DAYID
GIBBINS
KLEJNOT DWÓCH IMPERIÓW

Potem, ku wschodowi i z oceanem po prawej, żeglując wzdłuż wybrzeża i mijając pozostałe lądy po lewej, dopływa się do krainy Ganges. W kraju tym jest rzeka sama zwana Gangesem, która jest największą ze wszystkich rzek Indii i której wody przybierają i opa-dająjak wody Nilu. W pobliżu owej rzeki leży na oceanie wyspa, najdalej wysunięta na wschód część zamieszkanego świata, pod samym wschodzącym słońcem, zwana Chryse, Krainą Złota. Za tym krajem, teraz w najbardziej wysuniętym na północ punkcie - gdzie morze kończy się w jakimś miejscu za widnokręgiem - leży rozległa kraina na stałym lądzie zwana Thina. Stamtąd drogą lądową przez Baktrię do Barygazy i rzeką Ganges z powrotem do Limyrike przewozi się wełnę, przędzę i jedwab. Co się tyczy samej Thiny, to niełatwo się tam dostać, co można wnosić z tego, że ludzie rzadko stamtąd przychodzą, a i to w nielicznych grupach. Kraina ta leży dokładnie pod Małą Niedźwiedzicą i powiada się, iż spięta jest niejako z częściami Morza Czarnego i Morza Kaspijskiego, gdzie ich brzegi zawracają (...). Co leży dalej za tą krainą z powodu silnych burz, dotkliwego zimna i niedostępności terenu, a także z przyczyny nadprzyrodzonej potęgi bogów, do tej pory nie zbadano.
Fragment egipsko-greckiego tekstu Periplus Morza Erytrejskiego,
około I wieku n.e.

W dziewiątym miesiącu tego roku pochowano Pierwszego Cesarza w grobowcu na górze Li.
Od początku swego panowania Pierwszy Cesarz kazał drążyć górę Li, a kiedy zjednoczył już cały świat, zesłano tam do robót łącznie ponad siedemset tysięcy robotników. Wydrążono górę aż do poziomu wody, zalano szczeliny brązem i umieszczono tam sarkofag. Podziemia były pałace i budynki urzędów. Przeniesiono tam cudowne narzędzia, klejnoty i rzadkie przedmioty i uzupełniono nimi grobowiec. Rozkazano rzemieślnikom wykonać kusze i strzały, które by natychmiast strzeliły do tego, kto by chciał drążyć sztolnię i zbliżyć się do komory grobowej. Ponadto z płynnego srebra zrobiono mapę kraju, tj. wszystkie rzeki, rzekę Jangtsy i Żółtą Rzekę oraz Morze Wielkie. Maszyny wprawiały rtęć w ruch, tak że płynęła ona rzekami do morza. W górze były wszystkie znaki niebieskie, w dole zaś układ całej ziemi. (...)
Kiedy już pochowano zmarłego, ktoś powiedział, że robotnicy i rzemieślnicy pracujący przy maszynach i zakopujący skarby wiedzą o wszystkim, toteż rozejdą się z pewnością pogłoski o wartości ukrytych przedmiotów. Gdy więc zakończono ceremonię pogrzebową i kiedy już zamknięto od strony grobu główną drogę podziemną, zaparto także zewnętrzną bramę tej drogi, więżąc w ten sposób wszystkich robotników i rzemieślników, którzy pracowali przy grobie. I nikomu wyjść się stamtąd nie udało.
Zasadzono drzewa i posiano trawę, by kurhan wyglądał jak naturalne wzgórze*.
Sima Qian Zapiski historyka, II wiek p.n.e.
* Syn smoka: fragmenty zapisków historyka, przeł. MJ. Künstler, Warszawa 2000.

Prolog
Jezioro  Issyk-kul w Azji Środkowej, jesień  i 9 roku p.n.e.
  Słonce wisiało złowróżbnie na wschodnim niebie w szkarłatnym tumanie kurzu, który wzbijał się z pustyni w oddali. Mężczyzna dotarł na szczyt wzgórza, poprawił zbroję na barkach i ostrożnie wsunął wielki miecz w skórzane pętle na plecach. U jego stóp rozpościerał się usiany głazami brzeg, a dalej wielka woda, która zdawała się ciągnąć w nieskończoność. Wcześniej posmakował jej: była słodka, a nie słona. Nie dotarli więc do oceanu, widnokrąg nie był ognistym krańcem świata. Wytężył wzrok, spoglądając tam, gdzie jezioro stawało się węższe, a kontur okalających je zaśnieżonych gór załamywał się, ukazując pod wschodzącym słońcem przełęcz. Kupiec opowiadał mu o tym wszystkim, lecz on wciąż nie był pewien. Czy sąjuż martwi? Czy przekroczyli Styks? Czy to Elizjum? Po raz pierwszy poczuł dreszcz lęku. Czy martwi wiedzą, że odeszli z krainy żywych?
- Licyniuszu! - dobiegł go głos z dołu. - Zbieraj tyłek i wracaj tu w te pędy!
Wargi mężczyzny wykrzywiły się w zmęczonym uśmiechu. Uniósł ramię i spojrzał w dół na towarzyszy. Czekali po drugiej stronie lodowatego strumienia, przez który przeszedł, żeby się tu dostać - tam, gdzie woda z roztopionego śniegu wpadała do jeziora, płynąc wartkim potokiem przez zdradliwy wąwóz, który przebyli ostatniej nocy. Nad ranem kupiec zaprowadził go w miejsce, gdzie ukryto łódź. „Kupiec". Licyniusz wciąż czuł woń jego strachu. Przypomniał sobie, co tamten rozpaczliwie powtarzał, gdy wlekli go ze

sobą. Że wie, gdzie znaleźć największy skarb świata. Grobowiec największego cesarza, jakiego świat kiedykolwiek widział, gdzieś za wschodnim horyzontem. Miał wskazać im drogę. Mógł im zapewnić królewskie bogactwa. Będą żyć jak cesarze, każdy z nich. Zyskają nieśmiertelność. Nieśmiertelność!
Licyniusz w to wątpił. Pozostali byli zauroczeni. To właśnie chcieli usłyszeć, ulegli pokusie, która tylu już przywiodła do śmierci na tym szlaku. Ale Licyniusz wciąż nie był pewien. Znów zerknął na wschodni horyzont, potem popatrzył na południe. Czy podjął słuszną decyzję? Spojrzał znów na brzeg jeziora, na ich obóz w kształcie kwadratu, otoczony zaostrzonymi palami. Ziemia była spieczona, twarda niczym skała, ale wykopali rów i usypali kamieniste grudy w szaniec, tak jak ich wyszkolono. I mieli dobry powód: nowego przerażającego wroga, który pierwszy raz ruszył za nimi wkrótce po tym, jak napadli na Sogdyjczyków i schwytali kupca. Był to wróg, którego słyszeli, lecz rzadko widzieli - wróg, z którym zmagali się w straszliwych ciemnościach wąwozu poprzedniej nocy. Walka z nim wymagała wszystkich ich sił i przebiegłości żołnierzy. Rzymskich legionistów.
Maszerowali już od tygodni. Gdy droga pozwalała, po dwadzieścia pięć mil dziennie. Ale koszmar zaczął się znacznie wcześniej. Dwieście mil na wschód od wybrzeża Morza Śródziemnego, sromotną klęską w bitwie pod Karre. Później był marsz na wschód: tysiąc czterysta mil do partyjskiej twierdzy Merw, w łańcuchach, pod batogami tych, którzy wzięli ich w niewolę. Każdego, kto się opierał lub nie dotrzymywał kroku, natychmiast skracano o głowę. Wytrwali tylko najtwardsi. Teraz, trzydzieści cztery lata później, uciekli i znowu maszerowali, tysiąc mil przez pustynie i góry, w niemiłosiernym skwarze i lodowatym zimnie, w tumanach piasku i śniegu, które zakryły ich przeszłość, jakby była tylko krainą cieni. Przeszli tę samą drogę co Aleksander Wielki. Na skraju bezludnej równiny minęli ostatni z jego ołtarzy, wielki obelisk, który wyznaczał granicę jego podbojów na wschodzie. Rozkopali to miejsce w poszukiwaniu skarbu, nie zważając już na gniew bogów. Znaleźli kilka monet, nic więcej. Przed nimi była nieprzystępna ściana gór i szlak karawan. Prawie dwadzieścia lat wcześniej inni uciekli z Merwu tą drogą, a wieść wróciła do twierdzy - pogłoski, które rozniosły się wśród jeńców lotem błyskawicy, o wielkich armiach za

górami, armiach hojnie płacących najemnikom, żołnierzom, którzy niegdyś walczyli dla Rzymu.
A teraz istniał też inny powód. Licyniusz przypomniał sobie słowa kupca o wielkim grobowcu zasypanym piramidą ziemi, zbudowanym przez siedemdziesiąt tysięcy niewolników. O grobowcu, który on, kupiec, dla nich otworzy. O grobowcu największego cesarza, jaki kiedykolwiek urodził się na tym świecie, cesarza, przy którym blednie pamięć o Aleksandrze. O grobowcu, który zawiera wszelkie skarby świata, skarby, które będą mogli zagarnąć, w kraju, gdzie będą czczeni jak bogowie.
Było ich pięćdziesięciu, gdy wydostali się z twierdzy przez wyrwę w murze i uciekli z całym złotem, jakie zdołali unieść. Połowa zginęła, zanim znaleźli się poza zasięgiem partyjskich strzał. Szlak karawan, szlak kupców, okazał się kręty - niejedna droga, lecz wiele - i nieraz zwiodła ich ścieżka prowadząca donikąd, przez coraz węższe wąwozy i przełęcze, aż wreszcie wychodzili na śnieg, tak wysoko, że nie dolatywały tam nawet orły, gdzie ogień palił się bladym płomieniem i oddychało się z trudem, a świadomość śmiertelności stawała się dojmująca. Gdzie mieli wrażenie, jakby wdarli się do krainy zamieszkiwanej przez bogów. Schodzili znowu w doliny i maszerowali dalej. Potrzebowali przewodnika. Potrzebowali jedzenia, nękani rozpaczliwym, wyniszczającym głodem. Stali się nie lepsi od dzikich psów, które kręcą się przy podróżnych w tych stronach, żerując na maruderach i konających. Los rzucił zły urok najpierw na jednego z towarzyszy, potem na następnego. Napadały ich podobne do nich samych zbójeckie bandy, które czyhały na karawany, a teraz wystąpiła przeciwko nim mroczniejsza siła, która prześladowała ich, odkąd pchnęli kupca przodem i kazali mu wskazać drogę wyjścia z tej koszmarnej krainy.
Licyniusz spostrzegł, że Fabiusz ruszył za nim na wzgórze. Pozostali, powłócząc nogami, szli do łodzi. Nieśli worki z łupami, prowadzeni przez Marka, budowniczego okrętów z Akwili, który postara się, by łódź nie zatonęła. Sięgnąwszy po własną sakwę, zważył ją w dłoni. Zabrał ją kupcowi, kiedy napadli karawanę. Drugą, taką samą, kupiec oddał Fabiuszowi. Błagał ich, żeby nie otwierali sakw, tylko rozdzielili je między siebie. Zgodzili się, ponieważ go potrzebowali. Licyniusz wciąż nie wiedział, co jest w środku. Zamierzał otworzyć woreczek, kiedy zabije kupca i znajdzie miejsce

do snu tej nocy. Resztę łupów zdobyli na Sogdyjczykacłi, którzy prowadzili przez równinę na zachód wielbłądy objuczone workami pełnymi kamieni szlachetnych i delikatnego, połyskliwego sukna, które zwali serikon. Legioniści zabili wszystkich oprócz jednego, zabijali każdego, kogo spotykali, tym się trudnili, a potem rzucili na stos trupy i tkaniny i wyprawili sobie ucztę. Byli wygłodzeni, więc ogryzali kości niczym psy. Znaleźli wino, całe bukłaki, i pijani, zrobiwszy z wygiętego wielbłądziego wędzidła żelazo do wypalania piętna, oznakowali się. Licyniusz wciąż czuł w nozdrzach swąd przypalonego ciała. Spojrzał na swoje przedramię, ścisnął je i patrzył, jak wypływa gęsta, krzepnąca krew. Zostanie mu porządna blizna - większa od wszystkich innych blizn, tych po chłoście i biciu, i tych po ranach odniesionych w boju. Bolało jak męki w Hadesie, ale przyjmował ból chętnie, bo pomagał mu się skupić. Tak ich wyszkolono. Dzięki temu przetrwali trzydzieści cztery lata niewoli, budując mury partyjskiej fortecy, chłostani za dnia i skuwani łańcuchami na noc. Większość pomarła, ale najtwardsi przeżyli. Zacisnął pięść. Znak piętna był liczbą wypaloną w ich duszach: XV. Piętnasty Apolliński. Stracony legion. Legion duchów. Ich legion.
Czuł, jakby ich dusze tkwiły w zamknięciu przez ostatnie trzydzieści cztery lata. Dziesięć tysięcy wymaszerowało z pola bitwy pod Karre. Teraz zostało ich tylko dziewięciu, o jednego mniej niż wczoraj.
- Frater - wyszeptał, wspominając Appiusza. -Ave atąue vale. Żegnaj, bracie. Do zobaczenia w Elizjum.
Poprzednią noc spędzili w strasznym miejscu, pełnym głębokich wąwozów, kruszących się skał i dróg bez wyjścia, rozbrzmiewającym jękami i skowytem duchów, które czaiły się w mroku. Czarne niebo raz po raz jaśniało piorunami, jakby sam Jupiter rozcinał błyskawicami jego materię. Wiatr wył, jakby smok zionął ogniem poprzez wąwozy, a trujące opary jego gorącego oddechu wdzierały się w każdy załom i zagłębienie. Przykucnęli w testudo, formacji żółwia - tak jak zostali wyszkoleni - pod osłoną sczepionych kwadratowych tarcz, które sami sobie zrobili, a w które teraz dudnił deszcz i uderzały strzały wroga. Appiusz wpadł w obłęd. Krzyczał do wrogów, żeby się pokazali i walczyli jak mężczyźni, a potem wyrwał się z szyku i ugodziła go strzała. Licyniusz wciągnął go z powrotem pod tarcze i trzymał w żelaznym uścisku rzężącego,

