa razy obejrzeli scenę, w której cywile ginęli pod bagnetami. Paul zdusił cygaro w jednej z mosiężnych urn z piaskiem ustawionych pomiędzy skórzanymi fotelami. Na jego kamizelkę posypał się szary popiół. W gardle mu zaschło. Czuł się podenerwowany po wcześniej odbytej z Michaelem Radcliffem rozmowie.
-	Niezwykłe - powiedział jego lordowska mość. - Wstrząsające. -Powiedz mi, kto jeszcze widział ten film?
-	Poza pracownikami laboratorium obróbki taśmy, nikt.
-	Możesz być dumny z takiej roboty, chłopcze.
-	Dziękuję panu, sir. Zabiorę film do montażowni, żeby przygotowali cotygodniową taśmę.
Lord Yorkc uniósł się z fotela.
-	To nie będzie konieczne.
-	Obawiam się, że nie rozumiem.
-	Tych obrazów nic możemy pokazać w Wiekiej Brytanii. Rząd uważa, że materiały o tak negatywnym i wyrazistym charakterze wpłyną ujemnie na morale cywili i zredukują liczbę ochotników zaciągających się do wojska. Aż do odwołania urząd do spraw wojny nie będzie wydawał reporterom, fotografom ani operatorom zezwoleń na odwiedzanie terenów objętych wojną ani na towarzyszenie naszym wojskom.
-	Michael uprzedzał mnie o tych nowych zarządzeniach. A jeżeli ktoś zechce je zignorować?
-	Kara jest surowa. Śmierć przed plutonem egzekucyjnym.
-	Dobry Boże. Tego nie wiedziałem.
Okna osłaniały aksamitne draperie, ale odgłosy z Fleet Street mimo to do nich docierały: trąbienie klaksonów, stukot kopyt końskich, wykrzykiwane przez gazeciarzy najnowsze tytuły.
-	Wasza lordowska mość, z całym szacunkiem, jak może pan pod
porządkować się takiej polityce? Słowa, które witają ludzi wchodzących
do tego budynku, coś przecież znaczą. - Motto imperium wydawniczego
Hartsteina wyryte zostało wysokimi na stopę literami nad wielką bramą
z brązu na parterze. VERITAS AUT NIHIL. Prawda albo nic.
Lord Yorke zamrugał żabimi oczami i wetknął kciuki za pachy kamizelki.
-	Podczas wojny wszyscy musimy pójść na kompromis.
-	Zwłaszcza podczas wojny nie wolno nam tego robić, sir. Odnoszę wrażenie, że większość tak zwanych patriotów z Whitehall poświęciła się przede wszystkim chronieniu własnych tyłków.
-	Mówisz jak mój zięć.
-	Winę proszę przypisać moim nauczycielom. Pierwszy człowiek,
-	
który pokazał mi, jak korzysta się z kamery, był starym Irlandczykiem o nazwisku Rooney; jedną lekcję wbił mi dobrze do głowy: filmy mogą kłamać, ale nie wolno do tego dopuścić.
-	W tej sprawie nie ma mowy o kłamaniu czy niekłamaniu - powiedział jego lordowska mość, nieco już rozdrażniony. - Te obrazy po prostu znikną, jakby nigdy nie istniały.
-	Ryzykowałem życiem własnym i życiem Sammy'ego, żeby je zdobyć.
-	Mój chłopcze, nie kłóćmy się. Obrzydliwa prawda o tej wojnie wyjdzie na jaw wystarczająco wcześnie. Do Bożego Narodzenia wojna się nie skończy, będzie trwała jeszcze przez wiele miesięcy później. Minister wojny powiedział mi to na osobności, kiedy jadłem z nim wczoraj wieczorem kolację.
Paul gwałtownym ruchem wyciągnął z wewnętrznej kieszeni cygaro, odgryzł koniec, potarł zapałką o podeszwę buta.
-	Czy to pana ostatnie słowo?
-	Tak, Paul. Nie bądź zły.
-	Jestem. Chcę dostać mój film.
-	Obawiam się, że to nie będzie możliwe. - Odwrócił przysadzistą postać i wzrokiem pokazał Paulowi wąskie okienko w kabinie projekcyjnej. W środku światło zostało już wyłączone. - Taśma znajduje się już w drodze do skarbca. Poślę po negatyw, który również tam zostanie przechowany.
-	Nic ma pan prawa...
-	Proszę nie podnosić na mnie głosu. Ten film jest moją własnością. W pana kontrakcie o zatrudnienie powiedziano to explicite.
-	Nic mnie to nie obchodzi, chcę go mieć.
-	Nie byłoby to w najlepszym interesie rządu i podejmowanych przezeń wysiłków wojennych. Jestem przede wszystkim obywatelem tego kraju, a dopiero potem biznesmenem. Może inaczej bym mówił, gdybym był biedny i głodny, ale teraz mogę pozwolić sobie na patriotyzm. Na kryminalny patriotyzm, jeżeli mamy się wdawać w subtelności. Przynajmniej raz dziennie muszę godzić się na oszustwo - na ukrywanie prawdy. Tam w dole, na ulicach, nasi gazeciarze wywrzaskują, że państwa centralne cofnęły się znad Marny. To chwilowe zwycięstwo kosztowało naszą stronę ćwierć miliona zabitych i rannych.
-	Aż tylu. - Paula przeszedł dreszcz. - Nie miałem pojęcia.
-	Czytelnicy też nie będą mieli. Paul, jesteś człowiekim utalentowanym i odważnym. Wysoko cię cenię. Przeszedłeś ciężką próbę. To się na człowieku odbija. Nalegam, byś wziął sobie wolne do końca ty-
-	
godnia. Zabierz żonę i dzieciaki na wieś. Umysł ci wypocznie i zrozumiesz, że robimy to, co musimy robić. Teraz muszę cię przeprosić. Za dziesięć minut mam spotkanie rady wydawniczej „Light".
Poczłapał swoim kaczym chodem w kierunku obitych skórą drzwi. Paul wyjął cygaro spomiędzy zębów.
-Sir?
-Tak?
-	Składam wypowiedzenie. Od tej chwili.
Jego lordowska mość powoli odszedł od drzwi. Pulchnymi palcami przebierał grube ogniwa dewizki wiszącej na wydatnym brzuszku.
-	Błagam cię, bez takiej donkiszoterii.
-	Albo zamieści pan ten materiał filmowy na cotygodniowej taśmie dla kinematografów...
-	Żeby w rezultacie narazić się na aresztowanie?
-	W przeszłości zdarzało się już panu zajmować niepopularne stanowisko. Stawia! pan czoło Whitehallowi.
-	A tym razem tego nie zrobię. Anglii do serca przystawiono sztylet. - Było to dość melodramatyczne ujęcie sprawy, chociaż Paul nie wątpił w pasję ani przekonania stojącego przed nim człowieka. Cały kraj nerwy miał napięte i z obawą czekał na inwazję Niemiec.
-	A więc moim obowiązkiem jest ujawnić prawdę w jakiś inny sposób.
-	Mój chłopcze, cóż ci to da, jak będziesz przybierał wielkie pozy i...
-	Pozy? - To słowo eksplodowało z niego. - Czy pan naprawdę patrzył na ten film? Umarło sześcioro niewinnych ludzi, a nie mieli łatwej śmierci. Zostali zarżnięci. Ten cholerny niemiecki oficer, który kierował egzekucją, robił to z przyjemnością. To z takim wrogiem walczymy. Ktoś o tym musi poinformować.
-	Ale nie ta organizacja. Obawiam się, że wyczerpałeś moją cierpliwość. Podporządkujesz się rozkazom albo zgłosisz się rano do biura wypłat po ostatnie rozliczenie.
-	Zrobię to z samego rana.
Lord Yorke szarpnięciem otworzył drzwi.
-	Zdajesz sobie sprawę, że twoja rodzina na tym poważnie ucierpi.
-	Rozmawialiśmy o tym. Julie stoi po mojej stronie.
-	Nie doceniasz potęgi ludzi, przeciw którym występujesz. Zmiażdżą cię niczym w żarnach i podadzą w bułeczkach na śniadanie.
-	Może nie. To tylko ludzie. I, jak się zdaje, tchórze. Obawiają się prawdy.
-	
- Ty biedny głupcze - westchnął Lord Yorke i odwrócił się. - Myślałem, że jesteś ulepiony z lepszej gliny.
Podwyższone obcasy Lorda Yorke stukotały po marmurowej posadzce holu. Paulowi ręce się trzęsły, kiedy zapalał następną zapałkę. Poszedł labiryntem korytarzy do ogólnodostępnej sali recepcyjnej, trzy razy większej niż jego salon. Sammy pozbierał się z ławki, odrzucił na bok egzemplarz „Lighta". Zobaczył, jaką Paul ma minę.
-	Szefie, co tam się u diabła stało? - Paul opowiedział mu pokrótce. Sammy był najpierw oszołomiony, potem się wściekł. - Jezu, to przecież, szlag by to trafił, zbrodnia.
-	Najwyraźniej pokazywanie takich obrazów to jeszcze większa zbrodnia.
-	Masz pan coś zamiar z tym zrobić?

-	Już zrobiłem. Złożyłem wypowiedzenie. Sammy'emu oczy wyszły na wierzch.
-	Trzask, i już?
-I już. Muszę wyczyścić swój gabinet na Cecil Court. Jego lordow-ska mość najmie sobie kogoś innego, więc pannie Epsom to nie zaszkodzi. Tobie też nie.
-	Tam do diabła. Ja też wypowiadam.
-	Nie możesz sobie na to pozwolić, Sammy. Pozwól, żebym wziął
całą odpowiedzialność na siebie.
-	Ale tak nic można, szefie. Od początku do końca to nie tak. Paul zareagował pełnym znużenia wzruszeniem ramion.
-	Żyjemy na niedoskonałym świecie.
Nacisnął dzwonek; pogłos rozchodził się w górę i w dół szybu windowego. Pojawiła się filigranowa klatka, którą kierował starszy windziarz.
-	Na ulicę, proszę pana?
-	Na czwarte piętro. - Do Sammy'ego powiedział: - Michael cze
ka, żeby się do nas przyłączyć na kufclek piwa.
Wyszli z windy do wielkiej, jaskrawo oświetlonej sali pełnej biurek i stukotania czarnych maszyn do pisania. Chłopcy na posyłki wyrywali arkusze A-4 reporterom spod ręki, i pędzili jak uliczne złodziejaszki do mieszczącego się na środku stanowiska w kształcie podkowy. Tam redaktorzy kreślili po tekstach miękkimi ołówkami. Wrzucali poznaczone rękopisy do drucianych koszyków, a te podjeżdżały na wszechobec-

nych wózkach do otworów w ścianie i tam znikały w drodze do zccerni. Nad wszystkim unosiła się woń spluwaczek i błękitnawa mgiełka tytoniowego dymu.
Paul ruszył przejściem w stronę biurka Michaela Radcliffa. Większość reporterów „Light" zmuszona do tego sytuacją materialną pozowała na cyganów. Ale nie Michael. Miał białą, pikowaną kamizelkę, zapiętą na wykrochmalonej koszuli i brązowy, luźno zawiązany krawat. Marynarka od pięknego, jasnobrązowego garnituru spacerowego wisiała na oparciu krzesła. Pisał dwoma palcami na maszynie przy świetle elektrycznej lampy z blaszaną osłonką, w kąciku ust tkwił mu papieros.
-	Michael, wywalili mnie.
-	O, Chryste. Te belgijskie filmy? -Tak.
-I pogodziłeś się z tym?
-	W zasadzie to ja to zrobiłem, zanim on zdążył.
Michael popatrzył na niego mrużąc oczy w unoszącym się w górę dymie.
-	Sam nie wiem czy należy ci się medal za odwagę, czy kopniak
w tyłek za głupotę. - Wystukał jeszcze kilka słów, wyrwał kartkę z wał
ka. - Chłopak! - I już szedł przejściem razem z Paulem, zanim przy je
go biurku pojawił się zasapany goniec.
Na zewnątrz, jak się przekonali, była mgła, taka prawdziwie gęsta, jak u Sherlocka Holmesa. Łagodziła ona brud i szpetotę Londynu. Paul nie odwrócił się, żeby popatrzyć na motto nad bramą. Gdyby to zrobił, chyba by się udusił.
Skierowali się na zachód. Michael w zawadiackim rytmie postukiwał swoją laseczką o chodnik. Na rogu jeden z przydzielonych pismu jeńców sprzedawał „Light" ze swego rodzaju gardłowym ćwierkaniem, którego nic sposób było zrozumieć. Klientów przyciągać miała ręcznie wypisana tabliczka z informacją:
HUNOWIE ODRZUCENI ZNAD MARNY
Paryskie taksówki dowożą oddziały na front
WRÓG OSZOŁOMIONY OGROMNYMI STRATAMI
Marszalek Joffre „Zbawiciel Francji"

O dwie przecznice dalej weszli do zadymionego pubu „Pod Zającem i psami". Lokal pełen był mężczyzn, którzy śmiali się, wlewali w gardła półlitrówkami piwo i gratulowali sobie nawzajem wycofania się Niemców. Jakby z tym mieli cokolwiek wspólnego. Jakiś karzeł grał na akordeonie „Pack Up Your Troubles in Your Old Kit Bag".
Znaleźli stolik w pobliżu baru. Michael podniósł do góry trzy palce w stronę oberżysty. Paul okręcił krzesło, żeby nie musieć patrzeć na wielki plakat na zatłuszczonej ścianie. Lord Kitchener, bohater z Sudanu i Południowej Afryki, nowo mianowany minister wojny, pokazywał krótkim palcem na patrzącego i w milczeniu wołał: BRYTYJCZYCY! WSTĘPUJCIE DO ARMII SWOJEGO KRAJU! NIECH BÓG MA W OPIECE KRÓLA.
Michael zdjął eleganckie rękawiczki.
-	Gotów jestem wysłuchać streszczenia dramatu.
-	Skonfiskował film. Nie miałem innego wyjścia, musiałem się zwolnić.
-	To jego się powinno zastrzelić - zawarczał Sammy.
-	Samuelu - powiedział z westchnieniem Michael - nie masz pojęcia, jak wiele razy już przychodziło mi to na myśl. - A do Paula: - Co o tym myślisz? Wstrząsnęło tobą?
-	Cholernie. Męczeństwo może wydawać się atrakcyjne przez pewną szlachetność jaką ze sobą niesie, ale nie jest ani kojące, ani pocieszające.
-	Stary powinien był stanąć po twojej stronie. Walczyć. Niestety, mamy do czynienia z głupotą na najwyższych szczeblach. Ta zwariowana banda, która wszystkim rządzi, nie potrafi zobaczyć tego co oczywiste.
-	To znaczy?
-	Wpędzają nas prosto w objęcia tych cholernych Hunów - odezwał się Sammy.
-	Masz całkowitą słuszność - zgodził się z nim Michael. - Wysokie dowództwo niemieckie mile widzi u siebie reporterów. - Rozejrzał się, czy ich ktoś nie podsłuchuje i zniżył głos. - Dwa dni temu kupiłem sobie sfałszowany włoski paszport na Deane Street. Żebym miał na sobie dwadzieścia żelaznych krzyży powiesić, to i tak dostanę się na front. -Pociągnął łyk porteru. - Poradzisz sobie z tą komplikacją, co?
-	Nie ma o czym mówić - powiedział Paul. - W końcu zatrudni mnie któraś inna kompania. Do tego czasu będę kręcił filmy jako wolny strzelec i sprzedawał je w ten sam sposób.
-	A ja idę z nim - oznajmił Sammy. - On nie chce, żebym to robił,
-	
ale się zdecydowałem. - Podniósł swój kufel w toaście: - W dupie mam waszą lordowską mość.
Sammy był w tej materii niewzruszony. Paul dołożył wszelkich starań, żeby go przekonać, ale w głębi duszy się cieszył; bóle w krzyżu bardzo złagodniały, od kiedy zaangażował Sammy'ego.
W kilka minut później pożegnali się. Michael zatrzymał krążącą w mroku taksówkę. Sammy skręcił pogwizdując w kierunku St. Paul. Paul poczuł się lepiej. Było coś, o czym nie powiedział żadnemu ze swoich przyjaciół.
Ruszył na zachód po Strand i doszedł do Piccadilly Circus, gdzie w krzykliwym świetle reklam mgła przerzedziła się do łagodnych pasteli, stała się niemal czymś ładnym. LIPTON'S. BOVRIL. J.LYONS. Kupił tuzin niebieskich i białych chińskich astrów od jakiejś starej zgiętej wpół, bezzębnej kobiety. - Niech pana Bóg błogosławi.
Spacer na Cheyne Walk był długi, ale jesienna noc była ciepła chociaż wilgotna. Zjadliwy cynizm Michaela dał mu natchnienie. Będzie mógł przedostać się przez linie niemieckie na front ze swoim amerykańskim paszportem. Wykorzysta kontakty Michaela, żeby kupić paszport dla Sammy'ego. Nie musi kochać Hunów, żeby im robić zdjęcia.
Do mieszkania dotarł o wpół do dziewiątej. Otworzył sobie drzwi, rzucił słomkowy kapelusz na wieszak, zawołał w ciszę: - Hej? Jestem w domu.
Betsy, dziewięciolatka, zbiegła po dwa stopnie z piętra, powiewał za nią obrąbek nocnej koszuli. Miała ciemne oczy matki i zadatki na prawdziwą piękność. Rzuciła się ojcu w objęcia. Jej włosy łagodnie pachniały mydłem.
Paul przytulił ją i okręcił, aż jej stopy uniosły się o sześć cali nad podłogę. Betsy wciąż była pełna podziwu dla ojca i słuchała jego poleceń nie kwestionując ich. Shad, trzynastolatek, znalazł się na tym etapie rozwoju, kiedy wszyscy rodzice jakimś cudem przeistaczają się w imbecyli i skazani są na ten stan, dopóki ich potomstwo nie odzyska zdrowego rozsądku w wieku około dwudziestu lat. Betsy przyglądała się kwiatom zawiniętym w bibułkę.
-	Czy to dla mnie, papo?
-	Przestań się droczyć, wiesz, że są dla matki. Gdzie się wszyscy podziali?
-	Lottie i Teddy są w łóżku. Shad kuje łacinę. Słyszałam, że klnie zupełnie okropnie.
-	Nie skarż, panienko. Dobranoc. - Przytulił ją jeszcze raz i zobaczył, jak na podeście schodów pojawia się jego blada i śliczna żona. Po-
-	
szedł do niej na górę po schodach za Betsy. Kiedy dziewczynka ich minęła, chwycił Julie w objęcia, żeby ją gorąco ucałować, bardzo mu już tego brakowało. Betsy zachichotała i zniknęła.
-	Specjalność z Piccadilly, moja pani. Prosto z mgły. - Podał żonie astry.
-	Prześliczne. Mój kochany Dutch. - Pogładziła go po policzku. A potem pomacała jego klapy. - Wciąż wilgotne.
-	Szedłem do domu na piechotę.
-	Z Fleet Street? Musisz być wyczerpany. Czy jadłeś coś? Kucharki już nie ma, ale zostawiła nam zapiekankę wołowo-cynaderkową.
-	Zjedzmy trochę.
Szarpnął krawat i wepchnął go do kieszeni. Zeszli do kuchni na parter. Julie podała kolację, którą popił jeszcze jednym kuflem porteru. Żałował, że Crown nie rozprowadza swojego piwa w Anglii, ale wuj Joe mówił, że wystarczy mu to, co zarabia w USA. Wbił widelec w rozdzielające się na płatki ciasto i powiedział:
-	Z przykrością muszę ci powiedzieć, że spotkanie przebiegło w dużej mierze tak, jak się spodziewaliśmy. Musiałem się zwolnić. Albo to, albo musiałbym się ugiąć. Sammy odszedł ze mną. Czy martwi cię to?
-	Tak, kochanie, po prostu dlatego, że to dla ciebie takie stresujące. A co do reszty, nie przejmuj się. Poradzimy sobie.
-	Będę filmował, ile tylko zdołam. I rozpowszechniał filmy jak najszerzej. Jeżeli nie uda mi się tutaj, to w Ameryce.
-	Podziwiam twoją determinację. Zawsze ją podziwiałam.
Paul szeroko się uśmiechnął.
-	Upór beczki z kapustą. Poza tym ryzyko weszło mi już w krew. Przyznaję, że tu akurat ryzykuję wiele. Naprawdę nic miałem żadnego wyboru, Julie. Rząd ukrywa prawdę o tej wojnie. Jego lordowska mość skonfiskował film.
-	Żałuję, że go wcześniej nie zobaczyłam.
Paul odłożył widelec. W smudze światła padającego z elektrycznej lampy widać było jego uśmiech.
-	Zobaczysz go. Pierwszego dnia, jak tylko wróciłem z Belgii, za
dzwoniłem do Michaela, a on uprzedził mnie, co może się stać. Tak
więc nic nikomu nie mówiąc odwiedziłem inne laboratorium, zanim
przekazałem film do laboratorium kompanii. Lord Yorke sądzi, że ma
pod kluczem pozytyw i jedyny negatyw. A to jest duplikat negatywu.
Oryginał jest bezpieczny u mnie w gabinecie. Mogę zrobić i pokazywać
tyle kopii, ile tylko zechcę.

72. Fritzi i jej trzej mężczyźni
Wkrótce po powrocie Fritzi do Los Angeles pani Hong zapukała do jej drzwi.
-	Pyta o panią jakiś dżentelmen.
Czyżby Loy wrócił już z Arizony? Tak strasznie za nim tęskniła* Lotem strzały zbiegła ze schodów na dół.
-	Hobart!
-	No właśnie - odpowiedział z zamaszystym ukłonem. - Z dziura* mi w butach, z sadzą lokomotyw we włosach, z nadzieją w sercu.
Objęli się i Fritzi przyjrzała mu się bacznie. Poczuła się skonsternowana jego wyglądem. Nogawki taniego, zielonego garnituru były wypchane na kolanach. Zmierzwione, siwe włosy rozsypały się po kołnierzyku. Choroba okroiła jego korpulentną postać o co najmniej dwadzieścia funtów, cerę miał nadal bladą. Przy walizce, związanej mocnym sznurkiem brakowało już obu zamków.
-	Nie spodziewałam się tak naprawdę, że cię zobaczę w Kalifornii.
-	Fortuna potoczyła się kołem, droga moja. Przybyłem tu pokornie szukać zatrudnienia w filmie.
-	Dobry Boże. Wezmę tylko szal i pójdziemy na spacer, to przetrawię tę wiadomość.
Przespacerowali się na molo wędkarzy w Venice. Była niedziela i na spacer wybrały się tłumy. Organy parowe przy młynie diabelskim wypompowywały „Mooniight Bay". Fritzi przekonała się, że Hobart sprawę traktuje poważnie, a nawet z desperacją.
Zapytała go o jego atak serca.
-	Opisać to można jednym jedynym słowem: objawienie. Docho
dziłem do siebie wśród zaślinionych wieśniaków i nędzarzy, w tej
upstrzonej przez muchy metropolii, Terre Haute, z której, co całkowi
cie zrozumiałe, pisarz Theodore Dreiser, tam urodzony, umknął, za
nim postradał zdrowe zmysły i mogę powiedzieć, że leżąc tam przyj
rzałem się własnej sytuacji życiowej z nową jasnością. To śmieszne, wy
obrażać sobie, że król Anglii miałby kiedykolwiek uszlachcić starego
aktorzynę, takiego jak ja. Jaki mogę mieć jeszcze cel? Ułożyć sobie ży
cie wygodnie. A do tego trzeba pieniędzy. W Londynie moja osobista
reputacja wlecze się za mną krok w krok jak wygłodniały kundel. Sztu
ki odpowiednie dla mojego talentu wystawiane są w Nowym Jorku
rzadko. Teatr objazdowy to katastrofa w całym tego słowa znaczeniu,
a produkowanie sztuk porównać można wyłącznie z uprawianiem ha-

zardu, kiedy nie ma się cienia szansy na powodzenie. Czemu więc nie spróbować czegoś, co cieszy się popularnością? To twój słodki liścik dołączony do bukietu nasunął mi tę myśl. Wiesz, że zawsze bawiły mnie filmiki - co mam do stracenia? Czy mogę kupić ci torebeczkę orzeszków? Zostało mi jeszcze dwadzieścia centów.
Przysiedli na ławce na pomoście, rozłupywali orzeszki. Fritzi kochała tego starego, próżnego aktora, który potrafił być taki niemądry i pretensjonalny, a przy tym niewinny i łatwy do zranienia niczym dziecko. Żując orzeszek zastanawiała się na głos:
-	Niektórym producentom udały się fotosztuki Szekspira. Może zdołam przekonać pana Pelzera, żeby czegoś takiego spróbował, on wysoko ceni kulturę. Porozmawiam z nim zaraz jutro rano.
-	Zawsze jesteś aniołem miłosierdzia.
Było to nieuniknione, że rozmowa zejdzie na wojnę. Hobart powiedział:
-	Moja droga, wiem o twoim niemieckim pochodzeniu, tak więc
proszę, żebyś nie miała do mnie pretensji, iż wypowiem się szczerze.
Jestem Anglikiem i mam wrodzoną niechęć do niemieckiego narodu.
Przekonany jestem, że oni kochają wojnę. Niewątpliwie rządy objęła
u nich klika wojskowych, ludzie, którzy depczą wszystko, co staje im na
drodze, nie zwracając uwagi na to, że może jest kruche albo bezbron
ne. Musi się ich powstrzymać. Gdybym miał młodość i bilet na paro
wiec, popłynąłbym do domu i zaciągnął się. Niestety, nie mam ani jed
nego, ani drugiego. Znajdę jakiś inny sposób, żeby pomóc mojemu
krajowi. Ale młodzi ludzie, jak Charlie Chaplin, powinni jednak po
spieszyć i spełnić swój obowiązek.
Fritzi błagała B. B. z wielką elokwencją tak długo, aż zaangażował Hobarta do tytułowej roli w dwuszpulowej wersji Makbeta. Kelly'emu nie podobał się fakt, że angażują angielskiego aktora, ale powściągnął swoją wrogość, kiedy obliczył stosunkowo niskie koszty tego obrazu (wszystkie kostiumy miały zostać wypożyczone ze zniżką, a las Birnam miał podchodzić pod zamek Dunsinane poza kadrem). Hobart nie należał już do najwyższej klasy tragików, ale wciąż był aktorem prestiżowym. B.B. upierał się, że jego nazwisko doda blasku liście aktorów Liberty. Kiedy Hobart poruszył sprawę związanego ze sztuką przekleństwa, B.B. naśmiewał się z niego:
- A któżby wierzył w takie stare bajki? Sam pan powiedział, to

przesądy teatralne. A tutaj mamy filmy! Nowe, nowoczesne. Jeżeli pokaże się ktoś, kto by chciał zapeszyć twój obraz, Hobie, to B.B. Pclzer osobiście go urządzi. - Hobart, który niecierpliwie czekał na pracę, zgodził się bez dalszych protestów.
Człowiek, który miał reżyserować ten obraz, pracował w Liberty od niedawna. Był przysadzistym wiedeńczykiem o nazwisku Polo Wer-fels. W przeszłości imał się różnych zawodów, a przyznawał się do wyścigów motocyklowych, sprzedawania fajerwerków i rzucania nożem w cyrku. Na jednym oku nosił czarną opaskę, do wszystkich mówił „dollink" i palił więcej cygar niż kuzyn Paul. Bez litości poganiał swoich aktorów i techników zawsze tym samym zarzutem: - Rusz no dupę, dollink, kosztujesz nas pieniądze.
Kelly go uwielbiał.
Eddie zabrał Fritzi do swojego gabinetu i przedstawił jej przepisany na maszynie scenariusz do filmu Nell rozlepia afisze, który mieli zacząć w przyszły poniedziałek. Kiedy Fritzi pobieżnie czytała dwie kartki tekstu, Eddie promieniał jak dumny ojczulek. Rzuciła scenariusz z powrotem na biurko.
-	A więc tym razem będę wchodziła w wiadra z klejem i owijała się taśmą lepiącą niczym mumia. Cudownie.
-	Hej, Fritz, co się dzieje? Jesteś jakaś nieswoja.
-	Och, Eddie, sama nie wiem. Wszystko się jakoś źle układa.
Czekała ją tego dnia jeszcze jedna niespodzianka; niespodziewa
nie do drzwi Eddiego zastukała maszynistka B.B., panna Levy.
-	Przyszedł jakiś dżentelmen i pyta o ciebie, Fritzi. Gładki facet -
dodała panna Levy przewracając z zazdrością oczami.
Nagły przypływ podniecenia Fritzi był krótkotrwały. Gładki, tym słowem nikt by Loya nie określił. Pomaszerowała na ganek; czuła się zła i wykorzystywana. Przed drzwiami zobaczyła zaparkowanego lśniącego, czerwonego reo, ale gościa nie było widać. Dopiero kiedy wyszła na zewnątrz, zobaczyła go, oglądał tyły parceli stojąc na końcu werandy.
-	Harry? To ty?
-	Tak, to ja. Jak się masz, Fritzi?
-	Co cię sprowadza do Los Angeles? - Jakby sama tego nie wiedziała.
-	Zwiedzanie. Byłem w San Francisco, przejechałem wzdłuż dzikiego wybrzeża Big Sur. A teraz mam ochotę zwiedzić wasze miasto
-	
i zobaczyć, jak się robi te filmy. Mam jeszcze jeden dzień, a potem muszę już wracać.
Fritzi nie była również pewna, czy słowo „gładki" pasuje do wyglądu Harry'ego. Elegancki, to by lepiej pasowało, elegancki i bogaty. Jego garnitur z kamizelką z popielatej wełny w delikatne prążki był skrojony w najnowszym angielskim stylu i zapięty wysoko z przodu. Spodnie miały na środku ostre kanty. Buty z lakierowanej skórki lśniły, a żółta chusteczka kwitła w kieszonce na piersi niczym jakiś egzotyczny kwiat. Na głowie miał filcowy kapelusz, założony zawadiacko, tak jak być powinno.
-	Tak się cieszę, że cię widzę - powiedziała Fritzi siląc się na entu
zjazm; nie interesował jej teraz żaden mężczyzna oprócz jednego. -
Bardzo chętnie cię oprowadzę...
Przerwała oszołomiona. Harry ustawił się tak, że widziała jego lewy bok, ale prawy pozostawał w ukryciu. Kiedy odwrócił się do niej, zobaczyła szeroką opaskę z czarnej krepy.
-	Och, nie. Twoja żona? - powiedziała natychmiast. Harry z powa
gą skinął głową.
-To było nieuniknione, ale wcale nie jest mi przez to łatwiej. Flavia zmarła we śnie pięć tygodni temu. Kończę teraz załatwiać jej sprawy.
-	Z przykrością słyszę o tym, Harry.
-	Dziękuję ci. Nie mogłem pochować Flavii na cmentarzu katolickim, tak jak sobie życzyła. Wzięliśmy ślub cywilny, a ponieważ ja jestem Żydem, ona automatycznie została ekskomunikowana. W oczach kościoła prowadziła skandaliczny tryb życia, żyła w grzechu. Bóg, który kładzie takie piętno na kobietę tak wspaniałą jak Flavia, nie jest Bogiem dla zdrowych na umyśle i miłosiernych ludzi. - Westchnął. - Przepraszam cię, ale tak mnie to gniewa. Wiara miała wielkie znaczenie dla Flavii, a odmówiono jej pociechy, jaką ze sobą niesie. Znaleźliśmy księdza, który uważał, że było to błędem. Ojciec Pius był kimś w rodzaju renegata, zechciał potajemnie wysłuchać spowiedzi Flavii.
Przerwał na chwilę, potem ciągnął dalej.
-	Pod wieloma względami te ostatnie kilka tygodni mnie wyczerpało. Mój lekarz zaproponował, żebym zmienił otoczenie, więc robię to, co zawsze sobie obiecywałem: po raz pierwszy oglądam Pacyfik. -Pochylił ku niej głowę, uczucia malujące się w jego oczach były jednoznaczne.
-	A poza tym odwiedzam ciebie.
-	Harry... hmm, chodźmy już na tę wycieczkę.
-	
-	Świetnie. Może pójdziemy na kolację? A pozwiedzamy jutro?
-	Oczywiście. - Miałaby zbyt wielkie poczucie winy, gdyby powiedziała nie.
Przedstawiła go ludziom na parceli, z których wielu witało go entuzjastycznie, a może nawet z uwielbieniem; znali jego piosenki. Harry śmiał się i czarował ich, ale stojąca na boku Fritzi widziała, że oczy ma podkrążone ze zmęczenia, a krok mniej sprężysty, niż pamiętała.
Przy kolacji ożywił się nieco. Pogadali sobie o książce Paula i o jego rozrastającej się rodzinie, o świeżych sukcesach Harry'ego na Broadwayu, o wojnie. Odwiózł ją do domu wynajętym, małym reo i odprowadził ją do drzwi frontowych. A tam zachował się jak doskonały dżentelmen, nie próbował jej nawet dotknąć, chociaż wyczuwała, jak bardzo tego chciał. Przysięgła sobie, że nie wspomni nawet o Loyu; to by go tylko zraniło.
-	A więc jutro rano?
-	Tak, poprosiłam o wolny dzień.
-	Nie potrafię ci nawet powiedzieć, jakim balsamem jesteś dla mnie, Fritzi. Już jest mi lepiej, niż było przez ostatnie kilka miesięcy.
Stanęła na palcach i pocałowała go pospiesznie w policzek.
-	Cieszę się. Odpocznij dobrze.
To był szalony dzień. Za 10 centów pojechali tramwajem na wzgórza w Laurel Canyon, żeby popatrzeć na słoneczną panoramę dalekiego śródmieścia, na rozbudowujące się domki na przedmieściach, na ogrody i gaje cytrusowe, ciągnące się aż nad połyskujący ocean. Na targu w Los Angeles wędrowali pomiędzy kramami i wozami z towarem, kupowali soczyste pomarańcze, rozcinali je i śmiali się, kiedy sok ich opryskiwał. Popijali napoje gazowane w lodziarni i poszli zwiedzić wielką salę w budynku Chamber of Commerse, w której nasłynniej-szym rolniczym eksponatem był wysoki na dziewięć stóp, zbrojny w kły słoń, wykonany w całości z orzechów włoskich.
Pod koniec dnia udali się do następnej wspaniałej restauracji. I tam Fritzi zadała pytanie, które nasunęło jej się już wcześniej.
-	Czy nosisz tę opaskę ciągle?
-	Ojciec Pius powiedział, że to będzie właściwe. Zdecydowany jestem opłakiwać Flavię tak, jak należy.
-	Jak długo?
Niebieskie oczy Harry'ego spojrzały prosto w jej oczy.
-	Jeden rok. Później będę całkowicie wolnym człowiekiem.
Opowiedz mu o Loyu!
Wiedziała, że powinna to zrobić, uratować go przed fałszywą na-

dzieją i późniejszym rozczarowaniem. Ale jakoś w świetle jego dopiero co poniesionej straty wydało jej się to okrutne.
Kiedy odprowadzał ją do Venice, mżył lekki deszczyk.
-	Naprawdę serdecznie ci współczuję - powiedziała, kiedy schronili się na ganku. Z okna sypialni nad ich głowami dochodziły żywe przekleństwa Lily; bez wątpienia klęła w ferworze pracy. - Stałeś mi się drogim przyjacielem, Harry.
-	Czy to wszystko?
-	Na razie tak. Tak, obawiam się, że tak.
W świetle padającym przez siatkowe drzwi dostrzegła rozczarowanie kryjące się za jego uśmiechem. Pod wieloma względami był wspaniałym mężczyzną, ale to nie był Loy. Czuła się głęboko winna, że odtrąciła go i że każe mu odejść.
I tylko dlatego stanęła na palcach, objęła dłońmi jego twarz i ucałowała go w kącik ust. Wyciągnął rękę, żeby ją objąć, prawą rękę, tę z żałobną opaską i nie dokończył ruchu.
-	Uważaj na siebie, Harry. Proszę.
-	Będę uważał. Do widzenia, do zobaczenia znowu. - Włożył kapelusz na głowę pod zawadiackim kątem, odwrócił się i zbiegł ze schodów, a deszcz padał coraz mocniej.
Lało i lało. Wcześnie przyszła ta pora deszczowa, pomyślała Fritzi niechętnie wysiadając następnego wieczoru z samochodu Eddiego. Spędzili długi i najeżony trudnościami dzień na pracy nad ujęciami do nowego obrazu z Neli. Eddie świadom był, jaka jest przygnębiona i uparł się, że odwiezie ją do domu, chociaż nie było mu po drodze. Była mu za to wdzięczna.
Namawiał ją, żeby zażyła proszek nasenny i nie martwiła się tym nowym obrazem. Fritzi uścisnęła go za rękę i powiedziała dobranoc. Pani Hong przekazała, że Lily ubrała się i wyszła koło szóstej. - Ja teraz pójdę - powiedziała pani Hong. - Makaron na piecu. Proszę coś zjeść. Dobrze zrobi.
Fritzi podziękowała jej i poszła do saloniku. Rozparła się na wypchanej końskim włosiem małej sofie, była zbyt znużona, żeby od razu wlec się na górę i przebierać. W torebce miała egzemplarz „Timesa". Przetarła oczy i próbowała nadrobić zaległości.
Ciągle było to samo: Belgowie przymierali głodem, niemiecki generał Hindenburg został dowódcą na froncie rosyjskim, zatwierdzono pożyczkę wojenną wysokości dziesięciu milionów dolarów dla Francji.