z wybałuszonymi oczami, wstrząsanego konwulsjami. Śmierć w boju tak właśnie wygląda - zupełnie inaczej niż Licyniusz rzeźbił ją w kamieniu dla swoich patronów w Rzymie. Sam o mało nie oszalał z rozpaczy. Umazał się krwią i rycząc wściekle, powalił łucznika na ziemię, ścisnął go za gardło i wydrapał mu oczy. Tamten krzyczał - wrogowie są ludźmi, nie demonami, więc można ich pokonać. Wyrwał jeźdźcowi wielki, ociekający krwią miecz z dziwną rękojeścią w kształcie tygrysiego łba, zdarł z niego zbroję z metalowych łusek i zarzucił ją sobie na grzbiet, a potem chwycił odrąbaną głowę za długie, zaplecione w warkocze i spięte w kok włosy i podniósł ją wysoko. Ale reszta legionistów już odeszła. Zabrali ciało Appiusza i pozostawili go samego na placu boju, a on pośliznął się i upuścił głowę w gardziel rwącego wodospadu.
Resztki oddziału ciągnącego ze sobą kupca odnalazł kilka godzin później na brzegu jeziora. Przy głazach, na których wyryto tajemnicze rysunki, pochowali Appiusza z jego bronią: brązowym nadziakiem o ostrym szpikulcu przypominającym sztylet. Na powiekach położyli mu monety, jedną z ołtarza Aleksandra Wielkiego, a drugą zabraną Sogdyjczykom, z dziwnym kwadratowym otworem w środku. Nie mogli ryzykować rozpalenia stosu, ale Licyniusz, kiedyś rzeźbiarz, samodzielnie zrobionym dłutem wyrył na skale obok mogiły święty numer ich legionu, żeby Charon, gdy przyjdzie po Appiusza, wiedział, dokąd go zabrać: do wszystkich pozostałych, którzy już maszerują w krainie cieni, do legionu duchów.
Fabiusz dotarł na szczyt wzgórza, usiadł i spojrzał na wschód. Licyniusz usadowił się obok, przesunąwszy miecz na ukos, tak że lśniąca, przypominająca rękawicę rękojeść z tygrysim łbem sterczała mu teraz nad barkiem. Fabiusz, wysoki i niebieskooki, pochodził z Alp, a w siwej szczecinie na jego twarzy wciąż widać było resztki rudych włosów. Łączyło ich braterstwo krwi, byli ostatnimi z żołnierzy contubernium, ostatnimi z ośmiu, którzy odpowiedzieli na wezwanie do broni, gdy Juliusz Cezar poprowadził wojska przeciwko Galom; ostatnimi z tych, którzy jedli i spali w jednym obozie i walczyli ramię w ramię podczas chwalebnych dni legionu. Jak Appiusz. Licyniusz zerknął na miejsce, gdzie go pochowali - na ponure kamieniste odludzie. Potem sięgnął do torby przy pasie i podał Fabiuszowi mały, gładki, lekki kamyk z wydrążoną przez środek dziurką. Fabiusz przyjrzał się mu.

 -	Ma barwę miodu - zauważył. - W środku coś jest. Komar.
 -	Zabrałem go Appiuszowi po śmierci - wyjaśnił Licyniusz. -To jego rodzinny klejnot, dostał go od matki. Dziwny kamień pochodzi znad morza na północ od Germanii. Pamiętasz wzory na tarczach Galów, z którymi biliśmy się pod Alezją, te wirujące zwierzęta? Tutaj też je widać, są wyryte w kamieniu. Matka Appiusza była Germanką, wiedziałeś? Mówił mi, że takie kamienie daje się dzieciom. Przynoszą im szczęście. Miał nadzieję, że spłodzi potomka. Obiecałem mu, że wezmę kamyk, jeśli pożyję dłużej niż on. Jakimś cudem zdołał go przechować przez te wszystkie lata w kamieniołomach.
 -	Wolę nawet nie myśleć, gdzie go schował - powiedział Fabiusz. -Ale to do niego podobne. Appiusz niejedno miał w dupie.
 -	Będzie nam go brakowało.
-	Aż do Elizjum.
Licyniusz zamknął torbę.
-	Kamień jest twój. Jesteś niemłody, ale i nie stary, więc może
któregoś dnia uciekniesz od tego wszystkiego i znajdziesz kobietę,
która da ci dziecko. Dla mnie jest już na to za późno. Miałem syna,
którego włosy przyprószyła już pewnie siwizna, i więcej dzieci mieć
nie będę. Zachowaj ten kamień i pamiętaj o Appiuszu. Pamiętaj
o mnie, frater. Pamiętaj o nas wszystkich, o tym dniu.
Fabiusz nic nie powiedział, ale wziął kamyk. Licyniusz obrzucił przyjaciela wzrokiem. Makrobiusz, kuśnierz, zrobił sandały z wielbłądziej skóry, wytrzymałe sandały do marszu, wiązane rzemieniami na łydkach aż po kolana. W nich mogli dojść wszędzie. Ale poza tym wyglądali jak barbarzyńcy. Fabiusz nosił skórzaną kurtkę sztywną od zaschniętej krwi, z naszytymi byle jak strzępami zdobycznej par-tyjskiej kolczugi. Kolczuga była w rzymskim stylu, odporna na ciosy miecza, lecz nowa koszula Licyniusza obszyta prostokątnymi blaszkami lepiej chroniła przed grotami strzał i zimnym wiatrem. Fabiusz miał bardzo cenną broń: krótki miecz z brązu ozdobiony misternymi obcymi wzorami, smokami, tygrysami i demonami. Tak jak rzymski gladius, doskonały do walki z bliskiej odległości. Wielki miecz sieczny Licyniusza był ostry jak źdźbło bagiennej trawy - ostatniej nocy odciął głowę wroga niczym główkę kapusty - lecz zadawanie nim zamaszystych ciosów wymagało odsłonienia się, a Rzymianie nie zwykli walczyć w ten sposób. Musi poprosić kowala Rufusa, żeby skrócił mu klingę, pomyślał. I wtedy sobie przypomniał, że

Rufusa też już nie ma wśród żywych. Cóż, teraz i tak nie miało to znaczenia. Wyciągnął ręce, pokazując Fabiuszowi wnętrze dłoni.
 -	Patrz - rzekł. - Już prawie nie czuję zimna. Mam skórę jak wielbłąd. A gdy zabijam, robię to gołymi rękami.
 -	Może stajemy się bogami - odparł Fabiusz.
 -	Bogami są nasi bracia, którzy odeszli.
Głos Fabiusza wciąż brzmiał młodo, ale gdy Licyniusz na niego spojrzał, zobaczył mężczyznę wyniszczonego upływem lat, siwego i pomarszczonego, który jedną nogą sam jest w Elizjum. Dzień wcześniej, pijani w sztok i świeżo napiętnowani, ogolili głowy i brody, szykując się do ostatniej bitwy. Nie spodziewali się, że wyjdą z wąwozu żywi, a jeśli mieli dołączyć do pozostałych w Elizjum, chcieli wyglądać, jak należy. Licyniusz przesunął dłonią po łysej głowie. Skóra była szorstka i twarda jak świeżo wycięte bloki marmuru, po których kiedyś wodził palcami w swoim rzymskim warsztacie. Dotknął blizn na nadgarstku, stwardniałych i grubych jak zad słonia. Trzydzieści cztery lata w okowach. Ocaleli, ale miał wrażenie, jakby byli żywymi trupami, których dusze uleciały owego pamiętnego dnia pod Karre.
 -	Wspominasz bitwę? - spytał cicho Fabiusz.
 -	Jak zawsze.
Wyprawa od początku źle się zapowiadała. Dowodził Krassus - ten, który miał się za równego Cezarowi. Licyniusz prychnął. Krassus, bankier, pragnął tylko złota. Gardzili nim, nienawidzili go bardziej niż partyjskich wrogów. Kiedy przekraczali Eufrat, zaczęło grzmieć, niebo przecięły błyskawice i zerwał się straszliwy wiatr, ni to mgła, ni to huragan. Potem święty sztandar legionu obrócił się w przeciwną stronę. Sam z siebie! Mimo to maszerowali dalej. Samą klęskę można by znieść, ale nie klęskę i hańbę. Krassus był zbyt słaby, by zabić się własnym mieczem, i życie musiał mu odebrać trybun. Biedny Kajusz Paccianus, primus pilus pierwszej kohorty, miał nieszczęście przypominać Krassusa z wyglądu i Partowie prowadzili go przebranego w czerwone niewieście szaty podczas triumfalnej parady, a przed nim jechali na wielbłądach trębacze i liktorzy z przywiązanymi do toporów ociekającymi krwią głowami zabitych Rzymian. Partowie wlali Kajuszowi do gardła roztopione złoto, szydząc z Krassusa, człowieka, który myślał, że zapłata i obietnice złota to jedyna gwarancja żołnierskiej lojalności.

Ale nie to było najgorsze. Najgorsza była utrata orła, którego zdarto z drzewca i zabrano im na ich oczach. Od tej pory byli tylko duchami, wszyscy w legionie, żywi czy martwi.
 -	Czy kupiec ma jakieś wieści o Rzymie? - zapytał Fabiusz. - Ty jedyny z nas mówisz po grecku. Słyszałem greckie słowa, kiedy błagał o darowanie życia.
 -	Był wiele razy w Barygazie nad Morzem Erytrejskim, gdzie przybywają kupcy z Egiptu. Właśnie tam zmierzała karawana Sog-dyjczyków i tam nauczył się greki. - Licyniusz zawiesił głos. - Są nowiny o Rzymie, przyjacielu.
 -	Och. - Fabiusz pochylił się do przodu. - Dobre wieści, mam nadzieję.
 -	Kupiec mówi, że wojny dawno się skończyły i nastał nowy pokój. - Położył Fabiuszowi rękę na ramieniu. - Mówi, że Rzymem rządzi teraz cesarz.
 -	Cesarz?! - Fabiusz spojrzał na przyjaciela z błyskiem w oku. -Juliusz Cezar. Nasz wódz. To musi być on.
Licyniusz pokręcił głową.
-	Cezara już dawno nie ma. W głębi serca obaj to wiemy.
A gdyby był cesarzem, wyruszyłby po nas. Nie, to ktoś inny. Rzym
się zmienił.
Fabiusz westchnął.
-	W takim razie odszukam Cezara w Elizjum - rzekł. - Nie
zamierzam służyć żadnemu innemu władcy. Widziałem w Partii, do
czego cesarze są zdolni. Jesteśmy żołnierzami obywatelami.
Licyniusz znów spojrzał na swoje dłonie, sękate, pokryte zaschniętą krwią i brudem. Brakowało czubków dwóch palców.
-	Obywatelami - powtórzył ze smutnym uśmiechem. - Przed
trzydziestoma pięcioma laty może. Czy to są dłonie rzeźbiarza?
Fabiusz pochylił się i oparł na łokciu.
-	Pamiętasz Kwintusa Wariusa, któremu Partowie zlecili pro
wadzenie prac przy południowym sektorze murów? Pierwszego
centuriona trzeciej kohorty? Zanim zaciągnął się do wojska, był
murarzem w Zatoce Neapolitańskiej, znał się na cemencie. Prze
konał partyjskiego nadzorcę, że pył, który wdychaliśmy przez te
wszystkie lata, jest najważniejszym składnikiem cementu jak wul
kaniczny pył Neapolu. Oczywiście było zupełnie inaczej. Wariusa
stracono lata temu, ale cały czas sypaliśmy ten piach do naszej za-

prawy. Mury, które budowaliśmy przez trzydzieści cztery lata, nie przetrwają następnej dekady. Zapamiętaj moje słowa. Obrócą się w proch. Oto przykład żołnierza obywatela. Wykorzystać wszystkie cywilne umiejętności w walce.
 -	Żołnierz obywatel może też wrócić do cywilnego życia.
 -	Co masz na myśli?
 -	Kupiec powiedział coś jeszcze.
 -	Co takiego, Licyniuszu?
 -	Powiedział, że ten cesarz wynegocjował pokój z Partami. Twierdzi, że widział nową monetę wybitą na cześć zawartego pokoju. I że orły zostały zwrócone.
Fabiusz pokręcił gniewnie głową.
 -	Niemożliwe. Naplótł ci bzdur, bo wiedział, kim jesteś, i wiedział o skarbach, które zrabowaliśmy Partom. Wieści o nas musiały się już roznieść wzdłuż szlaku karawan. Chciał się wkupić w nasze łaski i uznał, że opowiastka o cesarzu sprawi nam przyjemność. Cóż, mylił się. Powinniśmy byli go zabić jak pozostałych.
 -	Wtedy nie zdołalibyśmy tu dotrzeć. Przeprowadził nas przez wąwóz.
 -	Ale zginęlibyśmy w walce. Z honorem.
 -	Jeśli orły naprawdę zostały zwrócone, to do Rzymu też możemy wrócić z honorem.
Fabiusz milczał chwilę.
-	Zwrot orłów byłby triumfem tego cesarza, ale nie naszym.
Nas czekałby wstyd. - Popatrzył na Licyniusza. - Ale zbyt dobrze
cię znam, bracie. Myślisz o swoim synu.
Licyniusz nie odpowiedział, zmrużył tylko oczy, spoglądając na świetlistą kulę wznoszącą się nad wschodnim widnokręgiem i migotliwe pomarańczowe odblaski, które kładły się na powierzchni jeziora. Jego syn. Syn, który nigdy go nie poznał, którego zostawił jako niemowlę w ramionach matki, gdy opuszczał Rzym. Syn, który odziedziczył fach po ojcu, jak on po poprzednich pokoleniach. Pomyślał o słowach Fabiusza: „Widziałem, do czego cesarze są zdolni". Cesarze nie tylko niewolili i gnębili lud. Budowali także pałace, świątynie. W tym nowym Rzymie byłoby dużo pracy dla rzeźbiarza.
-	Nie łudź się - powiedział Fabiusz, jakby czytał w jego my
ślach. - Jeśli kupiec mówi prawdę, świat się zmienił. Rzym o nas

zapomniał. Mamy tylko siebie, nasze braterstwo. Wszystko inne jest stracone.
 -	Mój syn może wciąż żyć.
 -	Twój syn jest już prawdopodobnie w Elizjum. Możliwe, że też został żołnierzem obywatelem, walczył i zginął z honorem. Pomyśl o tym.
Zza wzgórza dobiegł stłumiony jęk. Fabiusz sięgnął po miecz, ale Licyniusz go powstrzymał.
 -	To tylko kupiec. Jest skuty łańcuchem.
 -	Myślałem, że go zabiłeś. Przecież po to tu przyszedłeś.
 -	Chciałem się przekonać, czy mówił prawdę. Czy łódź nie jest zwykłym wrakiem.
 -	Powtórz mi jeszcze raz, co powiedział. Wkrótce musimy ruszać. Już dnieje.
 -	Powiedział, że tam, gdzie wstaje słońce, jest Chryse, kraina złota. Żeby się tam dostać, trzeba przepłynąć jezioro, minąć przełęcz, a potem przejść przez pustynię gorszą od wszystkiego, co dotąd widzieliśmy, która połyka ludzi na zawsze. Trzeba podążać szlakiem wielbłądzich karawan na wschód, aż dojdzie się do wielkiego miasta zwanego Thina. Tam najodważniejsi znajdą wszelkie skarby świata, czekające na tych, którzy potrafią pokonać demony.
Kupiec powiedział im wszystko, czego potrzebowali. Niczego nie przemilczał. Popełnił błąd. Ale nie był przyzwyczajony do targowania się z losem.
Powiedział Licyniuszowi coś jeszcze, gdy ten skuwał go łańcuchem. Na południu znajduje się kolejny szlak. Na drodze do niego wznoszą się wielkie góry, potem jest królestwo Baktrii, a dalej wielka rzeka - rzeka, którą przekroczył Aleksander Wielki. Za rzeką jest miejsce zwane Ramaja, gdzie są Rzymianie. Podróż tą drogą wiąże się z wielkimi niebezpieczeństwami. „Zawsze strzeż się tygrysa", przestrzegł go kupiec. W tamtym miejscu, jak w Barygazie, towary - bogactwa z Chryse i Thiny, serikon i drogocenne klejnoty, jade-it, cassia* i malabathron** - ładowano na statki i przewożono przez
* Cassia - cynamon (przyp. tłum.).
** Malabathron - używane jako przyprawa liście cynamonowca tamala (przyp. tłum.).