Sekretarz stanu Bryan, apostoł pokoju, nalegał, żeby Stany Zjednoczone zaopatrywały wszystkie wojujące państwa w równym stopniu. Wiedziała, że powinno ją to obchodzić, ale w tym momencie nie obchodziło jej nic. Osunęła się nisko na kanapce, nogi rozłożyła jak jakiś urwis, próbowała nie myśleć o niczym, nie czuć niczego. Siedziała tak przez dwadzieścia minut, a deszcz stukał po dachu i powoli zapadała ciemność.
Nagle poderwała głowę. Przysnęła. Zauważyła zaparkowany przed domem samochód, acetylenowe reflektory oświetlały srebrne krople deszczu. To jego przyjazd musiał ją obudzić.
Czy to policja? Czy coś stało się Lily? Podbiegła do drzwi frontowych, stała tuż za siatką usiłując wyjrzeć na dwór. Deszcz zacinał na ganek, spływał po futrynach, zalewał ścieżkę.
Drzwi samochodu otworzyły się i zamknęły. Kierowca, taplając się w błocie, przeszedł przez światła reflektorów, widać go było od pasa w dół. Potem zobaczyła wysoki kapelusz.
-	O mój Boże. Loy?
Otworzyła gwałtownie drzwi, wypadła na skraj ganku. Loy wbiegał na górę po dwa stopnie. Fritzi chwyciła go za rękę.
-	To naprawdę ty, gdzie byłeś?
-	Pracowałem. Ten film odcinkowy Ince'a zajął nam więcej czasu, niż się spodziewaliśmy.
Przytłoczona uczuciem i zbyt zmęczona, żeby cokolwiek udawać Fritzi zarzuciła Loyowi ręce na szyję. Przyglądała mu się z odchyloną do tyłu głową.
-	Myślałam, że już nigdy nie wrócisz. - Pocałowała go lekko. Pach
niał tytoniem i odrobinę whisky. Wygięła się w tył, nie miała ochoty
wypuszczać go z objęć. Wiatr niósł deszcz na ganek i na ich dwoje. -
Powinniśmy wejść do środka.
Poczuła, jak jego ręka obejmuje ją w pasie, przyciąga ją łagodnie. Roześmiał się, taki miękki śmiech gdzieś z głębi gardła, niemal jak mruczenie kocura.
-	Pewnie. Ale to było naprawdę wspaniałe przywitanie znużonego
wędrowca. Nie mam nic przeciw temu, żeby je powtórzyć.
Fritzi niemal zrobiło się słabo. Splotła dłonie na jego karku i pocałowała go mocno, a serce jej waliło. Objął ją w pasie drugą ręką. Trzymał ją blisko i na udzie poczuła jego twardość. Chwyciła go za rękę, pociągnęła w stronę drzwi, gdzie mniej padało. Ubrania mieli już przemoczone, z twarzy skapywały im krople wody. Na zachodzie nad oceanem rozległ się grzmot. Loy odwrócił głowę i popatrzył w głąb domu.

-	Kto jest w domu?
-	Nikogo nie ma.
Całował jej szyję, płatek ucha.
-	Bardzo mi brak było twojego towarzystwa. Możemy pójść na górę?
-	Tak. Och, tak. I żadnych zobowiązań, Loy, obiecuję - zawołała. Przestała panować nad swymi uczuciami przez tę jego bliskość, przez jego ręce, jego usta, przez tę burzową ciemność, przez tyle miesięcy tęsknoty. Pocałowała go gorąco, wargi miała rozchylone, przesuwała nimi po jego wargach. Kiedy oderwała się od niego, żeby otworzyć siatkowe drzwi, cała drżała. Loy otrzepał kapelusz z wody i włożył go sobie na głowę.
-	Czytałem o tym raz w książce - powiedział i dał krok w przód. -Trzeba to zrobić jak należy. - Fritzi poddała się miękko, bez lęku czy żalu, kiedy brał ją na ręce i wnosił do zaciemnionego domu.
73. Tajemnica wychodzi na jaw
Podczas pierwszych spędzonych z nim chwil czuła niepokój, który szybko stopniał i przekształcił się w pragnienie. Wznosząca się fala namiętności zagłuszyła w jej umyśle wszystko, zostawiła tylko wrażenia nagich zmysłów i zabiła cały lęk, że może mu nie odpowiadać. Namiętność rozpaliła jej mózg i dłonie, usta i skórę. Unosiła ją i potrząsała nią w słodkim szaleństwie, które przekraczało granice wszystkiego, czego Fritzi dotychczas doświadczyła.
Później, w gorącej i pomiętej pościeli Fritzi pieściła Loya, wygładzając mu długie, wilgotne włosy u nasady karku. Za oknem padał deszcz, lśniąc jak złote korale. Przyglądała mu się przez chwilę, a potem wykrzyknęła: - Zapomniałeś o reflektorach.
Loy przekręcił się w stronę okna.
-	A niech mnie, rzeczywiście. Poniosło mnie. Teraz już za późno. -Pochylił się, żeby pocałować kącik jej ust.
-	Skąd wiedziałeś, kiedy będę w domu?
-	Nie wiedziałem. Windy powiedział, że zajechałaś, żeby mnie poszukać, więc byłem już tutaj raz wcześniej. Rozmawiałem wtedy z twoją przyjaciółką, Lily.
-	Czy mówiłeś z panią Hong?
-	
-	Ani jej nie widziałem. - Dotknął jej nagiej piersi. Dłoń miał twardą, pokrytą odciskami, ale dotyk był delikatny. - Nie planowałem, że to się stanie, musisz mi wierzyć.
-	Ja się tak bardzo znowu nie broniłam - odpowiedziała Fritzi z nerwowym śmiechem.
Loy również się roześmiał. Ucałował ciepłe zagięcie jej szyi.
-	Będziesz miała jakieś problemy ze swoją gospodynią, że tak tu razem przyszliśmy?
-	Hongowie wrócą bardzo późno. Sprzątają po zamknięciu restaurację. A jeżeli do domu wróci Lily, to jej to niepokoić nie będzie. Gdybym jej na to pozwoliła, stanęłaby w drzwiach i klaskała. Ona uważa, że jestem jakaś taka sztywna.
-	Nic przypominam sobie, żebyś taka była przez te ostatnie pół godziny. - To prawda; czuła, jaką radość i ulgę przynosi całkowite oddanie się, bez oczekiwania na cokolwiek, poza teraźniejszością. A mimo to trapiła się:
-	Czy naprawdę było wszystko dobrze?
-	Idealnie. Nie mogło być lepiej.
Burzowe podmuchy uderzały deszczem w szybę. Fritzi naciągnęła na nich oboje wykrochmalone prześcieradło, jej ciało zaczynało stygnąć i przeszedł ją dreszcz.
-	Jesteś pewien? Martwię się tym, że mam za cienkie usta i za szerokie biodra. A tutaj - podniosła dłoń do piersi - też się nie mam czym pochwalić.
-	Słuchaj, czy muszę iść do jakiegoś sądu i przysięgać na Biblię? Jesteś akurat w sam raz.
Wsunął sobie rękę pod głowę i zadumał się.
-	Nie mogę powiedzieć, żebym znał kogoś, kto jest w pełni zadowolony z siebie. Weź mnie. Nie znoszę tego imienia, które nadała mi mama. Loyal, co to za imię? Tak miał na imię jej dziadek. Chłop z takim imieniem to jak baba.
-	To piękne imię. Mocne.
-	No nie wiem. Żałuję, że nie nazwali mnie jakoś pospolicie, może Jim albo Bill. Jak byłem młodzikiem, to przez tego Loyala często się musiałem bić, możesz mi wierzyć. - Milczał przez chwilę, potem podjął temat. - Nie wiem, jak to powiedzieć, żeby było dokładnie tak jak trzeba, ale chcę, żebyś wiedziała, że nie poszedłem z tobą do łóżka ot tak, dla zabawy. Podobasz mi się i to bardzo. Ale nie chciałbym, żebyś się spodziewała...
Fritzi przycisnęła palce do jego warg.

-	Nie musisz mówić nic więcej. Próbowałam ci powiedzieć, że nie
będzie żadnych zobowiązań. Rozumiem, co czujesz na myśl o tym, że
by się ustatkować.
Loy oparł się policzkiem o jej ramię.
-	Wędrowanie mam pewnie we krwi. Ale to nie koniec. Jest jeszcze moja siostra, Clara.
-	W szpitalu.
-	No. Masz prawo znać całą tę historię.
-	Loy, nie proszę cię...
-	Ale ja ci chcę powiedzieć. Pamiętasz, jak pan Pelzer proponował mi rolę, a ja powiedziałem nie? Odmówiłem mu z powodu mojej siostry i tego sakramenckiego stanowego szpitala. Jak płacę, to ma lepszą opiekę niż jakaś tam nędzarka. Ci ludzie zamknięci są w skrzydle, które przypomina jakąś piekielną dziurę. Sypialnie jak cele. Jedzenie nic lepsze niż pomyje dla świń. Za pewną sumę miesięcznie moja siostra ma pokój z oknem. Lepsze jedzenie. Myją jej od czasu do czasu włosy. -Mówił przyciszonym głosem, ochrypłym z bólu. - Nie chciałbym, żeby zobaczyli moją twarz na ekranach w Teksasie. Gdyby mnie ktoś rozpoznał, to władze wiedziałyby, gdzie mnie dopaść. A gdyby mnie zamknęli, to bym nie mógł już wysyłać pieniędzy na opiekę nad siostrą. Straciła biedaczka rozum po tym, jak pewien mężczyzna wykorzysta! ją siłą. On i jego dwóch przyjaciół. Brali ją, sam nic wiem ile razy, przez trzy czy cztery godziny. A ten, którego zabiłem, namówił ich do tego.
Fritzi ściskała jego dłoń. Po długim milczeniu Loy ciągnął dalej.
-	Mniej więcej przez rok po tym, jak znaleziono Clarę w chacie z sukienką całą w strzępach i pokrwawionymi nogami, żyła w jakimś urojonym świecie. Musiałem podpisać papiery, żeby ją zamknęli. Za każdym razem, jak ją odwiedzałem w szpitalu, pytałem, kto to zrobił... myślałem, że był tylko jeden. Nie chciała mi nic powiedzieć, patrzyła przeze mnie jak przez szybę. Kiedy zrobiło jej się trochę lepiej, mówiła czasami po kilka słów, a ja błagałem o jego nazwisko. Tak sobie pomyślałem, że powie mi, jak sama do tego dojrzeje i powiedziała. Powiedziała mi, że było ich trzech. Powiedziała mi, jak się zabawiali, jak brali ją na różne sposoby. Nie mogę ci powiedzieć wszystkiego, co jej robili. A później powiedziała mi, że poczuła się nieswojo. Że mogła mi podać to nazwisko już dawno, ale bała się, że coś zrobię i że nie będzie to nic mądrego; przywódca był nietykalny, był ponad prawem. To on był prawem.
-	Teksaski policjant, tak mówiłeś.
-	Członek teksaskiej policji, który przysięgał, że będzie przestrzegał prawa, że będzie chronił niewinnych ludzi. Nazywał się kapitan
-	
Mercer Page. Siostra miała rację, był nietykalny, a przynajmniej dla mnie. To bez znaczenia, poszedłem do niego.
Deszcz bębnił po dachu. Fritzi wstrzymała oddech.
-	Merce mieszkał sam, w niewielkim domu na wsi. Powiedziałem mu, że wiem, że to on podbechtał swoich kumpli do zgwałcenia Clary, kiedy trafili na nią pewnego popołudnia, jak zbierała truskawki, a ja akurat pojechałem do Waco. Kapitan Merce Page, ten sukinsyn, nie zaprzeczył. Z całą bezczelnością powiedział, że on i jego kumple wypili dzbanek jakiejś pędzonej domowym sposobem whisky, rozpaliło ich to, no i jak trafili na Clarę... cóż, z przyjemnością opowiedział mi ze szczegółami, co z nią wyprawiali. Powiedział, że on wziął ją na pierwszy ogień, żeby móc ją brać więcej niż raz.
-	Och, Loy, to straszne.
-	Uśmiał się z tego niemal do łez. Merce to był zgniłek. Powiedział, że chętnie mi to opowiada, bo nigdy mnie za bardzo nie lubił, a i tak nic zrobić nie mogę, skoro Clara zwariowała i nie mogła być wiarygodnym świadkiem w sądzie. Jeżeli sprawa w ogóle doszłaby do sądu. Merce miał przyjaciół wszędzie, aż po Austin. Bracia policjanci kłamaliby dla niego, daliby mu alibi. I wtedy właśnie straciłem głowę, jakbym się szaleju najadł. Pamiętam, jak krzyczałem, że nie potrzeba mi żadnego nakazu ani dowodów, ani sędziego. Wyciągnąłem pistolet i zanim zdążył chwycić swoją broń, zabiłem go. Zasługiwał na śmierć, ale nie zmienia to faktu, że popełniłem morderstwo. To był mój ostatni dzień w hrabstwie Bailey. Jechałem na moim siwku jabłkowitym przez całą noc i większość następnego dnia. Niemal zajechałem go na śmierć, zanim wskoczyłem na towarowy w Lubbock. Wcześniej już sprzedałem ranczo i mieszkałem w mieście, tak więc problemów nie było. Pojechałem do Nowego Meksyku i ukryłem się. Machnąłem się na trochę na północ do Idaho, a potem poniosło mnie do Kalifornii. Tak jak ci mówiłem, domyślam się, że na każdym nędznym kryminale od Mulcshoe do Rio Grande poprzypinane są listy gończe. Jeżeli mnie znajdą, to mnie zamkną albo powieszą, w zależności od ławy przysięgłych. Czy będę w więzieniu, czy umarły, nie dam rady zarabiać, a wtedy z powrotem wsadzą moją siostrę na ten piekielny oddział, który śmierdzi rzygami i świńskim gównem i pięćdziesięcioma innymi rzeczami, od których się robi niedobrze.
Oparł się na łokciach, potem uniósł rękę, żeby wziąć ją pod brodę.
-1 to dlatego nigdy nie zatrzymuję się na dłużej w jednym miejscu. I zawsze tak będzie. Nie chcę, żebyś myślała, że może kiedyś będzie inaczej.

Fritzi przycisnęła usta do jego ust.
-	Nawet jeżeli mam cię tylko na troszkę, to jest cudownie.
Deszcz szumiał teraz łagodniej, niemal jak westchnienie. Słyszała
go, ale już nie widziała; światła zgasły, acetylen wypalił się do końca.
-	Nie byłem pewien, czy zdobędę się na odwagę, żeby ci to powie
dzieć. Długo zastanawiałem się nad tym, ale doszedłem do wniosku, że
jesteśmy przyjaciółmi i może zrozumiesz. Niewielu ludziom powiedzia
łem. Wie Windy i taki brygadzista w Idaho, do którego miałem zaufa
nie. Niewielu.
Fritzi uścisnęła go za rękę, potarła przedramiona, poczuła gęsią skórkę.
-	Myślę, że lepiej będzie, jak coś na siebie narzucę.
Kiedy się ubrali, odprowadziła go do drzwi. Zapaliła światła w saloniku, żeby Hongowie wracając myśleli, że wszystko jest w normie. Deszcz przestał padać. Zewsząd kapała woda. Obok domu przejechał sedan z czworgiem ludzi, którzy śmiali się i pokrzykiwali. Jeden z nich wyrzucił butelkę. Wylądowała z chlupotem w kałuży.
Na ganku Loy przygarnął ją do siebie, pocałował pospiesznie i pogwizdując oddalił się ścieżką. Żadnego oficjalnego pożegnania. Żadnej obietnicy następnego spotkania, nawet o tym nie wspomniał. To nie było pół bochenka, najwyżej okruch, a gdyby jej kiedyś go odebrał... nie, nie potrafiła znieść nawet myśli o tym.
Przy krawężniku uniósł swój wysoki kapelusz do góry i pomachał do niej. Przesłała mu pocałunek. Siedziała na ganku na bujanym fotelu, dopóki jego auto nie odjechało, bez świateł. Bała się o niego. Nie był w stanie przewidzieć, co go czeka.
Kiedy samochód znikał w ciemnościach, uświadomiła sobie, że ona też tego nie wie.
74.I znowu Detroit
-	Pojedynczy pokój, proszę pana?
-	Najlepszy jaki macie. Zatrzymam się tylko na parę nocy. Wyniosły recepcjonista obrzucił bacznym spojrzeniem czapkę
-	
Carla, jego tani płaszcz z grubego sukna, postrzępiony szal na szyi, znoszoną walizkę, która stała w pobliżu dzwonka.
-	Wolimy rozliczać pokoje z góry.
Carl popchnął w jego stronę po marmurowym kontuarze banknoty i podpisał się w rejestrze gości. Czuł satysfakcję powróciwszy do hotelu Wayne jako płatny gość, chociaż była to ekstrawagancja, może jedyna na jaką mógł pozwolić sobie w czasie tej podróży.
W Detroit pogoda była szara i posępna, czasami padał deszcz. Syreny statków na zamglonej rzece wydawały się opłakiwać nadejście zimy. Carl wziął gorącą kąpiel, zjadł na śniadanie pół tuzina jaj, smażone ziemniaki i najlepszy stek, potem owinął sobie szal wokół szyi i ruszy! do Highland Park.
Poczuł się przytłoczony rozmiarami fabryki Forda; kiedy wyjeżdżał z miasta, była dopiero w budowie. Robiła niewiarygodne wrażenie. Wysoka na cztery piętra, a chyba na milę długa, chociaż to pewnie było tylko złudzenie. Przytłaczały go nie tylko jej rozmiary, ale i ogromna ilość okien. W broszurce Chamber of Commerce, którą dostał w śródmieściu, nazywano ją „Kryształowym pałacem Detroit".
Ten unikatowy budynek zaprojektował architekt pana Forda, Albert Kahn, i właśnie tu Ford udoskonalił i wcielił w życie pomysł pierwszej na świecie ruchomej linii montażowej. Carl słyszał, jak z łomotem i łoskotem wyśpiewuje ona swą pieśń za oknami, które stały otworem, chociaż padał deszcz, a w powietrzu czuć już było zimę.
Zza bramy wyszedł strażnik z plakietką pracownika zakładów Forda na nieprzemakalnym płaszczu; w jego ręku dyndała pałka.
-	Nie najmują w tej chwili pracowników.
-	Nie szukam pracy. Ilu tu teraz pracuje?
-	A czemu chciałby pan wiedzieć?
-	Sam tu kiedyś pracowałem. No, niedokładnie tutaj. Na Piquette Avenue.
Na to strażnik nieco się udobruchał.
-	Gdzieś ze dwanaście tysięcy pięciuset mamy na liście płac. W zeszłym roku wypuściliśmy ponad trzysta tysięcy samochodów. A w tym powinno być jeszcze lepiej, popyt ciągle rośnie.
-	Z tego pana Forda to jest geniusz. Doszły do mnie słuchy, że ponoć ma zostać senatorem.
-	Albo i prezydentem. Jak pan mówiłeś, że się nazywasz?
-	Carl Crown. Pan Ford nie będzie mnie pamiętał.
-	Pewno ma pan rację, teraz to z niego naprawdę gruba ryba. Kapitan przemysłu.
-	
Carl kiwnął głową, uśmiechnął się i odszedł przejęty czcią i pewną nostalgią, a deszcz zmienił się w deszcz ze śniegiem.
W domku Jessego Shinera na Columbia mieszkała jakaś rodzina. Kobieta, chuda i przygarbiona, z niemowlęciem na rękach, powiedziała mu, że nie wie, gdzie Jesse teraz mieszka, ale pracuje u Sporta, po wschodniej stronie miasta.
-	To zakład fryzjerski. Dla kolorowych - dodała, żeby mieć pew
ność, że zrozumiał. Padało coraz mocniej; Carl ruszył w dalszą drogę.
Golarnia Sporta był to schludny lokalik z czterema fotelami. Jakiś tęgi, władczy mężczyzna, tak czarny że aż fioletowy i do tego łysy, cofnął się o krok od klienta, którego właśnie golił na pierwszym fotelu.
-	Chyba trafiłeś pod niewłaściwy adres, bracie. Z tyłu od ostatniego fotela odezwał się ktoś inny:
-	Nie, Sport. Ja go znam.

-	Jesse! - Carl przeszedł na tyły zakładu, zostawiając na linoleum mokre ślady; Sport patrzył na to wzrokiem pełnym potępienia. W zakładzie było sympatycznie ciepło, pachniało talkiem, brylantyną i pomadą. Jesse niewiele się zmienił, był jak zawsze szczupły, chociaż na jego twarzy koloru kawy z mlekiem pojawiło się kilka starczych plam. Kiedy dźwignął się z krzesła, Carl zauważył, że idąc pochyla się na bok. Przypomniał mu się ten potworny wieczór, kiedy zbiry wbiły harpun w nogę jego przyjaciela.
-	Jak się masz, Jess?
-	Żyję. Kiedyś żartowałem sobie z tego zawodu, a teraz popatrz na mnie. Nie spodziewałem się, że się jeszcze kiedyś pokażesz. Gdzie się wybierasz?
Carl powiedział mu, jakie ma plany, a potem oznajmił:
-	Chcę się zobaczyć z Tess. Czy wiesz coś o niej?
-	Chodź do magazynku, pogadamy.
Carl poszedł za nim do zagraconego pokoju, zastawionego wysoko pudłami z fryzjerskim wyposażeniem. Jesse pstryknął kontaktem, zapaliła się żarówka pod sufitem; usiadł na ławce, zaproponował Carlowi papierosa.
-	Niewiele wiem poza tym, co od czasu do czasu czytuję. Nazywa
się teraz pani Sykes.
Po twarzy Carla przemknął skurcz.
-	Wyszła za tego sukinsyna?

-Taaa, ale parę lat temu on zginął w wypadku. Wybrał się na przejażdżkę z dwoma dziewczynami z gospody, wszyscy byli na gazie. Samochód przekoziołkował. Sykes kark sobie skręcił. Kociaki spały z tyłu, wyszły z tego z zadrapaniami. Pewno w końcu istnieje jakaś sprawiedliwość.
-	Coś jeszcze?
-	Chyba nie. A jednak... mieli z Sykesem małego chłopczyka. Ona wróciła do domu swojego ojca na Piety Hill. Ojciec jest w jakimś domu opieki dla starców. Kompania Clymera już nie istnieje. Za duża konkurencja. - Jesse zaciągnął się papierosem. - Na moje rozeznanie ta Tess to wspaniała kobieta. Chyba byłeś skończonym głupkiem, że ją zostawiłeś.
-	W tamtym czasie nic innego zrobić nie mogłem. Pójdziesz ze mną na lunch?
-	Sport daje nam pół godziny. Ale dopiero o dwunastej.
-	Zaczekam.
Tego wieczoru deszcz ze śniegiem uspokoił się trochę, a od Kanady nadleciał z wyciem północny wiatr; Carl stał przed rezydencją Cly-merów na Woodward Avenue. Dom był równie wspaniały, jak pamiętał, okna wszystkich trzech pięter płonęły od świateł. Czuł się nieco zaskoczony i urażony, że Tess wyszła za Wayne'a Sykesa, człowieka, którego pobił niemal na śmierć. Ale ojciec zawsze na nią naciskał, poza tym ten gnojek to była pewnie dobra partia. Przecież nie mógł spodziewać się, że Tess będzie na niego lojalnie czekała, skoro była pewna, że nigdy do niej nie wróci.
Niemalże odszedł od kutej furtki, ale przypomniał sobie tamten należący do zamierzchłej przeszłości dzień, kiedy się kochali, delikatne pieszczoty Tess, jej błyszczące oczy, ciemnoniebieskie jak południowe morza z jego wyobraźni. Musi otworzyć tę furtkę i zaryzykować.
Na dzwonek pokazał się służący w liberii i ze zrozumiałą pogardą popatrzył na Carla, który przypominał przemokniętego psa.
-	Wejście dla handlarzy od tyłu. Jałmużny nie...
-	Jestem przyjacielem pani Sykes. - Po minie służącego widać było, że uważa to za mocno wątpliwe. - Czy jest w domu?
-	Pani Sykes nie przyjmuje nikogo dziś wieczorem.
-	Nie o to pytałem. Pytałem czy jest w domu. Jeżeli jest, powiedzcie jej, że chciałby się z nią zobaczyć Carl.
-	
- Pana nazwisko?
-	Wystarczy Carl.
Służący zamknął drzwi. Listopadowy wiatr miótł pod latarnią płatkami śniegu. Carla przeszedł dreszcz.
Drzwi się otwarły ponownie. Stała w nich Tess, nieco tęższa, na nosie miała okulary do czytania. Światło z wielkiego elektrycznego żyrandola w holu połyskiwało na jej blond włosach. Przez chwilę chwiała się na nogach, jakby miała stracić przytomność, pomyślał Carl.
-	Nie sądziłam, że dożyję tej chwili, Carl.
-	Ja też nie - powiedział niezręcznie. - Jestem tu przejazdem. Muszę złapać statek z Montrealu, płynę do Francji.
-	Dobry Boże na niebiesiech. Zawsze gdzieś wędrujesz. Chyba zamarzłeś z zimna. Proszę, wejdź.
Kiedy zamykała drzwi, zobaczył na jej lewej ręce duży, zaręczynowy diament i cieńszą obrączkę. Powiedział:
-	Mój przyjaciel Jesse mówił mi, że wyszłaś za mąż, ale straciłaś
męża. Bardzo mi przykro.
Tess głęboko wciągnęła powietrze. Była sympatycznie zaokrąglona, tak jak pamiętał z tamtych bolesnych dni miłości i zagubienia.
-	Nigdy nie kochałam Wayne'a. Wyszłam za niego, ponieważ za
wsze chciał tego ojciec, a jak ciebie zabrakło... nie ma co wracać do
przeszłości, prawda?
Gdzieś z głębi domu wybiegł przez wahadłowe drzwi pięcio- czy sześcioletni chłopczyk. Podbiegł do Carla, przyjrzał mu się uważnie, wyciągnął rączkę.
-	Cześć. To ty jesteś tym gościem. Jak się nazywasz?
-	Carl - powiedział Carl rozbawiony. Podali sobie ręce. Chłopiec był krzepko zbudowany, miał krótkie nóżki i szerokie ramiona. Oczy miał brązowe jak Carl, ale ten w twarzy malca widział przede wszystkim Tess.
-	Mam na imię Henry - powiedział chłopczyk z wielką powagą.
-	Mój książę Hal - powiedziała Tess i z czułością zmierzwiła mu włosy. Potem klepnęła go po pupie. - Czas do łóżka. - Henry pobiegł na górę po schodach machając do Carla. - Mój ojciec miał na drugie imię Henry - wyjaśniła Tess. Wzięła Carla za rękę, łagodnie pociągnęła go w kierunku oświetlonego salonu. - Powiedz mi, dlaczego jedziesz do Europy?
Zadzwoniła na służącego, który teraz traktował Carla z większym szacunkiem i podał mu whisky, a Tess gorącą herbatę w filiżance z pozłacanym brzegiem.

-	Wciąż walczysz ze smokami i Saracenami?
-	Pewnie można tak to ująć. Będę latał we francuskich siłach powietrznych. Od kilku lat już pilotuję samoloty.
-	To wbrew prawu, żeby obywatele amerykańscy angażowali się w tę wojnę, prawda?
Carl wzruszył ramionami; dzięki wspaniałej, starej whisky odprężył się nieco.
-	Nie sądzę, żeby Wilson miał wysłać w ślad za mną detektywów, żeby aresztowali mnie, czy kogoś innego, kto zechce pomagać aliantom. Facet, który mnie na to namówił, mój przyjaciel Rene, przekonał mnie, że nie mamy racji zachowując neutralność w tej wojnie.
-	Ale jak zdołasz się tam zaciągnąć, skoro to zabronione?
-	Nie ma zakazu wstępowania do Francuskiej Legii Cudzoziemskiej. Zapisuje się człowiek do nich w Paryżu, oni przekładają papiery z jednej kupki na drugą i przenoszą cię do lotnictwa. Woodrow jest zadowolony, bo myśli, że stoisz na warcie gdzieś na pustyni. - Carl gestykulował szklanką. - Miałem dość tego starego idioty, kiedy wyrzucał mnie z Princeton. Czy kiedyś ci o tym opowiadałem?
-	Jak stracił najlepszego zawodnika liniowego? Opowiadałeś.
-	Jezu, aleśmy wtedy gadali, nie?
-	Przez taki krótki czas - powiedziała Tess przyglądając mu się badawczo. - Żałuję, że nie mogło to trwać, i trwać, i trwać... - Krew jej uderzyła do twarzy. Odwróciła wzrok i wbiła go w filiżankę z herbatą.
Snuli wspomnienia przez godzinę. Potem Carl wstał, żeby się pożegnać. Tess wzięła go pod rękę; na dotknięcie jej krągłej piersi obudziło się w nim stare pożądanie i dawne konflikty.
-	Masz wspaniałego syna - powiedział już w drzwiach wejściowych.
-	Tak. Żałuję, że nic możesz zostać na dłużej i poznać go lepiej.
-	Obiecałem, że stawię się na spotkanie z Rene za dwa dni.
-	Zawsze znajdzie się jeszcze jeden smok - westchnęła Tess.
-Ale Saracenów już jest mniej. Wytłukli ich Hunowie.
Ten wątły żart wytrącił ją z równowagi. Przycisnęła z całych sił policzek do jego piersi.
-	Nie żartuj. Ta wojna jest straszna. A my zaangażujemy się w nią
niezależnie od tego, co będzie mówił Wilson. Giną miliony chłopców.
Proszę, nie bądź jednym z nich.
Carl porwał ją w ramiona. Potrzebował całej swojej siły woli, żeby przerwać uścisk, dotknąć po raz ostatni jej gładkiego, miękkiego policzka i wyjść w zimny mrok.

75. Dywan za milion dolarów
Fritzi pracowała nad swoją nową komedią z takim zapałem, że co wieczór niemal padała ze znużenia. Nieoczekiwanie spodobała jej się praca nad Nell rozlepia afisze. Dodała sama kilka drobnych trików, jakich nauczyła się studiując włóczęgowskie komedie Charliego. Kiedy Charles unosił brwi do góry, smutno się uśmiechał i przekazywał wzrokiem, że usycha z miłości, komedia nabierała nowego, wzruszającego wymiaru, dawka liryzmu wzbogacała ją.
Film Fritzi zaczynał się od tego, że ojciec Nell, ubogi rozlepiacz plakatów, złamał sobie nogę na skórce od banana na krótko przed tym, jak miał zacząć dużą robotę. Nell zastąpiła go, żeby nie stracił pracy. Popełniała gafę za gafą, pędzle ociekały klejem, wiadra były nieszczelne, rusztowania się chwiały, a drabiny składały pod jej ciężarem. Zakochała się w inspektorze budowlanym, ale odbiła jej go pewna kształtna blondynka. Pod koniec drugiej taśmy Nell zostawała sama z wielką, białą kroplą kleju na nosie, niczym jakiś smutny klown. Wzruszała ramionami, zdrapywała klej i wyrzucała go za kadr, trafiając prosto w oko przechodzącego policjanta. Koniec.
Hobart zwrócił uwagę na szaleńczą energię Fritzi. Przetrwał Makbeta ani nie powodując, ani nie ulegając żadnemu poważnemu wypadkowi. Podczas ostatniego dnia pracy nad filmem przebrany był za Tana Kawdoru i chodził po parceli w błękitnej, aksamitnej szacie, ze sztuczną brodą z krepy i w tekturowej koronie ze sztucznymi klejnotami. Jedli z Fritzi kanapki z cebulą i popijali napój imbirowy siedząc na rozkładanych krzesełkach na słońcu.
-	Co cię napadło, drogie dziecko? - powiedział Hobart. - Cała jesteś w rumieńcach. Trajkoczesz jak karabin Maxima.
-	Ciężko pracuję, to dlatego.
-	Mógłbym podejrzewać jakąś inną przyczynę. Doszło do moich uszu, że masz przyjaciela, jakiegoś kowboja z całkiem Dzikiego Zachodu. Jak słyszałem, jest szaleńczo atrakcyjny.
Fritzi dała mu kuksańca w brzuch.
-	Trzymaj się z daleka od niego. On jest mój.
Hobart roześmiał się.
-	Jakie to wspaniałe, że jesteś taka szczęśliwa. Pozwól sobie powiedzieć, że ja również pogrążyłem się w błogostanie. Polo i ja zaprzyjaźniliśmy się. Blisko się zaprzyjaźniliśmy, jeżeli mnie rozumiesz.
-	W powietrzu jest pełno miłości?
-	
- Takie z ciebie sprytne dziecko - westchnął Hobart i poprawił sobie koronę.
Jeżeli tylko pozwalał na to ich harmonogram, widywali się z Loyem codziennie, chociaż nie zdarzało się to często. Loy znowu pracował, tym razem nad westernem, w którym zastąpiono trudne do znalezienia konie samochodami. W tym obrazie gwiazdą był drugorzędny aktor nazwiskiem Brix, a kręcili ten film na ranczo w pobliżu Ojai. Wybrali się tam w ciepłe, niedzielne popołudnie firmowym packardem, prowadziła Fritzi. W zacisznej stajni Loy pokazał jej jedno z biorących udział w filmie zwierząt, niewielkiego, przysadzistego, zwinnego konia imieniem Geronimo.
-	Widzisz, jaki jest mały? - Koń wtulał pysk w rękę Loya. - Nie więcej jak czternaście dłoni. Jest szybki, zwinny w ciężkim terenie, od cholery lepszy od jednej z tych wielkich chabet, jakie zwykle wypożyczają do filmu. Dzisiaj nakręcaliśmy pościg, western osiemnastka. To znaczy osiemnaście klatek na sekundę. Jak się to wyświetli w normalnym tempie, to pościg pędzi na złamanie karku.
-	Jaki tytuł ma to dzieło?

-	Bud Brix w Blazing Bullets. Fritzi zachichotała.
-	Czy naprawdę zobaczymy, jak pociski płoną?
-	Wiem, że to głupie. Ale to nie ja to wymyśliłem, ja tam robię tyl
ko za parobka.
W stajni było cicho i pusto. W oczy rzucał się wygodny stryszek na siano. Loy ani jednym gestem nie pokazał, że miałby ochotę powtórzyć ich wieczór miłości, a Fritzi, chociaż pragnęła tego, obawiała się, że jeżeli po raz drugi okaże inicjatywę, to Loy uzna to za zuchwałość z jej strony. Wyczuwała, że znowu się wycofał. Znowu była tylko kumplem.
Mimo to czuła się szczęśliwa. Przez cały dzień, w zupełnie niespodziewanych momentach zaczynała śpiewać. Lily wiedziała, że myślami jest z Loyem.
-	Moglibyście zamieszkać razem. Wynajmijcie sobie jakiś pokój w śródmieściu. Do diabła, stać by cię nawet było na mieszkanie, a nawet na niewielki domek.
-	On się nigdy na coś takiego nie zgodzi.
-	Czemu nie?
-	
- Po prostu nie i już. Nic go nie może krępować. Codziennie rano budzę się i zastanawiam, czy nie wyjechał w środku nocy.
Lily cmoknęła. - Biedactwo. - Serdecznie i przeciągle uścisnęła Fritzi.
Po filmowej kolonii krążyły plotki o epickim filmie Griffitha z okresu wojny secesyjnej, zatytułowanym Narodziny narodu; miał on wejść na ekrany z początkiem następnego roku. Zazdrość ludzi widać było jeszcze wyraźniej, kiedy rozmawiali o przyjacielu Fritzi, Charliem. Cały kraj zapadł na „chaplinitis". Orkiestry taneczne grały „The Charlie Chaplin Walk". Domy towarowe zapełniały przed Bożym Narodzeniem półki lalkami „Charlie Chaplin". W gazetach zamieszczano komiksy z Chaplinem i wywiady z Chaplinem.
Epidemia rozlała się jeszcze szerzej po jesiennym szlagierze 7)7-lie's Punctured Romance. Ten długi, szcścioszpulowy film, którego nakręcenie zajęło niemal tyleż tygodni, był adaptacją popularnej komedii scenicznej. I jednym z ostatnich filmów, w których Charlie wystąpił u Macka Sennetta. Zarabiał teraz w Essanay, o czym szeroko się rozpisywano, 1250 dolarów tygodniowo. W porównaniu z tą sumę 150 dolarów tygodniowo, które od pierwszego tegoż roku otrzymywała Fritzi, były to psie pieniądze. Zaczęło ją podgryzać poczucie krzywdy.
Charlie niespodziewanie wrócił ze swego wygnania w północnej Kalifornii. Cierpiał w samotnym studio Essanaya w Niles. Essanay wolał wynająć studio na Fairview Avenue, które uprzednio należało do martwej kompanii o nazwie Majestic, niż patrzeć, jaki jest nieszczęśliwy i narażać się na ryzyko, że odejdzie. Charlie miał teraz pracować nad swoimi filmami w Hollywood.
W pierwszym tygodniu po powrocie do miasta Charlie zaprosił Fritzi i Loya do Ship's Cafe na kolację. Przedstawił ich Ednie Purvian-ce, ładnej, młodej kobiecie, która była jego nową gwiazdą i przyjaciółką. Kiedy orkiestra zagrała „Heart of My Heart", Charlie poprosił Fritzi do tańca. Był tak uprzejmy, że aż zwróciła na to uwagę.
-	Już wcale nie mówisz tak jak dawniej - powiedziała, kiedy krążyli po parkiecie. - Masz teraz akcent jak jakiś profesor z Oksfordu.
-	Biorę lekcje wymowy. Ludzie uważają, że mój akcent z przedmieść Londynu jest wulgarny. Podoba mi się ten twój Teksańczyk. wiasem mówiąc. Milczący facet.
-	Przy obcych tak. Edna jest słodka.
-	
Charlie udawał rozczarowanie.
-	Nic mogłem mieć ciebie, a kogoś musiałem mieć. Nic, droczę się tylko z tobą. Edna z miejsca wpadła mi w oko.
-	Czy jesteś szczęśliwy teraz, kiedy przenieśli cię z powrotem do Los Angeles?
-	Tak, ale powinnaś była usłyszeć, jak ci faceci od Essanaya piszczeli. Banda skąpiradeł. Nie ujdzie im to na sucho - dodał z chytrym uśmiechem. - Znam własną wartość.
Kiedy skończyli kolację, Loy potrząsnął dłonią Charliego, a Fritzi ucałowała go na dobranoc i życzyła mu wszystkiego najlepszego. Charlie miał wysokie mniemanie o sobie, ale czemu nie miałby mieć? Już uznano go za najwspanialszego komika w filmie, a może nawet na całym świecie. Co równie ważne, umiał zbić kapitał na tym, jak wysoko cenili jego talent inni. A pod tym względem Fritzi miała braki. Musi zastanowić się nad poprawą swojej sytuacji, zwłaszcza że zanosiło się na to, iż Nell rozlepia afisze będzie szlagierem sezonu. Jeszcze nie ukończyli montażu, a już B.B. doniósł im, że przyszły zamówienia na niemal dwieście dwadzieścia kopii; Eddie zabrał się za przygotowywanie scenariusza do Nell i strażacy.
W pierwszy dzień pracy nad tym filmem, kiedy stanęli przed kamerą w nowym, przeszklonym atelier, pojawił się jak zwykle B.B., żeby im życzyć powodzenia. Fritzi wykorzystała tę okazję, żeby go przyprzeć do muru.
-	Chciałabym o czymś porozmawiać z tobą i Alem - powiedziała. -Może zjedlibyśmy dziś razem lunch?
-	Ja jestem wolny. Sprawdzę, co robi Al.
-	Proszę mu powiedzieć, że to ważne.
To zwróciło jego uwagę.
-	Ważne, hm? No, musimy dbać o naszą gwiazdę - powiedział kle
piąc ją po ręce. - Właściwie to mieliśmy cię zaprosić wkrótce na lunch,
więc dobrze się składa. Gdzie chciałabyś jeść?
Fritzi już się zdecydowała.
-	W Palm Court w Alexandrii.
-	W śródmieściu? Czy Eddie zwolni cię na tak długo?
-	Nie pytałam go, ale jestem pewna że tak.
B.B. przechylił głowę na bok, popatrzył na nią znacząco.
-	Tak, pewien jestem, że pozwoli ci na wszystko, czego zechcesz.
O pierwszej w gabinecie Ala.
Eddie nie spierał się z nią, kiedy poprosiła go o dwie godziny wolnego. Meksykański szofer Kelly'ego zawiózł Fritzi i dwóch mężczyzn

do śródmieścia do hotelu Alexandria na rogu Sixth i Spring. Kelly bardzo elegancko prezentował się w kremowym garniturze i był niezwykle przyjazny.
-	Ham Hayman dzwonił z zaproszeniem na wielkie przyjęcie w sobotę wieczorem. Jego przyjaciele wybudowali sobie olbrzymi, orientalny dom na wzgórzach.
-	Widziałam go - powiedziała Fritzi. Nie można było nie zauważyć tej okazałej posiadłości w stylu japońskim na szczycie wzgórza nad Hollywood Boulevard.
-	Chodzi o to, że Al jest zajęty, a ja nie będę mógł pójść, bo Sophie nienawidzi takich wielkich, hałaśliwych przyjęć. Ham chciałby, żeby pokazał się tam ktoś z naszej kompanii. A któż mógłby być lepszy od naszej Nellie? - wtrącił B.B.
-	Z przyjemnością pójdę, jeżeli wolno mi będzie zabrać mojego przyjaciela, pana Hardinga.
-	Doszły mnie jakieś słuchy o tobie i tym teksaskim oryginale -powiedział B.B., kiedy kierowca parkował przed hotelem. - Naprawdę chciałbym, żeby się rozmyślił i zgodził na rolę.
-	Na to się nigdy nie zgodzi. Zadowolony jest z obecnego stanu rzeczy.
-	Nikt nie jest zadowolony z obecnego stanu rzeczy - powiedział Kelly. - On też się kiedyś obudzi.
Fritzi nie skomentowała tego. Wchodząc do holu odezwała się:
-	Nie chodźmy jeszcze do restauracji. Usiądźmy sobie tutaj. - Poprowadziła ich po pięknym, wschodnim dywanie; Kelly i B.B. wymienili spojrzenia. Pod ścianami wokół holu rozstawione były wysokie, dębowe krzesła. Fritzi usiadła pomiędzy partnerami. B.B. podrapał się po nosie.
-	Fritzi, sprytna z ciebie kobieta. Mam takie wrażenie, że ta rozmowa będzie mnie słono kosztować.
-	O czym ty mówisz? - zapytał Kelly.
-	O tym. - B.B. postukał stopą. - O dywanie za milion dolarów. Tak go nazywają, bo robi się tu wiele wielkich interesów. Tak mi się coś zdaje, że nasza dziewuszka chce porozmawiać z nami o swojej gaży.
Kelly zaczął protestować, ale B.B. uciszył go machnięciem ręki. Na górnej wardze Fritzi pojawiły się kropelki potu. Serce biło jej szybko.
-	Wiem, ile kopii Nell rozlepia afisze rozprowadziły biura wymiany -
zaczęła. - Dokładnie sto dwadzieścia cztery w pierwszym miesiącu. Po
za tym sześćdziesiątki wciąż jeszcze przynoszą dochody. - Sześćdzie
siątki były to kopie, które wyświetlano w kinematografach drugi mie-

siąc. Wypożyczano je po 20 albo 25 dolarów, a nie po 30 do 50, bo takie były widełki cen za pierwsze trzydzieści dni.
-	Skąd się tyle o tym dowiedziałaś? - zapytał Kelly.
-	Pilnuję, żeby raz w tygodniu pójść na obiad z księgowym.
-	Z którym księgowym? - zapytał ostro Kelly. Liberty zatrudniała trzech.
-	Proszę mi wybaczyć - odparła Fritzi z anielskim uśmiechem.
B.B. gwałtownie wyciągnął z kieszeni chusteczkę i wytarł nią sobie
twarz.
-	Rozumiem, w jakim kierunku zmierza nasza rozmowa. Uważasz, że nie traktujemy cię właściwie.
-	My jej nie traktujemy właściwie! - wykrzyknął Kelly. - Po tym jak wydaliśmy tyle pieniędzy na...? - B.B. kopnął go w łydkę noskiem dwubarwnego buta. Kelly skrzyżował ręce i spiorunował Fritzi wzrokiem.
-	Trzysta pięćdziesiąt tygodniowo, co ty na to, nasza dziewuszko?
Fritzi miała ochotę zerwać się, klaskać, puścić się w tany. Planowała, że poprosi o dwieście. Kelly patrzył na B.B., jakby jego partner popadł w starcze zdziecinnienie. Fritzi zastanawiła się, czy B.B. nie dlatego zaproponował jej 350, że spodziewał się, że poprosi o więcej. Mając niejasne wrażenie, że decyduje się na samobójstwo, powiedziała:
-	Miałam zamiar poprosić o czterysta.
-	Cztery...? - Kelly niemal zakrztusił się tym słowem. - Jezu Chryste, co ty myślisz, że Liberty ma mennicę?
Fritzi odpowiedziała mu słodko:
-	Nie, ale czymś takim są filmy z Nellie.
-	Załatwione! - powiedział B.B. i klepnął się po kolanach. - Tak, i dobrze na tym wyszliśmy. - Kelly zasłonił sobie jedną ręką oczy, żeby okazać ogrom swego cierpienia. - Będziemy to chcieli jednak zamieścić w nowym kontrakcie.
-	Trzy lata - powiedział Kelly.
B.B. chwycił ją za dłoń i ściskał jak szalony.
-	Zgadzasz się na to, moja dziewuszko?
Tego już było niemal za wiele. Pełen krzątaniny hol zaczął zamazywać się i kołysać przed oczami Fritzi, grzechotanie windy, pisk dzwonka na biurku przy wejściu, wszystko to zlało się w jedną kakofonię. Nie potrafiła wymyślić żadnej odpowiedzi. Nie wiadomo skąd przed jej oczami pojawiła się twarz Maleńkiej Mary. - Pamiętaj. Twoja własna kompania.
-	To bardzo przyzwoicie z pana strony, B.B. I pana również, Al.

Ale jeżeli mamy podpisać nowy kontrakt, przypuszczam, że powinien obejrzeć go mój adwokat, nie sądzicie panowie? Kelly lekceważąco machnął ręką.
-	To niekonieczne. Sporządzi go najmimorda naszej kompanii. Bę
dzie bardzo sprawiedliwy dla każdej ze stron, już ty się tym nie martw. -
I właśnie to ją martwiło; coś Al za bardzo był wygadany.
B.B. zerwał się.
-	Al, ona może mieć swojego prawnika. Dość tego gadania... przy
jechaliśmy to uczcić. Francuski szampan... i cała reszta.
Posiłek, jaki zjedli w Palm Court, był obfity i sympatyczny. Fritzi nigdy jeszcze nie widziała, żeby Kelly był tak zastraszony; słowa nic powiedział na wysokie ceny. Fritzi wypiła tylko jeden kieliszek szampana, bo po południu miała pracować. Wyszli z hotelu mniej więcej za piętnaście trzecia. Na ulicy stał długi, błyszczący, ciemnoniebieski kabriolet locomobile, w jego kołach połyskiwały szprychy; stał zaparkowany przy krawężniku, dach miał zwinięty, w środku nikogo nie było.
-	Nie widzę pana samochodu - odezwała się Fritzi do Kelly'ego.
-	Odesłałem go.
-	Pojedziemy tym - powiedział B.B.
-	Czyj to samochód? - zapytała Fritzi.
W głosie Kelly'ego dał się słyszeć cierpki ton: -Twój.
-	Prezent dla naszej wielkiej gwiazdy - powiedział wylewnie B.B. -Niezły zrobiłaś dziś interes, dziewuszko. Kupiliśmy ci ten samochód w zeszłym tygodniu, żebyś miała dowód, jak cię cenimy. A teraz masz i samochód, i wielką podwyżkę. Niezła się z niej zrobiła kobieta interesu, co, Al?
-	Wprost cudowna - wymamrotał Kelly.
Fritzi miała szczęście, że udało jej się na miejscu nie zemdleć.
76. Koniec zabawy
Kiedy w sobotni wieczór jechali z Loyem po North Sycamore do japońskiego pałacu, Fritzi wciąż jeszcze była w euforii. Za nimi pełzła pod górę kawalkada kosztownych aut, lozierów i cadillaców, packar-dów i studebackerów, a między nimi sporadycznie trafiał się niczym ubogi krewny jakiś maxwell czy briscoe, oakland czy scripps. W tle mi-

gotały światła Hollywood i Los Angeles. Grudniowe powietrze było rześkie i świeże.
Przed okazałą, nabijaną żelaznymi ćwiekami bramą z drewna zatrzymali ich służący w białych koszulach i drelichowych spodniach. Kiedy pierwszy z nich otwierał drzwiczki Fritzi, drugi rzucił się do przodu, żeby zaparkować locomobile'a. Loy warknął na niego: - Uważaj, nie zarysuj lakieru.
Fritzi zastanawiała się, czemu Loy jest taki rozdrażniony i ponury. Może dlatego, że nie będzie czuł się swojsko na takim wytwornym przyjęciu? Wzięła go pod rękę, przytuliła, żeby okazać mu sympatię. Nie zareagował, chyba nawet tego nie zauważył.
Fritzi wyglądała bardzo elegancko w swojej nowej, bardzo wąskiej spódnicy i wytwornym kapeluszu z białymi, czaplimi piórami. Loy wyczyścił sobie buty i do garnituru założył normalny, luźno wiązany krawat. Zza otwartej bramy słychać było zgiełk dużego tłumu, dwustu, a może i trzystu osób. Przeszli na mały dziedziniec, potem weszli do głównego budynku. Złocone belki unosiły się wysoko nad ich głowami. Ze wszystkich stron widzieli smukłe, niebieskie i białe wazony, chińskie pieski z czarnego żelaza, składane parawany pomysłowo wysadzane perłami. Na każdej stopie kwadratowej ściany prezentowała się jakaś forma sztuki Orientu: japońskie makaty, chińskie malowidła, okrutne, diabelskie maski z Bali. Od dymu z kadzielnic powietrze było zamglone. Fritzi czuła zapach whisky, perfum, papierosów i jeszcze jakiś nieznany jej, trawiasty aromat.
Panele z papieru i bambusa przesunęły się i pokazał się olbrzymi dziedziniec wewnętrzny, przyozdobiony niewielkimi pagodami i wygiętymi w łuk mostkami spinającymi brzegi sadzawek, w których pływały pomarańczowe karpie. W jednym rogu masywna, kamienna latarnia dominowała nad japońskim ogródkiem z sękatymi sosenkami rosnącymi wzdłuż brzegów miniaturowej rzeczki, zrobionej z gładkich, białych kamieni. Orkiestra taneczna grała w sali balowej po drugiej stronie dziedzińca. Fritzi naliczyła nie mniej niż pięć oddzielnych bufetów, w których ludzie wschodu w białych marynarkach podawali drinki z szybkością automatów.
Ham Hayman wypatrzył ich w tłumie. Miał na sobie elegancki, ściągnięty paskiem garnitur z brązowego tweedu, fularowy krawat i koszulę w białe i zielone paski. Eksśmieciarz wyłonił się ze swego burego kokonu i zmienił w egzotycznego motyla filmu, a jego ubranie miało to
podkreślać.
- Ale chata,co?

-	Niewątpliwie - powiedziała Fritzi.
-	Zbudowało ją dwóch braci nazwiskiem Bernheimer. Zajęło im to pięć lat. Przyjechali z Nowego Jorku. Wzbogacili się na dużym imporcie. Chińskie i japońskie towary. To stąd się im wzięły te wszystkie rzeczy.
Hayman uścisnął jej rękę.
-	Zadowolona jesteś z nowej umowy? Dobrze. Osobiście aprobo
wałem warunki. Jak będziesz jeszcze czegoś chciała, zajmę się tym,
obiecuję. Tylko do mnie przyjdź. Stanowisz cenną pozycję w naszym
majątku. Słuchaj, nie znam jeszcze twojego przyjaciela.
Głównie dlatego, że ani na chwilę nie przestawał mówić. Przedstawiła sobie mężczyzn, Loy tylko półgłosem powiedział cześć. Hayman pomachał do kogoś, przeprosił ich i oddalił się pędem.
-	Tak więc teraz jesteś pozycją w majątku - powiedział Loy bez uśmiechu.
-	W tym interesie wszyscy mają źle w głowie. Nie bierz tego poważnie.
-	Chcesz się napić?
-	Piwa, jeżeli mają. O, tam jest Mary. Chciałabym się z nią przywitać.
-	Pewnie, idź - powiedział i odszedł.
Kiedy Fritzi przepychała się i przeciskała do Mary Pickford, wpadła na przystojnego, opalonego aktora, niosącego puste kieliszki. Przypomniała go sobie z innego przyjęcia. Nosił sceniczne nazwisko Fairbanks.
-	Cześć, Doug, co u ciebie?
-	Wspaniale, dziewczyno, a u ciebie? - Uśmiechnął się do niej szeroko ukazując bielusieńkie zęby, ale najwyraźniej jej nie poznawał. W jednym z nowych plotkarskich pism można było przeczytać, że Maleńka Mary i aktor flirtują za plecami swoich małżonków.
Chociaż Mary otoczona była pełnymi uwielbienia fanami, jakoś zauważyła Fritzi, wykrzyknęła i objęła przyjaciółkę. - Słuchajcie wszyscy, to jest Fritzi Crown, moja stara koleżanka z Biographu w Nowym Jorku. Fritzi jest gwiazdą w tych świetnych komediach Liberty o Nellie.
Posypały się teraz komplementy, potem Fritzi cofnęła się, a Mary podeszła do niej, żeby porozmawiać z nią na osobności.
-	Jak ci leci, dziecino? - zapytała.
-	Wspaniale, nie może być lepiej - uśmiechnęła się szeroko Fritzi. -
Faktem jest , że dziś wieczorem pan Hayman jeden z właścicieli, nazwał
mnie cenną pozycją w ich majątku.

-	Ho, ho. Masz dobrego prawnika?
-	Zastanawiałam się nad tym. Myślisz, że przydałby mi się?
Słodkie oczęta Mary zrobiły się twarde niczym stalowe kulki, które Fritzi pamiętała z dzieciństwa; razem ze szklanymi służyły do gry w kulki. Mary położyła po koleżeńsku rękę na jej ramieniu.
-	Od wczoraj. Polecić ci któregoś?
Hobart i Polo Werfels stali ramię w ramię w pobliżu wejścia na salę balową i kołysali się w takt muzyki. Hobart miał na sobie garnitur z czarnego aksamitu z akcentem kolorystycznym w postaci powiewnej, różowej, spiętej srebrnym pierścieniem Navajo chustki na szyi. Wypił już morze szampana i mówił nieco bełkotliwie, acz radośnie.
-	Jak się nazywa ta piosenka, kochanie?
-	„Everybody Is Doing It Now" - powiedział Polo. - Ten mały ży-dek, który to napisał, Berlin, twierdzi, że to o szybkim tańcu. A ja twierdzę, że to bzdura, chodzi o kopulowanie.
Hobart z zawiścią patrzył na pary, które sunęły po wywoskowanej podłodze.
-	Czy możemy się odważyć?
-	Zwariowałeś? Zdecydowanie nie. Nie jest to co prawda spotkanie szkółki niedzielnej, ale wciąż jeszcze musimy myśleć o swojej karierze. Założę się, że jakimś harpiom z plotkarskich szmatławców udało się tu wślizgnąć.
-	Szkoda. Taką miałbym ochotę wypróbować parę kroków tanecznych. Z rozkoszą zostałbym Vernonem Castle.
-	Hej, dollink, to ja jestem Vernon, a ty jesteś Irenę, nie zapominaj mi o tym.
Wróciwszy do Loya po rozmowie z Mary Fritzi powiedziała:
-	Czy widziałeś Hobarta i Polo razem? Chichoczą i szeptają jak zakochani.
-	Może tym właśnie są.
-	W Chicago, jak dorastałam, nic o takich rzeczach nie wiedziałam.
-	Ja w Teksasie też nie, chociaż mieliśmy takiego nauczyciela w szkole, który się powiesił. Ludzie gadali, że to dlatego, że w miasteczku dowiedzieli się, że jest inny.
-	
-	No cóż, jeżeli Hobart jest szczęśliwy, to cieszę się z tego.
Na przyjęciu otaczały ich ze wszystkich stron sławne twarze. Znalazł się tam też Bill Hart, oblegany przez sympatyków; Ince zrobił z niego gwiazdę westernu niemal z dnia na dzień. Fritzi pozdrowiła Fat-ty'ego i Mintę Arbuckle'ów i Macka Sennetta, który dotrzymywał towarzystwa Mabel. Wyglądało na to, że Mary i Doug Fairbanks są razem.
Objęła swojego starego instruktora samochodowego, Vona. Von zaczynał już regularnie pracować w roli niegodziwców, zwłaszcza jeżeli taki niegodziwiec miał przypominać teutońskiego militarystę. Można było stawiać na to, że jego łysa głowa, naturalność z jaką nosił monokl i wspaniała zdolność do szydzenia z innych wzbudzi nienawiść u najbardziej nawet flegmatycznych widzów. Z charakteru był łagodnym i dającym się lubić człowiekiem, do którego czuła ogromną sympatię.
Zwróciła uwagę na kilku mniej atrakcyjnych gości. Na anonimowych mężczyzn o wymizcrowanych twarzach i twardym spojrzeniu. Na młode, mocno uróżowane dziewczęta o przenikliwych głosach, w obcisłych sukniach, które ukazywały zbyt wiele. W ciągu ostatnich kilku miesięcy Fritzi zauważyła zmianę w Hollywood. Kiedy wysiadła tu po raz pierwszy z pociągu, odkryła prowincjonalne miasteczko przesiedleńców ze Środkowego Zachodu; teraz najechał na nie tłum brutalny i obcesowy. Loy mówił, że przegonili razem z reżyserem Blazing Bullets z terenu zdjęć w Ojai dwóch zbirowatych alfonsów, którzy na pace rozsypującej się ciężarówki mieli dziewczęta do zaproponowania.
W tłumie pojawił się pan Griffith. Powitał Fritzi serdecznie. Wydawał jej się jeszcze bardziej wychudły niż zwykle - chory. Kiedy wyraziła swoje zatroskanie, powiedział, że niewiele sypia, bo montuje cale mile taśmy, żeby przygotować The Clansman na premierę w Clu-ne's Auditorium. - Zachowam dla ciebie dwa dobre miejsca.
Loy nie zadawał się z nikim. Przez ponad godzinę stał samotnic trzymając w ręce whisky i odprawiając obcych, którzy chcieli z nim porozmawiać. W końcu Fritzi zaproponowała, żeby już wyszli. Zgodził się natychmiast, a ona się zaniepokoiła. Czy jeżeli go zapyta, o co mu chodzi, to otrzyma odpowiedź?
Podziękowali jednemu z Bernhcimów. Gdy kierowali się w stronę zewnętrznego dziedzińca, zaczepiła ich drobniutka kobieta w kapeluszu trzy razy takim jak jej głowa. Miała długi nos i zezowała.
-	Fritzi Crown. Loretta Gash, „Screen Play".
-	„Wpatrujemy się nocą w gwiazdy" - powiedziała Fritzi. Miała nadzieję, że nie okazała zbyt jawnie niesmaku, jaki czuła do tego szmatławca. Podobnie jak hazardziści, alfonsi i dziewczęta chętne sprzeda-
-	
wać swoje wdzięki, jeśli tylko mogło to im pomóc w karierze, rozmnożyli się też wydawcy i autorzy tanieli, plotkarskich pisemek.
-	Odnosisz takie wspaniałe sukcesy w tych swoich komedyjkach,
skarbie - powiedziała Loretta Gash. - Czy to twój facet? Słyszałam, że
też gra. Jak się nazywasz?
W odpowiedzi Loy popatrzył na nią lodowato. Fritzi chwyciła go pod rękę.
-	Chodź, idziemy stąd.
Loretta pognała za nimi do bramy.
-	Czy jesteście tylko parą przyjaciół, czy urządziliście sobie jakieś
gniazdko? A może zrobimy wam zdjęcie? Mam tu człowieka, który
czeka z kamerą.
Loy odwrócił się z gniewem.
-	Żadnych zdjęć. Odczep się od nas. - Jego poczerwieniała twarz wytrąciła Fritzi z równowagi. Taki wyraz pojawiał się niej na chwilę przed zadaniem ciosu.
-	Zaczekaj no momencik, przystojniaku, nasi czytelnicy chcieliby wiedzieć...
-	Wszystko, co powinni wiedzieć - powiedziała Fritzi słodko - zobaczą na ekranie. Skarbie. - Szarpnęła znowu Loya za rękę i wyszli przez bramę.
Usłyszała, jak panna Gash warknęła:
-	Nadęta suka.
Gwiazdy widać było niewyraźnie - zachodni wiatr podnosił kurz i niósł znad oceanu deszcz. Loy podał kwit służącemu.
-	Pewnie ci to raczej nie pomogło.
-	Nie, ale mi dobrze zrobiło. Loy, co się stało z dzisiejszym wieczorem?
Popatrzył na nią z zakłopotaniem.
-	Próbowałem ci go nie zepsuć. Ale chyba się nie udało. Przepra
szam. Jedźmy już stąd. Jest coś, co muszę ci pokazać.
Krople rozpryskiwały się na przedniej szybie coraz gęściej. Latarnie oddalone od siebie o przecznicę świeciły przez szkło i powodowały, że krople połyskiwały. Fritzi odwróciła głowę lekko w bok, żeby popatrzeć na profil Loya. Miał mocno zaciśnięte usta, wzrok sumiennie utkwił w jezdni - z jego twarzy nie odczyta, co go zdenerwowało.
- Tak mi się zdawało, że może odrobinę pokropić - powiedział,

kiedy zaczynało lać. - Lepiej będzie, jak zasunę dach. - Podjechał długim wozem do krawężnika w pobliżu bungalowu, w którym we wszystkich oknach paliły się światła. Wyskoczył, naciągnął brezent, przymocował go. - Wystarczająco tu chyba jasno. - Wsiadł i wyciągnął coś z wewnętrznej kieszeni, rozwinął to i ustawił pod takim kątem, by padło na to światło.
-	Widzisz wyraźnie?
-	Tak - powiedziała Fritzi nie rozumiejąc, dlaczego miałby pokazywać jej jakiś podklejony cienką tekturką fotos. Na prostokątnym zdjęciu uchwycono trzech mężczyzn w ochraniaczach na spodniach i wysokich kapeluszach w chwili, kiedy mijali kamerę, pędząc na złamanie karku. Jeździec na przodzie pochylał się nisko nad karkiem swojego wierzchowca; Windy podwinął rondo kapelusza do góry; co do twarzy Loya nie można się było pomylić.
-	Robiąc ujęcie tego pościgu, reżyser ustawił drugą kamerę za pierwszą. Nie miałem o tym pojęcia ani nie widziałem jej, dopóki jej nie minąłem. Kiedy zobaczyłem Blazing Bullets po montażu, oczom własnym nie wierzyłem, ale przez trzy, a może cztery sekundy widziałem siebie na ekranie wyraźnie jak na dłoni. Jak ktoś w Teksasie zobaczy ten film, to polecą za mną niczym psy za szopem w sezonie polowania.
Teraz zrozumiała.
-	Czy poprosiłeś reżysera, żeby wyciął te klatki?
-	No pewno. To taki nadęty eh... ropuch. Jakoś tak jakby stanął dęba i zapytał, czy wiem, z kim rozmawiam. Bliski byłem tego, żeby mu przylać. Ale nie przylałem. Podsunąłem parę dolarów facetom w laboratorium, żeby mi zrobili z tego odbitkę. Wygląda na to, że mogą ją wykorzystać do któregoś z fotosów reklamowych.
-	Nie martw się tym. Porozmawiam z B.B. Może on będzie mógł zatelefonować do kogoś i poprosić, żeby wycięli...
Dłoń Loya pospiesznie opadła na jej rękę. Jego dotknięcie było łagodne chociaż stanowcze i jakoś ją przestraszyło.
-	Wszystko jedno. Już od jakiegoś czasu zdaje mi się, że się powi
nienem ruszyć. A to wsunęło mi rzepa pod derkę pod siodłem, i tyle.
Fritzi opadła na oparcie fotela i wstrzymała oddech. W mrocznej ciszy zaćwierkał jakiś ptak. O jedną czy dwie ulice dalej kaszlnęło jakieś auto, a potem gaźnik strzelił i silnik zgasł.
-	Wyjeżdżasz z miasta - powiedziała.
Loy odgarnął sobie z czoła kosmyk długich włosów.
-	Na to mniej więcej wychodzi.

-	Ponieważ pokazali przez  kilka sekund na ekranie twoją twarz.
-	Mówiłem ci o Clarze - zaczął. - Jak ona potrzebuje...
-	Czy to nie jest tylko wygodna wymówka, Loy? Ponieważ myślisz, że próbuję cię ze sobą związać?
Milczenie. W narożnym bungalowie ktoś włączył pianolę. Fritzi poznała „Dziewczynę w Central Park". Niemalże się rozpłakała.
Loy przesunął językiem po dolnej wardze. Chwycił za kierownicę obiema rękami i patrzył przez pokrytą smugami przednią szybę. Deszcz znowu ustał.
-	Sam się nad tym trochę zastanawiam. Fritzi rzuciła mu zdjęcie na kolana.
-	Już nie wiem, co mam o tobie myśleć.
-	Nie jestem żadnym bohaterem z powieści, jeżeli tego szukasz.

-	Szukam człowieka, który kochałby mnie tak, jak ja pokochałam jego.
-	Ja nim nie jestem, Fritzi. Próbowałem ci to powiedzieć mnóstwo razy.
-	A więc co to ma być? Pożegnanie?
-	Pewno tak.
-	Kiedy?
-	Dziś w nocy. Mam taki plan, że się wyniosę nad ranem. Kupię sobie bilet na dzienny ekspres do Frisco. Pewno zatrzymam się tam na dzień czy dwa, a potem rzucę okiem na Hawaje, gdzie rosną ananasy. -Ochrząknął, niemal jak pastor zaczynający kazanie. - Ale obojętne gdzie będę, nigdy ciebie nie zapomnę.
-	To wielka pociecha. Co za ukojenie po tym, jak mnie rzuciłeś. -Gorycz z niej aż biła.
-	Słuchaj no, mówiłem ci, że ja nigdy...
-	Sądzisz pan, że nie wiem tego? - krzyknęła naśladując bezbłędnie jego teksaską wymowę. W padającym od latarni na rogu świetle zobaczyła, jak jego twarz bieleje, a ręka podnosi się, żeby ją uderzyć. Zakryła twarz, ale cios nie padł. Opuściła ręce na kolana i patrzyła, jak Loy powoli opuszcza pięść, rozprostowuje palce.
-	Tak, proszę pani, z pewnością pani wie, w porządku.
-	Loy, przepraszam cię. Nie miałam zamiaru cię przedrzeźniać.
-	Ależ oczywiście, że miałaś. I świetnie ci to wyszło. Zapomnij o tym.
Całe opanowanie Fritzi legło w gruzach, ale udało jej się wykrztusić:

-	Czy możemy jechać dalej, zanim zacznę ryczeć?
Loy zaczął coś mówić, ale się rozmyślił. Podczas długiej jazdy do jego nędznego domu na tyłach stajni przy Alessandro Street Fritzi się słowem nie odezwała, wbijała sobie paznokcie w dłonie i miała nadzieję, że te ukłucia powstrzymają ją od wybuchu. Kiedy dojechali na miejsce, Loy zahamował i stanął obok auta; deszcz łagodnie padał na jego długie włosy. Fritzi otworzyła swoje drzwi i mało brakowało, a byłaby padła na twarz, tak uginały się pod nią nogi ze smutku i gniewu. Obeszła locomobile od tyłu. Loy z szacunkiem ustąpił jej miejsca i przytrzymał drzwi; deszcz zalewał jej oczy i mieszał się ze łzami.
-	Czy jesteś na tyle spokojna, żeby prowadzić?
-	A cóż to do diabła za różnica?- Rzuciła się na fotel, oczy miała zamglone i z trudem odnalazła kierownicę wilgotnymi dłońmi.
Z czułością niemal godną kochanka powiedział:
-	To wielka różnica. Na szerokim świecie są miliony ludzi, którzy uważają, że jesteś kimś szczególnym. Oni cię kochają.
-	Jedyny człowiek na którym mi zależy, mnie nie kocha.
-	A niech to szlag, Fritzi...
-	Weź rękę z samochodu, Loy. I żegnaj.
Zawróciła i na ślepo wyjechała na Alessandro Street. Chociaż na pustej drodze miała skłonność do jechania wężykiem od krawężnika do krawężnika i raz niemalże otarła się o wagon tramwaju, który zjeżdżał do zajezdni, bezpiecznie dotarła do Venice.
Mroczna sypialnia była niemym świadkiem sceny emocjonalnej godnej Duse albo idola Fritzi, panny Terry. Fritzi zdarta z siebie odświętny strój, deptała go i darła obcasami. Rzucała się z boku na bok na łóżku, przyciśniętą do twarzy poduszką tłumiąc łkania. Raz niemal krzyknęła na cały glos, ale powstrzymał ją wzgląd na Hongów i Lily. Poza tym płakała już wtedy od dwóch godzin. Czuła się już wyczerpana.
Zaczęła szarpać swoje brzydkie, kędzierzawe włosy tak, żeby bolało, ale szybko zdała sobie sprawę, jakie to bezsensowne i zaczęła się śmiać, wielkimi, duszącymi salwami śmiechu bez cienia radości. To cierpienie potrwa latami. Może nawet nie skończy się nigdy. Strata tamtego chłopca, którego kochała dawno temu w Savannah, była niczym w porównaniu z tym, co się teraz stało. Loy złamał jej serce i tego już nigdy nic nie zmieni.

77. Łódź podwodna
O tysiące mil na wschód od Los Angeles, nad wodami Jadbusen -Zatoki Jade - w niemieckiej Wschodniej Fryzji, słońce już wzeszło.
Nowa Unterseeboot kołysała się łagodnie na cumach. Sammy rozłożył statyw na przednim pokładzie łodzi, a Paul spacerował tam i z powrotem, przyglądając się światłu padającemu na wodę, pancernemu kioskowi, pokrytym dachówką domom Wilhelmshaven na brzegu. Paul i Sammy przyjechali do Niemiec, żeby zebrać jeszcze więcej materiału filmowego do zaplanowanego objazdu z odczytami. Paul płacił swojemu pomocnikowi z pokaźnych tantiem za książkę. Film z egzekucją przechowywany był bezpiecznie w londyńskim banku.
Komendant łodzi podwodnej, Kapitänleutnant Waldmann, stał sztywno i obserwował Paula. Nogi miał szeroko rozstawione, ręce założone na plecy, kręgosłup prosty jakby kij połknął; ten niemiecki oficer był istnym wcieleniem wojskowej poprawności. Na jego wykrochmalo-nej bluzie wisiało kilka odznaczeń, łącznie z żelaznym krzyżem. Koniuszki gęstych, brązowych wąsów trzepotały na rześkim wietrze, który burzył białą wodę zatoki.
Kapitänleutnant Waldmann miał tylko trzydzieści parę lat, ale jego oddanie obowiązkom głębokimi zmarszczkami wżarło się już w wysmaganą wiatrem twarz. Paul lubił tego człowieka. Brak mu było butnej arogancji, jaka charakteryzowała Niemców w Belgii; pokazywał gościom swój okręt niczym dumny z nowej zabawki chłopiec. Wymieniał wszystkie jego zalety: silniki dieslowskie, zaawansowana optyka peryskopowa, nadajnik radiowy wielkiej mocy, wyrzutnie torpedowe na dziobie i na rufie, zadziwiający zasięg - pięć tysięcy mil bez tankowania przy szybkości ośmiu węzłów. Ta łódź podwodna była najnowszym dodatkiem do floty wojennej na Morzu Północnym. Waldmann twierdził, że intensywna praca nad łodziami podwodnymi trwała w Niemczech od momentu, kiedy w 1906 roku wodowali pierwszą z nich, wbrew zastrzeżeniom admirała von Tirpitza, który uważał, że podwodne łodzie nikomu się do niczego nie przydadzą, jako że w owym czasie miały bardzo ograniczony zasięg.
Sammy zamontował kamerę i cofnął się o krok.
-	Wszystko gotowe, szefie.
-	Świetnie. - Paul poprawił czapkę i poszukał cygara w kieszeni wypełnionej strzępkami papieru i opakowań z hawany. Odezwał się po niemiecku do Waldmanna: - Chciałbym sfilmować obsługę działa podczas
-	
ćwiczeń, czy to możliwe? - Pięciu z trzydziestu pięciu marynarzy U-Boo-ta stało na baczność w pobliżu działa pokładowego kaliber 150 mm.
-	Ależ oczywiście, panie Crown. Czego pan sobie tylko zażyczy.
-	Doceniam to, jak mi pan idzie na rękę.
-	Zależy nam na tym, żeby pana ziomkowie zobaczyli nasz podwodny okręt. Powiadają, że wrogowie nasi nie okazują podobnych chęci współpracy z wami. - Całe szczęście, że Sammy nie potrafił sobie tego przetłumaczyć; i bez tego był w wystarczająco wojowniczym nastroju.
-	Nie okazują najmniejszej nawet chęci. Nie mamy do nich żadnego dostępu. Berlin jest za to bardzo przyjaźnie nastawiony do dziennikarzy i kamerzystów. - Waldmann miał rację, te przeklęte głupki z Whi-tehall nadal nie wyrażały zgody na dopuszczenie korespondentów w pobliże swojej armii, swojej broni a nawet obozów ćwiczeniowych. Paula gryzło trochę sumienie, że tak swobodnie i bez trudu porusza się po Niemczech; podobnie jak Sammy przekonany był, że to Niemcy są agresorem, i to coraz bardziej niemiłosiernym i brutalnym. Ale potrzebny był mu ten materiał filmowy.
-	Gdzie ma pan popłynąć tym okrętem, jeżeli to nie tajemnica? -zapytał.
-	Już panu mówię. Powszechnie wiadomo, że wyższe dowództwo w Berlinie ogłosi wkrótce, iż wody wokół Wielkiej Brytanii są strefą wojenną. Kiedy to się stanie, bez żadnych wątpliwości będziemy działali na tamtym terenie, żeby nie dopuścić transportów z bronią wyprodukowaną w waszym kraju do angielskich portów.
-	Będziecie zatapiali te statki?
-	Spodziewam się, że zdążą wciągnąć banderę, zanim się to okaże konieczne.
-	Mówimy tu o statkach handlowych?
-	Dokładnie.
-	Po Londynie rozeszły się pogłoski, że broń przesyłana jest potajemnie na statkach pasażerskich.
-	Tak, doszły do nas tego rodzaju raporty. Mówi się, że niektóre z przewożących tego typu kontrabandę brytyjskich liniowców pływają pod flagą Stanów Zjednoczonych, żeby się chronić. Moim zdaniem to tchórzliwe oszustwo.
-	Ale nawet w strefie wojennej nie storpedowalibyście statku pod neutralną banderą, prawda?
-	Och, jestem pewien, że nigdy nie będziemy musieli stawać przed tak fatalnym problemem - powiedział Kapitanleutnant wymijająco. Podszedł bliżej Paula, żeby nie usłyszeli go marynarze. - Jednakowoż,
-	
panic Crown, radziłbym panu zachować ostrożność, jeżeli planuje pan w najbliższej przyszłości podróż do domu.
-	Szczerze mówiąc, miałem zamiar wyruszyć na zaplanowane tournee kiedyś w przyszłym roku. Tc filmy będą stanowiły część mojego programu.
-	A więc radzę panu przepłynąć Atlantyk na statku amerykańskim, a nie liniowcu, którym zarządza Cunard albo White Star. Mogą to być statki pasażerskie, ale trudno je uznać za neutralne.
-	Rozumiem. Dziękuję za ostrzeżenie. - Poczuł się przerażony.
Nad ich głowami krzyczały nurkując mewy. Niemiecka bandera
powiewała i trzaskała na maszcie kiosku. Wilhelmshaven ze swoimi schludnymi uliczkami i promenadami przy plaży miało w zimowym słońcu staromodny, spokojny wygląd.
Paul okręcił czapkę na głowie i pochylił się nad kamerą. - Gotowe, zaczynamy. - Kapitänleutnant Waldmann przyjął postawę zasadniczą i zasalutował elegancko do obiektywu. Sammy odwrócił się plecami i splunął przez burtę. Kilku ludzi z załogi zauważyło to i zaczęło szemrać. Sammy popatrzył na nich spode łba.
Tego wieczoru Paul i Sammy jedli kolację w wygodnej gospodzie udekorowanej na Boże Narodzenie wieńcami, świeczkami i krepiną. Po ulicy szła cała procesja dzieci, które wysokimi, słodkimi głosikami śpiewały „Stille Nacht, Heilige Nacht".
Sammy poprosił, żeby Paul podał mu szczegóły swojej rozmowy z Kapitänleutnantem z tego ranka. Paul spełnił jego prośbę.
-	Kiedy go przypierałem do muru, co by się stało, gdyby trafili na statek pasażerski podejrzany o przewóz amunicji i sprzętu bojowego, próbował dać mi do zrozumienia, że ani on, ani żaden inny kapitan łodzi podwodnej nie otworzyliby ognia. Ale pozostawił sporo miejsca na wątpliwości.
-	Oczywiście, że pozostawił, ten pierdolony oszukaniec. - Sammy wycierał sos z cielęciny kawałkiem czarnego chleba. - Puściłby torpedę w statek pełen niemowląt, gdyby mu to nakazał jakiś admirał, i on, i cala reszta facetów w tych ich wspaniałych mundurach.
Paul przekonany był, że pesymizm Sammy'ego nie jest bezpodstawny. O tej porze roku należało okazywać bliźnim życzliwość, a tymczasem zanosiło się na to, że razem z flotą U-Bootów na szerokich morzach rozprzestrzenia się równic brutalne walki, jak te które szalały na zachodnim froncie. Londyn wielokrotnie oskarżał Berlin, że ma w pogardzie ustalone zasady sztuki wojennej, zastępując je polityką Schrecklichkeit - okropności.