Morze Erytrejskie do Egiptu, a stamtąd można było dotrzeć do Rzymu. Do Rzymu!
Licyniusz ścisnął dłoń Fabiusza - znak ich szczególnej więzi, odkąd siłowali się na ręce jako młodzi żołnierze. Po chwili obaj rozluźnili uchwyt i objęli się, a potem mocno odepchnęli. Starzy mężczyźni bawiący się jak chłopcy. Sięgnął do woreczka, który odebrał kupcowi, i wskazał na sakiewkę przy pasie Fabiusza.
-	Nie musimy już go zwodzić żadnymi obietnicami - rzekł.
- Teraz możemy sprawdzić, co mu zrabowaliśmy.
Fabiusz wstał i poprawił pas, żeby kolczuga nie ciążyła mu na biodrach.
 -	Jeszcze będzie na to czas - odparł. Wskazał dłonią brzeg jeziora, gdzie pozostali już siedzieli przy wiosłach i machali do nich. - Łódź jest gotowa.
 -	Łódź, która przewiezie nas na drugi brzeg, czeka od dawna, bracie.
 -	Nie mam na myśli łodzi Charona, tylko naszą łódź. Dzięki niej odzyskamy wolność i zdobędziemy nieopisane bogactwa. Płyniemy na wschód, do Chryse.
 -	Idź przodem. Ja muszę załatwić sprawę kupca. Jego czas nadszedł.
 -	Ave atąue vale, frater. Na tym świecie albo na następnym.
Licyniusz popatrzył na przyjaciela. Więc wie, pomyślał.
Fabiusz ruszył w dół zbocza, nie oglądając się za siebie. Licyniusz poszedł w przeciwnym kierunku, do miejsca, gdzie zostawił kupca. Niebo na zachodzie, nad wąwozem, z którego przyszli, znowu pociemniało. Zobaczył błyskawice i poczuł pierwsze krople deszczu. Powietrze było nieruchome, zupełnie jak przed burzą ostatniej nocy. Jeśli nie chcą, by zaskoczyła ich nawałnica, muszą ruszać niezwłocznie. Fabiusz na pewno nie będzie czekał, a pozostali podporządkują się jego rozkazom - był wszak ich centurionem. I wiedział, że nie mają czasu do stracenia. Ale będą inne łodzie, ukryte tak jak ta, którą znaleźli, przez innych podróżników. Jest też droga naokoło jeziora. Ich wrogowie mają konie i mogą się przemieszczać bardzo szybko. Licyniusz spojrzał na przełęcz i na skaliste szczyty oświetlane odległymi błyskami piorunów. Deszcz rozpadał się na dobre, więc pośliznął się, schodząc po zboczu. Łódź zniknęła mu z oczu, zasłonięta przez szczyt wzgórza, a na południu widział tylko

mgliste podnóża gór. Skręcił, wchodząc w dolinę. Kupiec wciąż tam był, leżał na ziemi z rękami skutymi nad głową łańcuchem zawiązanym wokół głazu.
Licyniusz sięgnął po miecz i wsunął dłoń w złotą rękawicę rękojeści. Spojrzał na wyryty na gardzie łeb tygrysa, wytarł ostrze o przedramię i wetknąwszy je w szczelinę między głazami, wygiął, aż pękło, pozostawiając klingę długości około siedemdziesięciu centymetrów z ostro zakończonym czubkiem. Tak lepiej. Prawie jak rzymski gladius. Odwrócił się do kupca. Jeśli Sogdyjczyk myślał, że ma jakąś szansę, bo przeprowadził ich przez wąwóz, to teraz stracił wszelką nadzieję. Licyniusz przykucnął - tak blisko, że czuł zapach jego potu przypominający woń wydzielaną przez osaczoną zwierzynę - i przystawił złamane ostrze pod żebra kupca. Czuł, jak łomocze mu serce.
Tu nie było miejsca na rozróżnienie między dobrem a złem.
On i jego towarzysze zabijali ludzi. Tym się trudnili.
Kupiec podniósł wzrok. Licyniusz pomyślał o synu. Miał wrażenie, że patrzy na bezbronne dziecko. Oddech kupca był krótki i chrapliwy, twarz wykrzywiona przerażeniem, usta zaślinione. Nagle buchnął spod niego straszliwy fetor i Licyniusz odwrócił z odrazą głowę. Podniósł się na jedno kolano, żeby przenieść ciężar ciała na miecz, i po raz pierwszy spostrzegł, że mężczyzna różni się od pozostałych Sogdyjczyków: jego oczy są mniej skośne, kości policzkowe wyższe, na górnej wardze sypie się zarost. Miał cerę mieszczucha, a nie pustynnego koczownika. Wtedy Licyniuszowi przypomniało się, co tamten mówił. Że pochodzi z krainy daleko na wschodzie, z wielkiego miasta. Że dobrze zna grobowiec. Wie, jak dostać się do środka. Powiedział, że jest opiekunem grobu. Pewnie bredził, rozpaczliwie pragnąc wkraść się w ich łaski.
Teraz też usiłował coś powiedzieć, spoglądając na woreczek, który zabrał mu Licyniusz. Mówił po grecku, chrapliwym szeptem i z tak silnym obcym akcentem, że Licyniusz ledwo rozumiał poszczególne słowa.
Jego dziad zobaczył ją i ukradł, najwspanialszą gwiazdę niebios.
Jego dziad, przed dwustu laty, zachował to w tajemnicy.
On, Liu Jian, wziął ją i wybrał się w podróż, by umieścić gwiazdę w należnym miejscu, ale tamci ruszyli za nim w pościg.

-	Teraz będą ścigać was.
Kupiec uniósł głowę. Jego greka stała się nagle wyraźna, jakby wiedział, że to będąjego ostatnie słowa.
-	Wzięliście klejnot niebios. Jego miejsce jest nad grobem ce
sarza. Składa się z dwóch części. Jedna jest niebieska, z lazurytu
z gór Baktrii, druga zielona, z oliwinu z wyspy na Morzu Erytrej-
skim. Musisz zanieść to, co masz, do kopalni lazurytu i tam ukryć.
To jedyne miejsce, gdzie potęga klejnotu nie będzie odczuwalna.
Nigdy nie wolno wam stykać jednego kamienia z drugim, żeby zło
żyć klejnot w całość. Tylko cesarz zyska nieśmiertelność. Ci, którzy
was ścigają, nie spoczną, póki was nie dogonią. Nie wolno pozwo
lić, żeby władza klejnotu przypadła im w udziale.
Głowa mężczyzny opadła, drżały mu wargi. Licyniusz klęczał bez mchu. Nagle zrozumiał. Skarb, o którym kupiec mówił dzień wcześniej, skarb z grobowca cesarza, nie spoczywa gdzieś daleko na wschodzie. Jest tutaj. Pomacał woreczek przy pasie i wyczuł pod palcami coś twardego. Skoczył na równe nogi i wybiegłszy z zagłębienia, spojrzał na jezioro. Spóźnił się. Pozostali byli już daleko od brzegu i wiosłowali zawzięcie na wschód, widząc nadciągającą burzę. Fabiusz nigdy nie dowie się prawdy. Licyniusz wrócił do kupca. Czuł się pusty, jakby znalazł się w otchłani. Czyżby poświęcił największy skarb, obietnicę nieśmiertelności, dla płonnego marzenia, że odnajdzie syna?
Odwrócił się w stronę nadciągającej ciemności. Wiatr sypał mu w oczy ziarenkami czerwonego piasku, którego tumany zdawały się wirować nad wodami jeziora, zwiastując zbliżającą się nawałnicę. A potem usłyszał coś oprócz huku piorunów. Początkowo dźwięk był ledwo rozpoznawalny, prawie jak szum w uszach, ale stopniowo stawał się coraz głośniejszy, rytmiczny i nieustępliwy. Bicie bębna. Licyniusz przypomniał sobie poprzednią noc. Konie stające dęba, błyskające żółtymi białkami oczu i kłęby czerwonej mgły buchające z ich nozdrzy. Konie lśniły od krwi, własnej krwi -jakby wydzielały ją wraz z potem. Ciągnęły rydwany z ledwo widocznymi łucznikami z tyłu, a na przodzie był jeździec w zbroi nakrytej futrem dzikiego zwierza, z głową okoloną kłami i twarzą skrytą w mroku.
Teraz znów się zbliżają.
Licyniusz odwrócił się z powrotem do kupca i wbił miecz w jego pierś tak głęboko, że aż chrupnął kręgosłup. Mężczyzna skonał

z wybałuszonymi oczami. Krew trysnęła z rany przy ostatnim skurczu serca, ciało zadrgało w konwulsjach, mięśnie zacisnęły się na ostrzu. Licyniusz wstał i przydepnął trupa, żeby wyciągnąć miecz. Stał długą chwilę z ociekającą krwią klingą, wpatrując się w ciemność i deszcz. I wtedy go zobaczył. Sylwetka na jednym z górskich grzbietów, zwrócona w jego stronę. Połyskująca czerwienią skóra, buchająca z chrap rozświetlona słońcem mgiełka oddechu, koński łeb z obnażonymi zębami, a wyżej rząd kłów drapieżnika i uniesiony wysoko długi, połyskliwy miecz.
Przypomniał sobie, jak nazwał go kupiec.
„Tygrysi wojownik".
Licyniusz skierował się na południe.
I pobiegł przed siebie.

I
Morze Czerwone, czasy współczesne
Jack, nie uwierzysz, co znalazłem.
Głos dobiegł przez interkom z granatowej otchłani z przodu, gdzie zza skalistej rafy srebrzysty strumień pęcherzyków unosił się na powierzchnię morza prawie pięćdziesiąt metrów wyżej. Jack Howard po raz ostatni spojrzał na obrośniętą koralowcami kotwicę pod sobą, wpuścił trochę powietrza do komory kamizelki wypornościowej i popłynął nad gęstwiną rozkrzewów, które wyginały się wraz z prądem niczym wysokie trawy na wietrze. Machając płetwami, rozpędził się, a potem rozłożył ramiona i nogi jak spadochroniarz i opadł w głębinę za rafą. Widok w dole zapierał dech. Już wcześniej na całym zboczu widział fragmenty starożytnej ceramiki - arabskiej, nabatejskiej, egipskiej - ale teraz natrafił na prawdziwą żyłę złota. Od lat krążyły pogłoski o cmentarzysku statków po nawietrznej stronie rafy, ale były to tylko niepotwierdzone domysły, aż tej wiosny niezwykle silne prądy pływowe w Morzu Czerwonym przeorały dno i odsłoniły to, co rozciągało się teraz przed jego oczami. Pojawiła się pogłoska, od której Jackowi szybciej zabiło serce, o rzymskim wraku doskonale zachowanym pod piaskiem. Teraz, gdy ujrzał kształty wyłaniające się spod osadu - rzędy starożytnych glinianych amfor, wysokie uchwyty, które sterczały nad szerokimi brzegami szyjek - wypuścił powietrze z płuc, żeby opaść szybciej. Poczuł znajomy dreszcz podniecenia. Tak jak zawsze, wymówił po cichu słowa: „Jack Szczęściarz".

Głos znowu się odezwał:
-	Nurkuję z tobą od piętnastu lat i myślałem, że widziałem już
wszystko. Ale to przechodzi ludzkie pojęcie!
Jack odwrócił się w stronę przeciwległego końca piaszczystego płaskowyżu. Widział teraz Costasa, który unosił się bez ruchu przed koralowcem wielkości półciężarówki wyrastającym kilka metrów nad niego. Za koralowcem rosły dwie podobne kolonie, układając się w rząd. Za nimi woda była zbyt głęboka, by koral mógł się rozwijać, więc Jack widział tylko piaszczystą równinę opadającą w otchłań. Włączył latarkę, podpłynął do Costasa, zatrzymał się parę metrów przed nim i poświecił na dno. Zobaczył istną eksplozję barw: jaskrawoczerwone gąbki, ukwiały, obficie rosnące miękkie korale i śmigające w tej gęstwinie błazenki. Z jamy wychynął węgorz, łypnął na Jacka, otwierając pyszczek w okrągłe „O", a potem się schował. Jack dojrzał między falującymi rozkrzewami fragmenty amfor, obrośnięte morskimi żyjątkami tak grubo, że były prawie nierozpoznawalne. Przyjrzawszy się im bliżej, zobaczył wysoki łuk uchwytu i charakterystyczne obrzeże. Odwrócił się do Costasa, oświetlając latarką żółty kask przyjaciela i butlę z mieszanką gazów do oddychania trimix.
 -	Niezłe znalezisko - powiedział. - Widziałem podobne skorupy na zboczu. Rodyjskie amfory na wino, II wiek przed naszą erą.
 -	Wyłącz latarkę. - Costas wydawał się zaaferowany czymś, co widział przed sobą. - Przyjrzyj się jeszcze raz. I zapomnij o amforach.
Jack nie mógł się doczekać, żeby podpłynąć do wraku, który zobaczył w piasku. Mimo to pozostał przed koralowcem, wpatrując się w olśniewającą, migotliwą feerię barw. Przypomniał sobie, co wiele lat temu w Cambridge mówił profesor Dillen. „W archeologii chodzi o szczegóły, ale nie wolno pozwolić, żeby przesłoniły nam one większy obraz". Jack wiedział to już wcześniej: przekonał się o tym, gdy pierwszy raz bawił się w archeologa jako chłopiec. Umiał dostrzec większy obraz. Zawsze miał do tego dryg. I do znajdowania rozmaitych rzeczy. Jack Szczęściarz. Zamknął oczy, wyłączył latarkę i znowu je otworzył. Miał wrażenie, jakby znalazł się w innym świecie. Obfitość barw zastąpił monotonny granat i ciemniejsze kształty tam, gdzie poprzednio widział jaskrawe czerwienie i fiolety. Poczuł się, jakby patrzył na szkic węglem, pozbawiony ostrych

konturów i koloru; wzrok skupiał się nie na szczegółach, lecz na ogólnych zarysach. Na większym obrazie. I wtedy to zobaczył.
-	Dobry Boże.
Zamrugał z niedowierzaniem i spojrzał jeszcze raz. Nie było mowy o pomyłce. Nie jeden, lecz dwa wyłaniające się z piasku i zakrzywione ku górze kształty po przeciwnych stronach koralowca, symetryczne i lśniące bielą po stuleciach spędzonych pod osadem na dnie morza. Przypomniał sobie, gdzie są. W Morzu Czerwonym. Na wschodniej granicy Egiptu, na skraju świata starożytnych Greków i Rzymian. Dalej leżały tylko baśniowe lądy, krainy budzące grozę i pociągające, krainy niespotykanych skarbów i niebezpieczeństw, zamieszkane przez rasy olbrzymów i karłów, i przez ogromne bestie: drapieżną zwierzynę i zwierzęta bojowe, które potrafili poskromić tylko najodważniejsi, bestie, które mogły uczynić człowieka królem.
Kły słonia!
-	Czekam, Jack. Wytłumacz mi to.
Jack przełknął ślinę. Serce waliło mu z podniecenia. Odezwał się cicho, próbując zapanować nad drżeniem głosu:
 -	To elephantegos.
 -	Co takiego?
 -	Elephantegos.
 -	Racja. Słoń. Posąg przedstawiający słonia.
 -	Nie. Elephantegos.
 -	Dobra, Jack. Na czym polega różnica?
 -	Zachował się pewien zdumiewający list na papirusie, znaleziony na egipskiej pustyni - wyjaśnił Jack. - Maurice Hiebermeyer przesłał mi go e-mailem na pokład „Seaquesta II", kiedy tu płynęliśmy. Poprosiłem go o cokolwiek w egipskich źródłach pisanych, co odnosi się do zatonięcia jakiegokolwiek statku. I przysłał mi informację o tym liście. Zupełnie jakby przeczuwał, że znajdziemy coś takiego.
 -	Nie po raz pierwszy - zauważył Costas. - Dziwak z niego, ale muszę przyznać, że ma nosa.
Jack zastanawiał się gorączkowo. Wyciągnął rękę i dotknął czubka jednego z kłów. Był gładki niczym jedwab, ale miał konsystencję kredy.

 -	List wspomina o katastrofie statku. To jeden z bardzo nielicznych starożytnych dokumentów, w których jest mowa o wraku w Morzu Czerwonym. Maurice wiedział, że zanim odwiedzimy go na wykopaliskach w Berenike, przy okazji chcemy tu ponurkować.
 -	Mów dalej.
 -	List opisuje, jak zatonął pewien statek, który wypłynął z portu w Berenike. Wiadomość miała trafić do miejsca zwanego Ptolemais Theron, czyli „Ptolemais Łowów". Była to osada handlowa położona na południe stąd, gdzieś na wybrzeżu Erytrei. Tam Egipcjanie kupowali dziką zwierzynę. A ponieważ statek zatonął, kupcy nie otrzymali zapłaty w postaci zboża. Autor listu zapewnia ich, że w Berenike budują następny elephantegos, który wkrótce wyruszy w rejs z całym potrzebnym zaopatrzeniem.
 -	Elephantegos - mruknął Costas. - Masz na myśli...
 -	Statek transportowy. Do transportu słoni.
 -	Jack, znowu nachodzi mnie to dziwne uczucie. To samo, które dopada mnie zawsze, kiedy z tobą nurkuję. To niedowierzanie.
 -	Spojrzałeś dalej? Są tam jeszcze dwie takie kolonie koralowców. Identycznej wielkości. Wszystkie trzy tworzą równy rząd. Liczba jest dokładnie taka, jakiej można by się spodziewać. A układ taki, jakby zwierzęta zostały skute łańcuchami i związane w ładowni statku.
 -	Chcesz powiedzieć, że to, co widzę przed sobą, to słoń? Prawdziwy słoń'? Nie rzeźba?
 -	Wiemy przecież, że kość słoniowa może przetrwać zakopana w podwodnym osadzie. Znaleźliśmy kły słonia i zęby hipopotama w Morzu Śródziemnym. A koralowce w tych wodach rosną dosyć szybko, szybciej niż zdążyłby się rozpaść szkielet słonia. Prawdopodobnie w środku nie ma już kości, ale koral zachował kształt szkieletu.
 -	Poczekaj chwilę, Jack. Pamiętaj, jestem tylko inżynierem. Muszę to sobie poukładać. Możliwe, że to właśnie to jedyne archeologiczne znalezisko, które mnie powali. Chyba się rozpłaczę.
 -	Nie rozklejaj się. Dasz radę. - Jack odpłynął kawałek dalej i popatrzył na widmowe kształty górujące nad nimi. Była to jedna z najbardziej niesamowitych rzeczy, jakie kiedykolwiek widział pod wodą. Zapalił latarkę. - Te kły nie przetrwają zbyt długo. Trzeba je ponownie zakopać. Ale przedtem musimy ściągnąć tu ekipę z kamerami, i to jak najszybciej. To materiał na czołówki gazet.

-	Zajmę się tym, Jack. Mam otwarty kanał łączności z „Sea-
ąuestem II".
Jack zerknął na komputer nurkowy przypięty do nadgarstka.
 -	Zostało siedem minut. Chciałbym rzucić okiem na te amfory w piasku. Będę w zasięgu wzroku.
 -	Chyba miałem już dość wrażeń jak na jedno nurkowanie.
 -	Dołączę do ciebie w połowie drogi na górę.
 -	Zrozumiałem, bez odbioru.
Jack popłynął ku piaszczystemu płaskowyżowi, pozwalając nieść się z prądem, który nieco przybrał na sile, odkąd zaczęli nurkować, i poderwał z dna drobny osad, który wisiał teraz niczym całun jakiś metr nad podłożem, zasłaniając amfory. Z przodu zobaczył ławicę przeźroczków tworzących prześwitującą kurtynę, która rozsunęła się, ukazując rekina płynącego leniwie wzdłuż zbocza. Usłyszał stłumiony warkot silników pontonu, który krążył na powierzchni w wyznaczonym miejscu. Hałas z łodzi stanowił sygnał ostrzegawczy, że za pięć minut powinni się wynurzyć. Zerknął na Costasa, teraz jakieś dwadzieścia metrów dalej, i opadł w chmurę osadu. Costas mógł stracić go teraz z oczu, ale nadal doskonale widziałby pęcherzyki wydychanego gazu. Jack spojrzał przed siebie, skupiając uwagę na wyznaczonym celu. Wyciągnął ramiona, składając dłonie razem, i popłynął przed siebie. Doskonale panował nad swoją pływalnością. Nagle je ujrzał: rząd czterech nietkniętych amfor leżących na piasku, z drugim rzędem wystającym za nimi. Wypuścił powietrze z płuc, w pełni świadomy faktu, że jego życie zależy od niezawodności sprzętu, który pozwoli zaczerpnąć następny oddech; świadomy ryzyka, które uczyniło z nurkowania jego namiętność. Opadł niżej i wziął wdech tuż nad dnem, odzyskując zerową wyporność. Amfory, pokryte drobnymi ziarenkami osadu, skrzyły się w świetle słonecznym, które sączyło się przez wodę.
Zobaczył kolejne rzędy amfor, a potem zagłębienie wypłukanego piasku, z którego wystawało sczerniałe drewno. Wziął następny wdech.
 -	A niech mnie.
 -	Masz coś? - odezwał się Costas.
 -	Jeszcze jeden starożytny wrak.
 -	Nie może się równać z elephantegosem - odparł Costas. -Moim elephantegosem.

 -	Tylko stare gliniane naczynia - powiedział Jack.
 -	Dla ciebie to nigdy nie są po prostu gliniane naczynia. Widziałem, jak wysypujesz z nich złoto, żeby lepiej się przyjrzeć takiej skorupie. Typowy archeolog.
 -	W glinianych naczyniach skrywa się historia.
 -	Wiem, cały czas mi to powtarzasz. Osobiście zamiast starego glinianego dzbanka wolałbym worek dublonów. Więc co tam znalazłeś?
 -	Amfory z winem, jakieś dwieście lat późniejsze od rodyjskich, które widzieliśmy przy elephantegosie. Te pochodzą z czasów Augusta, pierwszego cesarza Rzymu. Trafiły tu aż z Italii.
Jack podpłynął do pierwszego rzędu amfor. Jego entuzjazm jeszcze się spotęgował.
 -	Ten ładunek miał bez wątpienia popłynąć jeszcze dalej. Pokrywki amfor są zabezpieczone zaprawą i opieczętowane stemplem producentów z Italii. To wino falernejskie, szlachetny trunek. Myślę, że trafiliśmy na żyłę złota. - Obejrzał się za siebie. Costas zdążył podpłynąć i unosił się w pozycji półstojącej kilka metrów nad dnem.
 -	Pora się zbierać, Jack. Zostały nam najwyżej dwie minuty.
 -	Rozumiem. - Jack rozglądał się dookoła, chcąc maksymalnie wykorzystać ostatnie chwile, zanim rozlegnie się dzwonek alarmowy. - Każda z tych amfor była warta tyle co niewolnik. Są ich tutaj setki. To był bardzo cenny ładunek. Rzymska Kompania Wschod-nioindyjska.
 -	Chcesz powiedzieć, że płynął do Indii? - Costas włączył latarkę czołówkę, oświetlając dno, które natychmiast rozbłysło kolorami. - Czy to nie oznacza pieniędzy? Złotych monet?
Jack dotknął jednej z amfor. Poczuł dreszcz jak zawsze, gdy dotykał obiektu, który przeleżał z dala od ludzkich rąk od czasów starożytnych. A wraki statków były najbardziej ekscytującymi znaleziskami ze wszystkich. Nie narastające przez stulecia śmiecie dawnej cywilizacji, nie jakieś odpady, lecz żywe organizmy, utracone w chwili katastrofy, podczas wielkiej przygody. Przygoda zawsze wiąże się z ryzykiem, a czasem los nie sprzyja śmiałkom. Odkrył szczątki statku, który wyruszył na spotkanie niebezpiecznego mon-sunu, w daleki rejs przez Ocean Indyjski. Zdawał sobie sprawę, jak silna może być chęć wyruszenia na Wschód, jego przodkowie pły-

wali tam w czasach Kompanii Wschodnioindyjskiej. Nazywali to „przedsięwzięciem indyjskim", największą możliwą przygodą, bo było szansą na zdobycie ogromnych skarbów i wiązało się z ogromnym niebezpieczeństwem. Dla starożytnych stawka była jeszcze wyższa. Gdzieś tam znajdował się ognisty skraj świata. Wzdłuż tej krawędzi, w najdalszych miejscach, do których można było dotrzeć, kryły się bogactwa, z jakimi nie równały się nawet skarby najpotężniejszego cesarza, a także największe tajemnice: świętych eliksirów, alchemii, nieśmiertelności.
Rozbrzmiał alarm, ostre, nieustępliwe dzwonienie, które zdawało się dochodzić zewsząd. Jack wziął głęboki wdech, uniósł się kilka metrów nad amfory i popłynął za Costasem. Trzeba będzie przeprowadzić wykopaliska. Mnóstwo skarbów odkrywanych przez archeologię znajdowało się poza zasięgiem radaru historii pisanej, było tylko szczątkami zwyczajnego codziennego życia, ale tutaj trafili na coś ważnego. Na statek, którego zatonięcie mogło zmienić bieg dziejów. Ta morska katastrofa mogła rozstrzygnąć, czy panowanie Rzymu rozciągnie się kiedykolwiek na Ocean Indyjski. Jack zerknął na ekranik komputera nurkowego i stwierdził, że Costas wciąż wpatruje się jak zahipnotyzowany w ten sam punkt co przedtem. Podążył za jego wzrokiem i znowu spojrzał w dół.
Zobaczył coś żółtego, lśniącego. Piasek, ale nie tylko. Niesamowity miraż. Zamrugał i wypuściwszy powietrze z płuc, opadał aż do momentu, gdy oparł się kolanami o morskie dno. Ledwo wierzył własnym oczom. I wtedy coś mu się przypomniało. Skarga rzymskiego cesarza sprzed dwóch tysięcy lat. „Wszystkie nasze pieniądze wyciekły na Wschód, na korzenne wonności i świecidełka".
Zerknął w górę na Costasa i znów spojrzał w dół.
Morskie dno było usiane złotymi monetami.
Podniósł jedną i zbliżył do oczu. Był to rzymski aureus z wizerunkiem młodego, pewnego siebie mężczyzny, który wierzył, że Rzym może rządzić światem - z wizerunkiem cesarza Augusta.
 -	Jasny gwint - odezwał się Costas. - Powiedz mi, że to prawda.
 -	Myślę - odparł Jack zachrypniętym głosem - że masz swój skarb.
 -	Musimy zabezpieczyć to miejsce przed intruzami. - Costas nacisnął przełącznik na boku hełmu. - Zrywamy wszelką zewnętrzną

komunikację radiową. Nikt nie może usłyszeć, co mówimy. Jest tu tyle złota, że starczyłoby na sfinansowanie małego dżihadu.
- Zrozumiałem. - Jack nacisnął swój przełącznik. Napawał się niecodziennym odkryciem, ściskając monetę w palcach i wpatrując się w połyskliwe widowisko z rzędami amfor w tle. Costas miał rację. Jack był archeologiem, nie łowcą skarbów, lecz tak naprawdę przemierzał świat w poszukiwaniu czegoś takiego: starego dobrego skarbu, królewskiego ładunku złota. A ten pochodził ze starożytnego Rzymu.
Podniósł wzrok i zobaczył wysoko w górze ponton oraz ciemniejszy cień „Seaquesta II paręset metrów od brzegu. Dał Costa-sowi znak „okej" i pokazał wystawiony do góry kciuk. Zaczęli się wynurzać, bok przy boku. Jack zerknął na oddalające się dno. Szczegóły zniknęły w piasku, nie sposób było odróżnić amfory od skał i koralowców. Od lat marzył o czymś takim, o odkryciu wraku, który dałby mu posmak największej przygody starożytnego świata, poszukiwania skarbów o niewyobrażalnej wartości, które do dzisiaj kuszą podróżników i badaczy. To było najlepsze nurkowanie jego życia. Znaleźli pierwszy w historii skarb morski pochodzący z czasów starożytnych. Rozpierał go entuzjazm. Zobaczył, jak Costas patrzy na niego przez maskę, mrużąc oczy w uśmiechu, i znowu wyszeptał: „Jack Szczęściarz".