Paul skończył kufel mocnego, bożonarodzeniowego piwa.
-	Może i masz rację. Uważam, że to mój obowiązek udać się do Stanów i przynajmniej donieść tam, co tu widziałem i słyszałem. Po tamtej stronie oceanu miliony ludzi pogrążone są we śnie.
-	Wyobrażają sobie, że ich Atlantyk ochroni, co? - powiedział Sammy.
-	To prawda. Czas, żeby się Ameryka obudziła i uprzytomniła sobie, co się naprawdę dzieje. Zrozumiała zagrożenie. Ludziom trzeba powiedzieć prawdę.
-	To szlachetne, co pan chce zrobić, szefie, ale całej roboty sam pan nie odwali.
-	Mogę przynajmniej zrobić pierwszy krok - powiedział Paul.
78. Zimowe niezadowolenie
Grudzień zasnuwał góry i wybrzeża Kalifornii wczesnym mrokiem. Fritzi z wielką niechęcią patrzyła na zachodzące słońce, bo koniec dnia oznaczał, że zbliża się godzina snu, a sen przesta! przynosić jej ukojenie; zamiast niego przynosił częste koszmary o stracie, niepowodzeniach, pościgach a nawet śmierci. Miała taki powtarzający się sen, w którym była Ryszardem III, garbatym i brzydkim i wściekała się na los. W innym śnie Loy odjeżdżał od niej na ogierze z powiewającą grzywą, nieosiągalny i roześmiany.
Niechęcią napełniało ją Boże Narodzenie 1914 roku - nic widziała w tych świętach radości, tylko same ciężary: robienie zakupów, pakowanie, wysyłanie, rozdawanie, wszystko to smutne, bez znaczenia. Kolędy brzmiały w jej uszach fałszywie. Życzenia wesołych świąt, które składali przyjaciele i znajomi brzmiały pusto, hipokrytycznie.
Wieczorami zaczęła gotować w kuchni pani Hong, dla siebie i niekiedy dla Lily. Gotowała proste dania, które trudno było zepsuć. Mącz-ne, ciężkie potrawy, takie jak spaghetti; jeżeli była sama, potrafiła pochłonąć kilka talerzy jedzenia, popijając je piwem. Przynosiła do domu całe torby bulek z ziarenkami z małej piekarni w Venice i zjadała po dwie, trzy, cztery na raz. Jadła po części dlatego, że jedzenie pocieszało ją i koiło, a poza tym wróciło jej długoletnie przekonanie, że jest koścista i dlatego nikt jej nie chce.
Doszła do wniosku, że pod łóżkiem w tej wynajmowanej sypialni

czai się zbyt wiele złych wspomnień. Omówila sprawę z Lily, rozliczyła się z Hongami i wynajęła mały domek w Hollywood na pagórkowatej uliczce odchodzącej od North Wliitley. Domek był w stylu kalifornij-sko-śródziemnomorskim, oczy jej cieszyły złocona sztukateria i półokrągłe, czerwone dachówki. A może raczej mogłyby ją cieszyć, gdyby w jej sercu i umyśle znalazło się miejsce na uroki architektury.
Przeprowadziła się w dwa dni po Nowym Roku. Chciała jakoś upamiętnić tę okazję i ulżyć sobie podczas długich, samotnych, cichych godzin wieczornych, więc na miejsce starej maszyny grającej kupiła sobie nową, bardziej wymyślną, Victora, z malowaną tubą w kształcie kwiatu, z której na cały dom płynęła smutna, melancholijna muzyka.
W pierwszą niedzielę, jaką spędzała w nowym domu, przyjaciele i współpracownicy zrobili jej niespodziankę i urządzili oblewanie, zorganizowane przez Hobarta i Polo. Ci, z którymi była najbardziej zżyta, wiedzieli o nagłym odjeździe Loya Hardinga i zebrali się, żeby ją rozweselić.
Eddie przyprowadził Ritę, Jock Fcrguson przyprowadził swoją Ir-mę, B.B. przyprowadził Sophie. Al Kelly usprawiedliwiał się, że jest już umówiony i przesłał jej tani wazonik z kolorowego szkła. Od Charliego przyszedł telegram z najlepszymi życzeniami.
Maleńka Mary przyprowadziła Fairbanksa; ich romans był ogólnie znanym społeczności filmowej sekretem. Przystojnemu aktorowi w cudowny sposób wróciła pamięć. Całował Fritzi i obejmował ją, jakby się znali od dzieciństwa.
Pan Hong dostarczył im szampana kupionego na przecenie u znajomego hurtownika. Pani Hong patrzyła z promienną aprobatą, kiedy pan Hong wznosił toast na cześć szczęśliwego, ulubionego przez bogów domu. Tutaj niczego takiego nie będzie, myślała Fritzi podnosząc kieliszek w górę. Miała samotność, której pragnęła, ale nie miała spokoju ducha.
W poniedziałek wieczorem, ósmego lutego, odbyła się premiera The Clansmen Davida Warka Griffitha. Obraz ten wyświetlano już wcześniej w niektórych prowincjonalnych miasteczkach, takich jak Ri-verside, ale Fritzi wiedziała o nim niewiele, poza tym, że dodano podtytuł Narodziny narodu i że grupy murzyńskie bezskutecznie usiłowały zablokować seanse, zwracając się do sądu.
Bilety na premierę w Los Angeles kosztowały dwa dolary. Chociaż

cena była taka wysoka, wysprzedano wszystkie dwa tysiące pięćset miejsc do ostatniego, a w weekend przed premierą koniki brały nawet po dwadzieścia dolarów za bilet. Galę w Theater Beautiful zakłóciła nieco obecność tuzina czarnych obywateli, którzy pikietowali lokal pod markizą na Fifth Street. Ponieważ obrazu nie pokazywano wcześniej w tej miejscowości, Fritzi sądziła, że protestują oni w obawie, iż film trzyma się rasistowskiej treści powieści Dixona. Na transparentach utożsamiali się z National Association for the Advanccment of Colo-red People, która to organizacja liczyła sobie niecałe dziesięć lat.
W ten wieczór Fritzi towarzyszył Hobart, któremu wciąż udawało się robić dobre wrażenie, chociaż sięgał jej najwyżej do ramienia. Hobart miał już pod siedemdziesiątkę i nie życzył sobie rozmów o swoim wieku czy urodzinach. Kłopoty z sercem się nie powtórzyły, chociaż Fritzi od czasu do czasu ostrzegała go, żeby się nie przemęczał.
Polo miał przyjaciół w rzemiośle odzieżowym, tak więc wieczorowy strój Hobarta pasował na niego jak ulał i minimalizował na ile się dało jego krzywe nogi i brzuch, który ostatnio zaczął przypominać front Zeppelina. Stary aktor dawno już przystrzygł długie do ramion włosy a la Oscar Wilde, a czas usunął mu je z ciemienia; uparcie zakrywał swoją łysinkę śmieszną, jaskrawokasztanową peruczką, która zawsze mu się trochę przekręcała, jednego dnia na lewo, drugiego na prawo, a jeżeli wiał silny wiatr, miała tendencję do zjeżdżania na rufę.
Po drodze do teatru Fritzi niemal zderzyła się z Lorettą Gash. Czerwony jedwabny płaszcz i turban reporterki mieniły się w elektrycznych światłach. Spojrzenie, które rzuciła Fritzi było pełne wrogości, a gwałtowność, z jaką się odwróciła plecami, rozmyślnie obraźliwa - tylko że Fritzi nie miała ochoty się obrażać.
Muzykę do filmu Griffitha grała orkiestra w pełnym składzie. Od pierwszych nut uwertury przez tłum przechodziły dreszcze podniecenia. Opowieść o losach rodziny z Południa przed i po wojnie secesyjnej urzekła widownię. Fritzi pełna była podziwu dla ambicji pana Griffitha i dla jego geniuszu, który przejawiał się w kompozycji obrazu i montażu. Sceny bitewne, łącznie z tymi, których filmowanie oglądała, były widowiskowe. Serce biło jej szybciej, kiedy Mały Pułkownik, fertyczny Henry Walthall, zaatakował działa unionistów flagą konfederatów i przebił nią lufę armaty. Po przerwie nastąpiła pełna napięcia, mocna scena, kiedy Klan galopował na ratunek oblężonej rodzinie, a napięcie podsycała jeszcze grzmiąca z orkiestry „Jazda Walkirii". Jednym z tych zakapturzonych jeźdźców był Loy, pomyślała smutno.
Ale chociaż Fritzi tak czuła się poruszona techniczną stroną filmu,

sama jego treść wydała jej się odpychająca. Nadal była dzieckiem generała Joe Crowna, który walczy! o lo, żeby czarni ludzie byli wolnymi i równymi obywatelami, a nie takimi pajacami, jak przedstawia! ich Griffith - nieukami w krzykliwych garniturach, którzy podczas „rekonstrukcji" w siedzibie parlamentu stanowego Południowej Karoliny obgryzali kurze udka i rzucali kości na podłogę. Ponieważ Griffith dzieciństwo spędził w Kentucky, a ojciec jego był jednym ze zbuntowanych oficerów, tłumaczyło to jego sympatie, ale nie usprawiedliwiało zdaniem Fritzi tego, że nocnym jeźdźcom dodawał świetności, a czarnych przedstawiał jako satyrów i błaznów. Znalazła się w grupce nielicznych widzów, którzy nie wstali podczas końcowej owacji. W holu ominęła kolejkę sympatyków, którzy czekali, żeby reżyserowi pogratulować.
Lily wkroczyła do namiotu ze złożoną gazetą rozmiarów brukowca pod pachą. Namiot był z białego płótna, miał solidną podłogę, ustawiono go na tyłach wybielonego przez słońce budynku, w którym znajdowały się zwykłe, ciasne garderoby. Niewielka drewniana tabliczka wisząca na zewnątrz namiotu głosiła: PANNA CROWN.
-	Słuchaj no, Fritz, skąd się to u diabła wzięło?
Fritzi siedziała na stołku przed toaletką; obróciła się do tyłu.
-	Ten namiot? Był tutaj, kiedy przyszłam dziś rano do pracy. -
Próbowała wystudiowanym wzruszeniem ramion zminimalizować zna
czenie tego, ale i tak Lily aż gwizdnęła.
-	Masz własną garderobę w namiocie. Twoje akcje idą w górę. Podała Fritzi egzemplarz „Screen Play".
-	Popatrz tylko. Strona czwarta.
Bluzka Lily wysunęła się z jednej strony spod paska i poplamiona była czymś jaskrawożółtym, może musztardą. Wskazujący i środkowy palec prawej ręki miały ciemniejszy, żółtobrązowy kolor. Lily zapaliła papierosa i oparła się o maszt na środku namiotu, kiedy Fritzi przewracała kartki. Lily opuściła już dwa dni pracy w tym tygodniu. Była wychudła, cerę miała szarawobiałą.
...Na premierze epickiego filmu Griffitha widziano także: gwiazdę komediową Liberty, Fritzi Crown, pod rękę z tragikiem, Hobartem Manchesterem (który NIE jest jej stałym towarzyszem, co „Screen Play" może ujawnić po raz pierwszy). Panna C. może należeć do nowej arystokracji tego miasta, ale prywatnie jest absolutnie declasse / bawi się w „dom"

z kowbojem-statystą, który ma brudne paznokcie i nie wiadomo jaką przeszłość. Powiadają ludzie, że niejeden taki Lolo Kaktus, który wystaje w okolicach Waterhole czekając na dzienny zarobek, wyprzedza tylko o krok depczące mu po piętach prawo. Ostrożnie, Fritzi!
-	O, dobry Boże. - Rzuciła gazetę na ziemię. Lily wydmuchnęła kłąb dymu.
-	Co ty jej zrobiłaś?

-	Nic. Natknęłam się na nią na przyjęciu w grudniu. Nie miałam ochoty odpowiadać na jej niesmaczne pytania o Loya.
-	Jego już nie ma.
-	Najwyraźniej ona o tym nie wie.
Lily klasnęła językiem i potrząsnęła głową.
-	Bardzo wielu ludzi czyta to, co pisze ta suka. I bardzo wielu z nich wierzy w każde jej słowo.
-	Och, daj spokój, takie śmieci nie mogą mi zaszkodzić.
Lily zdeptała zapałkę noskiem czerwonego, skórzanego półbucika.
-	Mam głęboką nadzieję, że nie. Sekretarka Kelly'ego mówiła, że
on to widział i wcale nie był zadowolony. Mówi, że to psuje opinię stu
dia. Co za pierdolony hipokryta.
Z Kellym spotkała się twarzą w twarz w gabinecie B.B. później po południu.
-	Zwołałem to spotkanie, żeby przedyskutować, jak możemy przy
spieszyć produkcję obrazów, w których gwiazdą jest nasza dziewuszka -
powiedział B.B. Przed nim leżały wielkie arkusze bladozielonego, li
niowanego papieru zapisane cyframi. Fritzi i Eddie siedzieli przed
biurkiem B.B. Al Kelly przygarbił się na krześle w kącie i popatrywał
na Fritzi z głębokim niezadowoleniem.
Eddie odezwał się pierwszy:
-	Czy chcemy robić coś takiego? Może się rynek zatkać.
Kelly parsknął.
-	Żebyśmy kończyli dwie taśmy z Nellie co trzeci dzień, to jeszcze się nie zatka. Biura wymiany nie mogą się o nie doprosić.
-	Nawet w Anglii, gdzie mają o czym myśleć, bo przecież jest wojna - zgodził się B.B. - Skandynawowie i Holendrzy ustawili się w kolejce. Żabojady też. Jadę tam za trzy tygodnie, żeby osobiście przekonać się, jaka jest sytuacja. Wynegocjować może jakiś lepszy procent. Jeżeli chcą mieć produkty Liberty, to muszą za nie płacić.
-	Czy ta podróż to dobry pomysł, kiedy na morzu grasują niemieckie łodzie podwodne? - odezwała się Fritzi. - Czytałam, że zatopiły
-	
amerykański statek handlowy „William Frye", a on przewoził tylko pszenicę a nic broń.
- Słodka z ciebie dziewuszka, że się tym martwisz, ale muszę zadbać o nasze inwestycje, a mnie tutaj coś śmierdzi. Całkiem możliwe, że niektórzy z tych żabojadów i makaroniarzy fałszują rachunki i okradają nas, jak swoich. Poza tym przez cały czas Atlantyk przemierzają setki statków, a Hunowie tych łodzi podwodnych mają niewiele. Nie ma się co martwić. Popłyniemy tym bajecznym statkiem Cunarda, „Lu-sitanią".
W następną sobotę pracowała przez pół dnia. Po południu Hobart i Polo przyszli do niej do domu z hałaśliwym, bardzo energicznym prezentem. Ze szczeniaczkiem, jamniczką ze sklepu ze zwierzętami.
-	Taka ostatnio byłaś smutna, dollink - powiedział reżyser. - Pomyśleliśmy, że miły, niemiecki piesek powinien poprawić ci samopoczucie.
-	Kochani jesteście obydwaj. - Przytuliła wiercącego się pieska do piersi i ucałowała kolejno obu mężczyzn. Jamniczka polizała ją po brodzie.
Przez chwilę przypatrywali się, jak szczeniaczek figluje, a potem Hobart zapytał:
-	Jak ją nazwiesz?
Fritzi nie musiała się długo namyślać. - Schatze. To znaczy skarb albo kochana. - Podniosła w górę Schatze, która pisnęła i zaczęła się wiercić. Z podniecenia zmoczyła się.
Fritzi odsunęła ją od siebie na odległość ręki.
-	Dziewczynko moja, trzeba cię wytresować. Dokładnie wiem, ja
kiej gazety użyć. Hobart, bądź tak kochany i podaj mi egzemplarz
„Screen Play", który leży w spiżarce.
Późnym wieczorem Schatze robiła wszystko to, co robią zamknięte w nieznanym sobie otoczeniu szczeniaczki: szczekała i skomlała w spiżarni, gdzie umieściła ją Fritzi razem z talerzykiem mielonej wołowiny, po który posłała pospiesznie o wpół do szóstej. Linoleum w spiżarni wysłała kartkami z artykułem Loretty Gash.
Przez godzinę słuchała rozpaczliwego narzekania psiaka, a potem ustąpiła. Poszła boso do spiżarni i otworzyła drzwi.
-	No dobrze, Schatze, wygrałaś.
Piesek z podniecenia skoczył w powietrze i pomoczył jej rąbek ko-

szuli nocnej. Fritzi roześmiała się, przebrała i usiadła z Schatze na kolanach w kuchni. Razem zjadły dwie miseczki odgrzanego chili i dwadzieścia krakersów. Całe piwo jednak wypiła Fritzi sama. Zgodnie z sugestią Lily sprawdziła z początkiem tygodnia na wadze za pensa, ile waży. Od wyjazdu Loya przybyło jej siedem funtów. W przeszłości nigdy nie udawało jej się jeść i tyć. Czyżby wiek miał wpływ i na to?
Poszła do łóżka razem z Schatze, która wtuliła się w jej brzuch, jakby tam zawsze miała swoje miejsce. Fritzi przyśnił się koszmarny sen, w którym goniła Loya przez jakąś nie kończącą się, ciemną pustkę. Im pościg robił się bardziej rozpaczliwy, a jej niepowodzenie bardziej pewne, tym większa ogarniała ją groza: nigdy go nie dogoni. Obudziła się krzycząc i rzucając się po łóżku; mała jamniczka lizała ją po zlanej potem twarzy.
79. Wojna powietrzna
Nowy samolot był wspaniały, lekki i zwrotny. Przezwali go Bebe, był pomniejszoną wersją dwuosobowego samolotu zwiadowczego nieuporta. Dziś wystartował Bebe po raz drugi od chwili, kiedy przywieziono ich trzech do eskadry N65 prowadzącej działania na niebie nad Nancy.
Podczas pierwszych miesięcy spędzonych we francuskim korpusie lotniczym Carl pilotował powolnego farmana i przez większość czasu latał tam i z powrotem z lornetką i obserwował niemieckie okopy. Ale ponieważ miał duże doświadczenie jako pilot, szybko przeniesiono go z eskadry zwiadowczej do N65, prawdziwej eskadry myśliwskiej, która nie tylko przeprowadzała zwiad, ale ścigała i strącała samoloty wroga, zagrażające utrzymywanym przez Francuzów terenom. Jego przyjaciel Rene został, żeby strzelać do przypominających niezdarne wory z gazem niemieckich balonów obserwacyjnych, które eksplodowały z zabójczą siłą. Pilot, który odważył się za bardzo do nich zbliżyć, wylatywał w powietrze razem z baloniarzem wroga.
Carl przed godziną wytoczył się ze zbudowanego na francuską modłę z brezentu i dźwigarów hangaru. Chociaż dzień był ciepły, założył podbitą futrem kurtkę, kupioną w Paryżu w specjalnym sklepie z wyposażeniem dla lotników. Korpus lotniczy nie nosił mundurów. Na samym początku, jak powiedzieli mu koledzy z mesy, piloci latali w sa-

mochodowych prochowcach i przez ten brak ciepłych ubrań w strumieniu zaśmigłowym tyłki sobie na większych wysokościach odmrażali.
Szal od Tess okręcił sobie Carl wokół szyi, końce wetknął starannie pod kurtkę. Reszta stroju pilota składała się z gogli i poplamionych olejem samochodowych rękawic. Nie miał spadochronu. Były one dostępne, ale miały zbyt wielką objętość, żeby duży mężczyzna zdołał wcisnąć się razem z czymś takim do małego kokpitu.
Nowe, przypominające rogi pasma siwych włosów nad uszami Carla świadczyły o napięciu, jakie niosły ze sobą jego podniebne obowiązki. Byli w eskadrze ludzie, którzy dosłownie z dnia na dzień posiwieli kompletnie, zwykle po jakiejś wstrząsającej bitwie powietrznej. Carl latał już od trzech i pół miesiąca i na razie nie nawiązał jeszcze kontaktu bojowego z samolotem wroga, chociaż już za kilkoma ruszał w pościg.
Przygodny obserwator mógłby stwierdzić, że Carl wygląda niedbale, ale on sam uważał, że raczej wygląda romantycznie. Takie nastawienie było czymś powszechnym wśród awiatorów w tej wojnie. Uważali, że są mocniejsi, sprytniejsi i odważniejsi od mężczyzn, którzy walczyli na dole, w błocie i brudzie okopów. Mieli też więcej szczęścia - uniknęli ohydnej grozy walki na ziemi. Śmierć w powietrzu nie różniła się może tak od śmierci na ziemi, ale wszystko inne - tak.
Bebe pruła przed siebie na wysokości sześciu tysięcy stóp. Silnik obrotowy o mocy osiemdziesięciu koni huczał miarowo. W powietrzu razem z Carlem znajdowało się trzech innych pilotów. Niemiecka artyleria biła znowu jak młotem zza horyzontu, okrywając całe połacie terenu chmurami kurzu, w których ładunki rozrywały się niczym świąteczne fajerwerki. Francuska artyleria odpowiadała ogniem z pozycji gdzieś za jego plecami.
Pochylił się, żeby podregulować dźwignie mieszania powietrza i benzyny, a kiedy znowu podniósł oczy w górę, wpadł w panikę. Jego trzech skrzydlatych towarzyszy zniknęło w górującej nad nim chmurze, a dwa tysiące stóp niżej spod tej samej wysokiej chmury wyskoczył nagle dwuosobowy aviatik z czarnymi krzyżami na skrzydłach i ruszył w przeciwną stronę. Wywiadowca.
Szybko zaplanował strategię; atak od spodu na aviatika. Na tylnym fotelu za pilotem siedział drugi Niemiec, który obsługiwał działko obrotowe, więc pikowanie z góry było nierozsądne.
Z chmury wypadł jednopłatowy myśliwiec fokker. Eskorta wywiadowcy. Carl z miejsca zmienił plany. Fokkery były zabójcze, ponieważ ich działka strzelały poprzez zsynchronizowane z nimi śmigło. Jedną

z wielkich batalii technologicznych tej wojny był wyścig w opracowywaniu lepszego mechanizmu synchronizującego. Musi najpierw pozbyć się fokkera.
Przynajmniej był bardziej doświadczony, niż wielu wysyłanych na front młodych Francuzów. Niektórzy mieli za sobą tylko pięć godzin w szkole lotniczej i nigdy wcześniej nie latali. Wysyłanie pilota po tak krótkim treningu było zdaniem Carla równoznaczne z popełnieniem morderstwa.
Wznosząc się zawrócił. Ustawił nos w dół do lotu nurkowego i poczuł, jak silna wibracja w skrzydłach przenosi się na kadłub. Mimo to pomknął w dół, w kilka sekund znalazł się przy fokkerze i nacisnął guzik, żeby strzelić z dużego działka typu lewis osadzonego na górnym skrzydle nad pilotem.
Jego strzały były niecelne. Zanurkował za fokkera, położył się pod nim na skrzydło. Fokker ruszył w pościg za Bebe.
Carl skierował się pod słońce. Zamontowane na kadłubie działko fokkera zaszczekało, kilka naboi wybiło dziury w Bebe, o stopę za kok-pitem. Szarpnął drążek do tyłu i samolot świecą poszedł w górę w re-tournment.
W najwyższym punkcie Carl skierował nos samolotu w dół i zaczął ostro pikować; poczuł ponownie potworne dygotanie skrzydeł, ale strząsnął fokkera z ogona.
Ukończył manewr uchyleniowy lecąc w początkowym kierunku. Minął niemiecki samolot obserwacyjny. Tylny strzelec usiłował obrócić działko i strzelić, ale nie zdążył. Kiedy Carl wysforował się już dobrze przed aviatika, nagle z tyłu pojawił się fokker, zanurkował pod spód, a potem błyskawicznie zbliżył się do Carlowego nieuporta.
Carl wykonał renversement. Wyszedł z niego lecąc wprost na fokkera, jego działko pluło ogniem. Fokker odpowiedział tym samym. Jeden z pocisków wyszczerbił śmigło Carla; odłamek zranił go w twarz.
Lecieli kursem kolizyjnym, nie przestając strzelać. Wyraźnie widział młodzieńczą twarz tamtego pilota, jego jasne włosy, zaciśnięte zęby. Nad samolotem panowały tylko ręce i wola Carla; reszta jego ciała opętana była strachem. Pęcherz mu nie wytrzymał.
Od jednego z zapalających pocisków zapłonął bak Niemca. Eksplozja wstrząsnęła samolotem, czerwona kula ognia kryjąc niebo potoczyła się w kierunku Carla i sparzyła mu twarz. Zanurkował szaleńczo w dół, z trudem udało mu się uniknąć zabójczego dymu i płomieni. Nieuport dygotał jak opętany. Od skrzydeł odrywały się drobne frag-

mcnty i ulatywały z wiatrem. Samolot pikował nadal nosem w dół, jeszcze trochę, a roztrzaska się o ziemię. Carl mocował się ze sterami, usiłował wyprowadzić nicuporta z lotu nurkowego i równocześnie myślał: pierwsze i ostatnie trafienie jednego dnia.
O tysiąc stóp nad ziemią samolot zareagował. Przez kilka sekund Carl leciał z zamkniętymi oczami, czując, jak wibracja skrzydeł wytłumia się, a potem całkiem zanika. Zerknął do tyłu; aviatik umknął w chmury.
Dzięki Bogu spodnie wyschły mu, zanim wylądował. Przekazał nieuporta 11 mechanikowi i pobiegł do otwartego samochodu dla personelu, który miał zawieźć go do chateau, gdzie stacjonowała eskadra. Awiatorzy jeździli i sypiali wytwornie - i w taki sam sposób się odżywiali. Wieczorem w mesie przy dobrej rybie i butelce wspaniałego gra-ves Carl słuchał swojego oficera dowodzącego, majora Despardieu:
-	To była wspaniała robota. Twój kolega Rossy był nad tobą pod
czas tej walki powietrznej. Potwierdził strącenie.
Mesa w wielkiej sali chateau była zatłoczona i zadymiona. Z szesnastu pilotów, którzy odbywali regularne loty, obecnych było dwunastu; grali na pianinie, śmiali się, rzucali strzałkami w pocztówki przyczepione do tablicy. Na tych pocztówkach, produkowanych przez niemiecką kompanię Sanke, znajdowały się sepiowe fotografie niemieckich bohaterów wojny powietrznej; najłatwiej dawało się rozpoznać Oswalda Bielcke i Maxa Immelmanna. Major wyjął monokl z oka.
-	Jesteś świadomy, że skrzydła Bebe mają tendencję do wyginania się i odpadania, jeżeli maszynę przeciążysz?
-	Tak, panie majorze, doszło to do mnie dzisiaj. Ale nie zastanawiałem się nad tym długo, byłem dosyć zajęty.
-	Oczywiście. - Despardieu trącił koniakówką w kieliszek Carla. -A przecież, mon ami, nie należy pogarszać swoich szans.
Nie trzeba było mówić nic więcej; Carl rozumiał doskonale. Mężczyźni w eskadrze dużo rozmawiali o fakcie, że na froncie średni przewidywany czas życia awiatora, który prowadził działania przeciw wrogowi, wynosił trzy tygodnie.
W pewien abstrakcyjny sposób dumny był ze swojego dzisiejszego sukcesu, ale w najmniejszym nawet stopniu nie czuł tego oszołomienia radością, jakie znał z czasów wyścigów samochodowych i akrobacji samolotowych. Może dlatego, że ten krótki pojedynek na wysokości sześciu tysięcy stóp skończył się śmiercią drugiego człowieka. Pewnie był to jakiś porządny facet - syn jakiejś matki, który tylko wypełniał rozkazy.

Sięgnął po karafkę z brandy, żeby ukoić paskudnie rozkołatane nerwy. Kiedy następnego ranka goląc się popatrzył w lusterko, zobaczył, że przypominające rogi pasma siwizny we włosach zrobiły się szersze.
80. Torpeda w celu
Ostatniego wieczoru kapitan Turner zwrócił się do setek zgromadzonych w wielkiej sali pasażerów. Nie wszyscy zdołali się tam pomieścić; na statku przezwanym z sympatią „Lucy" płynęło podczas tego rejsu ponad tysiąc dwieście osób.
William Turner był weteranem linii Cunard, solidnym, silnie zbudowanym człowiekiem morza, który nie czuł się swobodnie w towarzystwie swoich pasażerów. Co prawdopodobnie znaczyło, że był cholernie dobrym marynarzem. Pasażerowie przezwali go „Bill Melonik", od jego ukochanego kapelusza, który nosił, kiedy nie był na służbie.
Podobnie jak wszystkie z ogólnodostępnych sal na statku, ta również aż kapała od bogactwa. Utrzymana była w schyłkowym stylu króla Jerzego. Ciężkie meble stanowiły wspaniałe dopełnienie barwnych gobelinów na wypolerowanych ścianach z mahoniu. Imponujące stroje dam i dżentelmenów idealnie pasowały do tego otoczenia.
Kapitan Turner stanął na szeroko rozstawionych nogach, ręce założył na plecy.
-	Panie i panowie. Nie chciałbym was niepotrzebnie straszyć, ale
jako kapitan tego statku jestem zobowiązany poinformować was, iż
otrzymaliśmy dziś z admiralicji sygnał o obecności łodzi podwodnych
w okolicy Fastnet Rock.
Na tę złowieszczą wiadomość z ust Sophie wyrwał się cichy okrzyk. Kurczowo chwyciła za diamentową obróżkę lśniącą na jej szyi. Niewiele brakowało, a B.B. byłby spadł z sofy, gdzie siedział trzymając ją za drugą rękę. Reakcje pozostałych tłoczących się na sali ludzi były różne, od łagodnego zatroskania do paniki.
-	W odpowiedzi zredukowaliśmy szybkość i zmieniliśmy kurs, żeby
ominąć Fastnet w odległości co najmniej dwudziestu mil. Co więcej,
rano zobaczycie przy naszej burcie uzbrojony krążownik Royal Navy,
który będzie nas eskortował do Liverpoolu. Tymczasem na pewno za
uważyliście państwo, że natychmiast po otrzymaniu tej wiadomości

podjęte zostały pewne środki ostrożności. Wszystkie lodzie ratunkowe zostały opuszczone z żurawików, brezentowe pokrowce zdjęte i zapasy sprawdzone. Stewardzi już zaczernili iluminatory w waszych kabinach. Prosimy, żebyście zechcieli państwo być tak uprzejmi i nie palili niepotrzebnie światła, zwłaszcza na otwartych pokładach. Przypadł mi również ten niemiły obowiązek, by przypomnieć państwu, iż wkrótce po wyjściu z portu przeprowadziliśmy ćwiczenia z łodziami ratunkowymi, jak tego wymaga prawo morskie. Chociaż te ćwiczenia są obowiązkowe dla wszystkich pasażerów, moi oficerowie, którzy sprawdzali listy obecności, donieśli mi, że ponad połowa naszych gości nie zadała sobie trudu, by w nich uczestniczyć. Co prawda nie przewiduję konieczności korzystania z łodzi ratunkowych, chciałbym jednak z wielkim naciskiem podkreślić, że powinni państwo przynajmniej odszukać miejsca zbiórki, jeżeli już nie chcecie brać udziału w ćwiczeniach. - B.B. brał w nich udział, a Sophie nie, bo lubiła długo spać. Jakiś mężczyzna podniósł rękę w górę.
-	Kapitanie? Słyszeliśmy, że „Lucy" ma teraz działa obronne i ko
mory z amunicją na dole na pokładzie F, gdzie kiedyś były kabiny. Na
pokład F nie da się obecnie zejść, zamknięte są stalowe drzwi. - B.B.
również obiły się o uszy tego typu pogłoski: tuzin sześciocalowych dzia
łek osadzonych na obrotowych podstawach i ukrytych za ruchomymi
płytami ze stali po prawej i po lewej burcie. Nic o tym nie mówił Sophie.
Kapitan miał taką minę, jakby miał ochotę upiec pytającego na rożnie.
-	Nie mogę tego komentować, proszę pana. Muszę teraz wrócić
na mostek. Jeżeli mają państwo jeszcze jakieś pytania, proszę uprzej
mie zwrócić się do któregoś z oficerów. Proszę wrócić do swoich wie
czornych zajęć i dobrze się bawić.
Kilku gości opamiętało się i zaczęli klaskać. Bill Melonik już znikał za drzwiami. B.B czuł, jak obiad przewraca mu się w żołądku. Nie marwił się o siebie, tylko o Sophie, której twarz aż ścięła się z przerażenia.
-	Benny, czy jesteśmy w niebezpieczeństwie?
-	Zdecydowanie nie. Te łodzie podwodne Hunów polują na statki handlowe, które przewożą amunicję i tego typu rzeczy. Nikt nie będzie atakował takiego pływającego hotelu jak „Lucy". - Podkreślił swoje słowa tak zamaszystym gestem, że niewiele brakowało, a byłby strącił egretę z kapelusza jakiejś wielkiej damy.
-	A gdyby coś się stało. Czy uda nam się wysiąść?
-	Bezwarunkowo. Osobiście poszedłem przed kolacją na inspekcję
-	
naokoło pokładu szalupowego. - Sophie bardzo się martwiła, więc nauczył się szczegółów na pamięć. - Ten statek wiezie dwadzieścia dwie normalne drewniane łodzie ratunkowe i dwadzieścia sześć składanych. Starczy aż nadto dla tych pasażerów, których mamy na pokładzie. A teraz przestań się tym gryźć. Chcesz sobie potańczyć czy pograć w karty?
Sophie nie chciała ani jednego, ani drugiego. B.B. odprowadził ją do ich królewskiego apartamentu, najwspanialszego na całym statku. Składał się on z saloniku, jadalni i dwóch sypialni; w nieużywanej sypialni trzymali swoich dwanaście sztuk bagażu. Kiedy Sophie już się położyła, wrócił na pokład spacerowy, wpatrywał się w upstrzone gwiazdami niebo nad Atlantykiem i cieszył balsamicznym, majowym powietrzem.
-	Słuchaj, Alf, co to jest ta śmieszna, biała kreska na wodzie? - za
pytał B.B.
Alf Vanderbilt, najbogatszy człowiek na pokładzie, był jednym z nowych kumpli B.B. z klasy pierwszej. Vanderbilt popatrzył na wydłużające się pod wodą pasmo baniek powietrza, które przesuwało się szybko w stronę burty. Dwaj panowie zażywali powietrza na pokładzie spacerowym. Sophie odpoczywała.
Było kilka minut po drugiej, w piątek, siódmego maja. Powietrze było czyste i ciepłe. Stewardzi pootwierali iluminatory w biało-złotej jadalni w stylu Ludwika XVI; B.B. i Vanderbilt zjedli lunch na balkonie, wymieniając anegdotki i umawiając się na herbatę w hotelu Ritz, kiedy już będą w Londynie.
Przez cały ranek atmosfera na statku przepojona była ulgą i oczekiwaniem. Chociaż przyrzeczony krążownik się nie pokazał, za prawą burtą widać było przez kilka godzin irlandzki brzeg. B.B. wyobrażał sobie, że dostrzega plamkę będącą sławnym przylądkiem Old Head of Kinsale. Zastanawiał się co prawda, dlaczego kapitan nie robi jakichś uników, nie płynie zygzakiem po wodach, w których plątały się łodzie podwodne. Przypuszczał, że Bill Melonik wie, co robi.
Vanderbilt przechylił się nad barierą; białe pasmo zbliżało się do statku.
-	To bardzo dziwne, Benny. Mój Boże, chyba nie przypuszczasz,
że to jest...
Eksplozja wstrząsnęła statkiem od dzioba do rufy. B.B. rzuciło na

barierkę. Pozbierał się i mijając Yanderbilta popędził w kierunku najbliższych drzwi. Rozdzwoniły się syreny alarmowe. Ludzie biegali jak szaleni i wykrzykiwali pytania. Ktoś stojący przy barierce pokazał palcem: - To wielka dziura. Woda się wlewa do środka.
Statek pochylił się na prawą burtę. Leżaki zjechały po pokładzie. Druga, jeszcze silniejsza eksplozja zakołysała statkiem, kiedy B.B. wpadał do holu z windami. Wyłączyło się zasilanie. Wskazówka windy zatrzymała się między piętrami. Ludzie uwięzieni w kabinie zaczęli krzyczeć.
Z wentylatorów na ścianie nagle zaczął wydobywać się dym. B.B. pobiegł w kierunku schodów. Dzwonki alarmowe nie przestawały dzwonić, siedem krótkich i jeden długi, co oznaczało katastrofę na morzu. Następny przechył na prawą burtę rzucił nim o ścianę przy schodach. Chwycił za poręcz i potykając się zaczął schodzić na dół, a potem na złamanie karku pobiegł korytarzem, ponieważ miał potworną pewność. „Lusitania" tonęła.
Jakiś mężczyzna z sąsiedniej kabiny wyciągnął swoją mdlejącą żonę na korytarz. Mężczyzna był młody, jasnowłosy, był Brytyjczykiem; B.B. grywał z nim w wista. Przechył statku rzucił go na B.B.; uderzył go pięścią. - Zejdź mi z drogi, ty tłusty żydku. - Pociągnął żonę w kierunku schodów.
B.B. przekręcił klamkę w drzwiach swojej kabiny. Drzwi się zacięły. Kopnął je; sam nie wiedział, że ma tyle sił. Kiedy wpadał do pokoju, liniowiec pochylił się jeszcze bardziej i B.B. padł twarzą na dywan. Sophie coś przeraźliwie krzyknęła; gdy pomagała mu wstać, z komody wypadały szuflady. Szkło i dekoracyjny wazon spadły i się rozbiły.
-	Sophie, musimy się dostać do łodzi.
-	Jestem gotowa. - Ubrała się tak jak do wyjścia na brzeg, w ciemnobrązowy dolman z kołnierzem z norek, który kupiła specjalnie na tę podróż. Pod czarnym, aksamitnym kapeluszem z długimi piórami jej oczy wydały się ogromne i ciemne.
-	Zostaw ten kapelusz, będzie ci tylko przeszkadzał.
-	Benny, zapłaciłam dwadzieścia dolarów za...
-	Zostaw ten kapelusz. - Nie chciał krzyczeć ani tak szorstko chwycić jej za rękę, ale serce mu łomotało. Na korytarzach nasilały się wrzaski, z każdą sekundą statek głębiej kładł się na burtę. Wybiegł na korytarz ciągnąc ją za sobą. - Trzymaj się blisko mnie.
-	
Zignorował ostry ból w piersi i rzucił się do schodów jak gracz liniowy. Miał nadwagę, nie był w formie, ale pchała go determinacja. Jeżeli dojdą do pokładu szalupowego, to się uratują. Pokład szalupowy, stanowisko drugie, lewa burta, to był jego cel.
Na schodach oślepiły ich dym i sadza z wentylatorów. Pasażerowie wrzeszczeli i bili się ze sobą, ale tak wielka była determinacja B.B., że parł do przodu. Chwycił rękę Sophie, która co krok potykała się idąc w górę po schodach. Z uczuciem radosnego uniesienia wypadł przez drzwi na pokład szalupowy.
Chaos! Szalup ratunkowych na lewej burcie, a niektóre były w połowie wypełnione ludźmi, nie dawało się opuścić, ponieważ przechył na prawą burtę spowodował, że zwisały nad pokładem, po wewnętrznej stronie bariery. Nie zważając na to pasażerowie wdrapywali się do składanych szalup, chociaż rozgorączkowani oficerowie wołali, że nie da ich się podnieść i opuścić na wodę, dopóki nie zostaną spuszczone drewniane lodzie. Wszędzie wokół B.B. słychać było pełne grozy okrzyki:
-	Nie wystarczy kamizelek ratunkowych.
-	Gdzie one są?
-	Powinny być złożone tutaj.
-	Dziób idzie pod wodę!
Wszyscy potoczyli się w przód po pochyłości pokładu, powpadali między powywracane leżaki. Lina podtrzymująca łódź ratunkową zerwała się przy krążku. Szalupa numer dwa spadła, miażdżąc pasażerów w składanej łodzi pod spodem. B.B. widział krew, nogi i ręce łamały się jak zapałki. Pchnął gwałtownie Sophie w stronę drzwi. - Nie wydostaniemy się z tej strony.
Pokryci sadzą kucharze, stewardzi i palacze miotali się w holu windowym, a następni napływali falami po schodach; byli równie przerażeni jak pasażerowie i równie gorączkowo pragnęli się wydostać ze statku. B.B. przebił się na prawą burtę, zobaczył na wpół wypełnioną łódź po lewej, pociągnął Sophie w jej stronę. Zmusił ją, żeby wspięła się na poręcz. Oparł rękę na jej szerokim siedzeniu i podsadził ją do łodzi. Kilku dzielnych oficerów w pocie czoła usiłowało uwolnić składane łodzie z podstawek klinowych i rozłożyć brezentowe burty. Z wentylatorów nie przestawały wylatywać sadza i dym.
„Lusitania" znowu się przechyliła. Łódź ratunkowa wychyliła się za burtę w momencie, kiedy Benny wspinał się na barierę. Zachwiał się jak linoskoczek, zamachał rękami, żeby utrzymać równowagę. Sophie wstała przy nadburciu, pozostali pasażerowie zaczęli wrzeszczeć,

żeby usiadła; oficer na pokładzie krzyczał: - Łódź numer dwa, opuszczać, opuszczać do cholery.
-	Bcnny, skacz - zawołała Sophie. B.B. skoczył.
Przez moment niczym akrobata unosił się w powietrzu nad zalanym słońcem morzem. Potem wpadł do łodzi i kiedy czołem uderzył w jedną z ławek poprzecznych niemal stracił przytomność. Sophie złapała go za pasek i wciągnęła jego nogi do środka.
B.B. wróciła jasność widzenia. Zobaczył Alfa Vanderbilta, który wciąż stał na pokładzie, palił cygaro i przyglądał się temu, co się działo, z nienaturalnym spokojem. Może sześć stóp dzieliło łódź od statku. B.B. zamachał rękami. - Alf, chodź do nas.
-	Za daleko, Benny.
-	Weź koło ratunkowe.
-	Nie ma.
-	No to skacz.
Vanderbilt ze smutkiem wzruszył ramionami.
-	To na nic. Nie umiem pływać.
Statek gwałtownie przechylił się do przodu, dziób poszedł pod fale. Szalupa ratunkowa pochyliła się pod ostrym kątem. Ci, którzy się czegoś nie trzymali, powypadali przez dziób. B.B. chwycił jedną ręką za ławkę, a drugą wyciągnął do Sophie, ale ona przeleciała obok niego i zniknęła mu z oczu.
-	Sophie!
Przez plątaninę rąk, nóg, bijących pięści, szalonych oczu, krzyczących ust usiłował dostać się na dziób. Łódź przechyliła się znowu i zerwał się jeden z krążków. B.B. krzyknął: - Och, och. - Wyleciał z łódki i spadł w połyskliwą, zieloną wodę.
Oszołomiony, na wpół uduszony uderzał nogami i wymachiwał rękami, usiłując utrzymać się na powierzchni. Niczym gigantyczna, stalowa ryba „Lusitania" powoli, dziobem do przodu dawała nura pod wodę. Jej rufa uniosła się wysoko w słońce. Kadłub stanął niemal dęba. Pasażerowie i załoga nie przestawali skakać i spadać; lądowali wśród mebli i przeróżnych szczątków.
Jakiś stary człowiek wdrapał się na sofę, która pływała w jego pobliżu. Trochę dalej oficer ze statku i jakaś pasażerka spoczywali na klapie fortepianu, który nie wiadomo jak wydostał się z jednej z sal. W kilwaterze statku unosiły się w blasku słońca najróżniejsze szczątki,

krzesła, stoły, Jampy, wiosła, potrzaskane deski z łodzi ratunkowych, podskakujące na falach głowy. B.B. zauważył mężczyznę w kapoku „Lusitanii" i poznał w nim zarozumiałego sympatyka Niemiec z Pitts-burgha.
-	Hej, Rupert. Dobry ten twój bohater, ten kaiser. Morderca. -
Rupert unosił się na wodzie, oczy miał szkliste.
Jak na wiosnę woda była piekielnie zimna. B.B. robiło się słabo. Zagryzał wargi, aż poczuł smak krwi. Nie wolno mu zasnąć, musi znaleźć Sophie. Pływanie nigdy nie było jego mocną stroną, ale jakoś znajdował siły, żeby płynąć pieskiem i krzyczeć przez cały czas: - Sophie? Sophie? - Zobaczył ją, utrzymywała głowę nad wodą, bo udało jej się uchwycić stołu z jadalni.
Statek toną! i nad rozsłonecznionym morzem rozbrzmiewał przeciągły zgrzyt i ryk. Już zanurzył się do połowy, dziób opadał na morskie dno, a z części rufowej wydobywały się kłęby czarnego dymu. Było to nie do wiary, ale z niektórych iluminatorów wciąż jeszcze wyglądali pasażerowie. Inni skakali i uderzali w wodę z taką siłą, że musieli połamać sobie kości, jeżeli nie zginęli od uderzenia. B.B. zobaczył kapitana Turnera, który uczepił się koła ratunkowego.
-	Sophie, trzymaj się, już płynę do ciebie. - Niemal się zakrztusił, kiedy ciężka fala rzuciła mu w usta mdlącą, morską wodą. Wypluł ją i płynął ze wszyskich sił, przemoczone ubranie stawiało opór i hamowało go. Był o dziesięć jardów od Sophie, kiedy uniosła dłoń, żeby do niego pomachać.
-	Benny, pospiesz się, mam potworne kurcze.
-	Nie puszczaj stołu - krzyknął, gardło go bolało. Sophie trzymała jedną rękę uniesioną w górę, machała do niego. Siły zaczynały B.B. zawodzić; nie był młodym człowiekiem. Nie wiadomo czemu Sophie nie rozumiała, że musi trzymać się obiema rękami. Siwe włosy opadły jej na oczy. Skrzywiona twarz świadczyła o wielkim cierpieniu.
-	Och, Benny, jak boli. - Wsunęła ręce pod wodę, na brzuch. Zalała ją fala. Krztusząc się usiłowała chwycić za brzeg stołu, ale ten odpłynął poza zasięg jej rąk. Opadła w tył i zniknęła pod wodą, kiedy oddalony był jeszcze o sześć jardów.
-	Sophie!
Z ostatnim głośnym rykiem i poszumem wody rufa „Lusitanii" zniknęła pod falami; został po niej spieniony wir i morze pełne tonących pasażerów i załogi. Statek poszedł pod wodę w osiemnaście minut po tym, jak trafiła go torpeda. Sophie Pelzer zniknęła razem z nim.

81. Marsz
Flotylla łodzi rybackich i barek z Queenstown uratowała z Irlandzkiego Morza 761 ludzi z „Lusitanii". Zginęło 1198 osób, z czego 124 obywateli amerykańskich, wśród których znalazło się wiele znanych osobistości: producent teatralny Charles Frohman, Alfred Van-derbilt, państwo Elbertowie Hubbard.
Niemcy świętowały to jako wielkie zwycięstwo; kaiser ogłosił narodowe święto. Przez Stany Zjednoczone przetoczyła się fala oburzenia. „The Nation" potępił „czyn, za który rumienić musiałby się nawet Hun". W artykułach wstępnych ostrzeżenie ambasady nazywano „wyrokiem śmierci". Niemcy były winne „niczym nie usprawiedliwionej śmierci", był to „policzek w twarz ludzkości", „najgorsza zbrodnia rządowa od ukrzyżowania Chrystusa". Niektórzy wydawcy żądali natychmiastowego wypowiedzenia wojny.
Amerykanie niemieckiego pochodzenia nerwowo unikali bacznych spojrzeń współobywateli. Były takie miasta, w których w piekarniach, tawernach i kiełbasiarniach będących w posiadaniu Niemców w pierwszym i drugim pokoleniu powybijano okna i wymalowano zniesławiające ich slogany na drzwiach. W Brauerei Crown jakiś nieznany wandal podłożył pewnej nocy niewielki ogień; zanim pojawiła się straż pożarna, zniszczeniu uległ jeden wóz dostawczy, a jedna ciężarówka została uszkodzona.
Liberty pospiesznie rozesłała Nell na wyścigach do biur wymiany, ale Fritzi za bardzo martwiła się o B.B., żeby przejmować się losem filmu. Kiedy dowiedziała się o śmierci Sophie Pelzer, płakała przez godzinę.
Zawodowi pielęgniarze zaangażowani przez studio przywieźli B.B. z Anglii do domu. Był zbyt zdruzgotany, żeby mógł podróżować sam. Lekarze umieścili go w Haven Hill, prywatnym szpitalu mieszczącym się na dziesięcioakrowym terenie i otoczonym gajami pomarańczowymi Riverside. W pierwszą niedzielę po jego przyjeździe Fritzi i Hobart wybrali się tam razem z Schatze.
Drogi gruntowe przypominały tarę. Fritzi właśnie omijała jakiś wybój na drodze, kiedy Hobart powiedział:
-	Wydaje się, że to dosyć daleko od miasta. Z pewnością jest bliżej jakiś szpital.
-	To Kelly wybrał miejsce. Powiedział, że to ważne, by B.B. miał jak najlepszą opiekę.
W sanatorium Fritzi przywiązała Schatze na smyczy do dźwigni

biegów. Jamniczka kilka razy cienko, żałośnie szczeknęła, a potem uspokoiła się, a Fritzi i Hobart poszli do głównego budynku. Jakiś posługacz wyprowadził ich przez drzwi na tyłach; B.B. siedział sam na ławce pod palmą, pustym wzrokiem wpatrując się w czterech pacjentów w szlafrokach, którzy grali w krykieta. W pobliżu spryskiwacz tryskał fontanną kropel na sąsiednią część wyschłego trawnika. Kule kry-kietowe postukiwały w ciszy.
Kręcone włosy B.B. ze stalowych zrobiły się bielusieńkie. Nogi miał przykryte lekkim, wełnianym kocem. Przód szlafroka poplamiony był kawą i jedzeniem. Fritzi zmartwiła się widząc go tak apatycznego i zaniedbanego.
-	Hej, B.B. - powiedziała łagodnie. - Jak się masz?
-	W porządku, a ty? - Zauważył Hobarta, który stał w cieniu, nerwowo obracając w rękach czarny beret. - A co u ciebie? - dodał nieobecnym tonem.
Fritzi wzięła B.B. za rękę, uścisnęła ją w dłoniach, tak jak on to kiedyś robił.
-	Czy jest ci tu wygodnie?
-	W porządku. - B.B. wzruszył ramionami.
-	Tak strasznie nam było przykro, kiedy się dowiedzieliśmy o Sophie. Była wspaniałą damą.
-	Sophie. - Powędrował wzrokiem za jasnobrązowe, zdobione sztukaterią budynki, w stronę niskich wzgórz pokrytych rzędami drzew pomarańczowych. Przycisnął prawą dłoń do czoła w klasycznej pozie bólu. - Biedna Sophie.
Jeszcze przez dziesięć minut usiłowali prowadzić nie klejącą się rozmowę. Kiedy Fritzi nie mogła już tego dłużej znieść, powiedziała:
-	Hobart, musimy iść. - Pogładziła B.B., ucałowała jego blade,
piegowate czoło. - Przyjedziemy do ciebie znowu.
B.B. wzrokiem śledził turlającą się przez bramkę kulę krykietową. Nie odezwał się. Fritzi usiłowała powstrzymać łzy, kiedy wzięła starego aktora pod rękę i pospiesznie poszła z nim w stronę bramy.
Zanim wyjechali z Haven Hill, spotkali się z dyrektorem, doktorem A.B. Gerstmeyerem, alienistą. Był to niewysoki człowieczek o dziwnych oczach. Miał tęczówki w różnokolorowe paski: zielone, ciemnoniebieskie, szare. Jedno oko z roztargnieniem uciekało mu od czasu do czasu na bok.

W gabinecie Gerstmeyera było chłodno i mroczno. Za biurkiem wisiały dyplomy z Heidelbergu i 1 larvardu. Od żaluzji na ścianę padały pasiaste wzory.
-	Strasznie się martwię o pana Pelzera - powiedziała Fritzi. - Nie jestem pewna, czy nas poznał.
-	Wręcz przeciwnie, poznaje wszystkich swoich gości. Pan Kelly odwiedził go wczoraj, a później pan Pelzer mówił o nim po nazwisku. Nie jest to brak pamięci czy kojarzenia. Pacjent skupiony jest intesyw-nie na czym innym. Znajduje się w niewoli tych kilku chwil, podczas których tonęła jego żona. Rozważa je wciąż na nowo, szukając jakiegoś sposobu, żeby ją ocalić. Nie potrafi opuścić miejsca tragedii, a przynajmniej jeszcze nie teraz.
-	Nie mieli nigdy z panią Pelzer dzieci - powiedziała Fritzi. - Czy są może jacyś inni krewni, którzy mogliby pomóc mu się z tego wyrwać?
-	Zadawałem to samo pytanie. Isnieją tylko dwaj dalecy kuzyni, z którymi się nigdy nie widywał. Musi pani zrozumieć, panno Crown, że tego rodzaju rozpacz jest zjawiskiem powszechnie znanym, jeżeli odejdzie jeden partner z silnie zżytego ze sobą małżeństwa. Pan Pelzer ma poczucie winy, a ono utwierdza go w przekonaniu, że musi wymierzyć sobie karę.
-	Tą karą ma być odcięcie się od świata?
-I redukcja życia wyłącznie do pokuty.
-	Czy on wyzdrowieje? To taki zdolny człowiek. Życzliwy, porządny... wszyscy go kochamy i szanujemy. Co więcej, jest potrzebny w studiu. - Pomyślała o Alu Kellym, który ostatnio aż rwał się do działania. A czemu by nie? Przecież hospitalizacja B.B. spowodowała, że stał się w praktyce jedynym kierownikiem Liberty. Mógł narzucić im każdy swój edykt, dusić każdy grosik, aż biedak zapiszczy.
-	Powrót do zdrowia jest w pełni możliwy pod warunkiem, że powołanie do pracy pana Pelzera okaże się wystarczająco silne.
-	Czy potrafiłby pan nam powiedzieć, ile to może potrwać? - zapytał Hobart.
-	Nie, proszę pana. Może tak siedzieć przez miesiąc albo przez rok. Albo do końca życia, jeżeli rana okaże się za głęboka. Nie mogę nic zrobić, dopóki on nie będzie tego chciał. Nikt nie może.
Przygnębiona Fritzi powiedziała:
-	Dziękuję panu, panie doktorze. Czy mogę zostawić swój numer telefonu? Proszę do mnie dzwonić w sytuacji awaryjnej albo gdyby nastąpiła jakakolwiek w ogóle zmiania. B.B. jest mi bardzo bliski.
-	I z wzajemnością - powiedział Gerstmeyer, kiedy zapisywała
-	
swój numer na bloczku. Fritzi poczuła się zaskoczona. - O, tak, wspomina! o pani wielokrotnie. Zapewniam panią, że to nie utrata pamięci powoduje apatię naszego pacjenta. To świat, w którym zginęła pani Pelzer i w którym on nie potrafił jej uratować. On już nie chce należeć do tego świata.
Następnego ranka zaczęła się praca nad filmem Upper Crust, dramatem, w którym Hobart grał zamożnego ojca panny z towarzystwa. Aktorką zaangażowaną do tej roli była niska, ciemnowłosa dziewczyna, takie niewiniątko nazwiskiem Gloria Swanson. Była tak oburzająco śliczna, że zakompleksioną Fritzi znowu ogarnęła chandra. Przeszło jej to dopiero wtedy, kiedy Hobart zaprosił ją i pannę Swanson na lunch i okazało się, że malutka Gloria jest osobą bez poczucia humoru, zbzi-kowaną na punkcie własnego wyglądu i kariery. Usiłowała powiedzieć Fritzi coś miłego, ale nie ulegało wątpliwości, że komedia niegodna była jej uwagi i że tak poważna aktorka jak ona za nic by się do czegoś podobnego nie zniżyła.
Po lunchu Hobart odciągnął Fritzi na bok.
-	Wciąż jeszcze przejęta jesteś losem „Lusitanii", prawda?
-	Słowo „przejęta" nawet w przybliżeniu tego nic oddaje.
Okrutna śmierć Sophie Pelzer zmieniła jej chłodne zainteresowanie sprawami wojny w namiętne przekonanie, że Niemcy muszą zostać pokonane i to dzięki interwencji Stanów Zjednoczonych. Takie stanowisko mogło ją na zawsze poróżnić z ojcem, ale zasady musiały wziąć górę. Generał całe swoje życie opierał na tym przekonaniu i dobrze je wpoił swojej córce.
-	Miejscowa Preparedness League organizuje w sobotę po południu pochód i manifestację w śródmieściu - powiedział Hobart. - Mam zamiar wziąć udział w tym marszu. Czy pójdziesz ze mną?
-	Jak najbardziej, jeżeli tylko Eddie będzie mógł mnie zwolnić.
-	Wspaniała dziewczyna. - Hobart chwycił ją w objęcia i uścisnął.
Przed Morosco's Globe Theater na South Broadway zgromadziło się trzystu demonstrantów. Był to mieszany tłumek sufrażystek, naukowców, niechlujnej cyganerii, socjalistów, studentów i malutkich staruszek ze stowarzyszeń abstynenckich. Hobart podał jej transparent na drążku.

UZBROI Sil;  TERAZ!
HUNÓW
należy
POWSTRZYMAĆ!
Fritzi uniosła swój transparent i stanęła w jednym rzędzie z Ho-bartem w chwili, kiedy pięcioosobowa orkiestra ruszyła grzmiąc „The Battle Cry of Freedom". Wymachiwała transparentem w rytm muzyki.
Ponieważ popołudnie było chłodne, szare i zanosiło się na deszcz, włożyła gładką spódnicę i żakiet ze szkockiego tweedu, białą, płócienną bluzkę i biały, luźno związany, jedwabny, szeroki krawat. Starannie dobrała kapelusz: płaski, słomkowy, z opadającym ze wszystkich stron rondem, który częściowo zakrywał jej twarz. Chociaż chciała wziąć udział w marszu, nie zależało jej jednak na tym, żeby zwracać na siebie szczególną uwagę i sądziła, że kapelusz jej w tym pomoże. Okazało się, że była naiwna. Pochód nie przeszedł nawet jednej przecznicy, kiedy jakiś ulicznik z chodnika pokazał na nią palcem. - Patrzcie, tam jest Nellie z filmów. -1 już wkróce szedł za nią cały tłumek.
Hobart zauważył, że martwi to Fritzi.
-	Nic na to nie poradzimy, kochana dziewczyno, jesteś sławna. Pewnie będą chcieli, żebyś powiedziała na placu kilka słów.
-	Och, nie mogę, w żadnym wypadku...
-	Oczywiście, że możesz.
-	Nie jestem przygotowana.
-	A właśnie, że jesteś. Jesteś inteligentna, przejęta do głębi tym, co się dzieje, a jeżeli masz jakieś wątpliwości, pomyśl o Pelzerze. - Fritzi poczuła na plecach dreszcz. Nie zdawała sobie sprawy, że wstąpiła na ścieżkę, która zaraz ostro skręci.
Przeszli po Broadway do Second, skręcili na zachód do Hill Street i na południe znowu w stronę placu przy Sixth. Orkiestra grała „Onward, Christian Soldiers". Tuż za Fourth, przed knajpą o nazwie Wittke's Old Bavaria, tłum awanturników zaczął ich wygwizdywać i rzucać kamieniami i błotem z rynsztoka. Jakiś siwowłosy profesor o dwa rzędy przed nią zachwiał się, kiedy kamień uderzył go w czoło. Pecyna błota ochlapała kapelusz Fritzi. Z knajpy wysypali się następni awanturnicy. Jeden cisnął w maszerujących szpuntem; basista odbił lecący kawałek drewna.
Stojący na chodniku mężczyzna wrzasnął do Fritzi: - Hej, ty czerwona dziwko, trzymaj się swoich filmów. - Cisnął kawałkiem czerwonej cegły. - Hobart krzyknął: - Uważaj! - i odepchnął Fritzi na bok. Jakiś inny mężczyzna chwycił tego od cegły i przyłożył mu. Tamten

zrzucił napastnikowi kapelusz. Fritzi zniesmaczona maszerowała dalej, a przeciwnicy zaczęli się bić.
Na placu maszerujący stłoczyli się razem, przyglądało im się kilku nie rozumiejących niczego włóczęgów i pijaczków. Prezes Preparation League rzeczywiście poprosił ją, żeby weszła na skrzynkę po mydle i powiedziała kilka słów.
-	Mam prośbę - powiedział zatrzymując ją za rękę, kiedy już uno
siła obrąbek spódnicy. - Niech pani zdejmie kapelusz, żeby panią mo
gli zobaczyć.
Na widok pociągłej twarzy Fritzi i jej kędzierzawych włosów podniosły się oklaski. Fritzi pomachała ubłoconym kapeluszem, prosząc o ciszę.
-	No dobrze, wszyscy wiecie, kim jestem. - W tłumie rozległy się śmiechy i Fritzi też się uśmiechnęła. - Ale maszerowałam dziś z wami po prostu jako zwykły obywatel Ameryki. Jestem tutaj, ponieważ na „Lusitanii" zginęła moja droga przyjaciółka. Atak na cywilny statek to zbrodnia, to czyn bezdusznego rządu. Nie chcę, żeby amerykańscy chłopcy angażowali się w zagraniczną wojnę, ale nie możemy stać z boku i pozwalać, żeby Hun niszczył wolność i tratował wszystko, co słuszne. - Słowa płynęły szybko, z głębi serca.
-	W moich żyłach płynie niemiecka krew - tu ktoś zagwizdał, ktoś inny zasyczał - ale nie sympatyzuję z krajem, który bezdusznie pozbawia życia niewinnych ludzi. Zgodnie z ostatnimi danymi, na „Lusitanii" zginęło dziewięćdziesięcioro czworo dzieci. Dziewięćdziesięcioro czworo niemowląt i młodzików, którzy nie mieli pojęcia, do jakiej niegodzi-wości zdolni są dorośli. Pełni byli nadziei na szczęśliwe życie pod opieką kochających rodziców. A co im przypadło w udziale? Czysta groza, kiedy opadały w zimny, wzburzony ocean, bez żadnego ostrzeżenia, bez pojęcia, jak mogłyby się uratować.
W tym momencie zogniskowało się wszystko, czego się kiedykolwiek nauczyła, wszystkie przesłuchania i występy w różnych miastach, całe jej doświadczenie. Jej głos przybierał miarowo na sile. Pod szarymi chmurami wiatr szarpał jej jasne włosy, a ona mówiła z pasją:
-	Wyobraźcie ich sobie w tym zimnym morzu, to ich palące przerażenie, kiedy idą pod wodę, walczą, znowu toną. Ten piekący ból w płucach. Na próżno szukają swoich rodziców, widzą tylko obcych, którzy toną tak samo jak oni. - Tłum słuchał zamarły w ciszy.
-	Panie i panowie, musimy stanowczo sprzeciwić się tym, którzy skazują dzieci na takie piekło. Trzeba, żebyśmy zmusili takich ludzi, by skończyli zabijanie i prosili o pokój. Musimy udzielić naszego moralne-
-	
go poparcia aliantom, ale ten gest będzie pusty, jeżeli nie zrobimy w tym samym czasie czegoś, żeby zamanifestować nasza silę. Nie tak dawno temu miałam za dużo pracy, żeby przejmować się tą wojną. A potem, kiedy wydarzenia zmusiły mnie do otwarcia oczu, doszłam do wniosku, że nie powinniśmy brać w niej udziału, wydawać na nią pieniędzy, ryzykować życiem Amerykanów. Zmieniłam zdanie. Wierzę, że musimy znaleźć fundusze dla naszych wojsk. Musimy zorganizować ćwiczenia dla naszych mężczyzn. Musimy zwerbować tysiące, żeby spęczniały nasze szeregi i musimy pokazać Hunom, iż gotowi jesteśmy interweniować, kiedy ci, którzy bez litości zabijają dzieci, nie chcą uklęknąć przy ołtarzu ludzkości i wyznać swoich zbrodni. Jeżeli nie przyjdą do tego ołtarza dobrowolnie, to trzeba ich doprowadzić siłą. A jest tylko jeden sposób, żeby tego dokonać. Musimy się przygotować.
Uniosła dłoń nad głowę i rozpostarła palce, niczym zaklinający ludzi kaznodzieja.
-	Przygotujcie się. Uzbrójcie. Ilu jeszcze niewinnych musi umrzeć,
żebyśmy przestali wahać się i sprzeczać? Bijcie na alarm.
Zacisnęła rękę w pięść.
-	Przygotujcie się. Przygotujcie się teraz.
Wstrząśnięta zamknęła oczy. Jej ostatnie słowo: - Dziękuję - było ledwie słyszalne.
Zarumieniona zeskoczyła ze skrzynki. Nie pamiętała połowy swojej improwizacji; słowa płynęły tak pospiesznie. Ale poruszyła ich. Gwizdali i wiwatowali. Hobart ją objął.
-	Cudownie, moja droga, po prostu cudownie. Wszystkie te wielkie damy, które tak wielbisz, padłyby ci do nóg, gdyby to słyszały. Nig-dyś jeszcze lepiej nie grała.
-	To wszystko było na serio.
-	Ależ oczywiście - powiedział Hobart, kiedy tłum się rozpraszał, a oni wymykali się ukradkiem. - Ale ciekaw jestem bardzo, co na to powie Kelly. Jest Irlandczykiem, więc nigdy nie będzie chciał pomagać Wielkiej Brytanii.
-	Może się nie dowie, że przemawiałam. Zabrał Bernardette do Yosemite.
-	Gdyby to kto inny przemawiał, to możliwe, że nigdy by o tym nie usłyszał. Ale ty jesteś Fritzi Crown. Może mądrze byłoby pamiętać słowa, którymi sama się posłużyłaś. Przygotuj się. Przygotuj się na spotkanie z nim.
-	
82. Targany konfliktami naród
„Caronia", statek Paula, przepłynął przez Atlantyk bez żadnych incydentów, chociaż z powodu tragedii „Lusitanii" pasażerowie byli bardzo zdenerwowani. Paul wprowadził się do hotelu Astor na Times Sąuare, zatelefonował do swojego amerykańskiego wydawcy, Century Company, i umówił się na następny dzień ze swoim redaktorem w biurze na Union Sąuare. Kiedy wyszedł kupić sobie nową koszulę, zadzwonił agent, który organizował jego odczyty, i zaprosił go na kolację. A właściwie zadzwoniła wdowa po agencie. Bill Schwimmer, pełen energii założyciel American Platform Artists, zasłabł i umarł na atak serca latem 1914 roku. Marguerite Schwimmer była z pochodzenia Niemką, bladą kobietą o nordyckim typie urody i miała jeden cel w życiu: chciała okazać się bardziej twarda niż cała męska konkurencja. Kiedy spotkała się z Paulem u Liichowa, klepnęła go na powitanie po plecach. Miała na sobie czarne spodnie, dwurzędową ciepłą marynarkę i krawat. Nie zdarzyło mu się widzieć Marguerite w falbankach czy pastelowych kolorach.
Pod jedną z wewnętrznych pergoli u Liichowa, oświetloną kolorowymi latarniami napili się piwa.
-	Jak się masz, chłopcze? - odezwała się Marguerite. Bawiło go
to, ponieważ była w jego wieku. Przeklinała z entuzjazmem i paliła
bezustannie papierosy, ku konsternacji co starszych kelnerów i pozo
stałych gości. - Nic rozmyśliłeś się co do tytułu tych odczytów? - Wy
słała mu to samo pytanie do Anglii. - Kierownik auli w Minneapolis
przysłał mi wczoraj depeszę. Uważa, że „Okrucieństwa wojny" to
okropny tytuł, że zniechęci ludzi. Jesteś pewien, że nic chcesz go zmie
nić?
Paul zapalił ponownie krótkie cygaro.
-	Jestem pewien.
-	No cóż, może cię czekać wyboista jazda. Im dalej na zachód, tym bardziej ludzie lubią Niemców.
-	No to powinni mnie kochać, bo jestem Niemcem.
-	Ja też jestem Niemką, ale nie rozgłaszam tego. Przyjęłabym nazwisko Marguerite Smith gdyby nie to, że kazałam już sobie wydrukować wielkie ilości wizytówek i papieru listowego z nagłówkiem.
-	Słuchaj, Marguerite, prawda to prawda. Kaiser i ci jego poplecznicy to banda zwariowanych militarystów, a wojnę prowadzą jak rzeź-nicy. Nie rozumiem, dlaczego tylu ludzi w Niemczech z oddaniem
-	
idzie za nimi, ale tak jest. Trzeba ich wszystkich pociągnąć do odpowiedzialności.
-	Chłopcze, ostrzegam cię, po tej stronie oceanu tego typu opinie nie są ani popularne, ani powszechnie przyjęte. Niech cię nie zmylą gazety ze wschodu. W tym kraju widać poważny rozłam. Do diabła, są tacy, którzy twierdzą, że to nasz departament stanu ponosi odpowiedzialność za „Lusitanię", bo nie ostrzegł w porę ludzi, żeby trzymali się z daleka od Cunarda i White Star!
-	Tak więc powinienem złagodzić ton moich odczytów?
-	Zorganizowałam ci wspaniałe tournee, Dutch. Miejsca występu pierwsza klasa. Jeżeli masz ochotę zbuntować się i robić sobie ze słuchaczy wrogów, to twoja sprawa. - Uśmiechnęła się cierpko do niego. -Oczywiście ja również mam w tym swój interes. Wolałabym, żebyś nie wspominał o APA.
Paul wsunął rękę do kieszeni nie odprasowanej marynarki, dotknął medalu, który dostał od Michaela w Londynie. Powinien pokazać Mar-guerite, jak okrutnie uczciły Niemcy katastrofę „Lusitanii". Rozmyślił się, to by tylko przedłużyło ich sprzeczkę. Medal wybito na cześć „zwycięstwa" i ozdobiono go szowinistycznymi sloganami i makabrycznym obrazem przedstawiającym ponurego kosiarza i tonący statek.
-	Porozmawiajmy o czymś bardziej sympatycznym - odezwała się
Marguerite. Polizała uróżowane wargi czubkiem języka. - Czy miałbyś
ochotę na towarzystwo w tym swoim hotelu? Za posiłek płacę ja, ale
należałoby inaczej powitać strudzonego wędrowca.
Paul zarumienił się jak uczniak.
-	Marguerite, pochlebiasz mi, ale wciąż jestem żonaty.
-	Panie Boże, ty się nigdy nie zmienisz. Nienawidzę mężczyzn, którzy mają zasady. Pierdoleni zarozumialcy i tyle. - Przechodzący obok ich stolika kelner zbladł i niewiele brakowało, a upuściłby tacę.
Paul stał w wąskim kręgu światła lampy łukowej; cisnął go wysoki na dwa cale kołnierzyk, cisnęły odpinane mankiety i cisnął go garnitur. Jego podium zostało ustawione przy proscenium, na prawo od ekranu. Marguerite zarezerwowała mu salę w sławnej, starej Academy of Musie na Fourteenth Street.
W pierwszych rzędach i lożach widział tylko kilka bladych, owalnych twarzy. Mówił w mrok, a na ekranie migotały w odcieniach szarości obrazy okopów.