2
Trzy godziny później Jack pochylił nos helikoptera Lynx, szerokim łukiem wystartował z lądowiska na „Seaqueście II", zatrzymał maszynę w powietrzu i zaprogramował komputer nawigacyjny do przelotu około trzydziesta pięciu mil morskich na. północny zachód, w kierun-ku egipskiego wybrzeża. Musieli lecieć nisko, żeby nie dopuścić do utworzenia się we krwi pęcherzyków azotu, co wywołałoby chorobę kesonową. Jack zerknął za Costasa, który siedział w hełmofonie, na fotelu drugiego pilota i spojrzał na „Seaquesta II". Na rufie widniało słowo „Truro" - nazwa najbliższego portu od siedziby Międzynarodowego Uniwersytetu Morskiego w Kornwalii - a wyżej powiewała flaga MUM: kotwica na tle tarczy, symbole wzięte z rodzinnego herbu Jacka. Statek, ich główna jednostka badawcza, został zbudowany na zamówienie niecałe dwa lata temu po utracie pierwszego „Sea-questa" na Morzu Czarnym. Z oddali wyglądał jak okręt wspomagający. Na przednim pokładzie kilku marynarzy w białych odblaskowych kombinezonach stało przy czterdziestomilimetrowym działku Breda, wysuniętym spod pancerza maskującego i gotowym do ćwiczeń bojowych. Paru członków załogi służyło wcześniej w marynarce wojennej i właśnie tam Jack ich poznał. Teraz znajdowali się w pobliżu wybrzeża Somalii, gdzie groźba piractwa była bardzo realna, a w najbliższych dniach mieli dotrzeć do rozdzieranej wojną Sri Lanki. „Seaquest II" był supernowoczesnym statkiem badawczym, wyposażonym w najnowszy sprzęt do nurkowania i wykopalisk, mającym własne laboratorium i kajuty dla trzydziestu osób. Jego konstrukcja stanowiła plon kilku dekad rozmaitych doświadczeń badaczy MUM, którzy pracowali nad projektem idealnej jednostki badawczej. Nie po

raz pierwszy Jack podziękował w duchu ich dobroczyńcy Eframowi Jacobovichowi, właścicielowi dużej firmy informatycznej i zapalonemu nurkowi, który przekazał darowiznę pozwalającą im prowadzić badania na całym świecie.
 -	Kurs ustalony - powiedział do interkomu. - Możemy lecieć. Costas wskazał horyzont.
 -	No to fru!
Jack uśmiechnął się, pchnął drążek sterowniczy do przodu, żeby opuścić nos maszyny, i włączył automatycznego pilota. Gdy nabrali prędkości, zerknął na mostek kapitański i zobaczył Jamesa Ma-calistera, byłego kapitana kanadyjskiej straży przybrzeżnej, który dowodził na „Seaqueście II". Stojąca obok niego wysoka, szczupła dziewczyna o długich ciemnych włosach osłaniała oczy przed słońcem i machała do nich.
 -	Zdaje się, że Rebecca całkiem dobrze sobie radzi - zauważył Costas.
 -	Chyba tak. Aż trudno uwierzyć, że to jej pierwsza ekspedycja - odparł Jack. - Imponujące jak na szesnastolatkę.
 -	Musi to mieć we krwi.
Widzieli teraz rafę. Ciemny granat abisalnej głębi stopniowo ustępował coraz jaśniejszym odcieniom turkusu i można było dojrzeć grzbiety koralowców, które sięgały prawie samej powierzchni wody. Przelecieli nad dwoma żółtymi kształtami batyskafów Aquapod, gotowymi do eksploracji cmentarzyska statków pięćdziesiąt metrów niżej. W ciągu najbliższych godzin aąuapody wykonają pełne badania fotogrametryczne i laserowe stanowiska archeologicznego, co przed laty wymagałoby tygodni wytrwałego nurkowania i żmudnych pomiarów. Po podwodnym rekonesansie i powrocie na pokład „Sea-ąuesta II" Jack zainicjował wideokonferencję z egipskimi władzami do spraw zabytków, egipską marynarką wojenną i pracownikami prowadzonego przez jego przyjaciela, Maurice'a Hiebermeyera, Instytutu Archeologicznego w Aleksandrii. Ponieważ „Seaquest II" miał płynąć na Pacyfik, postanowiono, że wykopaliska przejmie inna jednostka MUM, a będzie jej towarzyszyć egipska fregata. Nowe odkrycie oznaczało, że w ciągu kilku lat MUM zbada trzy starożytne wraki: minojski statek z epoki brązu w Morzu Egejskim, statek świętego Pawła u wybrzeży Sycylii, no i ten. Jack gorąco pragnął osobiście pracować nad wykopaliskami, na razie jednak miał inne zadanie. Zagłębił

się w fotelu i wydychając nadmiar azotu z krwiobiegu, czuł, jak jego organizm regeneruje siły po nurkowaniu. Był zmęczony, ale zadowolony. Nie mógł się doczekać, kiedy dotrą na miejsce i wreszcie dowie się, dlaczego Hiebermeyer od miesięcy namawiał go do odwiedzenia wykopalisk na egipskiej pustyni.
 -	Patrz, jaka wyspa. - Costas wskazał skalistą wysepkę pod nimi, długą na jakieś dwa kilometry i wznoszącą się kilkaset metrów nad poziom morza. Spieczone słońcem skały były białe i wydawały się pozbawione jakiejkolwiek roślinności. Zupełnie jakby środowisko było zbyt surowe, by mogło przetrwać tam życie.
 -	To Zabargad, czyli Wyspa Świętego Jana - wyjaśnił Jack. - Starożytni Grecy nazywali ją Topazios, Wyspą Topazową.
 -	Widzę wyrobiska starych kopalni u podnóży gór.
 -	Ta wysepka była jedynym znanym starożytnym źródłem przeźroczystego zielonego kamienia zwanego oliwinem - odparł Jack. - Wprost wymarzone miejsce badań dla mineraloga. Chińczycy czcili oliwin, bo przypomina jadeit, ich święty kamień. Uważali, że ma właściwości uzdrawiające. Najładniejsze okazy trafiały do skarbców cesarzy.
 -	Wydobywali je skazańcy?
 -	Tak. To pierwowzór kolonii karnych. Dla większości więźniów ta wyspa była krańcem ziemi.
Costas westchnął głęboko.
 -	Przypomina mi Alcatraz.
 -	Droga do brzegu jest dłuższa niż w Zatoce San Francisco, a w wodzie czyha więcej rekinów.
 -	Czy komukolwiek udało się stąd uciec?
 -	Zanim odpowiem, popatrz na to. - Jack wyjął z przedniej kieszeni małą kopertę i podał ją Costasowi, który wytrząsnął zawartość na dłoń. Była to złota moneta, którą znalazł tego dnia przy wraku, lśniąca i idealnie zachowana, jakby pochodziła prosto z mennicy.
 -	Jack...
 -	Wziąłem ją na przechowanie. Jako próbkę. Muszę przecież coś pokazać Maurice'owi. Jeszcze w szkole tłumaczył mi, że nic nie równa się skarbom z egipskich grobowców.
 -	Doktor Jack Howard, najwybitniejszy archeolog morski na świecie, grabi własne stanowisko archeologiczne. Jak zareagują na to egipscy muzealnicy, kiedy ich o tym poinformuję?

 -	Masz na myśli profesora doktora Maurice'a Hiebermeyera, największego żyjącego egiptologa? Prawdopodobnie popatrzy na mnie z politowaniem i pokaże obwieszoną klejnotami mumię.
 -	Myślałem, że obchodzą was tylko starej skorupy. - Costas uśmiechnął się i podniósł monetę, trzymając ją ostrożnie między dwoma palcami. - Dlaczego pokazałeś mi to właśnie teraz?
 -	Na awersie widnieje wizerunek Augusta, pierwszego rzymskiego cesarza. Ale spójrz na rewers.
Costas odwrócił monetę i zobaczył tarczę, a po bokach dwa sztandary. Ten z prawej wieńczyła kula symbolizująca dominację Rzymu nad światem. Na sztandarze z lewej był zatknięty aąuila, święty orzeł - rzymscy legioniści nie zawahaliby się zginąć, walcząc w jego obronie. Były to signa militaria, znaki bojowe legionów. Jack wskazał inskrypcję pośrodku.
 -	Przeczytaj, co tu jest napisane - rzekł. Costas zmrużył oczy.
 -	Signis Receptis.

 -	To znaczy: „Sztandary zwrócone". August kazał wybić takie monety około 19 roku przed naszą erą, zaledwie kilka lat po tym, jak został cesarzem, żeby uczcić wydarzenie, z którego był szczególnie dumny. Konsolidował wtedy imperium po dziesięcioleciach wojen domowych. Jego syn, Tyberiusz, właśnie zawarł pokój z Partami, którzy władali obszarem obecnego Iranu i Iraku. W ramach porozumienia Partowie zgodzili się oddać sztandary zabrane pokonanym legionom Rzymu wiele lat wcześniej. August uważał ich zwrot za osobisty tryumf i pokazał je w Rzymie podczas uroczystej defilady. To było dla niego ważne wydarzenie, chociaż niestety, nadeszło zbyt późno, by pomóc żołnierzom, którzy walczyli pod tymi sztandarami i na swoje nieszczęście nie zginęli w bitwie.
 -	Co to ma wspólnego ze skazańcami?
 -	Cofnij się do 53 roku przed naszą erą. Rzym wciąż jest republiką, rządy sprawuje triumwirat: Juliusz Cezar, Pompejusz i Kras-sus. Ale już widać oznaki rozpadu, osobistą rywalizację i ambicje, które doprowadzą do wojny domowej. Liczy się przede wszystkim sława w boju. Pompejusz zdobył ją, oczyściwszy morze z piratów. Juliusz Cezar prowadzi kampanię w Galii. Jedynym, który odstaje, jest Krassus. Dlatego postanawia szukać chwały na Wschodzie, li-

cząc na zdobycie złota. Problem w tym, że Pompejusz i Cezar byli doświadczonymi dowódcami, a Krassus był bankierem.
 -	Chyba się domyślam, do czego to doprowadziło.
 -	Do bitwy pod Karre, w pobliżu współczesnego miasta Harran na południu Turcji. Jednej z najdotkliwszych klęsk poniesionych kiedykolwiek przez rzymskie wojsko. Krassus był beznadziejnym dowódcą, ale jego ludzie walczyli dla Rzymu i własnego honoru. Bili się zawzięcie, nie dali jednak rady partyjskiej kawalerii. Co najmniej dwadzieścia tysięcy legionistów poległo w bitwie, a wszystkich rannych wymordowano. Krassus zginął w boju, więc Partowie przebrali za niego jednego z rzymskich żołnierzy i zmusili go do wypicia roztopionego złota.
 -	Śmierć odpowiednia dla bankiera - zauważył Costas.
 -	Schwytano co najmniej dziesięć tysięcy rzymskich żołnierzy. Tych, których od razu nie zabito, posłano do partyjskiej twierdzy Merw, gdzie prawdopodobnie wykorzystano ich jako niewolniczą siłę roboczą przy budowie miejskich murów. Właśnie ten związek miałem na myśli. Kopalnie, kamieniołomy, niewolnicza praca. Los jeńców wojennych w starożytności. Merw nie był odcięty od świata przez morze jak Wyspa Świętego Jana, ale otaczały go pustynne odludzia, tereny dzisiejszego Turkmenistanu. W tamtym okresie prawie nikt nie wiedział, co znajduje się za ziemiami podbitymi przez Aleksandra Wielkiego w IV wieku przed naszą erą, za Indusem i Afganistanem. - Jack otworzył ekran komputerowy między fotelami i klikał myszką tak długo, aż na monitorze pojawił się obraz: spalona słońcem ziemia, ruiny i piaszczyste ścieżki otoczone ogromnymi, kruszejącymi murami obronnymi, zmienionymi tu i ówdzie w zaokrąglone pagórki. - Oto, co zostało z Merwu - powiedział. - Mury starożytnej Margiany, tak miasto nazywało się w czasach Partów.
 -	Wyglądają na usypane z ziemi, a nie zbudowane z cegieł czy kamieni.
 -	Wznoszono je z niewypalanych cegieł raz za razem, nowe na resztkach poprzednich. Ale możliwe, że w pewnym momencie doszło do nieudanego eksperymentu z zaprawą. Znaleźliśmy niedawno odsłonięty fragment, gdzie mur się zawalił, i jest tam mnóstwo miałkiej białawej substancji. Prawie jak cement, który nie związał, jak należy.
 -	Kiedy tam byłeś?