-	Muszę państwa ostrzec przed końcowym materiałem filmowym.
Nakręciłem go w Belgii zeszłego lata. Żeby nie odkryli go Niemcy,
ukrywałem się z moją kamerą na stryszku w sianie.
Pojawiło się pole, na nim pół tuzina zakładników i ich katów.
-	Jeżeli obrazy będą dla państwa zbyt wstrząsające, proszę się od
wrócić. Zapewniam państwa, że są prawdziwe. Taka jest twarz wroga,
który zagraża demokracji wszędzie, gdzie tylko ona istnieje.
Kiedy pierwszy bagnet wbił się w pierwszą ofiarę, Paul usłyszał ciche okrzyki. Ktoś na galerii zawołał: - Nie. - Jakiś mężczyzna z trzeciego rzędu pociągnął swoją żonę do przejścia i wyszedł z nią. W pierwszych rzędach ludzie wstawali, zbierali okrycia.
A to był probrytyjski Nowy Jork.
Scena się skończyła. Lampa w projektorze zgasła. Paul został sam pod lampą łukową. Wytrącony z równowagi przez ten exodus zaczął krótkie uwagi końcowe, w których zaklinał widzów, żeby pomyśleli poważnie o interwencji Stanów Zjednoczonych. Przekonywał ich, że istnieje pilna jej potrzeba, ale zająknął się czytając słowa z notatek i zakończenie wypadło słabo. Kurtyna opadła przy słabych oklaskach.
Za kulisami inspicjent pogratulował mu bez przekonania i zniknął. Paul poszedł do swojej nędznej garderoby. Miała na niego czekać Marguerite. Nie było po niej śladu; odźwierny powiedział, że jej nie widział. Po dwudziestu minutach Paul ciężkim krokiem ruszył na drugą stronę Fourteenth Street do Liichowa. Panujący w restauracji zgiełk i pogodna atmosfera przygnębiły go. Nie dokończył posiłku i w mżawce, która zmieniła chodnik w lustro upstrzone plamami kolorów wrócił do Astora. Ciążyło mu nieuniknione poczucie przegranej.
Następnego dnia pojawiło się tylko kilka recenzji z jego prezentacji. Komentarz „Sun" był typowy:
Rzadko się zdarza, żeby w półtorej godzinie pomieścić taką ilość obrazów ponurych, żałosnych, a może nawet krańcowo odstręczających. W scenkach, w których niemiecka armia oddaje się swoim codziennym obowiązkom, przypomina ona wszystkie inne armie i niewiele wnoszą one do naszego zrozumienia europejskiego konfliktu.
W końcowym efekcie po prezentacji pozostaje nam dominujące uczucie ohydy. Ostatnich scen pokazujących zamordowanie sześciu Belgów nie można opisać w gazecie, która ma trafić do domów.
Operator Crown, niewątpliwie utalentowany, odważny i szczery w swoich zamiarach, źle ocenił amerykańskich widzów. „Okrucieństwa wojny" mogą rzeczywiście ukazywać, jak naprawdę wygląda ten bieżący

konflikt, ale nie jest to popularna rozrywka i nie powinno się pokazywać jej w kraju, który nie jest jedną ze stron wojujących.
W kasie w sobotę pokazało się ponad czterdziestu klientów z biletami i zażądało zwrotu pieniędzy.
Paul ruszył na Zachód trasą południową. Pomiędzy odczytem w Baltimore i Richmond odwiedził Biały Dom z dodatkową kopią egzekucji. Pytał, czy nie mógłby zobaczyć się z prezydentem, uważając, że jego referencje wziętego pisarza wystarczą, żeby się do niego dostał. Pracownik Białego Domu odmówił; prezydent w najbliższym czasie nie znajdzie wolnego terminu w swoim harmonogramie.
Charleston, Atlanta, Nowy Orlean, pełne kurzu miasta w Teksasie - kierownicy sal witali go z niewielkim entuzjazmem. Co wieczór ludzie wycnodzi7i ze spektaklu. Inni wygwizdywali go albo jęczeli. Nie-miecko-amerykańskie stowarzyszenia wysyłały demonstrantów, którzy nękali go kłopotliwymi pytaniami albo próbowali się z nim spierać, kiedy przemawiał. W San Antonio ktoś zrzucił z balkonu worek zgniłych jarzyn. Worek nie doleciał na scenę i dwóch widzów z parteru groziło, że odda sprawę do sądu. W Houston ktoś ukradł wszystkie lampy do projektorów i seans opóźnił się o półtorej godziny; a wtedy na widowni pozostało już tylko dwadzieścia osób.
Miasta na północnej trasie powrotnej łącznie z Minneapolis i Des Moines wysłały telegramy odwołujące odczyty; Marguerite przesłała mu je bez komentarza. Paula to rozdrażniło i wypił nieco za dużo piwa. Doszedł do wniosku, że problem nie polega na tym, iż jego słuchacze uważają Niemców za świętych; chodziło o to, co uparcie wbijał mu w głowę przed laty Wexford Rooney w salonie fotograficznym w Chicago. Wex twierdził, że obrazy muszą bezlitośnie pokazywać prawdę. A tymczasem rację miał Michael: w tych czasach rozłamu istniało coś takiego jak nadmiar prawdy. Słyszał, jak na rogu muzykanci grają najnowszy szlagier: „Nie po to chowałam syna, by został żołnierzem".
Kiedy pociąg Paula przyjechał do Los Angeles, czekał na niego tęgi, krzywonogi Anglik, podstarzały, ale w okrutnie młodzieńczej, kasztanowej peruczce. Paul słyszał o przyjacielu Fritzi, Hobarcie Manche-

sterze; udało mu się uzyskać połączenie międzymiastowe z Arizony i chociaż na linii trzeszczało i zgrzytało, porozmawiał z kuzynką.
-	Fritzi bardzo przeprasza, że nie mogła przyjść osobiście, drogi
chłopcze - powiedział Hobart, kiedy szli w stronę wagonu bagażowego
po pudła z filmami. - Kręcą ten jej cyrkowy film i harmonogram jest
bezlitosny. Sukces niesie ze sobą tak kary, jak i nagrody.
Paul poprosił bagażowego, żeby załatwił przesłanie pudeł z filmami bezpośrednio do Clune's Auditorium. Hobart odchrząknął; wyglądał nieswojo.
-	Jeżeli mógłbym coś zaproponować, to może by odesłać je do pa
na hotelu? - Zanim Paul zdążył zadać pytanie, ciągnął dalej: - Przykro
mi, że przynoszę złe wiadomości, Paul. Ale pana odczyt odwołano.
Paul poczuł się tak, jakby go ktoś uderzył.
-	Chcę porozmawiać z tym cholernym dyrektorem teatru.
-	Niewątpliwie możemy tam się udać, jeżeli pan sobie tego życzy -powiedział Hobart kiwając głową. - Zaparkowałem mój samochód w pobliżu.
Chociaż Paul był wymiętoszony i zmęczony, poczuł że ogarnia go gniew. Pod markizą Clune w śródmieściu zdjął czapkę i podrapał się po głowie, wyraźnie teraz posiwiałej, poza włosami na ciemieniu. Roz-lepiacz afiszów mieszał klej w wiadrze.
Tylko jeden raz!
„OKRUCIEŃSTWA WOJNY"
Odczyt z ilustracjami
PAULA CROWN
operatora aktualności
oraz autora
„Jestem świadkiem historii"
Mężczyzna przejechał długim pędzlem z klejem po druku w sposób niemalże obraźliwy. Na górze w biurze dyrektora Paul stanął przed zdenerwowaną sekretarką; drzwi wewnętrzne były szczelnie zamknięte.
-	Pana Semmela nie ma, wyszedł.
Paul miał ochotę wziąć krzesło i wybić te drzwi. Strząsnął popiół ze swojej kamizelki i warknął na młodą kobietę:
-	No pewno. Proszę go serdecznie pozdrowić. Sekretarka podała mu żółty arkusz.
-	Przyszedł do pana telegram.
-	
Jeszcze jeden telegram od Marguerite. Informowała go, że Chicago i Milwaukee zrezygnowały z jego odczytów, jako że bilety sprzedawały się coraz gorzej, a kierownicy sal, gdzie już występował, skarżyli się. Marguerite kończyła wiadomość powołując się na paragraf umowy, którą na samym początku podpisał z APA, a w której stwierdzano, że każda ze stron może w dowolnej chwili się wycofać. Jej biuro nie będzie go już reprezentować. Marguerite spodziewała się, że dostanie prowizję od jego pozostałych zobowiązań, jeżeli je wypełni, ale będzie je musiał wypełniać bez jej udziału.
Paul wściekły wyszedł na ulicę. Tak się to kończy, jak człowiek odmówi napalonej babie. Ten niewybredny i gorzki żart ani odrobinę nie podniósł go na duchu.
Skończywszy całodzienną pracę nad Nell w cyrku („Nigdy dotąd nie występowałam razem ze studziesięciofuntowym szympansem w przebraniu klauna i nie mam zamiaru powtarzać tego doświadczenia, bardzo serdecznie dziękuję."), Fritzi pospiesznie udała się z Liberty do domu.
-	Co będziesz robił, jak skończysz tournee? - zapytała przy kolacji
w swoim śródziemnomorskim domku, który Paulowi wydał się uroczy.
On, Fritzi i Hobart siedzieli na niewielkim tarasie, na którym było
chłodno, bo słońce już zaszło za wzgórza. Hobart napełnił ponownie
ich kieliszki doskonałym, czerwonym sonoma county. Było wpół do
dziewiątej, letni wieczór był piękny.
Paul zastanawiał się przez chwilę, potem powiedział:
-	No, pojadę chyba do domu do Julie i dzieciaków, a potem z powrotem w strefę wojenną, nakręcę jeszcze więcej materiału i spróbuję znaleźć kogoś, kto to kupi. Nic innego nie umiem robić.
-	Przykro mi, że spotkałeś się z taką wrogością - powiedziała Fritzi.
-	Oni po prostu nie rozumieją. I niech mnie powieszą, jeżeli wiem, dlaczego.
Hobart zaciągnął się papierosem i patrzył na stado ptaków na bursztynowym niebie.
-	Ta wojna dla Amerykanów wciąż jeszcze nie jest niczym real
nym. Wrzawa, jaka podniosła się po zatopieniu „Lusitanii", zaczyna
przycichać. Ameryka bogaci się na tej wojnie. Wasi rodacy chcą z niej
czerpać zyski bez bolesnego angażowania się w nią.
Kiedy zapadł mrok, w małym przytulnym saloniku, któremu ciepła

dodawały jeszcze wystające, drewniane belki sufitowe i kolorowe dywany Navajo, Paul ustawił projektor Fritzi i puścił swój film. Kiedy sześcioro Belgów, mężczyźni i kobiety, umierało na polu, Fritzi zapłakała; Hobart zaklął.
Paul wyłączył maszynę, włączył elektryczne światła. Fritzi otarła zaczerwienione oczy, pociągnęła nosem i wetknęła chusteczkę do kieszeni.
-	Jest ktoś, kto musi te filmy zobaczyć, Pauli. To papa.
-	Chicago odwołało odczyt. Nie zatrzymuję się tam.
-	Proszę, rozważ to jeszcze raz. Dla mnie.
-	Chcesz, żebym ustawił projektor i zmusił go, by patrzył na obrazy, które potępiają jego ukochaną ojczyznę? Już powiedziałaś mi, co on myśli o wojnie.
-	Tak, ale dzięki tobie może zmienić zdanie. Możesz powiedzieć mu, że robisz to niechętnie, ale ja nalegałam. Wezmę całą winę na siebie. Nie może mną pogardzać bardziej, niż już pogardza.
Paul nie odpowiedział. Siedział w głębokim, skórzanym fotelu z wyciągniętymi przed siebie nogami; rozwiązane sznurówki zwisały aż na podłogę. Drugi guzik kamizelki zapięty miał na pierwszą dziurkę. Krawat mu się rozluźnił, włosy rozczochrały. Nie miał najmniejszej ochoty przyczyniać się do tego, by generał jeszcze bardziej rozgniewał się na Fritzi. Hobart siedział i sennie przysłuchiwał się wymianie zdań między kuzynami.
-	Czy dlatego o to prosisz, że to ja robiłem te filmy i jestem pod ręką?
-	Och, nie, absolutnie nie dlatego. Dla mnie papa już nie ma szacunku, ale ciebie szanuje. I należysz do rodziny. - Złożyła ręce na kolanach. - Tak więc jest to twoim obowiązkiem. Papa wszedł na niewłaściwą drogę, mama pisze tak w każdym liście. Musisz to zrobić, Pauli... chyba że nie masz już sumienia ani żadnego moralnego kompasu, a wiem, że nie jest to prawda.
Paul skrzywił się do Hobarta.
-	Jak się to panu podoba? Zręcznie na mnie zastawiła pułapkę, prawda?
-	W naszym zawodzie można znaleźć doskonałych nauczycieli -wymamrotał Hobart.
-	Pauli, nie żartuj. To poważna sprawa - powiedziała Fritzi.
-	Boże, przecież wiem. Daj no mi jeszcze trochę tego wina, a pomyślę o tym. Może w rezultacie generał będzie już zawsze pogardzał i tobą, i mną.
-	
83. Kelly wydaje rozkazy
Fritzi wyjęła głowę z paszczy Rogera. Sprawiło jej to kolosalną ulgę; Rogerowi z paszczy potwornie śmierdziało, pewnie przez te wszystkie steki, kotlety i żeberka, którymi go karmiono, żeby nie miał ochoty na przekąskę z aktora. W przeciwieństwie jednak do studziesię-ciofuntowego szympansa Bustera nie próbował zdzierać z niej ubrań, żeby zaspokoić ciekawość, jak też pod spodem może wyglądać człowiek.
Roger był wspaniałym, chociaż już starszawym królem zwierząt. Ważył sześćset funtów, miał cztery stopy wysokości i łbem sięgał piersi Fritzi. Powinien jednak koniecznie pójść na dietę, brzuszysko mu zwisało niemal do podłogi.
Lew lubił kontakt wzrokowy. Zamrugał bursztynowymi oczami na Fritzi, połasił się do niej i otworzył ogromne szczęki, żeby ziewnąć. Potem ułożył się do drzemki.
Eddie wbiegł do klatki zbudowanej na starej zewnętrznej scenie. Połowa prętów była z gumy. Fritzi rzuciła bat pogromcy i brzegiem pasiastej tuniki otarła sobie spoconą twarz.
-	Panie Boże, ależ w tym stroju jest gorąco. - Miała na sobie tunikę, pantalony, za duże buty i rozczochraną perukę oraz makijaż klauna: wielkie usta, czerwoną piłeczkę na czubku nosa, zarys łzy pod lewym okiem.
-	Wiem - powiedział Eddie ze współczuciem. - Ale ujęcie wyszło fantastycznie. Czy moglibyśmy na wszelki wypadek zrobić jeszcze jedno?
-	Och, Eddie. - Była zawodowcem, więc na tym się jej narzekanie skończyło. - Czy Roger się zgodzi?
-	Jego właściciel twierdzi, że środek uspokajający nie przestanie działać jeszcze przez godzinę.
-	No to módlmy się, żeby miał rację.
Roger machnął swoim płowym ogonem i gdzieś z głębi piersi wydał mało przyjazny odgłos. Fritzi wyszła za Eddiem z klatki i zeszła z planu. Za kamerą z obiektywem wycelowanym między pręty klatki Jock plotkował z właścicielem Rogera. W tle Al Kelly przyglądał się wszystkiemu ze zwykłą sobie, zdegustowaną miną.
Fritzi padła na krzesło w cieniu pod parasolem plażowym, a cha-rakteryzatorka podała jej szklankę lemoniady. - Dzięki, Mono. - Rozebrany do podkoszulka Jock Ferguson powiedział do właściciela Rogera: - Jak pan to robi, żeby on tak szeroko otwierał paszczę?
-	Lwy są mądre. Dobrze się je tresuje. Roger wie, że jak skończy-

my, to wróci do domu, do swojej pani. Afrykańskie lwy nie schodzą z drogi cnoty. Biorą sobie towarzyszkę życia raz na zawsze. A jak powiem panu jeszcze więcej, to będzie pan zarabiał trzydzieści pięć mał-poleonów dziennie zamiast mnie. - Jock roześmiał się.
W klatce Roger dźwignął się na łapy. Wydal z siebie samotny, gulgoczący odgłos i zaczął spacerować tam i z powrotem. Pomocnik pospiesznie założył kłódkę na łańcuch na drzwiach klatki - niewiele by to pomogło, gdyby Roger zorientował się, że część prętów jest z gumy. Właściciel Rogera wsunął dłoń pomiędzy pręty i zmierzwił mu grzywę. Roger rzucił raz głową, wyszczerzył kilka ostatnich zębów, padł i przetoczył się na plecy. Fritzi wydawało się jednak, że nie jest zadowolony. Granie przez cztery godziny w pełnym słońcu nie było niczym miłym dla żadnego aktora, czy to dwu- czy czworonożnego.
Na ziemię u jej stóp padł cień mężczyzny. Pod parasolem pojawił się Al Kelly.
-	Chciałbym porozmawiać z tobą u siebie w gabinecie, Fritzi.
Usłyszał go Eddie.
-	Szefie, musimy zrobić jeszcze jedno ujęcie, zanim Roger zacznie
się denerwować.
-	To ostatnie było chyba w porządku. Nie marnuj pieniędzy.
Kelly lekko kiwnął głową, co znaczyło, że Fritzi ma iść za nim.
Trudno jej było się poruszać, ponieważ wielkie buty miały od pięty do palców po dwadzieścia pięć cali długości. W mało prawdopodobnym scenariuszu Eddiego Zwariowana Nell wzięła na siebie rolę klauna, który uciekł z cyrku razem z akrobatką. Oswoiła lwa, którego źle traktował posługacz, pokrzyżowała plany podpalacza, zapobiegła egzekucji mienia cyrkowego przez bank i pomimo typowych dla siebie wypadków z wiadrami, wężami, trampolinami oraz linkami namiotu znowu ocaliła wszystko i wszystkich, sama nie zyskując w zamian nic. Potajemnie Nell kochała się w cyrkowym siłaczu, on jednak wolał kasjerkę, która - tak się jakoś złożyło - była również córką dyrektora. Kiedy obraz gasł na ekranie, Nell siedziała na podłodze obejmując Rogera. W swoim gabinecie Kelly nie tracił czasu.
-	Fritzi, płacimy ci za to, żebyś grała w studio. Doszło do moich
uszu, że kiedy byłem w Yosemite, dałaś występ w śródmieściu. Widzia
łem artykuł w „Timesie", kiedy wróciłem. Nie podobało mi się to, co
przeczytałem.
Fritzi dotknęła rozpływającego się makijażu chusteczką.
-	Przykro mi. Sądzę, że mamy różne poglądy na temat wojny. Po
wiedziałam to, co myślę.

-	Przyjmij moją radę. Nie angażuj się w tę sprawę. Pochłania to twoją energię. - Uśmiechnął się z całą szczerością człowieka, który okrada właśnie wdowę. Po prostu nie potrafił zachowywać się po ojcowsku.
-	Są rzeczy ważniejsze, niż bycie gwiazdą i podpisywanie autografów - powiedziała rozdrażniona Fritzi.
-	Nie w mojej książeczce czekowej, siostro. Wszyscy gadają o tym, że ponoć ludzie z Hollywood są nową arystokracją, jedyną, jaką ten kraj kiedykolwiek posiadał. Należysz do niej. Patrz, jak piszą o tobie w gazetach. Jakie tłumy przyciągasz, wystarczy że puścisz bąka.
-	Al, bardzo pana proszę.
Al nie ustawał w wysiłkach, a w jego głosie pojawił się twardy ton.
-	Jeżeli zajmiesz niewłaściwe stanowisko w takiej sprawie jak wojna, musisz się liczyć z tym, że twoja widownia cię opuści. Nie możesz sobie na to pozwolić.
-	Zaryzykuję.
-	W porządku, ale Liberty nie może sobie na to pozwolić. Nie zgodzę się na to.
-	Dlaczego, czyżby nie podobał się panu czerwony kolor po stronie „winien"?
Kłócili się jak dzieci, ale w głosie Kelly'ego nie było nic śmiesznego ani dziecinnego, kiedy warknął:
-	Trzymaj się z daleka od tych pochodów. Żadnych więcej przemówień. Tak jest, to rozkaz. To ja rządzę w tym studio.
-	Ale mną pan nie rządzi, Al. Nie poza jego bramą.
-	No to robisz teraz swój ostatni obraz z Nell.
-Co?
-	Ten prawnik, którego nam siłą narzuciłaś... prawdziwy geniusz z niego. Przeoczył tylko jedno. Podpisałaś kontrakt, który każe ci pracować dla Liberty przez trzy lata. Ale słowa tam nie ma, jaką pracę będziesz wykonywała, w jakich obrazach będziesz występowała. Musimy ci płacić, ale nie musimy ciebie angażować.
-	Czy pan rozum postradał? Komedie z Nell przynoszą dochody.
-	Pewnie, ale zobaczysz, jak polecą na pysk, jeżeli będziesz trzaskać gębą na temat wojny. Połowa ludzi w tym kraju nie chce mieć z nią nic wspólnego. Połowa, może nawet więcej. Niech to do ciebie dojdzie, Fritzi. To Liberty stworzyła filmy z Nell i ta postać jest własnością Liberty. Możemy do tej roli zaangażować dowolną aktorkę. Możemy ci znowu kazać grać w filmach kowbojskich księżniczkę Śmiejąca się Woda. Dochodzi do ciebie, co mam na myśli? Możemy ci usmaro-wać twarz i kazać grać czarne pokojówki. Albo zad konia.
-	
-To tylko blef.
- Ależ oczywiście, w porządku. Rozegraj tę partię do końca, to się przekonasz. Zrób sobie wolne, Fritzi. Takie naprawdę solidne wakacje. Kiedy skończymy z Nell, możesz wygłaszać tyle mów po stronie Anglii, ile tylko zechcesz. Och, i jeszcze jedno. Tym razem nie masz co płaszczyć się przed Haymanem. W tej sprawie Ham jest całkowicie po mojej stronie. Bokiem mu wychodzi to, co ta angolska prasa pisze na temat właścicieli studiów filmowych. Że wielu z nich to niemieccy Żydzi, którzy kochają kaisera.
Okręcił się na krześle plecami do niej. Fritzi niepewnym krokiem wyszła z gabinetu. Jej śmieszne buty klapały i stukały. Czuła się tak jak początkujący pijak, który jednym haustem wypił na pusty żołądek litr dżinu.
Od gór powiał chłodny wiatr i wieczorem temperatura spadla. Fritzi rozpaliła ogień i położyła na Victroli nową płytę. Glos Carusa śpiewającego „Vesti la giubba" wypełnił cały dom. Piosenka o smutnym klaunie wydawała się bardzo na miejscu.
Leżała na indiańskim dywanie przed kominkiem i grzała sobie palce bosych stóp. Oczy jej się zamgliły, kiedy melodia wzniosła się, a ona pomyślała o Loyu. Pełna żalu pieśń dobiegła końca; igła zaczęła chrobotać, bo płyta dalej się kręciła. Fritzi nakręciła maszynę jeszcze raz i puściła płytę od początku.
Jeszcze nigdy nie czuła się tak zdezorientowana i sfrustrowana zawiłościami i panującym na tym świecie chaosem. Przez całe życie człowiek marzy, żeby kochać jednego mężczyznę, a potem okazuje się, że to nie ten. Rusza drogą, która, jak sądzi, prowadzi do sukcesu, ale tak nie jest. Splot przypadków kieruje go na inną drogę, nie tak upragnioną, i masz tobie, właśnie tam czekają nagrody i zupełnie niespodziewanie spełniają się marzenia. Potem nagle pojawia się zagrożenie dla wszystkich jej osiągnięć tylko dlatego, że zrobiła to, co uważała za słuszne.
Czy marzenia zawsze muszą być takie pokrętne, zniekształcone, pozmieniane w nieprzewidywalny sposób? Czy to właśnie mają ludzie na myśli mówiąc o zagadce życia? Jeżeli tak, to rozwiązanie tej zagadki nie leżało w jej mocy, chociaż związany z nią ból i poczucie krzywdy były obecne i bardzo prawdziwe.
Co to wszystko znaczyło? Jak można to było zrozumieć? Co czło-

wiek mógł zrobić, poza tym, że wstawał co rano i nie przestawał działać? Zasnęła przed dogasającym ogniem nie znalazłszy odpowiedzi na te pytania, a igła Victroli chrobotała po rowkach płyty.
Wpadła na pomysł, który na jakiś czas pozwoli jej wyrwać się z Los Angeles. Kupiła dla Schatze wysadzaną perłami obróżkę, wpakowała psa do wiklinowego kosza podróżnego i wsiadła w pociąg do Teksasu.
Jechała linią Pecos & Northern Texas, która prowadziła od Lub-bock do Farwell Junction na granicy z Nowym Meksykiem. Za oknami niewiele było widać z powodu burz pyłowych, tych żółtych potworów, które z rykiem leciały nad ziemią, wymiatając górną warstwę gleby z pól bawełny.
W Muleshoe wysiadło tylko dwóch pasażerów: Fritzi i jakiś sprzedawca kowadeł, który taszczył ze sobą próbkę swojego towaru. Zniknął kaszląc w tumanie kurzu. Fritzi rozejrzała się. Podszedł do niej kolorowy bagażowy.
-Czy jest tu hotel?
-	Tak, proszę pani. Po drugiej stronie ulicy.
-	Dziękuję.
Kiedy składała podpis w księdze, recepcjonista nie spuszczał z niej oczu. Fritzi przyzwyczaiła się już do tego, że ludzie przypatrują jej się tak samo jak Maleńkiej Mary czy Charliemu, ale wciąż jeszcze były chwile, kiedy stawała jakby z boku i niczym pełen zdumienia obserwator zastanawiała się, jak to się stało. Wiatr gnał kurzawę za brudnymi oknami holu, kiedy zadawała pytanie:
-	Czy jest tu komisariat policji?
-	Nie, proszę pani.
-	A szeryf?
-	Tak, proszę pani, to jest siedziba hrabstwa. - Podał jej kierunek. Kiedy ludzie zorientowali się już, kim jest, wychodzili z siebie, żeby jej pomóc; była to jedna z niewielu korzyści.
Gmach sądu zbudowany był z piaskowca i pasował odcieniem do chmur kurzu. W budynku unosił się zapach spluwaczek i starzejących się dokumentów. Gabinet szeryfa, Rob Roya Trigga, znajdował się na piętrze. Szeryf był starym, potężnie zbudowanym mężczyzną, miał włosy wyraźnie strzyżone w domu, wąsy niczym hantle i schludne, zbliżone do miejskiego ubranie. Kiedy weszła, sortował listy gończe. Na tablicy

wisiało ich jeszcze wiele, po dwa albo trzy jeden nad drugim. Zastanawiała się, czy gdzieś między nimi znalazłaby podobiznę Loya i jego opis.
Triggowi niemal nogi się poplątały, kiedy wybiegał zza biurka, żeby podać gościowi krzesło.
-	To zaszczyt dla nas, proszę pani. Tak bardzo pani filmy podobają się mojej żonie i mnie.
-	Dziękuję panu, szeryfie. - Często słyszała takie słowa, ale każdemu, kto je wypowiadał, wydawało się, że jest pierwszy, więc musiała grzecznie reagować.
-	Przyjechałam tu w sprawie mężczyzny, którego poznałam w Los Angeles. Był kiedyś mieszkańcem tego miasteczka. Loyal Harding.
-	Ależ oczywiście, znałem Loya. - Te słowa nie ujawniały żadnych jego uczuć. Po poplamionej atramentem bibule spacerowała mucha. Szeryf odpędził ją machnięciem ręki.
-	Czy wie pan, gdzie on teraz przebywa?
-	Nie, proszę pani, obawiam się, że nie. Od lat już nikt Loya nie widział. Zabił teksaskiego policjanta, kapitana Mercera Page, czy pani wiedziała o tym ?
-	Coś słyszałam. Loy i ja pracowaliśmy razem w jednym czy dwóch filmach. Zajmował się końmi, niekiedy grał jakieś drobne role.
-	Co pani nic powie. Nie wiedziałem. - Wyjął z biurka fajkę z kaczana kukurydzy. - Nie będzie to pani przeszkadzać? - Fritzi potrząsnęła głową. Szeryf nabił fajkę. - Siostra Loya, Clara, jest w Lubbock, w domu dla ludzi słabych na umyśle. - Dłoń Trigga z zapaloną zapałką zawisła nad starą fajką. Płomyk go niemal oparzył, zanim został zdmuchnięty. - Ta sprawa z Mercem Pagem to prawdziwy wstyd. Loy Harding strzelił do niego i zabił go, a potem wyniósł się do diabła, zanim cała historia wyszła na jaw.
-	Co pan ma na myśli mówiąc: cała historia?
Trigg odchylił się do tyłu, tulił fajkę w obu dłoniach.
-	Rozeszło się, że Loy zastrzelił Merce'a, ponieważ ten... no, mo
lestował jego siostrę. Kiedy Loy uciekł, zaczęły do nas zgłaszać się ko
biety. Jakaś młoda niewiasta aż z Lariat, to jest w hrabstwie Parmer.
Inna z hrabstwa Castro, wdowa po kaznodziei. Miała sześćdziesiąt lat,
może sobie pani wyobrazić? Ten człowiek był jak zwierzę. Niegodzien
był nosić odznaki policjanta. Koniec końców oskarżenie o morderstwo
tak jakby uchylono. Tylko że Loy nigdy się o tym nie dowiedział.
Co za ironia. Kiedy B.B. proponował mu dobrą rolę, Loy obawiał się, że w jego stronach rodzinnych ktoś może go poznać, że go zamkną

i nic będzie mógł troszczyć się o Clarę. Kochane biedaczysko, gdyby powiedział „tak", to dziś mógłby już być gwiazdorem. Ale obojętnie gdzie jest, jest wolny. I pewnie nigdy się o tym nie dowie.
84. W białej gorączce
W samym środku wściekle gorącego lata, w okresie, kiedy ludzie z coraz większą pasją mówili o wojnie, Joe Crown odnosił wrażenie, że brak mu chwili spokoju.
Atmosfera wokół Amerykanów-Niemców robiła się coraz bardziej burzliwa i wroga. W artykułach wstępnych przedstawiano wszystkich Niemców jako „okrutne bestie" i „kłamliwych Hunów". Gazety zamieszczały szalone opowieści grozy na temat siatek szpiegowskich, fi-nansowanych potajemnie przez „obywatelj z kreską". Dla Joe stawało się boleśnie oczywiste, że obywatel amerykański niemieckiego pochodzenia staje się synonimem pariasa.
Chociaż nie mówił tego Ilsie, nieustannie martwił się o Carla, który gdzieś tam w dalekiej Francji w kruchym samolocie narażał swoje życie. Carl nigdy nie pisywał listów, tak więc oboje z Ilsą mogli tylko wyobrażać sobie, co się z nim dzieje, a to wzmagało ich niepokój.
Nie dawały mu też spokoju rozmaite dolegliwości. Pogarszał mu się ciągle wzrok. Poprzedniej zimy wywrócił się na lodzie, co zaostrzyło bóle artretyczne w biodrach. Przygarbił się, nie potrafił już ściągnąć ramion do tyłu, jak to robił przez tyle lat, by swoją postawą podkreślić dumę z faktu, że był oficerem Unii, a potem generałem ochotników z 98-ego roku. Nie miał już sylwetki wyprostowanej i żołnierskiej, zrobił się stary i pochylony.
Od swoich siedemdziesiątych trzecich urodzin, które obchodził 31 marca, miał wrażenie, że wszystko idzie ku gorszemu dużo szybciej. Obchodzili te urodziny we dwójkę z Ilsą w jadalni Union League Club. Podczas obiadu Joe świadom był szeptów i rzucanych w ich kierunku złych spojrzeń. Ale czegóż innego mógł się spodziewać? Jego własny przyjaciel Roosevelt potępiał w swoich przemówieniach obywateli „z kreską".
A teraz, podczas lipcowych upałów, wysiadł z transkontynentalne-go pociągu jego bratanek Paul i przyszedł prosto do niego, pełen zapału, by pokazywać jakieś filmy.

-	Po co miałbym tracić na to czas? - gderał generał, kiedy Ilsa poszła się położyć. Siedzieli z bratankiem przy piwie i cygarach w dusznym gabinecie na parterze rezydencji. Drzwiami i oknami potrząsał wiatr, forpoczta nadciągającej znad prerii burzy. Pociąg Paula napotkał po drodze ulewy i grad.
-	Dlaczego miałbym psuć sobie humor patrząc przez godzinę albo jeszcze dłużej na różne niesmaczne widoki, powiedz mi to.
-	Ponieważ pokazują one prawdę o tym, co się dzieje.
Joe Crown był stary, zmęczony, dokuczały mu bóle, niedomagania, prohibicjonisci, pseudopatrioci i nielojalne dzieci. Miał ochotę jak najbardziej szorstko odrzucić propozycję bratanka. Dopił piwo, a Paul, którego kochał jak swoje własne dziecko, siedział rozparty w fotelu ze wzrokiem czujnym i pełnym nadziei.
-	Dlaczego się przy tym upierasz? - zapytał generał w końcu.
-	Ponieważ szanuję twoją prawość, wuju Joe. Jeżeli zobaczysz, jaka jest prawda, wiem, że nie będziesz próbował jej zaprzeczyć. Nie najeżysz do tego rodzaju ludzi.
Generał żuł swoje cygaro.
-	Mówisz, że byłeś ostatnio w Los Angeles?
-	Tak, byłem tam dokładnie wtedy, kiedy to całe moje tournee rozsypywało się w gruzy.
-	Czy Fritzi miała coś wspólnego z tym, że tu przyjechałeś?
Paul nie unikał oczu wuja, nawet nie zamrugał powiekami.
-	Tak, chciała, żebyś zobaczył te filmy. Ale odpowiedzialność po
noszę ja. To ja podjąłem decyzję, żeby zatrzymać się w Chicago.
Błyskawice rozświetliły niebo za oknem. Niemal płaczliwie generał powiedział:
-	W porządku, ale zrobię to dla ciebie, nie dla niej. Paul zerwał się z fotela.
-	Przywiozłem ze sobą taksówką wypożyczony projektor.
Skończyły się bardziej prozaiczne sceny z niemieckimi żołnierzami na tyłach, a potem twardy, surowy materiał filmowy z okopów i pojawiło się belgijskie pole. Kapitan postukał papierosem o metalowe etui. Żołnierze unieśli karabiny do góry.
Kapitan zażądał bagnetów. Klęczące kobiety padły w omdleniu. Farmer w średnim wieku objął żonę ramieniem.
Kapitan z niecierpliwością machnął cygarem. Żołnierze nałożyli

bagnety, runęli do przodu i wbili stalowe ostrza w swoich sześć ofiar. Kiedy cała szóstka padła w pozach wyrażających cierpienie, żołnierze kłuli ich wielokrotnie, o wiele razy więcej, niż wymagała tego potrzeba. Wystygłe cygaro Joe Crowna spadło na podłogę. Wpił palce w poręcze fotela. O okna zagrzechotał deszcz. Kiedy film się skończył, generał nie znalazł innych słów poza oklepanym:
-	Mein Gott in Himmel.
Podniósł się chwiejnie na nogi. Paul rzucił się do przodu, żeby go podtrzymać.
-	Potrzebuję powietrza.	
-	Zaraz będzie burza, wuju Joe.
-	Powietrza. Chodź ze mną albo zostań tu, jak wolisz. Zataczając się niczym ranne zwierzę ruszył do drzwi. Paul poszedł
za nim po nieoświetlonych schodach. Wiatr z trzaskiem popchnął drzwi wejściowe do środka.
Generał niepewnym krokiem zszedł do ogródka, uderzał w niego wiatr niosący kurz i piasek. Na piersi poczuł nagle ciężar jakby żelaznego kowadła. Oparł się o pień wiązu, z trudem usiłując zaczerpnąć powietrza.
-	Wuju, co ci jest?
-	Troszkę boli. Zdarza się to od czasu do czasu. Przejdzie. Tym razem trwało to pięć minut, zanim ból minął.

-	Już wszystko w porządku. - Wiatr wiał zza jego pleców, rozwiewał mu siwe włosy wokół głowy. Krawat Paula trzaskał na wietrze jak bat.
-	Czy ciotka Ilsa wie o tych bólach?
-	Nie, nie wie. - Podniósł pięść przed twarz bratanka. - I nie wolno ci jej o tym mówić. Zabraniam ci słowem o tym wspomnieć.
Joe Crown, do głębi wstrząśnięty filmem Paula i pozbawiony złudzeń, źle spał przez kilka następnych nocy. Jego pracownicy ucierpieli od nagłych wybuchów gniewu, będących oznaką wewnętrznego wzburzenia; pamiętali je ze sporadycznych, złych okresów w przeszłości.
Znajomi biznesmeni Joe zwrócili się do niego z prośbą, żeby wyraził zgodę na wykorzystanie swojego nazwiska w oświadczeniu przekonującym do wynegocjowania pokoju pomiędzy Niemcami a państwami centralnymi. Podpisywali je w większości Amerykanie niemieckiego

pochodzeniu. Goście poprosili również o pięćset dolarów na opłatę za zamieszczenie tego tekstu w dwóch wersjach językowych w miejscowych gazetach, angielskich i niemieckich.
-	Podpiszę i dam wam pieniądze - powiedział generał. - Ale nie zrozumcie opacznie moich intencji. Straciłem sympatię do ludzi, którzy z Berlina kierują tą wojną. Chcę, żeby się skończyła, żeby ustało zabijanie niewinnych.
-	Przez aliantów - wtrącił jeden z jego gości.
-	Przez obie strony - odparł generał.
Kiedy oświadczenie pojawiło się w gazetach, z jego natarczywej, kontrowersyjnej treści nie dało się oczywiście wydedukować motywów generała. Reakcja była natychmiastowa. W skwarną noc ktoś podpalił zaparkowane na ogrodzonym terenie przy browarze wozy dostawcze. Joe wyrwano z łóżka o trzeciej nad ranem.
Kiedy następnego dnia jechał w południe do Union League Club na lunch, temperatura zbliżała się już do trzydziestu ośmiu stopni. Jego letni garnitur z cienkiej wełny był przepocony na plecach. Generał zatrzymał się na schodach prowadzących do klubu, by otrzeć sobie czoło, zabrakło mu tchu.
Mijał zatłoczone stoliki kierując się ku temu, który zwykle zajmował, niewielkiemu i stojącemu przy oknie; po drodze zawołał go mężczyzna nazwiskiem Reginald Soames, siedzący z dwoma innymi członkami klubu. Soames był Brytyjczykiem związanym z konsulatem w Chicago. Zasiadali razem z Joe w komitetach fundacji dobroczynnych. Joe uważał go za egocentrycznego pleciugę. Soames studiował przez rok w Heidelbergu i przyprawiał zawsze swoje wypowiedzi niemieckimi słowami i zwrotami, wygłaszanymi z potwornym akcentem. Tym niemniej uprzejmość wymagała, żeby generał odpowiedział na pozdrowienie.
-	Joe - powiedział Soames, kiedy ten podchodził do stolika; nie chciał używać wojskowego tytułu Crowna. - Widziałem to oświadczenie, pod którym się podpisałeś. - Dwóch przyjaciół Soamesa wpatrywało się w generała ze źle ukrywaną niechęcią. - Szczerze mówiąc uważam, że wyrażone tam poglądy nie zasługują nawet na pogardę.
-	Masz pełne prawo mieć swoje zdanie na ten temat. A ja nie muszę się przed tobą ani nikim innym tłumaczyć ze swojego postępowania. Żegnam.
Odwrócił się czując, jak mu łomocze serce. Wydało mu się, że słońce, które zalewało blaskiem okna, nagle rozbłysło i na chwilę go oślepiło. Postąpił niepewnie do przodu; któryś z kelnerów rzucił się

w jego stronę, ale generał odprawił go ruchem ręki. Za jego plecami Soames powiedział na tyle głośno, żeby Joe usłyszał: - Amerykanie są duchowymi kuzynami Anglików. Jeżeli więc popierają projekt, by Hunom wszystko uszło płazem... czym to wyjaśnić? Chyba nie niewłaściwie ukierunkowaną lojalnością, ale czymś innym. Niemcy mają na to dobre określenie. Gemeinheit.
Tchórzostwo.
Tego nie mógł znieść człowiek, który narażał się na ryzyko w wojnie domowej i potem ponownie na Kubie. Purpurowy na twarzy generał okręcił się na pięcie i jak burza ruszył w stronę Soamesa.
-	Nie będę tolerował takiej obelgi od kogoś, kto...
Nie dokończył zdania. Z gardła wyrwał mu się dziwny, zdławiony odgłos, generał chwycił się za pierś.
-	Łapcie go! - zawołał jeden z kolegów Soamesa, kiedy Joe runął
do przodu.
Wyrzucił ręce w kierunku stołu, chwycił za biały obrus i osunął się razem z nim na podłogę. Posypały się rozbita porcelana i szkło. Półmiski pospadały i roztrzaskały się. Z zielonej butelki wino z bulgotem wylewało się na drogi dywan.
Generał leżał półprzytomny, przerażony i zawstydzony tym, że okazał słabość. Głowa jego spoczywała w kałuży brunatnego sosu. Usiłował się podnieść i nie mógł. Zobaczył niespokojne twarze, które przyglądały mu się z góry, a potem nie widział już nic.
W pokoju musiało być ze czterdzieści stopni. A ten smród! Mazi-dło do nacierania, przesiąknięte potem prześcieradła. Ilsa nie pozwalała palić elektrycznego światła, zamiast tego przy łóżku stała jedna z jej ukochanych lamp z epoki nafty, z przyciętym krótko knotem -kosztowna, odzyskana ze strychu, troskliwie rozpakowana, oczyszczona, napełniona i zapalona. Szkło i pojemnik były z mlecznego szkła, bladoniebieskiego, malowanego w róże. Lampa oświetlała przez wiele lat pokój muzyczny. Fritzi pamiętała, jak matka ją kocha.
Uklękła teraz przy łóżku, ujęła poznaczoną żyłami dłoń ojca w swoje ręce. Generał odwrócił w jej stronę leżącą na wałku głowę. Jego oczy robiły wrażenie małych i dziwnie zimnych, przypominały jej oczy nieżywego gila, którego znalazła kiedyś jako dziecko i tuliła w ramionach.
Policzki pokrywała mu siwa szczecina. Mówił prawą stroną ust, słowa były niewyraźne, zaflegmione. Lewą stronę twarzy miał sztywną.