 -	Podczas konferencji Transoksiana w kwietniu. Oksos to starożytna nazwa wielkiej rzeki, która płynie nieopodal, z Afganistanu do Morza Aralskiego. Starożytni Grecy i Rzymianie uznawali ją za granicę swojego świata. Konferencja dotyczyła kontaktów między Zachodem a Azją Środkową.
 -	Masz na myśli Jedwabny Szlak?
 -	Chińczycy i kupcy z Azji Środkowej zaczęli się pojawiać w miejscach takich jak Merw wkrótce po tym, jak przeszedł tamtędy Aleksander Wielki.
Costas przyjrzał się zdjęciu.
 -	Czekaj. Kto to? Poznaję tę osobę.
 -	Stoi tam tylko po to, żeby było widać skalę.
 -	To Katia!
 -	Prowadziła sesję, w której brałem udział. Od dłuższego czasu bada starożytne inskrypcje na Jedwabnym Szlaku. Zaprosiła mnie, a że nie zaplanowaliśmy na kwiecień żadnego nurkowania, nie mogłem odmówić.
 -	No, no. Więc znowu widujesz się z Katią? Teraz rozumiem, o co w tym wszystkim chodzi. Jack Howard, archeolog podwodny, leci obejrzeć kupę piachu na środku pustyni. Turkmenistan, tak? Chyba nie mogłeś wybrać się dalej od jakiegokolwiek wraku statku.
 -	Po prostu podtrzymuję kontakty zawodowe. - Jack uśmiechnął się i zamknął ekran.
 -	Rozumiem - mruknął Costas. -A wracając do tych Rzymian, jeńców wojennych. Czy któryś z nich kiedykolwiek uciekł?
 -	Z Wyspy Świętego Jana raczej nie. Ale z Merwu to co innego. Prawdopodobnie kilku legionistów Krassusa dożyło chwili, gdy August odzyskał sztandary ponad trzydzieści lat po bitwie, bo przez kilka następnych pokoleń krążyły pewne plotki.
 -	Jakie?
 -	Takie, jakie zwykle się słyszy, ale nigdy nie można dotrzeć do ich źródła. Pogłoski o grupie zbiegłych więźniów, legionistów spod Karre, którzy nie poszli na zachód, do świata, który o nich zapomniał, lecz na wschód.
 -	I ty w to wierzysz?
 -	Jeśli przeżyli długie lata ciężkich robót w partyjskiej twierdzy, musieli być prawdziwymi twardzielami. A poza tym byli legionistami. Umieli maszerować.

-	I ruszyli na wschód? Do Afganistanu w Azji Środkowej?
Jack milczał chwilę.
 -	Niektóre pogłoski pochodzą z terenów leżących znacznie dalej na wschodzie. Ze starożytnych kronik władców Chin. Ale porozmawiamy o tym kiedy indziej. Jesteśmy prawie na miejscu. - Jack wskazał wielki cypel wrzynający się w morze. - To Ras Banas. Ma kształt głowy słonia. Pewnie ci się spodoba.
 -	Jasne - odparł Costas. - Mój elephantegos. Nigdy bym nie pomyślał, że znajdę pod wodą starożytne słonie.
 -	Wystarczy, że będziesz ze mną nurkował, a wszystko jest możliwe.
 -	Tylko jeżeli dostarczę odpowiedni sprzęt.
 -	Touche.
Jack opuścił dźwignię skoku ogólnego i helikopter zaczął obniżać lot.
-	Widzę już wykopaliska. Tak, widzę nawet Maurice'a. Te jego
szorty są jak flaga sygnałowa. Wyląduję na kamienistej równinie
w pobliżu brzegu, żeby nie wywołać burzy piaskowej. Trzymaj się
mocno.
Sceneria, jaką ujrzeli, gdy wysiedli ze śmigłowca, sprawiała wrażenie przygnębiającego pustkowia: rozległe połacie spalonej słońcem ziemi, za którymi nie było nic poza błyszczącym morzem. Mimo wszelkich starań Jacka wzbili przy lądowaniu tuman kurzu i przez zasłonę czerwonego piasku pustynia wyglądała jak oświetlona rozgrzanym powietrzem. W głębi lądu na zachodzie Jack widział tylko linię niskich wzgórz. Na wschodzie nieregularne kształty półwyspu Ras Banas wyginały się na spotkanie morzu. U wejścia do zatoki kilkaset metrów dalej stały zaniedbane chatki egipskiego urzędu celnego, a dalej znajdowała się płytka laguna długości około kilometra, oddzielona od morza piaszczystą łachą.
Costas, w słomkowym kapeluszu i okularach przeciwsłonecznych, stanął koło Jacka. Otarłszy twarz z pyłu i potu, wskazał palcem w tuman kurzu.
-	Oto i on.
Z kurzawy wyłonił się zażywny mężczyzna, niższy od Jacka i trochę wyższy od Costasa. O ile jednak Costas miał szeroką klatkę piersiową i krzepę swoich greckich przodków, o tyle Hiebermeyer

wyglądał, jakby jego życie toczyło się wokół kiełbasy i kiszonej kapusty. Jack wiedział, że to tylko złudzenie. Jego przyjaciel żył w ciągłym ruchu i miał energię, którą można by obdzielić małą armię.
 -	Wciąż chodzi w krótkich portkach - mruknął Costas.
 -	Daruj sobie te uwagi - mruknął Jack. - Pamiętaj, że to ja podarowałem mu te spodenki. Szorty to nieodłączny element naszej archeologicznej tradycji. Pewnego dnia trafią do Instytutu Smith-sona. - Zerknął na workowate szorty i kolorową koszulę Costasa. - Zresztą akurat ty nie powinieneś się odzywać, hawajski turysto.
 -	Chciałem się dostosować - odparł Costas. - Przecież płyniemy na Pacyfik, więc uznałem, że zacznę się przyzwyczajać do odpowiedniego stroju.
 -	Skoro już o tym mowa... - Jack przerwał, gdy Hiebermeyer uścisnął dłoń najpierw jemu, a potem Costasowi.
 -	Chodźcie - zaprosił ich i szedł dalej, ani na chwilę się nie zatrzymawszy.
 -	To tyle, jeśli chodzi o pogawędkę - mruknął Costas i pociągnął łyk wody z butelki.
 -	Od miesięcy chce mi pokazać to miejsce - powiedział Jack, zarzucając na ramię starą spłowiała torbę w kolorze khaki. - Nie mogę się doczekać.
Costas wrzucił butelkę do kabiny helikoptera i ruszył za dwoma mężczyznami w dół zbocza. Dogonił ich jakieś pięćdziesiąt metrów od brzegu morza. Hiebermeyer zdjął małe okrągłe okulary, wytarł szkła i rozłożył ręce w triumfalnym geście.
 -	Witajcie w starożytnym Berenike, wakacyjnym kurorcie na końcu świata. - Wskazał na zbocze, po którym zeszli. - Tam na górze jest świątynia Serapisa, a na dole główna droga z zachodu na wschód, czyli decumanus. Miasto zostało założone przez Ptolemeusza II, syna jednego z generałów Aleksandra Wielkiego, który rządził Egiptem w III wieku przed naszą erą i nazwał je Berenike na cześć swojej matki. Rozwijało się pod panowaniem rzymskiego cesarza Augusta, a później stopniowo podupadło.
 -	A gdzie jest ten amfiteatr? - Costas rozejrzał się dookoła. - Niczego nie widzę.
 -	Spójrz pod nogi.
Costas zaszurał butami o ziemię.
-	No tak, widzę trochę glinianych skorup.

-	A teraz chodźcie tutaj - rzekł Hiebermeyer i zaprowadził ich
na skraj stanowiska wykopaliskowego wielkości sporego basenu
pływackiego.
Wyglądało, jakby z ziemi zdjęto skórę. Zobaczyli ściany z nieobrobionego koralu i piaskowca tworzące nieduże pomieszczenia i przejścia. Były to fundamenty starożytnego miasta; nie precyzyjnie zaplanowanego miasta rzymskiego w rodzaju Pompejów czy Herkulanum, lecz raczej pozbawionej architektonicznych pretensji, rozwijającej się organicznie osady, gdzie ściany i pokoje dobudowy-wano w razie potrzeby.
Hiebermeyer zaskakująco zwinnie zeskoczył na drewnianą kładkę przerzuconą nad rowem. Potruchtał na drugi koniec, zerwał z ziemi dużą płachtę brezentu i ukłonił się triumfalnie.
-	Proszę, Jack. To ci się na pewno spodoba.
Odsłonił rząd rzymskich amfor, identycznych z tymi, które widzieli tego ranka pod wodą, tylko w gorszym stanie, bo wiele z nich miało obłamane krawędzie.
-	Wszystkie zostały powtórnie użyte - ciągnął Hiebermeyer.
- Przypuszczam, że popłynęły aż do Indii wypełnione winem, a po
tem puste wróciły tutaj, by służyć jako zbiorniki na wodę. Woda jest
tu bardzo cenna. Najbliższe źródło znajduje się na skraju gór, wiele
kilometrów stąd. Nie ma nawet elektryczności. Komputery musi
my zasilać prądem z ogniw słonecznych. 1 musimy sprowadzać tu
żywność, tak jak starożytni sprowadzali ją z doliny Nilu. Naprawdę
można się tu wczuć w przeszłość.
-	Wygląda to jak księżycowa kolonia - mruknął Costas.
Hiebermeyer zakrył amfory i podniósł płachtę leżącą obok, od
słaniając stos ciemnych kamieni wielkości piłek futbolowych.
 -	To bazalt, skała wulkaniczna niespotykana w tym regionie -powiedział. - Służyły jako balast..
 -	Jako balast? - zdziwił się Costas. - Po co?
 -	Statek wypływający stąd z winem i złotem radził sobie całkiem dobrze. Ale wracając z ładunkiem pieprzu, podskakiwałby na falach jak korek. Potrzebny był balast. Ustaliliśmy, że te kamienie pochodzą z południowych Indii - wyjaśnił Hiebermeyer.
 -	Maurice - Jack klepnął przyjaciela po plecach -jesteś świetnym materiałem na morskiego archeologa.
 -	Z Indii? - drążył Costas. - Musicie mi to wytłumaczyć.

Jack spojrzał na niego i zaczął tłumaczyć:
 -	Starożytni Egipcjanie przez tysiąclecia kupowali towary pochodzące z obszarów za Morzem Czerwonym, ale zawsze przez pośredników. Aż jakiś czas po podbiciu Egiptu przez Aleksandra, gdy na tym wybrzeżu pojawili się pierwsi greccy kupcy, ktoś powiedział Grekom i Egipcjanom, jak żeglować przez Ocean Indyjski, wykorzystując wiatry monsunowe. Statki wypływały z Egiptu z monsunem północno-wschodnim, a wracały z południowo-za-chodnim, co oznaczało, że można było wykonać pełny rejs w obie strony w rok. Sama podróż była wprawdzie bardzo niebezpieczna, ale wiatry były przewidywalne jak pory roku. Zaczął się okres zdumiewających odkryć geograficznych. Pierwsi greccy kupcy dotarli do Indii wkrótce po powstaniu Berenike. Kiedy Rzymianie opanowali Egipt, handel morski znacznie się ożywił. Za rządów Augusta co roku wypływało stąd do trzystu statków. Interesy wymagały dużych inwestycji i były obarczone wielkim ryzykiem, tak jak handel europejski w Indiach Wschodnich piętnaście stuleci później. Eksportowano złoto, srebro i wino, a przywożono kamienie szlachetne, wonności i przyprawy.
 -	To jeszcze nie wszystko. - Hiebermeyer wyskoczył z rowu i otarł pot z czoła. - Teraz pokażę wam coś, co naprawdę warto zobaczyć. Chodźcie ze mną.
Zerwał się gorący wiatr, szczypiąc ich w oczy. Costas przykucnął, odwracając się do niego tyłem, a potem ruszył za towarzyszami.
 -	Po drodze rozmawialiśmy o bitwie pod Karre i straconych legionach Krassusa - powiedział Jack.
 -	Zawsze chętnie słucham o rzymskich klęskach - rzekł Hiebermeyer, uśmiechając się szeroko.
 -	Daj spokój - odparł Jack. - Rzymianie nie rządzili Egiptem aż tak źle. Gdyby nie oni, nie byłoby cię tutaj i nie opalałbyś się nad brzegiem Morza Czerwonego.
 -	Wolałbym być w Dolinie Królów - prychnął Hiebermeyer.
 -	Kiedy opowiadałem Costasowi o Karre, przyszła mi na myśl inna klęska Rzymian - przypomniał Jack. - Ta, której cesarze nigdy nie zapomnieli. Stracone legiony Warusa, wybite w 9 roku naszej ery w Lesie Teutoburskim.
Hiebermeyer przystanął i skinął głową.

-	Tam po raz pierwszy posmakowałem archeologii, kiedy jako
chłopak szukałem miejsca bitwy. Moja rodzina mieszkała nieopo
dal, pod Osnabriick w Dolnej Saksonii.
Jack osłonił dłonią oczy i spojrzał na Costasa.
 -	Rzymianie napierali w głąb Germanii - zaczął swoją opowieść. - To były lata chwały Augusta. Możliwości wydawały się nieograniczone. Ale wszystko poszło nie tak, jak powinno. Warus był niedoświadczonym dowódcą, jak Krassus, i poprowadził trzy legiony na nieznane terytorium. Wpadli w zasadzkę Germanów, którzy zabili co najmniej dwadzieścia tysięcy żołnierzy.
 -	Do czego zmierzasz? - spytał Hiebermeyer i znów ruszył pod górę.
 -	Do upadku Berenike po śmierci Augusta. Stało się to, kiedy imperium miało się świetnie, a gospodarka Rzymu kwitła. To trochę tak, jakby rząd brytyjski wycofał się z Kompanii Wschodnioindyj-skiej pod koniec XVIII wieku, gdy powstawały największe fortuny.
 -	Klęska w Germanii powstrzymała rzymską ekspansję - zauważył Hiebermeyer. - Ren stał się nieprzekraczalną granicą. August o mało nie zwariował, rozpaczając nad straconymi legionami.
Jack pokręcił głową.
 -	Może August jednak się wahał. Patrzył na wschód, ku Arabii i Indiom, ziemiom gotowym do podboju. W końcu uznał, że imperium jest dostatecznie duże. Nie mógł sobie pozwolić na następną klęskę, a tam koszty porażki byłyby ogromne.
 -	Nie tylko pod względem militarnym - domyślił się Costas. - W grę wchodziły olbrzymie bogactwa, prawda? Statki pełne złota i srebra. To oznacza najbogatszych inwestorów, łącznie z samym cesarzem. Jakie jest ryzyko zatonięcia statku na tych wodach? Jeden do trzech, jeden do czterech? Przypuśćmy, że stało się właśnie coś takiego i cesarz stracił sporo gotówki. Ryzykowna inwestycja nie wypaliła, a Germanie wybili jeszcze te legiony. Tego było już za wiele. Więc August odpuścił sobie Indie.
 -	Niezła hipoteza - przyznał Jack.
 -	Opchnę ci ją za zimne piwo - powiedział Costas, ocierając czoło z potu.
 -	Znajdźcie mi wrak statku z ładunkiem złotych monet, to może wam uwierzę - oświadczył Hiebermeyer, drepcząc niezmordowanie pod górę.