-lritzchen.
-	Papo. Wie bist dul
-	Besser.
Absolutnie nie wyglądał lepiej.
-	Tak mi przykro, że to się stało, papo.
-	Danke. - Usiłował dotknąć jej włosów, ale był za słaby. Jego uśmiech to było niewiele więcej jak drgnienie warg.
-	Wydobrzejesz, papo, to minie. - Na zewnątrz, w holu wysłuchali ze zdumiewająco wyszlachetniałym Joeyem werdyktu lekarza. Ich ojciec przeżył wylew i może któregoś dnia będzie chodził, ale nigdy bez pomocy.
-Ja, wirklich. Na pewno.
-	Przyjechałam z Teksasu, jak mogłam najszybciej. Chcę prosić cię
o wybaczenie, że tak długo byłam przyczyną twojego gniewu. Musia
łam pojechać do Nowego Jorku, nie mogłam inaczej postąpić, ale
wiem, ile ci to sprawiło bólu i bardzo mi z tego powodu przykro. Obo
jętne, jak różnimy się w poglądach, zawsze cię kochałam i będę
kochać.
Jego papierowe palce leciuteńko poruszyły się w jej dłoni.
-	Meine liebe Tochter. - Moja kochana córko. A potem jak błogo
sławieństwo wypowiedział jeszcze jedno słowo. - Vergeben.
Przebaczone.
Z łóżka uniósł się obrzydliwy fetor. Fritzi z rozpaczą szukała w ciemnościach krzepkiej pielęgniarki. - Zrobił pod siebie.
Oczy generała zaszkliły się ze wstydu. Fritzi dotknęła jego ręki.
-	Odpocznij, papo. Zajrzę do ciebie później. - W świetle świec za
lśniła łza i spłynęła po policzku w siwą szczecinę.
85. Bomby
Paul dowiedział się, że generał miał wylew, jak tylko wszedł w drzwi mieszkania przy Cheyne Walk. Ilsa przesłała wiadomość telegraficznie. Miał nadzieję, że nie przyczynił się do tego ataku, ale w żaden sposób nie mógł tego wiedzieć na pewno. Pocieszające, że jego wuj wciąż jeszcze żył.
Powrót do domu podniósł Paula na duchu. Była to prawda, chociaż jego syn skłonny był na każde pytanie czy uwagę reagować czymś,

co zasługiwało wyłącznie na określenie: pyskowanie. Shad wyrósł na wysokiego i niezgrabnego chłopca. Chodził do szkoły publicznej na wsi. Betsy, jedenastolatka, wchodziła właśnie w okres dojrzewania, ale nadal była posłuszna i czuła. Ile to może potrwać, żadne z jej rodziców nie potrafiło przewidzieć. Lottie, jak większość pięciolatków, była istnym utrapieniem, ale trzyletni Teddy z dnia na dzień wszedł w ten czuły i potulny okres, który tak uwielbiają udręczone matki.
Ich doskonała kucharka, Phillipa, oznajmiła, że odchodzi i będzie pracowała w fabryce amunicji, ręcznie wycinając zapalniki do pocisków. Przez tyle lat posługiwała się przy krojeniu i siekaniu wspaniałymi sheffieldskimi nożami, że wysoko oceniono jej umiejętności. Julie sympatyzowała z jej decyzją. Razem z setkami innych kobiet spędzała długie godziny w nędznym magazynie na East Endzie, stojąc przy opartym na koziołkach stole i pakując racje żywnościowe dla żołnierzy.
Paul i Sammy jako wolni strzelcy nakręcili materiał filmowy z wyścigów jachtowych i przełajowych wyścigów konnych. W Stanach Zjednoczonych regularnie sporządzano składanki z różnych tematycznie filmów i rozprowadzano je jako „kronikę filmową". Paul sprzedawał swój materiał do tygodniówek Pathe i Gaumont, otrzymywał też zamówienia od nowej kompanii Hearst-Selig News Pictorial. Chociaż od czasu do czasu pracował i nie przymierał głodem, nie był szczęśliwy. Czul na sobie niewidzialne piętno niepowodzenia amerykańskiego tournee. Ulitował się nad nim Michael Radcliffe. Co najmniej raz w tygodniu chodzili razem na rybę, frytki i piwo, a potem odwiedzali kino na Leicester Square. Nie dla rozrywki, ale żeby zobaczyć te zdumiewające kroniki filmowe, które produkował rząd.
Jeden ze szczególnie poruszających obrazów przedstawiał dzielną, angielską piechotę, która odpierała atakującą na bagnety piechotę Hunów. Było oczywiste, że Hunowie to nieokrzesane brutale, kłuli pa-dtych wrogów bez litości, podobnie jak na filmie, który Paul nakręcił w Belgii. Ci z Anglików, którzy przeżyli, wycofali się za strumień i okopali. Kiedy Hunowie przypuszczali następny atak, Anglikom mogła przyjść z pomocą artyleria, która właśnie trafiła na odpowiednią odległość strzelecką.
Pociski lądowały w strumieniu i wyrzucały w górę fontanny wody. Eksplodowały po stronie opanowanej przez wroga, w powietrzu latały ciała Hunów. Zaciskając zęby piechociarze strzelali z dymiących karabinów, aż padł ostatni z wrogów. Potem machali hełmami i wiwatowali. Plansza tytułowa wychwalała ich za RYCERSKĄ AKCJĘ.
- Przeprowadziłem w sprawie tego filmu śledztwo - powiedział

Michael. Osunął się nisko w fotelu klubowym z zapalonym papierosem w ręce. - Jedno wielkie gówno, od początku do końca.
-	Podróbka? Tak myślałem. - Paul na początku swej kariery brał udział w bardzo wielu fałszerstwach filmowych.
-	Mogę cię zaprowadzić dokładnie w to miejsce w Staines, gdzie go kręcono. Ci tak zwani Hunowie to jedni z naszych najlepszych chłopców. Na bagnetach mają ochronne guziki. Urządzenie sprężynowe zamontowane na lufie karabinu powoduje, że bagnet cofa się, kiedy w coś uderza. Pociski wybuchające w wodzie to pęcherze wypełnione prochem, odpalane za pomocą przewodów elektrycznych. Wybuchy naziemne to zakopane puszki z prochem. Latające w powietrzu ciała to kukły, chyba oczywiste. Wszystko to zainscenizowane zostało przez wysokie dowództwo. Można by powiedzieć, że raz jeszcze zatriumfowała prawość, nieprawdaż?
Niemcy wysyłały na drugą stronę kanału olbrzymie, srebrzyste statki powietrzne, które miały zrzucać na stolicę bomby i siać przerażenie. Paul i Julie oglądali ten spektakl kilka razy z dachu domu przy Cheyne Walk. Statki wroga krążyły spokojnie na wysokości około siedmiu tysięcy stóp, nietykalne dla pocisków z dział dalekiego zasięgu na ziemi. Szkody wyrządzane przez bomby były na ogół niewielkie i rozproszone po dużym obszarze, ale poczucie zagrożenia olbrzymie.
Pewnego pięknego, letniego dnia Paul przybył do ciemnobrązowych sal Reform Club, w którym to klubie fikcyjny łowca przygód Jule-sa Verne'a zakładał się, że objedzie świat dookoła w osiemdziesiąt dni. Paul pojawił się tam w odpowiedzi na niespodziewane zaproszenie na lunch. Lord Yorke siedział przy tym samym stoliku, co zawsze, przygadawszy sobie pierwszego lorda admiralicji, rumianego Winstona Churchilla. Paul zetknął się z tym egoistycznym politykiem w Południowej Afryce podczas wojny Boerów. Ich powitanie było serdeczne z obu stron. Churchill mówił do niego Dutchie i zanim odszedł poczęstował go wspaniałym, hawańskim cygarem.
- Najlepiej będzie, jak na początek załatwimy nieprzyjemne sprawy - powiedział Lord Yorke. Paul przyjął jego zaproszenie z pewną obawą, która, jak się teraz wydawało nie była bezpodstawna. - Przywłaszczając sobie i rozpowszechniając ten belgijski materiał... moją własność, pozwolę sobie przypomnieć, Paul... nadużyłeś mojego zaufania. Mogłem cię podać do sądu.

-	A dlaczego pan tego nie zrobił?
-	Ponieważ masz dwie cechy, które podziwiam. Talent, który ma wartość handlową i prawość, która niestety często okazuje się mieć ujemną wartość finansową. Użyłeś jak pies w studni, pokazując te filmy w koloniach. Strajki, odwołania... nie było to popisowe tournee, prawda, chłopcze? Powiedziałbym, że zaszkodziło twojej karierze. To chyba wystarczająca kara.
-	Proszę pana, jeżeli zaprosił mnie pan tutaj, żeby odgrzebywać przeszłość, to z miejsca wychodzę.
-	Och, siadajże, bez tych popisów. - Jego lordowska mość machnął ekstrawagancko ręką. - W oficjalnych poglądach nastąpił zwrot, a przynajmniej pewna ich modyfikacja i o tym chcę z tobą porozmawiać. Whitehall wkrótce ma wydać pozwolenie, żeby pewna ograniczona liczba cywilów, dziennikarzy i kamerzystów towarzyszyła armii w marszu.
Paul niemal roześmiał się na bezczelność swojego rozmówcy.
-	Czy proponuje mi pan pracę?
-	Proponuję, żebyś rozważył powrót na nasze łono, po uprzednich negocjacjach.
-	Porzuciłem pana.
-	Ależ oczywiście, że tak. Gotów jestem przymknąć oczy na twoje nieustępliwe, żeby nie powiedzieć nieetyczne zachowanie. Chcę wysłać: ciebie i twoją kamerę na front. Jak zawsze moim pragnieniem jest zatrudnianie wyłącznie najlepszych.
Paul z podniecenia niemal wykrzyczał, że się zgadza. Pohamował swój entuzjazm:
-	Brzmi to tak, jakbym miał być pod kuratelą rządu.
-	Niewątpliwie. Będą sztywne ograniczenia. Sprawdzanie bagażu, żeby pikt na tereny frontowe nie zabrał teleobiektywu. Zakaz filmowania z odległości mniejszej niż czterdzieści jardów od statków powietrznych i inne takie bzdury. Tym niemniej będziesz miał stałą pracę.
-	To takie niespodziewane. Proszę mi się pozwolić zastanowić.
-	Zastanów się przy whisky. Ja też się napiję. Kelner?
Paulowi kręciło się w głowie. Nie mógł zaprzeczyć, że tęsknił już za tym, by zobaczyć wojnę na własne oczy, do tego mając listy uwierzytelniające. Będzie to wymagało od niego pójścia na pewien kompromis. Co zrobiłby w takiej sytuacji Michael?
Michael, o ostrym jak brzytwa języku, zawsze chwytał okazję na gorąco: zgodziłby się z miejsca. I po krótkim rytualnym targu oraz talerzu doskonałej soli z gotowanymi ziemniakami, tak właśnie postąpił

Paul. Jego lordowska mość wyraził zadowolenie. Kiedy wychodzili z klubu, wetknął Paulowi w kieszonkę na piersi jakiś banknot.
- Masz tu dziesięć gwinei. Zaliczka na poczet pensji. Zabierz gdzieś swoją żonę. Na dobrą kolację, do teatru, przekaż jej ukłony ode mnie. - Przewrócił po łobuzersku oczami i dodał: - Zawsze miałem zamiar przywabić cię z powrotem. Bądź tak dobry i od razu zadzwoń do dyrektora od spraw personalnych. Pozdrowienia dla twojej pani. Cześć.
Zanim Paul zdążył oddać mu te dziesięć gwinei wskoczył do czekającej na niego limuzyny.
Julie zadowolona była z pomysłu, żeby się wieczorem gdzieś wybrać. Nie mieli już służącej Barbary, która odeszła pracować w fabryce amunicji w swojej ojczystej Szkocji, tak więc Julie umówiła się z żoną Michaela, Cecily, żeby posiedziała z Betsy, Lottie i Teddym. Pojechali z Paulem taksówką przez zaciemnione ulice do hotelu Waldorf w Aldwych, wspaniałego, starego, edwardiańskiego lokalu, gdzie podawano doskonałe pieczone mięso. Zjedli pieczoną wołowinę i Yorkshire pudding, uzupełnili to butelką czerwonego wina, a potem o wpół do ósmej pospieszyli o kilka kroków dalej do Vaudeville Thcater na Strand, gdzie szła Charlot's Revue. Paul kupił dwa bilety w fotelach parterowych, przy przejściu od zewnątrz.
Około dziewiątej czterdzieści pięć, w samym środku skeczu w wykonaniu tenora i popularnej gwiazdy, Eustach Van Sant, salą wstrząsnął głuchy wybuch. Bystra aktorka wyszła na proscenium z uspokajającym uśmiechem. - Ach, znowu te ćwiczenia z bronią. - Ludzie, którzy powstawali z foteli, usiedli. Paul wepchnął program do bocznej kieszeni i szepnął:
-	Wątpię. Czy chcesz tu zostać, a ja pójdę zobaczyć?
-	Absolutnie nie.
Paul odczekał minutę czy dwie, żeby nie wyglądało na to, że uciekają. Wyszłi na osłonięty portierą korytarz, który wyprowadził ich do holu. Kiedy przechodzili przez hol, noc rozjaśniła następna eksplozja gdzieś w okolicach Wellington Street. Paul pospieszył w tamtą stronę ściskając Julie za rękę.
Ze stanowisk na peryferiach miasta wytrysnęły w górę światła reflektorów i skupiły się nad śródmieściem. Zawyły syreny. Obok niego w ciemnościach przebiegali piesi. - Zeppeliny. Zeppeliny! - Podniósł

wzrok i zobaczył długi, zwężający się na końcu statek powietrzny, przy-szpilony do nieba przez przecinające się strumienie światła.
Naziemne baterie w odległym Green Park otworzyły ogień. Zapalające pociski wycelowane w srebrzystego lewiatana leciały w górę, ciągnąc za sobą niebieskobiałe smugi, ale miały za mały zasięg. Na Strand zdumiewająco silny wybuch drugiej bomby ogarnął dwie taksówki z przyćmionymi reflektorami, które się właśnie mijały. Taksówki zniknęły w eksplozji płomieni.
Z witryn sklepowych powylatywały szyby. Kawałki szkła posypały się we wszystkich kierunkach. Paul wziął w ramiona Julie, żeby ją chronić, i na tle tryskających z olbrzymiego krateru płomieni zobaczył wylatujące w górę ciała. Ktoś krzyknął: - Główna rura z gazem!
Naziemne działa kontynuowały ogień zaporowy, a zeppelin sunął nad Charing Cross Station. Znowu gdzieś spadła bomba. Ludzie zaczęli wylewać się z pobliskich teatrów, kawiarni i pubów.
-	Boże, to straszne - powiedziała Julie. - Czy nie powinniśmy stąd odejść?
-	Tak sądzę, więc... czekaj. - W świetle ognia zobaczył na Wellington Street kogoś przysypanego stosem gruzów. Jakaś starsza pani, włosy miała rozczochrane, jedną ręką słabo dawała jakieś znaki.
Mężczyzna, równie stary i kruchy, zwrócił przerażoną twarz do Paula.
-	To moja żona, Liddy, czy może pan pomóc?
Paul ustawił Julie pod osłoną wejścia do jakiegoś sklepu, popędził na ulicę i na kolanach zaatakował gruz. Starszy pan usiłował mu pomóc, ale ledwie że drapał po rozłupanych kamieniach. Paul stęknął i odroczył jeden z nich na bok. Pod spodem pokazał się przypięty do stanika, zmiażdżony bukiecik gardenii.
Starsza pani przyglądała się bacznie, z nadzieją, kiedy podnosił ostatni kawałek gruzu z jej zakrwawionych pończoch. Lecący na zachód zeppelin spuścił następną bombę. Goście z niewielkiego hoteliku, niektórzy w strojach nocnych, kotłowali się po chodniku wykrzykując pytania, na które nikt nie odpowiadał. Kiedy Paul wynosił starszą panią, poczuł, jak zesztywniała. Potem głowa jej zwisła bezwładnie na jego ramieniu.
Paul i starszy pan wpatrywali się w siebie w migotliwym świetle.
-	Och, nie, Liddy, Boże, proszę, nie - szeptał stary człowiek. - Do
bry Boże, błagam, nie Liddy. Dziś jest nasza rocznica. Czterdzieści
dziewięć lat.

Reflektory omiatały niebo. Małe monopłatowce z tryskającymi spod okapotowania płomieniami spalin wystartowały w daremnym pościgu za znikającym statkiem powietrznym. W gęstym tłumie na Strand Paul zobaczył Julie, która machała do niego ciasno zwiniętym programem. Chciał do niej pomachać w odpowiedzi, ale nie było to możliwe, kiedy na rękach trzymał umarłą kobietę.
Członkowie obrony cywilnej przykryli zmarłą i skierowali ruch wąskimi uliczkami na północ od Aldwych i Strand. Paul i Julie szli na zachód w stronę Haymarket i dalej aż na Piccadilly, dopiero w okolicach Ritza znaleźli krążącą po mieście taksówkę. Na Cheyne Walk siedzieli przez godzinę z Cecily, opowiadając o przejmującym grozą nalocie, a potem znaleźli jej dorożkę.
Paul nie mógł spać. Trzymał Julie w ramionach, a przed oczami miał ciągle te same obrazy: błyszczące, wilgotne oczy starszej pani, kiedy zdejmował gruz z jej zmiażdżonego ciała. Nagłe opadnięcie jej głowy na bok, kiedy oczy zamgliły się. Ponownie przypomniał sobie pewną noc w Santiago na Kubie, pod koniec innej wojny, innego wieku. Michael z pijackim przejęciem wykrzykiwał słowa z Apokalipsy św. Jana:
„I zajaśniały błyskawice, i zahuczały gromy... i miasta pogan ru-nęły..."
Następnego dnia przy wieczornym posiłku Paul miał pod ręką na stole całą stertę gazet, a wśród nich „London Light" i „Daily Mail". Podniósł filiżankę z herbatą i patrzył bacznie w piękne, ciemne oczy swojej żony. Drugą ręką postukiwał po pierwszej stronie „Light".
-	Zeppeliny. Trujące gazy. Łodzie podwodne. Dobry Boże, Julie, jaki świat wyśniliśmy dla naszych dzieci?
-	Niepodobny do tego starego - westchnęła. - Miejmy nadzieję, że wszyscy zdołamy w nim przeżyć.
-	Miliony nie zdołają. To, co Michael nazywa Wielką Maszynką do Mięsa, już działa we Francji pełną parą.
-	Ale ty tam wracasz.
-	Muszę tam wrócić. Sammy chce mi towarzyszyć. To nasza robota, Julie.
-	Oczywiście - powiedziała, biorąc go za rękę, a oczy jej napełniły się łzami.
-	
86. Ofiary
Pod koniec lata Carl zestrzelił drugi niemiecki samolot. Nie było to ani łatwiejsze, ani mniej przerażające niż za pierwszym razem, różnica polegała na tym, że mniej się zaangażował emocjonalnie. Po strąceniu pierwszego samolotu zyskał prawo do namalowania czarnego krzyża maltańskiego na okapotowaniu nieuporta. Nanosząc farbę pędzelkiem pomyślał, że na jego sercu również pozostał jakiś znak. Taki, który tam już zostanie do końca życia.
Przygnębiła go wiadomość o niespodziewanej śmierci Rene LeMaye'a. Rene o jeden raz za wiele wyprawił się na smoki, Drachen, czyli balony obserwacyjne w kształcie penisa, zwane żartobliwie das Mädchens Traum - marzeniem dziewicy. Długi rząd tych Drachenów, nanizanych niczym korale na sznurek, rozciągał się wzdłuż niemieckiego frontu na wysokości czterech tysięcy stóp, zacumowany za pomocą stalowych kabli, wzdłuż których ciągnęły się przewody telefoniczne. Rene podleciał jak zwykle do balonu, żeby wystrzelić pociski zapalające i doprowadzić do wybuchu tysiąca metrów sześciennych wodoru w powłoce nad koszem obserwacyjnym. Nie wiadomo dlaczego jego działko zacięło się; pilot chciał skończyć to, co zaczął, przecinając powłokę czubkiem skrzydła. Kolega z eskadry twierdził, że udało mu się tego dokonać, ale zginął, kiedy jakaś przypadkowa iskra spowodowała wybuch wodoru i wysadziła w powietrze Rene, jego samolot oraz obserwatora i jego asystenta w kołyszącym się koszu.
Od kiedy Carl usłyszał tę historię, żył w stanie narastającej depresji. Przekonał się na własnej skórze, że buńczuczność pilotów bojowych stanowiła tylko cieniutką warstewkę. Major Despardieu otwarcie to powiedział: - Żyje się w niemiłosiernym napięciu umysłu i nerwów. Cztery miesiące, tyle człowiek jest w stanie wytrzymać, zanim się załamie. Zakładając oczywiście, że przeżyje.
Pewnego pięknego, październikowego popołudnia, około sześciu mil w głębi zajętego przez Niemców terytorium cztery samoloty z eskadry Carla natknęły się na sześć trójpłatowców z czerwonym okapoto-waniem. Nie minęła chwila, a Niemcy już roili się wokół nich.
Jeden z czerwonych fokkerów uparcie ścigał Carla. Chociaż ten stosował wszelkie możliwe uniki i manewry, Niemiec trzymał się jak przylepiony. Może pilot go poznał; awiatorzy mieli swoje sposoby, żeby zidentyfikować wroga. Carl nie znał tego Niemca i nie miał ochoty
zawierać z nim znajomości.

Walka powietrzna trwała już niemal dziesięć minut, nie przynosząc zwycięstwa żadnej że stron, kiedy Carl dostał; silnik był uszkodzony. Wyjrzał przez burtę, żeby sprawdzić swoją pozycję. Artyleria przeciwlotnicza wroga, która chroniła zakotwiczone balony, zmieniła cel i zaczęła ostrzeliwać samoloty francuskie. Zobaczył coraz gęstsze kłęby czarnego dymu; zasygnalizował skrzydłowemu, co się dzieje, pokazując na uszkodzony silnik, a potem położył się na skrzydło i skierował na zachód.
Fokker leciał tuż za nim, chociaż wstrzymał ogień. Za Bebe z przerwanego przewodu paliwowego rozpryskiwała się benzyna. Przed nim pojawiły się balony, które prowadziły obserwacje dla artylerii niemieckiej i wypatrywały oddziałów czołowych wroga. Zwykle zakotwiczano je trzy mile za ziemią niczyją, stąd zorientował się, jak daleko musi jeszcze lecieć, żeby bezpiecznie wylądować. Pochylił Bebe na skrzydło, żeby prześlizgnąć się między dwoma Drachenami; siedzący w koszu pomocnik strzelił do niego trzy razy, ale chybił.
Jeszcze chwila i wyczerpało mu się paliwo. Silnik zakrztusił się, zakaszlał i zgasł. Carl tracił wysokość. Łomot artylerii słabł. Zerwał z głowy hełm, obejrzał się. Niemiec wciąż trzymał się jak przylepiony. Carl pomyślał, że Niemiec go zestrzeli, ale może dopiero wtedy, kiedy już będzie niemal bezpieczny. Takie zadanie mieli lotnicy, strącać samoloty z nieba. Ale po obu stronach brało górę coś w rodzaju kodeksu honorowego. Jeżeli pilot był w rycerskim nastroju, a samolot wroga uszkodził tak silnie, że stał się on bezużyteczny, absolutnie nie miał obowiązku zabijać lotnika. Nawyraźniej niemiecki pilot był w takim właśnie nastroju. Minął Carla po prawej, pozdrowił go z uśmiechem zadowolenia na twarzy i wesoło pomachał mu rękawicą. Hełm i gogle zakrywały całą jego twarz, poza uśmiechniętymi ustami.
Niemiec odłączył się od niego i już go nie było. Carlowi udało się utrzymać Bebe w powietrzu, dopóki nie zobaczył niemieckich okopów i w pewnej odległości za nimi francuskich balonów, Caąuots, przycumowanych podobnie jak Dracheny wroga. Przepłynął nad okopami na wysokości pięciuset stóp, żołnierze strzelali do niego niedbale i nie wyrządzili mu szkody. Skierował samolot w przestrzeń pomiędzy dwoma lejami po pociskach na ziemi niczyjej, brakowało mu sporo do okopów po francuskiej stronie. Tak ostrożnie, jak tylko potrafił, obniżał lot, obniżał...
Ziemia była mniej równa, niż mu się wydawało. Coś zahaczyło o podwozie, postawiło samolot na nosie i wyrzuciło Carla z kokpitu. Przekoziołkował w powietrzu i wylądował gwałtownie na lewym boku. Poczuł przeszywający ból, a potem stracił przytomność.

Obudził go straszliwy ból w ręce. Niemcy strzelali do niego ze swoich okopów. Poczotgai się w przeciwną stronę, czując w nozdrzach obrzydliwy fetor brudu i ekskrementów, którymi zapaskudzony był cały zachodni front. W lewej ręce nie miał czucia; zwisała jak złamana gałązka. Czołgał się przez pętle kolczastego drutu, podciągał się na prawej ręce, odpychał kolanami. Kolczasty drut przejechał mu po karku; znowu krwawił na szal Tess.
Prawie już nieprzytomny przeleciał przez skraj okopu, wychrypiał swoje nazwisko jakiemuś francuskiemu poilu, a potem zapadł w kojącą ciemność.
-	Patrz - powiedzieli na oddziale szpitalnym i podali mu małe
ręczne lusterko.
Włosy były zupełnie białe.
-	Lewą rękę masz bezwładną - powiedzieli. - Jeżeli to tylko uszko
dzenie nerwów, to może któregoś dnia odzyskasz w niej władzę. A mo
że i nie. Tak czy owak latać już nie możesz. Odsyłamy cię do domu.
Carl był zbyt znużony i zbyt przybity, żeby miało mu to przynieść ulgę.
-	Przyszła do ciebie jakaś wiadomość, spuścił ją w kanistrze pilot
wroga - powiedzieli.
Carl bez trudności przetłumaczył sobie list.
Reinhard Grotzman, awiator, którego zestrzelił pan przed kilkoma tygodniami, był moim przyjacielem i towarzyszem. Podobnie jak ja przeszedł z piechoty do lotnictwa. Kiedy usłyszałem o jego śmierci, postanowiłem odszukać sprawcę i odpłacić mu pięknym za nadobne.
W połowie naszej walki powietrznej zaniechałem mojego zamiaru z następującego powodu. Niewielu awiatorów rzuciło mi takie wyzwanie, jak pan. Z przyjemnością spotkałbym pana znowu i to niejako wróg. Może któregoś dnia odwiedzi pan naszą ojczyznę w bardziej sprzyjających okolicznościach. Gdyby tak się stało, pragnąłbym uścisnąć dłoń człowieka o pańskiej odwadze. Kwatera główna zawsze będzie wiedziała, gdzie mnie szukać, jako że karierę będę robił w wojsku.
Życząc panu wszystkiego dobrego, pozostaję
z wyrazami głębokiego szacunku
kapitan Hermann Goering

Carl rzucił list na podłogę i odwrócił się twarzą do ściany.
Dla tego niemieckiego oficera wojna wciąż jeszcze była pokazem odwagi i uprzejmości - brał udział w czymś, co już nie istniało. W eskadrze Carla zdarzali się tacy pewni siebie piloci, którzy przekonywali, że użycie sił powietrznych nie powinno ograniczać się do pola bitwy, ale że powinny być one wykorzystywane taktycznie, przeciw fabrykom, liniom kolejowym, miastom... i cywilom... po to, by zniszczyć bazę przemysłową, zniechęcić ludność, przyspieszyć kapitulację. Haupt-mann Goering takich teorii by nie pojął, chociaż może ci, którzy wysyłali zeppeliny na Londyn, już je rozumieli.
Ten Niemiec musi być staroświeckim, naiwnym romantykiem, do takiego wniosku doszedł Carl, kiedy leżał na śmierdzącym oddziale podłożywszy sobie sprawną ręką pod głowę; oczy wbił w pustkę, wokół niego inni pacjenci majaczyli i jęczeli. Hauptmann Goering urzeczony był ideałem walki, który, jak Carl na własne oczy widział, w czasie tej zmieniającej się w rzeź wojny ginął i umierał we krwi i cierpieniu.
- Telegram - powiedzieli pokazując mu zwinięty i wybrudzony, cienki kawałek papieru. - Bardzo opóźniony.
Przeczytał kilka pierwszych linijek. - O Jezu. - Potem czytał dalej. Generał miał wylew.
Carl wygładził papierek, położył go na piersi swojej szorstkiej koszuli i przykrył dłonią. Wpatrywał się w sufit. Ktoś krzyczał w męczarniach. Carl zamknął oczy, czuł się bezużyteczny i opuszczony.
W Paryżu, w drodze na wybrzeże, poszedł do kina, żeby zobaczyć swoją siostrę. Czuł się lepiej, chociaż lewą rękę wciąż jeszcze miał bezwładną, pozbawioną czucia, poza lekkim łaskotaniem od czasu do czasu. Nosił ją na czarnym temblaku.
Przez tę wojnę niemal wszystkie francuskie studia filmowe zostały pozamykane. Repertuar kinematografów zależał od importu z Ameryki, a żadne filmy nie cieszyły się tak wielkim powodzeniem, jak te, w których występowała Zwariowana Nell. Francuzi nazywali ją Niezdarna Nell. Nelle Gauche a le Cirąue przedstawiał jak zwykle różne wpadki tej sympatycznej łobuziaczki, której aż do końca niczego nie udawało się zrobić dobrze. Nell zwaliła maszt w namiocie, a potem cały namiot. Pudełko z pieniędzmi cyrkowymi wpadło )e] do studni, a potem, kiedy chciała na piecu wysuszyć mokre pieniądze, spaliła je. Ale kiedy na swobodę wyrwał się lew, uratowała wszystkich, chociaż utknę-

ła przy tym nogą w wiadrze. Uśmiechając się i gruchając czule ułagodziła bestię; lew położył się, przeturlał na bok i polizał ją w policzek.
Carl zawsze dziwnie się czul, kiedy ogląda! filmy z Fritzi. Wydawała się taka inna od jego starszej siostry, z którą mieszkał, droczył się i którą nieodmiennie uwielbiał. Zawsze chciała być wielką aktorką dramatyczną, ale to wygłupy uczyniły ją sławną. Kiedy słyszał w kinie chichoty, porykiwania i wybuchy śmiechu znużonych wojną ludzi wiedział, że Fritzi zasługuje na swoją sławę. Siedział i uśmiechał się, a srebrne cienie przemykały po jego twarzy.
Kiedy wyszedł, wciąż jeszcze padało. Przesiedział w hotelowym barze dwie godziny rozmyślając o Tess.
87. W okopach
- Śmieszniejszej wojny to już chyba nigdy nie było - powiedział Sammy na kilka minut przed bombardowaniem. - Faceci stoją sobie spokojnie, gapią się i strzelają do siebie.
Sammy i Paul przez tydzień pod ścisłą kuratelą fotografowali wojska aliantów, a potem udali się do domu okrężną drogą przez okupowaną Brukselę, by złożyć jeszcze wizytę na niemieckiej linii frontu. Film o alianckich szeregowcach miał zostać przekazany Lordowi Yor-ke; materiał filmowy z Niemiec miał pozostać do osobistego użytku Paula.
Francuskie haubice oddały pierwsze strzały o czwartej. Paul zrezygnował z fotografowania dużo wcześniej, bo w to zimowe popołudnie zaczęło się robić ciemno. Stał z Sammym w przednim rowie strzeleckim. Wyglądali nad drewnianą obudową zaimprowizowaną z kawałków jakiejś skrzyni. Oficer, któremu podlegał ten sektor, major Nagel, wrzeszczał do telefonu polowego, jednym palcem zatykając sobie ucho.
Paul postawił kołnierz płaszcza i przeżuwał wystygłe cygaro. Pociski wyrzucały w górę gejzery piasku na ziemi niczyjej; piach spadał na nich deszczem. Artyleryjski ogień zaporowy, którym kierowały balony obserwacyjne, wydzierał dziury w zasiekach z drutu kolczastego, które całymi milami ciągnęły się we wszystkie strony. Taki był ich cel: otworzyć drogę dla nacierającej piechoty.
Na ziemi niczyjej niczym wypalone i amputowane palce, sterczały

kikuty drzew; świadectwo, że kiedyś były tu żyzne tereny uprawne a nie błoto, kratery wypełnione wodą i niekończące się kłęby drutu. Na oczach Paula i Sammy'ego pocisk trafił bezpośrednio w drzewo, który stanęło w płomieniach i wyrzuciło z siebie snopy iskier. Przyłączył się do nich major Nagel.
-	Powinni pojawić się zza wzgórza mniej więcej za godzinę. Od
miesiąca sytuacja się powtarza. Te francuskie sukinsyny nazywają to
obgryzaniem nas po troszkę na śmierć.
Nagel był korpulentnym Bawarczykiem, nie rozumiał tej szczególnej formy prowadzenia wojny i miał za złe, że przez nią jego ludzie znaleźli się w takich warunkach.
Sammy i Paul odskoczyli na bok, kiedy do ich rowu strzeleckiego wbiegli dwaj kaemiści z jednego z węższych wykopów prowadzących do frontowego gniazda karabinów maszynowych. Wlekli za sobą swój karabin, trójnóg i skrzynkę z amunicją. Z innych wykopów też wybiegali kaemiści. Nagel krzyczał: - Schnell, schnell - i machnięciem ręki wskazywał im ciemne otwory w ścianie okopu w przodzie. Kaemiści poznikali w nich niczym szczury.
-	To sprzęt staramy się ratować, nie ludzi - powiedział cierpko
Nagel.
Major Nagel zajmował pozycję w sektorze rozciągającym się od Chalons-sur-Marne na zachodzie do Epernay, w departamencie Marne. Stawiał ze swoimi ludźmi czoło jednostkom dziewiątej armii marszałka Focha w przybliżeniu osiemdziesiąt pięć mil na północny wschód od Paryża. Po drodze na front Paul i Sammy filmowali niemieckich żołnierzy, którzy robili pranie, bawili się w kasynie, maszerowali i śpiewali, zajmowali się gigantycznymi haubicami Skody i Grubymi Bertami od Kruppa. Każdą scenę starannie aranżowali starsi oficerowie, żeby zaimponować zewnętrznemu światu niemieckim morale i stroną materialną. Kiedy Paul przyglądał się temu bliżej, rzucało mu się w oczy coś innego. Oddziały, nawet te najnowsze i najmłodsze posiłki, wydawały się wymizerowane i wystraszone. Zniknęły już efektowne mundury z zeszłego lata, zastąpiły je kolory kamuflujące i ostatnio wydawane stalowe hełmy.
Niemieckie okopy były obronne, zbudowano je po to, żeby utrzymać przez zimę wcześniejsze zdobycze. Każdy okop był głęboki na sześć stóp, za nim wykopane były trzy okopy pomocnicze, a równolegle z przodu okop strzelecki. Zygzakowate łączniki biegły pod kątami prostymi łącząc je ze sobą. Wszystko to było precyzyjne i wspaniałe poza brudem, smrodem niemytych ciał, fetorem odchodów, które wypływały

górą z rowów latrynowych i pod ciężkimi butami mieszały się z błotem. Paulowi niemalże zrobiło się niedobrze, kiedy po raz pierwszy doszedł go zapach okopów. Zgorzkniały Nagel poinformował go, że cały front zachodni brzydko pachnie.
Ściemniało się, a bombardowanie trwało nadal. Nagel uparł się, żeby Paul i Sammy zeszli do jednej z ziemianek. Skulili się przy kok-sowniku zrobionym z beczki na olej z poprzebijanymi dziurami. Beczka wydzielała z siebie ciepło i bardzo dużo dymu. Można się było udusić, oddychając nim w zamkniętej przestrzeni. Z drugiej strony dym zabijał niektóre z innych woni: smród przemoczonych mundurów, niemytych ciał, ekskrementów.
Grunt nad nimi zadrżał, kiedy pociski francuskie trafiły w cel. Ziemia posypała się Paulowi na włosy. Przyjrzał się drewnianym stemplom w ziemiance. Sammy robił wrażenie zdenerwowanego: - Ależ diabelne miejsce, co, szefie?
Pod trykotem Paula jakieś robactwo zacząło przeprowadzać badania terenu. Wsunął rękę pod zabłocony płaszcz, kamizelkę, dwie koszule i bieliznę, żeby się podrapać. - Nie chciałbym tu zamieszkać na stałe.
Przy wylocie ziemianki ktoś wrzasnął: - Nadchodzą. - Kiedy armaty zamilkły, słychać było strzelaninę karabinów. Major Nagel wysłał na sam przód do wykopów strzelców wyborowych, żeby ostrzelali ogniem flankowym poilus nacierających przez ziemię niczyją. Na powierzchni ludzie zaczęli zawodzić i krzyczeć; Paul żuł swoje cygaro, aż się całkiem rozpadło.
Zaszczekały karabiny maszynowe. Do ziemianki doszły czerwone i żółte rozbłyski od rakiet wystrzelonych w górę, żeby oświetlić pozycje wroga. Atak naziemny trwał czterdzieści minut. Niemcy utrzymali swoją pozycję; linie nie zostały przerwane. W końcu odgłosy strzelaniny przycichły. Wróciła cisza. Ktoś krzyknął, że alarm odwołany. Paul i Sammy wyleźli z ziemianki. Kiedy Paul wyszedł na otwarty teren, zobaczył młodego kaprala, który opadł na skraj okopu. Pocisk odstrzelił mu szczękę; oczy wyszły na wierzch jak gotowane jajka. Paul zakrztusił się.
Poilus wrócili do swoich okopów. Pod dalekimi, zimnymi gwiazdami ludzie Nagela czołgali się do przodu, żeby powyciągać z wykopów ciała i złożyć je na stos kilka jardów przed rowem strzeleckim. Paul liczył je w milczeniu. Piętnaście. Sammy ssał papierosa, przypatrując się ich czynnościom.
- Ilu zginęło do tej pory w wojnie? - zapytał.