Costas spojrzał pytająco na Jacka, który uśmiechnął się i ruszył za Hiebermeyerem.
 -	A propos wraków, dzięki za wskazówkę - powiedział, doganiając Maurice'a.
 -	Jaką wskazówkę?
 -	Ten list, który przysłałeś mi e-mailem. Z archiwum w Koptos. O zatopionym w starożytności elephantegosie.
 -	Ach tak.
 -	Znaleźliśmy go.
 -	Świetnie.
 -	Znaleźliśmy elephantegosa.
 -	Aha.
Hiebermeyer przystanął. Pochłonięty własnymi myślami, pokiwał mądrze głową i ruszył dalej. Po kilku metrach zatrzymał się gwałtownie i popatrzył na Jacka, wyraźnie zdumiony.
Jack zerknął porozumiewawczo na Costasa i obaj poszli dalej. Hiebermeyer podreptał za nimi do krawędzi następnego dużego wykopu. Tam skinął w stronę grupy studentów i egipskich robotników pracujących pod płachtą brezentu w jednym z rogów. Ciemnooka Egipcjanka w tropikalnym kapeluszu wdrapała się na górę i powiedziała coś po niemiecku do Hiebermeyera. Ten kiwnął głową i zwrócił się do Jacka.
 -	Pamiętasz Ajszę? Pracowała ze mną na wykopaliskach w nekropolii fajumskiej. Nadal kieruje tamtymi badaniami, ale sprowadziłem ją tu, gdy tylko zaczęliśmy znajdować to, co zaraz zobaczycie.
 -	Gratuluję doktoratu. - Jack serdecznie uścisnął dłoń Ajszy.
 -	I posady wicedyrektora Instytutu w Aleksandrii - dorzucił Costas.
 -	Ktoś musiał się zaopiekować Maurice'em - powiedziała.
Jack uśmiechnął się w duchu. Dwa lata temu Ajsza była najlepszą doktorantką Hiebermeyera, archeologiem z wrodzonym darem do prowadzenia wykopalisk. Miała więcej cierpliwości do drobiazgów niż Maurice i potrafiła godzinami ślęczeć nad strzępem zawoju mumii, podczas gdy on szybko by się zirytował. Nigdy nie odnosiła się do niego jak do szefa, zawsze po cichu go kontrolując. Była jego idealnym uzupełnieniem i nigdy nie zadzierał przy niej nosa. Jack patrzył na nich przez chwilę, a potem odpędził nasuwającą się myśl.

Nie, to niemożliwe. Maurice nigdy by nie pozwolił, żeby cokolwiek odciągnęło jego uwagę od archeologii.
 -	Pewnie tęsknisz za Nowym Jorkiem - zagadnął Costas. - Ja wracam tam tak często, jak mogę.
 -	Kiedy skończyłam naukę na Uniwersytecie Columbia, postanowiłam nie sprzedawać mieszkania - odparła Aj sza. - Po sezonie wykopaliskowym wracam do Nowego Jorku na roczny urlop naukowy. - Właśnie w tym mieszkaniu opiekunowie Rebeki zaaranżowali jej spotkanie z Jackiem. I tej wiosny oboje tam mieszkali.
 -	Jeszcze raz ci dziękuję, Ajszo - powiedział Jack z uśmiechem.
-	Wiesz, że Rebecca jest z nami na pokładzie „Seaquesta II"?
 -	Tak. Przysłała mi dziś rano e-mail. Na bieżąco komentuje kiepskie dowcipy twojego przyjaciela.
 -	Kiedy wrócisz do Queens, pozdrów mojego fryzjera Antonia
-	poprosił Costas z melancholią w głosie. - Róg Czternastej i Dwu
dziestej Drugiej. Strzygł mnie przez dziesięć lat. Jak chodziłem
jeszcze do szkoły. Brał pięć dolców od łebka. U niego pierwszy raz
się goliłem. Nauczył mnie wszystkiego, co wiem.
 -	Oczywiście, Costasie. - Ajsza przewróciła oczami. - Następnym razem umówię się na strzyżenie.
 -	Nie trzeba robić rezerwacji. Wystarczy przyjść.
Jack parsknął śmiechem. Hiebermeyer zaszurał nogą, wyraźnie zniecierpliwiony.
-	Dobra, Maurice, co takiego znalazłeś?
Hiebermeyer skinął na Ajszę, która poprowadziła ich w narożnik wykopu.
 -	To rzymska willa - powiedziała. Czy raczej to, co uchodziło za willę w tym mieście. Właściciel wykorzystał najlepsze dostępne materiały i sporo się wykosztował na budowę. Mury wzniesiono z bloków zwapniałego koralu, głównego materiału budowlanego w Berenike, ale licowane tablicami gipsu, który trzeba było sprowadzić z doliny Nilu. Te małe kolumienki są z egipskiego szarego granitu, z kamieniołomów w górach na zachód stąd. Naprawdę fascynująca jest jednak lakierowana drewniana podłoga, która zupełnie nie pasuje do rzymskiej tradycji. Z drewna tekowego z południowych Indii, z wykorzystanych powtórnie pokładowych desek.
 -	Widzę również urządzenia sanitarne. - Jack skinął w stronę narożnika, gdzie trwały wykopaliska.	,

 -	To cysterna na wodę, wykuta w skale i uszczelniona cementem. Obok znajduje się oszczędnościowa wersja rzymskiej łaźni. Właściciel wybudował sobie frigidarium wyłożone glinianymi rurkami jako izolacją i zaopatrzone w zmyślny system, który pozwalał na utrzymanie w pomieszczeniu odpowiedniego poziomu wilgoci.
 -	Facet musiał tu spędzać mnóstwo czasu - mruknął Costas, ocierając pot z twarzy. - Nie wiem, jak ci ludzie znosili ten upał.
 -	Nie musieli - odrzekła Aj sza. - Osada była praktycznie wyludniona przez wiele miesięcy, od momentu, gdy statki wyruszały, by trafić na północno-wschodnie wiatry monsunowe, do czasu, kiedy wracały z monsunem południowo-zachodnim. Myślę, że ten człowiek był handlarzem, często podróżował. Prawdopodobnie przemieszkiwał tu tylko, gdy odwiedzał port. I pewnie miał drugi dom, w Indiach.
 -	W Indiach! - wykrzyknął Costas.
 -	Ajszo, pokaż im - powiedział Hiebermeyer, napawając się chwilą triumfu.
Skinęła głową i zaprowadziła ich do pokrytego brezentem prowizorycznego namiotu obok wykopu. Na składanym stole leżały tace pełne znalezisk, głównie fragmentów ceramiki.
 -	Niektóre z tych naczyń pochodzą z Indii, reprezentują styl tamilski - wyjaśniła, podając Jackowi glinianą skorupę w torebce polietylenowej. - Na tym kawałku widać tamilskie graffito, przypuszczalnie słowo „Ramaja". Być może to imię kupca, ale sądzę, że raczej nazwa osady rzymskiej w południowych Indiach nadana przez okoliczną ludność.
 -	Uważasz, że ten facet pochodził z Indii? - spytał Costas.
 -	On albo jego żona - odparła. - Spójrzcie na to. - Wskazała kawałek piaskowca szerokości około trzydziestu centymetrów, mocno zniszczony przez erozję, ale z wciąż widoczną płaskorzeźbą. Przedstawiała kobietę o krągłych biodrach i pełnych piersiach, uchwyconą w ruchu, jakby tańczyła między kolumnami ozdobionymi spiralnymi żłobieniami i zwieńczonymi architrawem. - Mój brytyjski asystent nazwał ją Wenus z Berenike - ciągnęła Ajsza. - Typowo zachodnia perspektywa. Moim zdaniem to raczej mieszkanka Indii. Świadczą o tym jej poza i ozdoby. Sądzę, że to wcale nie jest klasyczna bogini, lecz jakszi, indyjski duch kobiecy. Na podobną rzeźbę można by się natknąć w świątyni w Tamil Nadu nad Zatoką

Bengalską, najdalszym miejscu, gdzie, o ile nam wiadomo, dotarli rzymscy kupcy.
 -	Spójrzcie na to. - Hiebermeyer wskazał hermetycznie zamknięte pudełko z termostatem. - To jedwab.
 -	Jedwab? - zdziwił się Costas. - Z Chin?
 -	Tak sądzimy - dodała Ajsza. - Naszym zdaniem świadczy to o tym, że jedwab nie docierał do Rzymu tylko drogą lądową, przez Persję, ale także na pokładach statków, z portów Indii. Prawdopodobnie kupcy opuszczali Jedwabny Szlak gdzieś w Azji Środkowej i podróżowali na południe przez Afganistan do Indusu i Gangesu, żeby ostatecznie trafić do portów, gdzie spotykali się z takimi handlarzami, jak właściciel tej willi. To by oznaczało, że Chiny były znacznie bliższe rzymskiemu światu, niż się sądzi.
 -	Może właśnie tam trafiało całe złoto - spekulował Costas. -Nie na zakup pieprzu, tylko jedwabiu.
 -	Następna ciekawa hipoteza - mruknął Jack.
 -	Znajdźcie wrak statku, który brał udział w tym handlu, a jego ładunek rzeczywiście będzie wart zbadania - rzekł Hiebermeyer. -Nawet ja to przyznam. Starożytna Kompania Wschodnioindyjska.
 -	Myślę, że możemy być o krok przed tobą, stary - odparł Costas, kopnąwszy jakiś kamyk i zerknąwszy na Jacka. Ale Hiebermeyer odszedł już na drugi koniec stanowiska i sięgnął po aluminiową walizkę. Niosąc ją ostrożnie, wrócił do nich oblany teraz strugami potu.
Costas podniósł z piasku kopnięty przed chwilą kamyk. Był to nieoszlifowany kamień szlachetny, granatowy, z drobnymi złotymi cętkami.
-	Zobaczcie, co znalazłem.
Ajsza spojrzała i aż zaparło jej dech.
-	Lazuryt! Maurice, patrz! Costas znalazł kawałek lazurytu!
Hiebermeyer odstawił walizkę i wziął kamyk od Costasa. Uniós
łszy okulary, zaczął mu się przyglądać, obracając go w palcach.
 -	Mój Boże - wymamrotał. - Jest najwyższej jakości. Z Afganistanu. To następny element układanki. Lazurytem też handlowano. Był bardzo cenny.
 -	Miesiące żmudnych wykopalisk i nigdy byś tego nie znalazł - powiedział Costas, patrząc na Hiebermeyera ze śmiertelnie po-ważną miną.

Egiptolog zmrużył oczy.
-	Skąd go wziąłeś? - spytał.
Costas wskazał na ziemię i uśmiechnął się od ucha do ucha.
-	Po prostu trzeba wiedzieć, gdzie szukać.
Hiebermeyer prychnął, a potem ostrożnie położył kamień na tacy, obok innych znalezisk.
-	Najwyraźniej przez osmozę przejąłeś talent Jacka - skomen
tował. - A teraz pora na prawdziwy skarb.
-	To jeszcze nie wszystko? - zdziwił się Jack.
Hiebermeyer postukał w walizkę.
 -	Czekałem na „Seaquesta II". Potrzebujemy dobrze wyposażonego laboratorium, w którym można zrobić spektroskopię w podczerwieni czy obrazowanie multispektralne. Miejsca, gdzie moglibyśmy dokładnie się przyjrzeć temu, co znaleźliśmy. W tym upale nie ma do tego warunków - westchnął, ocierając czoło. - Zakończyliśmy pracę na ten sezon. Zrobiło się zbyt gorąco. Mój egipski brygadzista zabezpieczy stanowiska wykopaliskowe. Ajsza i ja pożegnaliśmy się już z całą ekipą i jesteśmy spakowani.
 -	Chcecie się z nami zabrać już teraz? - zapytał Jack.
 -	Masz dwie wolne kajuty, prawda?
 -	Oczywiście. Zawiadomię kapitana przez radio, że popłyniecie z nami przez Ocean Indyjski.
Costas popatrzył na Hiebermeyera ze sceptycyzmem.
 -	Jak znosisz rejsy na pełnym morzu? Możemy się natknąć na monsun.
 -	Całkiem dobrze. - Maurice spojrzał na Jacka. - Martwię się raczej o niego.
 -	Daj spokój, to mi się nie zdarzyło od lat - bronił się Jack. -Właściwie tylko ten jeden raz, gdy byliśmy dzieciakami. Zresztą to była maleńka żaglówka. Sam ją zbudowałeś i spartaczyłeś robotę.
Ajsza uśmiechnęła się lekko.
 -	Czy ja dobrze słyszę? Sławny Jack Howard cierpi na chorobę morską?
 -	Nazywa to dolegliwością Nelsona - powiedział Costas. -Lord Nelson, największy admirał angielski, był chory jak diabli za każdym razem, gdy wyruszał w morze.
 -	Wcale nie mam choroby morskiej - upierał się Jack. - Po prostu wczuwam się w przeżycia ludzi, których podziwiam.