-	Bóg jeden wie. Z milion Francuzów, z milion Niemców, może ty
le samo Anglików. Czy można się dziwić, że czerwoni nazywają wojnę
zmową królów i kapitalistów przeciwko biednym i słabym?
Sammy rzucił okiem na lewo, na prawo i powiedział cicho:
-	Ale my wiemy, która strona ma rację, nie?
-	Tak. My wiemy.
Spał tej nocy na wpół zamarznięty w ziemiance. O świcie załadował kamerę, wydrapał się z okopu i ustawił się tak, żeby sfilmować stos trupów. Pamiętał, jak fotografował taką samą rzeź po zdobyciu przez pułkownika Roosevelta San Juan Hill w '98 roku.
Krąg bladożółtego słońca przeświecał przez poranną mgłę. Odgłosy były stłumione, ale Paul słyszał, jak ludzie poruszają się po pasie ziemi niczyjej. Właśnie nastawiał ostrość, kiedy major Nagel wypadł z rowu strzeleckiego i stanął przed nim.
-	Nie może pan tego robić, tak się nie postępuje.
-	Majorze, mam pozwolenie. Mam papiery podpisane...
-	Nic mnie to nie obchodzi, nawet jeżeli podpisał je sam generał Moltke. Nic mnie to nie obchodzi, jeżeli sama Święta Dziewica zstąpi z nieba, żeby je podpisać, tak się nie robi - krzyczał oficer jak oszalały. -Straciłem wczoraj wieczorem dobrych ludzi. Straciłem mojego zastępcę, kapitana Franza, młodego, wyjątkowo zdolnego oficera. Zostały z niego strzępy. To nie jest właściwe, żeby pan to fotografował, rozumie pan?
Nagle jego twarz poszarzała, zakrył ją sobie rękami i zapłakał. Kołysał się jak drzewko na huraganie. Sierżant odprowadził go na bok, a jakiś porucznik wyjaśnił Paulowi:
-	Musi pan zrozumieć majora. To zawodowiec, armia to jego życie. W domu ma czworo dzieci, same dziewczynki. Zaadoptował Franza, pomagał mu w karierze. Ta obrzydliwa wojna niszczy nas wszystkich. Muszę prosić, żeby się pan znowu ukrył. Ten teren jest pod obserwacją snajperów, a mgła się podnosi.
-	W porządku - gderliwie zgodził się Paul. Od zimowego chłodu i niewygody znowu zaczynały go boleć plecy. Sammy podbiegł i zaproponował, że weźmie kamerę. Paul z radością mu ją oddał.
-	Proszę się pochylić - powiedział porucznik ruszając przed nimi. Paul zastosował się do tego, chociaż wywoływało to dodatkowe bóle. Sammy najwyraźniej nie usłyszał porucznika. Trzymając w zębach papierosa mówił, że z radością wycofałby się w jakieś takie miejsce, gdzie czekałaby na niego kąpiel i gorący posiłek.
-	I kobiety. Jak może sobie człowiek poradzić, jeżeli od czasu do
-	
czasu nie...? - Zagrzmiał strzał, potem dwa kolejne. Paul widział, jak kamera wypada Sammy'cmu z ręki. Sammy poleciał do przodu, nosem zarył w błoto. Zamiast głowy miał z tylu czerwony dół pełen chrząstek i krwi.
Paul padł na kolana, ujął Sammy'ego za ramiona, potrząsnął nim.
-	Sammy. Sammy!
Na widok pustych oczu przyjaciela i jego otwartych ust zrobiło mu się mdło i przeżył szok chyba silniejszy niż kiedykolwiek wcześniej.
-	Muszę prosić pana, żeby zostawił go pan, aż się ściemni - powiedział porucznik przykucnąwszy przy Paulu. - Rozkazuję panu.
-	Niech pan idzie do diabła - powiedział Paul i poczuł łzy na brudnych policzkach. - Niech pan po prostu idzie do diabła. Wezmę go ze sobą, jak będę gotowy.
Porucznik wycofał się. Paul tulił Sammy'ego nie zważając na krew i nagły smród ciała. Płakał. Śmierć Sammy'ego stała się jakby symbolem koszmaru, który pochłonął złote lato europejskiego pokoju i pewności i zmienił je w zimę rozpaczy i ruin.
Słońce świeciło blado, kiedy wlókł ciało Sammy'ego w stronę coraz lepiej widocznych drutów kolczastych i rowu strzeleckiego za nimi. W godzinę później pochował jego szczątki w obcej ziemi.
Obejrzał kamerę. Zniszczona była nieodwracalnie. Miał wrażenie, że tak samo jest z nim. Trzymał kamerę na rękach jak umarłe dziecko, zastanawiając się, jak długo potrwa ta rzeź i ile jeszcze milionów ludzi zginie razem ze swoimi marzeniami.
88. Chłopiec
Stali w tym samym wspaniale urządzonym salonie, w którym składał wizytę przed wyjazdem do Francji. Słońce strumieniem wlewało się przez okna od Woodward Avenue. Topniejące sople pod okapami nie przestawały kapać. Carl był obdarty, wynędzniały i aż się prosił o fryzjera. Jego bezwładna lewa ręka wciąż jeszcze spoczywała na temblaku.
Drugą ręką odwinął z szyi czerwony szal, wystrzępiony na brzegach, miejscami wypłowiały, poplamiony czymś ciemnym, niezdarnie pozszywany. Poważnie, uroczyście zarzucił go Tess na ramiona, naciągnął, wyrównał.

-	Ze smoków i Saracenów żaden już nie żyje, Tess. Wróciłem na
stałe do domu. Do ciebie, jeżeli mnie przyjmiesz.
Tess dotknęła szala powstrzymując łzy radości. Pachniała słodko bzową wodą i drożdżami.
-	Nigdy niczego bardziej nie pragnęłam. Ale co będziesz robił?
Pracował dla swojego ojca? Zamieszkam w Chicago, jeżeli tego bę
dziesz chciał.
Carl potrząsnął głową.
-	Prohibicja jest już blisko, to pewne. Tato dochodzi do siebie, ale za rok czy dwa browaru może już nie być. - Zastanowił się przez chwilę. - Wolałbym robić samochody niż piwo. Samochody i samoloty.
-	Kompanii Clymera już nic ma.
-	Wiem.
-	Ale interesy pozostałych producentów w Detroit kwitną. Znam odpowiednich ludzi. Ale najpierw... - pociągnęła go na wypchaną końskim włosiem sofę, usiadła blisko niego. Carl rozkoszował się jej bliskością i ciepłem.
Patrząc w zalane słońcem okno odezwała się:
-	Czy pamiętasz, jak powiedziałam, kiedy wyjeżdżałeś po raz
pierwszy, że nigdy nie pozwolę, by miłość zmieniła się w poczucie winy,
w sznur, na którym mógłbyś zostać uwiązany? To z tego powodu za
chowałam pewną sprawę w tajemnicy, ponieważ gdybym ci powiedzia
ła, to byłoby to coś w rodzaju szantażu. Nic chciałam, żebyś został tu,
przy moim boku, unieszczęśliwiony na całe życie.
Carl ujął jej dłonie.
-	Co to było, Tess?
-	Nie miałeś żadnych podejrzeń? To chłopiec. Wyszłam za Wayne'a, żeby dać mu nazwisko, ale naprawdę nie nazywa się Sykes, to Carl Henry Crown. Zmieniłam mu nazwisko legalnie, kiedy Wayne już nie żył. I powiedziałam mu, dlaczego.
-To mój syn? - zapytał Carl. - Dobry Boże. Tyle lat, a ja nic nie...?
Tess pocałowała go szybko, gorąco.
-	Jeżeli ktoś zawinił, to z pewnością ja.
-	Czy on wie o mnie?
-	Tak, wytłumaczyłam mu. Jest mały, ale bardzo bystry. Wydawało mi się, że nie tyle poczuł się zraniony, co zaciekawiony. Przede wszystkim tobą. Zadawał mi mnóstwo pytań, a potem przyznał, że nigdy nie czuł się bardzo przywiązany do Wayne'a. Powiedział, że czuł się winny, ale to minęło, kiedy mu wszystko wytłumaczyłam. Rozmawiałam z nim
-	
przez domofon, kiedy powiedzieli mi, że przyjechałeś. Czeka w bibliotece.
Wzięła go za rękę, pociągnęła na korytarz.
-	To wspaniały chłopak, spodoba ci się.
Przeszli po marmurowej posadzce w stronę otwartych drzwi. Czekający w bibliotece chłopiec złożył dłonie tak, że stykały się czubkami kciuków i palców wskazujących; świadczyło to, że jest podenerwowany. Patrzył niespokojnie w kierunku, z którego słychać było kroki. Carl zauważył teraz silne podobieństwo rodzinne. Już wcześniej dostrzegł je w oczach chłopca. Jego własne oczy napełniły się łzami.
-	Hal, to jest twój ojciec - powiedziała Tess z pełnym miłości
uśmiechem. Odsunęła się na bok, żeby Carl mógł przejść. Z podniece
niem i nagłym dziwnym poczuciem zadowolenia Carl uświadomił so
bie, że wchodzi właśnie w nowy świat, w którym pewnego dnia wszyst
kie potrzaskane marzenia mogą się zrosnąć.
89. Niedokończona piosenka
- Tak, panie Folger, zapisałam. Demonstracje uliczne w Eureka, Santa Rosa, Napa i Oakland. A potem pochód i program w audytorium w San Francisco. Nie, później nie będę mogła już podjąć się niczego więcej. Podnajęłam swój dom. Postanowiłam wrócić do Nowego Jorku. Zmęczona jestem filmami, a studio nie korzysta z moich usług. Nie, proszę pana, nie żartuję. Z powodów, których nie mogę wyjaśnić; gdybym to zrobiła, umarłby pan z nudów. W porządku, dziękuję. Do widzenia.
Fritzi odwiesiła słuchawkę. Ociągała się chwilę przy telefonie obramowana prostokątem słonecznego światła. Stojący przy drzwiach wejściowych stos kartonów nie dawał jej spokoju: powinna się pakować. Za jej plecami w kuchni Schatze chłeptała wodę ze swojej miseczki.
W domu panowała atmosfera milczenia, martwoty. O drugiej po południu grudniowe słońce było już nisko, dawało światło rozrzedzone, pozbawione ciepła. Fritzi odsunęła z czoła pasemko włosów, a potem, jak w letargu odsunęła się od ściany. Za cztery dni miała pojechać na wschód. Odwiedzi znowu rodziców, potem pojedzie dalej, do Nowego Jorku i zacznie pracę w teatrze od początku, już nie taka świeża, już nie taka miła, można by rzec nawet, że nieco się znudziła...

Hmmm, a może by Harry Poland napisał o tym piosenkę? Na pewno by potrafił, ale kto by coś takiego chciał kupić?
Schatze wyszła z kuchni i ruszyła za nią. W połowie korytarza wisiało na ścianie lustro; coś przyciągnęło uwagę Fritzi. Dotknęła niemalże lustra nosem, uniosła pasmo włosów nad lewym uchem. Siwe. O bogowie... starość. I co jeszcze?
Przeszła do pokoju od frontu, denerwował ją panujący wszędzie rozgardiasz: małe, porcelanowe drobiazgi, afisze, porozrzucane zeszyty z wklejonymi recenzjami jej filmów; wszystkie te rzeczy czekały, żeby je pozawijać i powkładać w pudła. Kopnięciem odrzuciła sobie z drogi puste kartony, nakręciła Victrolę. Puściła „Dziewczynę w Central Park" pięć razy i to głośno, a potem „Vesti la giubba" Caruso'a. Kochała tę płytę niemal tak bardzo, jak piosenkę Harry'ego, chociaż udręczony tenor rozstrajał ją za każdym razem, kiedy go słuchała. Wiedziała dobrze, dlaczego płakał il pagliaccio.
Jako aktorka filmowa osiągnęła pozycję, która otworzy przed nią niektóre drzwi na Broadwayu, ale podejrzewała, że ograniczy również proponowane jej role - podstępne ciotki i komicznie, niezgrabne panienki w farsach, w żadnym wypadku Ofelia czy Medea. Została już zaklasyfikowana. Jeszcze troszkę, dojdzie do czterdziestki, wałek tłuszczu w pasie rozrośnie się, jakby ją ktoś wypchał od środka, siwe kosmyki rozmnożą się jak dmuchawce i jakie wtedy zaproponują jej role? Jeżeli w ogóle?
Aria Lconcavallo'a płynęła przez dom. Do diabła z pakowaniem. Opadła na fotel, odchyliła się do tyłu, opanowało ją znużenie. Głośna muzyka zagłuszyła przyjazd czarno-białej taksówki. Zobaczyła ją przez okno, nad tubą Victroli. Jakiś człowiek w źle dopasowanym garniturze obiegł samochód, otworzył drzwi od strony chodnika i pomagał wysiąść pasażerowi, słabemu i siwowłosemu.
Panu Pelzerowi.
B.B. trzymał się mocno ramienia człowieka, w którym Fritzi poznała pracownika Haven Hill. Stąpał po brukowanej kamieniami ścieżce krótkimi, niepewnymi krokami. Mrugał jak pisklę, które po raz pierwszy wygląda na świat. Fritzi podbiegła do drzwi.
-	B.B. Tak się cieszę, że mnie pan odwiedził. Jak się pan ma?
-	Kto to może wiedzieć? Mam nogi jak wykałaczki. Jeżeli mnie tu będziesz trzymać na stojąco, to będę miał nogi jak połamane wykałaczki. - Elegancki, prążkowany garnitur B.B. wisiał na nim jak na wieszaku. Jego krągły brzuszek i cała reszta drastycznie się skurczyły.
Fritzi pomogła mu przejść do salonu, usadziła go na fotelu.

-	Zaczekam w taksówce - powiedział pracownik szpitala.
B.B. mrugał oczami, patrząc na jej drobiazgi i albumy, na kartony i zwinięte indiańskie dywany.
-	Przyjechał do mnie Eddie. Powiedział mi. Twierdził, że nikt oprócz mnie cię nie zatrzyma. Nie zrobisz tego, prawda?
-	Zrobię. Kelly trzyma mnie na kontrakcie, ale nie chce obsadzić w żadnym filmie. Bardzo mu się nie podobają moje przemówienia.
-	Tak też mi Eddie mówił. - I nagle B.B. aż się zjeżył od napływu energii. - Ten irlandzki sukinsyn jest skończony. Już po nim. Wciąż jeszcze mam pakiet kontrolny. Jadę stąd prosto do studio, żeby się tym zająć. A teraz porozmawiamy o tobie. Twoje miejsce jest w filmach. Wyłącznie w Liberty Pictures. Nie chcesz chyba pracować znowu na Broadwayu, w tych wietrznych teatrach z zimnymi garderobami, karaluchami... fuj. Eddie ma film w sam raz dla ciebie. Mówił mi. Słuchaj, masz coś do picia? Trochę gorącej herbaty? Lubię English Breakfast.
Doktor Gerstmeyer powiedział, że B.B. może w każdej chwili opuścić swój umysłowy loch, ale pod warunkiem, że będzie tego chciał. Wzruszył ją fakt, że to jej sytuacja stała się dźwignią, za pomocą której Eddie wydłubał go z narzuconego samemu sobie wygnania.
-	Obawiam się, że mam tylko Earl Greya.
-	Też brytyjska, może być.
Zagotowała wodę w czajniku, przygotowała tacę, a w tym czasie Schatze obwąchiwała mankiety przy spodniach B.B. Z lękliwą miną poklepał ją po grzbiecie. - Dobry piesek. - Schatze zawarczała i oddaliła się chyłkiem.
Fritzi przyniosła herbatę do coraz mroczniejszego salonu i postawiła filiżankę na małej tacy na kolanach B.B.
-	Ach, jakie to dobre. - B.B. aż mlasnął. - Pomysł, który ci chcę zaproponować, pochodzi od Izzy'ego Sparksa, on kieruje biurem wymiany w Nashville. Pamiętasz go chyba.
-	Och, tak. Za każdym razem, kiedy nas odwiedzał, trzymał pod rękę dwie chórzystki.
-	Cały pan Iz. Podle oszukuje tę swoją cudowną żonę, ale nie wydaje mu się to szkodzić na rozum. Przesłał Eddiemu kapitalny pomysł. Zachwycał się tobą w obrazach z Samotnym Indianinem. Nigdy cię nie zapomniał. I teraz mamy dwa w jednym. Eddie już się zabrał do pisania, zwariował na tym punkcie. - B.B. wstrzymał oddech. Niemal słychać było, jak triumfalnie grają trąby.
-	Nell z dwururką. Przewróci wszystko do góry nogami na Dzikim Zachodzie! Wiem, że masz za sobą okropny okres, Fritzi. Ten kowboj
-	
tak się zawinął i zniknął. Eddie mi mówił. Ale praca to dobre lekarstwo. Chcesz pracować, mamy dla ciebie robotę. Oczy Fritzi napełniły się łzami.
-	Och, B.B., nie wiem czy jeszcze potrafię.
-	Ależ na pewno potrafisz. Mocna z ciebie dziewuszka. Na litość Pana, jesteś zawodowcem. Co z tego, jeżeli masz katar albo wapory? I tak pracujesz. To się nazywa aktorstwo. Co powiesz?
Pomogła jej Ellen Terry. Powiesz tak.
Pierwszą rzeczą, jaka rzuciła się Fritzi w oczy w poniedziałek rano, była kłódka na gabinecie Ala Kclly'ego.
Jej starzy przyjaciele powitali ją jak utraconą królową Saby. Jock Ferguson obejmował ją i całował wylewnie. Windy White, którego obsadzono w bardzo dla niego odpowiedniej roli miejskiego pijaczka, zaproponował jej łyczek z butelki, ale odmówiła. Nie, nie miał żadnych wiadomości od Loya i pewnie już nigdy nie będzie miał.
Fritzi wyszła ze swojego namiotu chwiejąc się na wysokich obcasach. Po zakurzonej ziemi wlokły się za nią wiotkie ochraniacze z owczej skóry, założone na drelichowe spodnie. Nicbicsko-biała, per-kalowa bluzka ładnie układała się w teraz pulchniejszej talii. Dostała do tego wielkie, przypominające głowę cukru sombrero; niosła je w ręce, ponieważ jak tylko założyła je na głowę, natychmiast spadało jej na uszy i zatrzymywało się na czubku nosa.
W przeszklonym atelier dekoracje przedstawiały saloon z pogranicza. Stało w nim pięciu statystów z Waterholc. B.B. siedział obok kamery na krześle z oparciem z brezentu.
Podszedł Eddie ze swoim małym megafonem. Jego buty do jazdy konnej lśniły, bryczesy były nieskazitelne, brązowawą czapeczkę naciągnął ukosem na czoło. Zauważyła, że Eddie nic chodzi teraz, tylko dumnie kroczy. No cóż, sukces dawał każemu prawo do niewielkiej przesady, czyż nie?
-	Jak się masz, Fritzi?
-	W tym stroju czuję się jak idiotka. - A tak naprawdę, to czuła się przygnębiona. Niewiele się zmieniło; z uporem powracały te same ponure pytania. Gdzie podział się śmiech? Nie było go ani śladu. To tylko gra. No trudno. Taką miała pracę, nic innego nie umiała robić. Może przyjdzie dzień, że znowu tę pracę pokocha.
-	
-	Może lak zaczęlibyśmy próbę? Czas to pieniądz - powiedział Eddie.
-	Trafił nam się następny Kelly - odezwał się B.B. tak, żeby go wszyscy usłyszeli.
-	Fritzi?
-	Gotowa - powiedziała znużonym głosem.
-	Jock, uwaga. Fritzi, wiesz co masz robić. Rzucasz się do przodu, ale nie zauważasz spluwaczki. Potykasz się, wywracasz na stolik do pokera, nogi się załamują, trzech graczy przewraca się do tyłu razem z krzesłami. Czy chcesz podłożyć sobie coś pod koszulę, na wszelki wypadek, żebyś się nic potłukła?
Ze zniecierpliwieniem Fritzi powiedziała:
-	Nie. Weźmy się już do roboty.
Eddie zawołał: - Kamera. - Asystent Jocka zaczął kręcić korbą. Fritzi stanęła w rachitycznych majtanych drzwiczkach osadzonych w drewnianej futrynie i przygotowała się do ujęcia. Na moment oślepiło ją słońce, które zalewało tę podobną do oranżerii scenę. Zobaczyła wysokiego, szerokiego w barach mężczyznę, który spieszył w ich kierunku; drogę wskazywała mu sekretarka. Coś w jego budowie, w jego pewnym kroku przypominało jej...
Nie, pomyliła się. To nie był Loy. To był Harry Poland.
-	Akcja!
Rozpoznała go w momencie, kiedy zaczynała biec i to wytrąciło ją z rytmu. Nie trafiła na spluwaczkę, wpadła na pusty stolik, straciła równowagę i zatoczyła się głową w kulisę. Płótno pękło i głowa Fritzi znalazła się po drugiej stronie. Eddie krzyknął na Jocka, żeby przestał kręcić. O sześć stóp od niej, po drugiej stronie szkła... tak, to był Harry, machał do niej żółtymi różami owiniętymi w zieloną bibułkę.
-	Co się tutaj do jasnej cholery dzieje? - zapytał gniewnie Eddie.
Fritzi wyciągnęła głowę z kulisy, nic jej się nic stało, tyle że czuła
się zażenowana. Harry wszedł przez szklane drzwi i uchylił kapelusza. Fritzi powiedziała:
-	To mój stary przyjaciel, Eddie. Zauważyłam go i spłoszyłam się.
-	Panie i panowie, Harry Poland - przedstawił się Harry. - Przy
pominam sobie niektórych z państwa z mojej poprzedniej wizyty. Jadę
z bardzo daleka, żeby zobaczyć się z panną Crown; szczerze przepra
szam, jeżeli moja obecność zakłóciła państwu pracę.
Rosetta, dziewczyna, która pilnowała scenariusza, przycisnęła swój notatnik do piersi.

-	Harry Poland, maestro piosenki? „Słoniowy Rag" i cała reszta? Och, Boże, Eddie, to sława.
-	Tak, a ja muszę zrobić film - burknął Eddie i założył ręce, żeby pokazać, jak bardzo ma im za złe. - W porządku, Fritzi, porozmawiaj ze swoim przyjacielem. - Eddie machnął megafonem w kierunku pozostałych. - Zróbcie sobie piętnaście minut przerwy. Ale ostrzegam wszystkich, że będziemy pracowali dłużej, żeby to nadrobić.
Fritzi upuściła olbrzymie sombrero na stół i usiłowała wyczesać palcami kołtuny z kędzierzawych włosów. Czuła się absolutnie idiotycznie w swoim kowbojskim stroju, zwłaszcza przy Harrym, który wyglądał równie elegancko jak zawsze. Jego zloty zegarek i dobrana do niego bransoletka były niemal równic błyszczące jak noski butów, w których widziała swoje odbicie. Harry uchylił kapelusza po raz drugi, podał jej róże.
-	Ależ Harry, dziękuję, są piękne. - Rozejrzała się jakby w poszu
kiwaniu wazonu, ale oczywiście w przygranicznym saloonie żadnych
wazonów nic było. Rosetta rzuciła się w ich kierunku i wzięła kwiaty
obiecując, że natychmiast włoży je do wody.
Harry odchrząknął, sięgnął pod marynarkę. Zobaczyła zwinięte w wewnętrznej kieszeni nuty; nie wyjął ich, tylko odwrócił się i napotkał zaciekawione spojrzenia statystów, reżysera, kamerzysty, cieśli i obsługi. Zapytał scenicznym szeptem:
-	Czy moglibyśmy gdzieś pójść porozmawiać?
Fritzi pokazała na tyły parceli, wciąż jeszcze nic zagospodarowane i zarośnięte chwastami. -Może tam?
-	Świetnie, prowadź.
Wyszli z atelier. Harry wypatrzył porzucone w trawie zardzewiałe taczki, usiadł po jednej stronie połamanego koła, a Fritzi po drugiej.
-	Taka jestem zadowolona, że cię widzę, Harry. Czy masz coś do załatwienia w Los Angeles, czy zrobiłeś sobie wakacje?
-	Ani to, ani to. - Popatrzył na nią bacznie. - Minął już rok.
-	Rzeczywiście. - Nie zapomniała o tym.
-	Nawet nieco więcej niż rok. Byłem w Londynie na próbach mojej nowej rewii. Przywiozłem dla ciebie piosenkę. Nic jest jeszcze doskonała ani nawet skończona, wpadła mi do głowy w czasie podróży przez Atlantyk. Czy wiesz, że John Philip Sousa napisał „The Stars and Stripes Forever" w podobny sposób?
-	Nie, naprawdę?
-	
-	Płynął do Ameryki, bardzo przybity po śmierci przyjaciela i ten
marsz sam się napisał w kilka minut. Ja wcale nic czułem się przybi
ty... a nawet wręcz przeciwnie! Ale początek tekstu ułożyłem
w mgnieniu oka.
Wyciągnął złożone nuty, które zauważyła wcześniej. Odchrząknął i zaczął cicho śpiewać, miłym, chociaż nie wyszkolonym barytonem.
Ja nalegam
Ty się opierasz,
Mówisz, że kochać nie możesz
Takjakja.
Najdroższa, do dnia,
Kiedy pokochasz jak ja,
Mam dość miłości
Na dwoje...
Harry uniósł powoli głowę, policzki mu wciąż płonęły.
-	Widzisz, dlaczego nie jest doskonała, prawda? „Kochać nie możesz", tak nie powinno być, to za długie. Problem w tym... - Jabłko Adama podskoczyło mu nerwowo, wbił swoje niebieskie oczy w nią z takim napięciem, że aż jej się zjeżyły włosy na karku.
-	.. .problem w tym, że te słowa dokładnie oddają to, co myślę.
-	Harry, co ty próbujesz mi powiedzieć? - Prawie bała się usłyszeć odpowiedź.
-	Mówię, że cię kocham i coś mi to okropnie nie wychodzi.
Poczuła się oszołomiona jego żarliwością i mile połechtana. Zauważyła niewyraźne twarze przylepione do szyby w atelier. Odwróciła się do nich plecami, ścisnęła dłonie między kolanami, żeby odzyskać równowagę.
-	Posłuchaj, Harry...
-	Proszę cię, Fritzi - powiedział pospiesznie - wysłuchaj mnie; przepłynąłem tysiące mil, żeby ci to powiedzieć. Marzyłem o tym kraju na długo, zanim go zobaczyłem. Marzyłem o wszystkich możliwościach, jakie daje Ameryka, a kiedy tu się dostałem, odkryłem wolność, jaka jest człowiekowi potrzebna, żeby mógł ziścić swoje marzenia. Odkryłem też nowe marzenia. Samo powietrze tego kraju wywołuje wizje tego, co mogłoby być. Wszystkie moje marzenia ziściły się poza jednym, a ono jest najważniejsze. Ty, Fritzi. Chcę cię mieć dla siebie. Być z tobą do końca mojego życia. Marzyłem o tym od dnia, kiedy spotkaliśmy się w Central Park. Zakochałem się w tobie tamtego dnia, ale
-	
cóż mogłem zrobić. Tylko napisać piosenkę. „Dziewczyna w Central Park". Teraz jestem wolny. Chcę wiedzieć, muszę wiedzieć, czy mam chociażby najmniejszą szansę.
Przy twarzy Fritzi zabrzęczała pszczoła. Machnęła ręką, żeby ją odpędzić.
-	Harry, nie chciałabym ci wyrządzić krzywdy. Jesteś wspaniałym,
przyzwoitym człowiekiem, kochanym człowiekiem. Zasługujesz na
uczciwość. Bardzo cię lubię. Niesłychanie podziwiam. Ale nie kocham
cię tak, jakbyś chciał.
Zamiast się rozczarować Harry zareagował z zapałem:
-	To nie jest konieczne! Pokochasz mnie z czasem, już ja tego do
pilnuję. Czy nie rozumiesz? - Wyciągnął w jej kierunku nuty. - Napisa
łem tę piosenkę, żeby ci o tym powiedzieć.
Fritzi odchyliła się do tyłu na taczkach i wbrew sobie zaczęła się śmiać.
-	Muszę powiedzieć, że jesteś strasznie pewny siebie.
-	Tak, jestem. W tym kraju marzenia się ziszczają. Potrząsnęła głową.
-	Nie rozumiem tego. Ta twoja fascynacja...
Harry rzucił nuty na trawę, ujął jej dłoń w swoje ręce.
-	Jesteś piękna.
-	Och, Harry, to nic jest prawda.
-	Dla mnie jesteś piękna, od pierwszej chwili. Jasne włosy Fritzi powiewały w słońcu.
-	Nikt mi jeszcze czegoś takiego nie powiedział.
-	Ktoś powinien był to już dawno zrobić.
Popatrzyła na niego z nową, pełną zadziwienia czułością i zaśmiała się znowu, gdzieś w głębi gardła.
-	Prawie mnie przekonałeś, że mogłabym być piękna, w innym życiu, w innym stuleciu, może.
-	W tym życiu. W tym stuleciu. - Podniósł ją z zardzewiałej taczki. - Teraz.
-	Harry, oni wszyscy nas widzą...
-	Nic mnie to nie obchodzi. Kocham cię. Jesteś piękna. Uwierz w to. Starczy mi miłości na dwoje. Pomóż mi dokończyć moją piosenkę, Fritzi. Pomóż mi, a obiecuję, że nigdy, ani przez chwilę tego nie pożałujesz - powiedział i pochylił się, żeby ją pocałować.
-	
Posłowie
Z radością przekazuję w końcu czytelnikom dalsze przygody rodziny z Chicago. Stały strumień listów od tych, którym podobał się „Homeland" wzbogacił się jeszcze o pocztę elektroniczną, mniej więcej w ilości jednej wiadomości dziennie (wczoraj przysłał ją czytelnik z Australii), z prośbami o „następną książkę". Takie prośby zawsze podnoszą autora na duchu, ale równocześnie wywołują wyrzuty sumienia, że to tak długo trwa.
Pisałem American Dreams z dużo większą przyjemnością, niż dało mi jakiekolwiek inne zajęcie, z dwóch powodów. Po pierwsze, okres bezpośrednio poprzedzający pierwszą wojnę światową jest fascynujący. Stary porządek umierał, ale niewielu ludzi zdawało sobie z tego sprawę. Barbara Tuchman w The Proud Tower zastosowała określenie „zachód słońca", żeby opisać ten proces i ten czas. W ciągu niecałych dziesięciu lat Ameryka i świat przeszły od idyllicznego, złotego lata pokoju w posępną i krwawą zimę wojny - tak apokaliptyczną, tak niszczącą, że nie mieściło się to w wyobraźni wielu żyjących w tamtym czasie ludzi.
Po drugie, zaangażowałem się przy tym z radością w napisanie czegoś w rodzaju laurki dla grupy ludzi, dla których odczuwam bezgraniczną sympatię: wszystkich tych mężczyzn i kobiet, którzy mierzą się z ryzykiem, jakie niesie ze sobą zawód aktora. Sam zaczynałem od ambicji, żeby zostać aktorem, tak więc rozumiem wszystkie etapy walki Fritzi. Poza tym świetnie bawiłem się w jej towarzystwie.
Jak zawsze wydarzenia i tło tej opowieści oparte są na zdarzeniach historycznych. W kilku przypadkach dokonałem przesunięć czasowych w stosunku do ludzi, którzy naprawdę istnieli, przenosząc niektórych aktorów filmowych i reżyserów do tyłu lub do przodu w czasie nawet o rok, jeżeli wymagała tego moja opowieść. W żadnym wypadku nie

fałszowałem tego, co robili, chyba że chodziło o aktora, który występował w wyraźnie fikcyjnym filmie.
Fort Lee w New Jersey był pierwszą lokalizacją „dzikiego zachodu" w przemyśle filmowym. Detektywi Kompanii Patentowej naprawdę ścigali i zatruwali życie niezależnym producentom filmowym, znanym niekiedy pod nazwą „koc-kompanii" z przyczyn wyjaśnionych powyżej. Trwało to do roku 1915, kiedy posunięcia rządu na zawsze zniszczyły ten trust.
Film Narodziny narodu D.W. Griffitha słusznie uważany jest za dzieło mistrzowskie i równocześnie zjadliwie rasistowskie. Kiedy ten wielki reżyser adaptował powieść Thomasa Dixona, wojna, która rozdarła nasz kraj, leżała tylko o pięćdziesiąt lat w przeszłości, a była to wojna, która zdefiniowała na nowo wolność osobistą i wyznaczyła nam nową i lepszą drogę w przyszłość. Wśród tych, którzy ją przegrali, namiętności wciąż jeszcze szalały, a należał do nich ojciec Griffitha. Postawy, które ukazuje ten epicki film, trafiają się niestety do dziś i przyczyniają nam wielu kłopotów.
Charlic Chaplin nigdy nie służył w armii brytyjskiej. Koniec końców uznano, że zbyt wielka jest jego wartość jako aktora podbudowującego morale ludzi. Żadne filmy nie cieszyły się taką popularnością wśród żołnierzy jak filmy z Charliem.
Idol Fritzi, Ellen Terry, stanęła przed kamerą po raz ostatni w 1916 roku. Wystąpiła w dziele British Ideał Film Company zatytułowanym Her Greatest Performance, gdzie grała gwiazdę sceniczną, która wykorzystuje swoje tespijskie umiejętności, by uratować przyjaciela niesłusznie oskarżonego o morderstwo. Dame Ellen występowała w innych jeszcze obrazach, zanim skończyła się jej kariera i podejrzewam że Fritzi odczuwała pewną satysfakcję z tego jej ustępstwa na rzecz filmu.
Książki pióra brytyjskiego historyka filmu, Kevina Brownlowa, w cudowny sposób ewokują erę filmu niemego i są jej wspaniałą kroniką. Jeszcze lepszy nawet jest film telewizyjny Thames Telcvision Hollywood, ze scenariuszem i reżyserią Brownlowa oraz jego kolegi, Davida Gilla. Te trzynaście godzin z narracją Jamesa Masona pokazywano początkowo w Stanach Zjednoczonych na PBS. Hollywood obejmuje okres trzydziestu lat, porusza wszystkie aspekty od gagów do skandali seksualnych i przy pomocy rzadkich materiałów filmowych pokazuje, dlaczego w ciągu ostatnich kilku lat przed Śpiewakiem jazzbandu nieme filmy stały się formą wielkiej sztuki, rozumianą i kochaną na całym świecie. Znajdziecie ten wspaniały serial w wielu katalogach wideo.

Opis  fabryki Ford Motor Company przy Piquetic Avenue oparłem na planach z muzeum Henry'ego Forda. Zostały one narysowane w 1953 roku przez człowieka, który pracował w tej fabryce.
Nowojorskie metro wciąż jeszcze przejeżdża przez najpiękniejszą ze swoich pierwszych stacji, City Hall, ale od jakiegoś czasu już się tam nie zatrzymuje, a stacja została zamknięta.
Podstawowe przygotowania do American Dreams prowadziłem w bibliotece Thomas Cooper Library przy University of South Carolina, gdzie mam zaszczyt być pracownikiem naukowym na wydziale historii. Doktor George Terry i personel biblioteki niezawodnie służyli mi pomocą.
Muszę podziękować miejscowym bibliotekarzom, a w tym Donnie Errett, dyrektorce Hilton Head Island Branch Library, oraz jej pracownikom; Jan Longest z biblioteki oddziału University od South Caroli-na/Beaufort w Hilton Head; oraz personelowi biblioteki publicznej w Greenwich, Connecticut, pod kierownictwem Elizabeth Mainiero.
Poza tym specjalistycznych informacji dostarczali mi mój przyjaciel i kolega Ken Follett; Carl i Denny Hattler; mój zięć Bruce Keim z Santa Rosa i mistrz piwowarski Tim O'Day; mój przyjaciel i niegdyś współautor, kompozytor Mel Marvin; mój zięć dr Charles Schauer z Jacksonville; zawsze niezawodny Dan Starer z New York City; mój przyjaciel i sąsiad Willis O. Shay, Esq.; mój kolega z Western Writers of America, Dale L. Walker z El Paso; oraz Raymond Wemmlinger, bibliotekarz i kurator Hampden-Booth Theater Library przy The Players w Nowym Jorku. Chciałbym też szczególnie podziękować Pan-handle-Plains Historical Museum of Canyon w Teksasie.
Wyjątkowo głęboką wdzięczność pragnąłbym wyrazić tym czworgu wybranym osobom, których zachęta, entuzjazm i wyczucie redaktorskie pomogły mi przeprowadzić tę książkę przez różne etapy; są to w Londynie, Barbara Boote z Little, Brown, UK oraz Andrew Nürnberg, mój agent literacki poza Ameryką; w Nowym Jorku mecenas Frank R. Curtis, Esq., oraz Genevieve Young.
Czuję się głęboko zobowiązany wobec redaktora, Danielle Perez z mojego wydawnictwa Dutton NA; jej wspaniałe wyczucie narracji i szybki ołówek #3 doprowadziły do tego, że ukończenie tego rękopisu było czystą przyjemnością. Podobnie chciałbym podziękować Elaine Koster za jej wiarę w tę książkę.
Dziękuję również Hermanowi Gollobowi, który pomógł mi wymyślić i ukształtować rodzinę Crownów, redagował „Homeland" i, zanim poszedł na emeryturę, wniósł istotny wkład w planowanie tej pierwszej

powieści. Julien Muller, Joe Fox, Herman Gollob: przez ostatnie piętnaście lat miałem to szczęście, że redagowali moje prace i prowadzili je trzej najwięksi dżentelmeni w biznesie wydawniczym.
Na koniec jak zawsze dziękuję mojej żonie, Rachel, za jej pomoc i jej pełne miłości poparcie oraz podtrzymywanie na duchu, które nigdy nie zawodzi.
- John Jakes
Hilton Head  Island, SC-St. John, USVI-Greenwich, CT 2 października 1995 - 25 września 1997
www.johnjakes.com.