 -	To dobrze - skwitował Hiebermeyer. - Bo z tym, co mam w tej walizce, nie będziesz miał wiele czasu na wpatrywanie się w horyzont. Naprawdę zabierzesz nas do Arikamedu?
 -	Dokąd? - Costas spojrzał na Jacka podejrzliwie. - Znowu masz tę minę.
Jack odchrząknął.
 -	Arikamedu, port w południowo-wschodnich Indiach, gdzie docierali Rzymianie, którzy stąd wypływali. Fantastyczne stanowisko wykopaliskowe. Indyjski nadzór archeologiczny planuje tam nowe badania. Jestem oficjalnym doradcą ich zespołu podwodnego i obiecałem, że wpadnę, kiedy „Seaquest II" będzie przepływał w pobliżu. Maurice i Ajsza jeszcze nigdy tam nie byli, więc uznałem, że skoro i tak popłyną z nami, szkoda byłoby przepuścić okazję. Skontaktowałem się już z naszym człowiekiem w Arikamedu i uprzedziłem o naszej wizycie.
 -	Myślałem, że będziemy testować mój nowy batyskaf u wybrzeży Hawajów - mruknął Costas z wyrzutem. - I znajdziemy jakąś ładną plażę i miłą knajpkę wśród palm.
 -	Zgadza się, ale najpierw będziemy mieli dodatkową rozrywkę - powiedział Jack.
Costas westchnął.
-	Tak, jasne. Rozrywkę.
Jack spojrzał na rzeźbę tańczącego kobiecego ducha, a potem na tamilskie graffito. „Ramaja". Ostrożnie odłożył znaleziska na stół i podniósł wzrok na pozostałych.
-	Skoro jesteście gotowi, to możemy się zbierać. Im wcześniej
odlecimy, tym prędzej dowiem się, co odkryliście.
Hiebermeyer podniósł walizkę. Jack i Costas zarzucili na ramiona plecaki, które leżały przy namiocie, a Ajsza wzięła teczkę i mniejszą torbę. Pomachali na pożegnanie ludziom pracującym w wykopie i ruszyli do helikoptera. Hiebermeyer wydawał się pochłonięty własnymi myślami, ale nagle zatrzymał się, postawił walizkę i popatrzył na Jacka.
-	Teraz rozumiem - rzekł. - Ta przygoda na żaglówce, a potem
rozmowa o Arikamedu przypomniały mi, że z Indiami wiąże się hi
storia twojej rodziny. Chodziło o twojego prapradziadka, tak? Tego
żołnierza, który w XIX wieku znalazł coś w dżungli. Kiedy byliśmy
w szkole, często o tym opowiadałeś i mówiłeś, że marzysz, żeby tam

pojechać. To było chyba w Tamil Nadu, w Ghatach Wschodnich. Nie tak daleko od Arikamedu.
Jack spojrzał na Hiebermeyera z błyskiem w oku.
 -	Masz rację. Zawsze chciałem się przekonać, czy uda mi się dowiedzieć o tym coś więcej. Szkoda byłoby nie skorzystać z takiej okazji. Postaram się zorganizować taką wycieczkę z pomocą Indyjskiej Służby Geodezyjnej. I będzie to miało związek z Rzymianami, jestem pewien. Mam przeczucie.
 -	No, no. - Costas przystanął obok nich. - Więc to nie tylko rozrywka. Przeczucie to poważna sprawa.
Jack uśmiechnął się, odłożył plecak i z własnej torby wyjął małą brązową kopertę. Chwyciwszy Hiebermeyera za rękę, odwrócił jego dłoń do góry i delikatnie wytrząsnął z koperty złotą monetę. Ajsza westchnęła, a Maurice podniósł monetę, przyglądając się lśniącej w słońcu podobiźnie cesarza na awersie.
 -	Podejrzewałem, że znalazłeś coś takiego, Jack. Od dłuższego czasu rzucasz różne aluzje. - Popatrzył na monetę. - Fantastyczna - wymamrotał. - Kruszejące mury starożytnego Berenike opowiadają historię o ludziach, którzy tu mieszkali, ale dla osady największe znaczenie miało to, co tędy przewożono: nieopisane bogactwa, skarby imperium. Aby naprawdę zrozumieć, co tu się działo, trzeba wziąć do ręki taką monetę. Prawdziwy skarb. Właśnie dzięki skarbom ten port rozkwitał.
 -	A morze pochłonęło jeden z takich ładunków - wtrącił Costas.
 -	Takich monet jest więcej? - spytał Hiebermeyer.
 -	Tysiące - zapewnił Jack. - I wszystkie były świeżo wybite. Wszystkie pochodziły ze skarbca cesarza.
-	Tam jest prawdziwa żyła złota - dodał Costas.
Hiebermeyer uśmiechnął się szeroko i położył przyjacielowi
rękę na ramieniu.
 -	Gratuluję, Jack. Pamiętasz, jak cię nazywałem, kiedy byliśmy smarkaczami? Jack Szczęściarz. - Oddał monetę, podniósł walizkę i wziąwszy Costasa pod ramię, poprowadził go po piaszczystym zboczu w stronę helikoptera. - A teraz opowiedz mi o tych słoniach.
 -	Nie uwierzysz.
 -	To się jeszcze okaże.

3
Trzy dni później Jack stał na pokładzie przed mostkiem „Sea-ąuesta II", opierając się o reling i spoglądając w stronę wschodniego horyzontu. Po raz pierwszy, odkąd opuścili Morze Czerwone, słońce świeciło na bezchmurnym niebie, rozkoszował się więc ciepłymi promieniami odbijającymi się od powierzchni wody. Ostatnie trzy dni nie należały do najprzyjemniejszych. Monsun uderzył w nich, gdy tylko okrążyli Arabię i wypłynęli na otwarty ocean. Jedyną zaletą pogody było to, że przy wietrze od rufy rozwinęli prędkość dwudziestu węzłów. Jack był pełen podziwu dla starożytnych żeglarzy z Grecji i Egiptu, którzy pokonywali tę trasę zalewani deszczem, na wezbranych falach, setki kilometrów od lądu, gdzie tylko kierunek wiatru wskazywał im drogę. Wymagało to ogromnej odwagi, a wypłynięcie w morze tak daleko, że traciło się ląd z pola widzenia, było zapewne ich najgorszym koszmarem. Zwłaszcza jeśli mieli chorobę morską. Jack przełknął ślinę przez ściśnięte gardło, próbując zapomnieć o ostatnich siedemdziesięciu dwóch godzinach. Do najgorszego wprawdzie nie doszło, ale było blisko. Czuł się jak człowiek, który pokonał śmiertelną chorobę: jakby dostał drugie życie. Godziny, które spędził, tkwiąc w tym jednym miejscu, smagany wichrem i morską pianą, gdy jego wzrok nieustannie wędrował, szukając linii horyzontu w kłębowisku fal i rozbłyskującej czerni, która zdawała się nie mieć końca, były upajające.
W drzwiach mostka pojawił się kapitan z parującym kubkiem w dłoni.
- Wpływamy w cieśninę Palk - powiedział. - Czekamy na lokalnego pilota, który nas poprowadzi. Ogłaszam alarm na pokładzie.

Marynarka Wojenna Sri Lanki prowadzi wymianę ognia z łodziami Tamilskich Tygrysów przy północnym krańcu wyspy i znajdziemy się w polu rażenia.
-	Dobra. Dzięki.
Jack z wdzięcznością przyjął kubek kawy i odwrócił się w stronę morza. Obserwował, jak łódź motorowa podpływa do burty i pilot przypięty do krzesła zostaje wciągnięty za pomocą kołowrotu na pokład. Z obu stron widział teraz ląd: południowe wybrzeże Indii i północno-zachodni brzeg Sri Lanki. Przesmyk między nimi stanowił kolejną przeszkodę dla starożytnych żeglarzy: zdradliwe płycizny i rafy umieli bezpiecznie pokonać tylko tubylcy. Ale po przepłynięciu cieśniny żeglarze byli już u celu podróży, gdzie spotykali kupców ze Wschodu - z Chryse, na wpół mitycznej Krainy Złota, najdalszego miejsca znanego ludziom Zachodu. Jack spojrzał na zegarek. Maurice obiecał, że pokaże swoje znalezisko, zanim dopłyną do Arikamedu. Teraz zaszył się z Ajszą w laboratorium, gdzie pracowali nad tym, co przynieśli na pokład „Seaquesta II" z wykopalisk w Egipcie. Jack nie mógł się doczekać, kiedy do nich dołączy. Postanowił zejść na dół i zobaczyć, co to takiego, gdy tylko wypije kawę. Zwłaszcza że teraz zaproszenie na dolny pokład stanowiło kuszącą propozycję, a nie rozhuśtany koszmar z ostatnich trzech dni.
Poczuł czyjąś dłoń na ramieniu i odwrócił się, by zobaczyć Rebekę. Miała na sobie dżinsy i koszulkę MUM.
-	Lepiej się czujesz? - zapytała.
Pokiwał z uśmiechem głową. Mówiła z amerykańskim akcentem, a w jej głosie zaczęła pojawiać się głębia, która tak pociągała go w jej matce. Była szatynką jak Elizabeth, ale błękitne oczy miała po Jacku. Był w nich smutek, który pozostanie na zawsze, smutek dziecka, które straciło matkę i dorastało z dala od prawdziwych rodziców. Dowiedział się, że jest jej ojcem, dopiero po śmierci Elizabeth niecały rok temu. Elizabeth porzuciła go szesnaście lat wcześniej, gdy uległszy naciskom rodziny, wróciła do Neapolu. Zdał sobie sprawę, że musiała dowiedzieć się o ciąży, dopiero kiedy została wciągnięta w mroczny świat, z którego już nie znalazła ucieczki. Nie chciała, żeby córka wychowywała się w tym świecie, wysłała ją więc do Nowego Jorku. Pod opieką przyjaciół matki Rebec-ca wyrosła na silną i pewną siebie dziewczynę, a kiedy Elizabeth wyjaśniła jej powody swojej decyzji, przyjęła to ze zrozumieniem,

na jakie stać tylko dzieci zaabsorbowane własnym życiem. Śmierć matki była jednak dla Rebecki straszliwym ciosem i od pierwszego spotkania z ojcem w Nowym Jorku jego przyjaciele z MUM stali się dla niej drugą rodziną. Jack zabrał córkę na zorganizowaną przez kolegów Elizabeth z Nadzoru Archeologicznego uroczystość żałobną na zboczu Wezuwiusza. Roztaczał się stamtąd widok zarówno na stanowisko wykopaliskowe, które było dziełem życia Elizabeth, jak i na współczesne miasto, którego ciemne macki jej to życie odebrały. Jack wiedział, że ludzie, którzy ją wykorzystali i zniszczyli, wciąż tam są, nawet w jej własnej rodzinie, ale zrezygnował z zemsty. Błędne koło przemocy było trucizną, która ją zabiła. Postanowił - pewien, że tego pragnęłaby Elizabeth - odejść i stworzyć dla Rebecki nowy, ekscytujący świat, który pomoże jej poradzić sobie z przeszłością, by ta nigdy nią nie zawładnęła. Już nigdy się nie dowie, czy Elizabeth zamierzała mu powiedzieć o ich córce, ale nie chciał się tym zadręczać. Teraz jego obowiązkiem było zapewnienie Rebecce szczęścia. Nakrył dłoniąjej rękę.
 -	Czuję się dobrze - odparł. - Potrzebowałem po prostu odrobiny wytchnienia.
 -	Aż trzech dni, tato? - Dopiero niedawno zaczęła tak go nazywać. - Nie musisz odgrywać przede mną bohatera.
Jack wskazał książkę, którą trzymała w drugiej ręce.
 -	Co czytasz?
 -	Niejakiego Kosmasa Indikopleustesa. Czyli Kosmasa, żeglarza Oceanu Indyjskiego. To egipski mnich, który przybył tu w VI wieku naszej ery. Pogłębiam wiedzę o historii regionu, tak jak prosiłeś. Jako twoja asystentka naukowa. Znalazłam to w twojej biblioteczce.
-	Co Kosmas pisze o Cejlonie?
Otworzyła książkę i przeczytała:
-	„Wyspa jako umiejscowiona pośrodku jest uczęszczana przez
statki z wszelkich regionów Indii, Persji i Etiopii oraz wysyła w mo
rze wiele własnych. A z najodleglejszych krajów, to znaczy z Tzi-
nitzy, otrzymuje jedwabie, aloes, wonności, a także inne towary, te
zaś znowuż przewozi się na targi po tej stronie. Poza tym na wyspę
trafiają produkty ze wszystkich rynków, które wspomnieliśmy, i wę
drują one do odleglejszych portów, podczas gdy ona sama ekspor
tuje swe towary w obu kierunkach. Za nią nie ma żadnej krainy,
albowiem wyspę otacza od wschodu ocean".

Zamknęła książkę.
 -	Tzinitza to Chiny, a kraj wonności to Indonezja. Kosmas mówi, że Sri Lanka pełniła funkcję czegoś w rodzaju pośrednika między dwoma światami. Kapitan Macalister poradził, żebym przyjrzała się mapie Admiralicji. Widać na niej, jak zdradliwa jest ta cieśnina: to śmiertelna pułapka dla dużych statków. Tak więc Kosmas powiada, że przypływały tu statki z Egiptu, towary przeładowywano na łódź tubylców, a potem czekano. Lokalna łódź transportowała ładunek na drugą stronę i przekazywała statkom z Zatoki Bengalskiej, Indonezji, a nawet z Chin. To samo odbywało się w odwrotnym kierunku. Naprawdę łatwo sobie wyobrazić te wielkie rzymskie statki o szerokich kadłubach w miejscu, gdzie teraz jesteśmy, a po drugiej stronie chińskie dżonki z wszelkimi rodzajami piróg i katamaranów. Fajnie, co?
 -	Fajnie - przytaknął z uśmiechem. - Kosmas pisał pięćset lat po podróżach rzymskich handlarzy z Berenike, ale scenariusz pozostał taki sam aż do czasu, gdy Arabowie podbili Bliski Wschód i Afrykę Północną, co oznaczało koniec szlaku monsunowego do Indii. Opis Kosmasa to najbardziej szczegółowa znana nam relacja o starożytnym ruchu handlowym, który się tu odbywał. Dobra robota, asystentko naukowa.
 -	Myśl poza schematami. Tak mówi mi wujek Costas.
 -	Wujek Costas?
 -	Tak. Hiemy twierdzi, że jestem do ciebie bardzo podobna. Nie wiem, czy to komplement, czy niekoniecznie.
 -	Kto?
 -	Hiemy. No wiesz, twój stary kumpel. Herr profesor doktor Hiebermeyer. Tak nazywa go Ajsza. Hiemy.
 -	Oczywiście - uśmiechnął się Jack. - Hiemy.
 -	Ajsza jest w nim zakochana, wiesz?
 -	Czekaj. Nie tak szybko, bo nie nadążam.
 -	Po prostu chcę, żebyś był na bieżąco. Ostatnie trzy dni spędziłeś z głową w chmurach.
Jack parsknął śmiechem.
-	Cóż, czekałem. Hiemy zaszył się w laboratorium jak Caractacus
Port pracujący nad Chitty Chitty Bang Bang. Był taki, odkąd chodzi
liśmy razem do szkoły. Zawsze dzwoni, żeby pochwalić się nowym
odkryciem, nalega, żebym przyjechał i je zobaczył, ja się zgadzam,

przyjeżdżam, a wtedy on stwierdza, że potrzebuje więcej czasu, żeby wykluczyć możliwość pomyłki. Więc zanim wybiorę się w podróż, czekam, aż sam odwiedzi mnie trzy razy. Wtedy już wiem. To cały rytuał.
 -	Przyrzekłam dochować tajemnicy. Mogłabym ci powiedzieć, co to jest, ale złamałabym przysięgę. Taki postawił warunek, zanim pozwolił mi pomagać w laboratorium.
 -	To też część rytuału. - Spojrzał jej w oczy, zastanawiał się chwilę, a potem powiedział: - Ostatnio dużo myślałem o twojej matce. Wiesz, że straciłem z nią kontakt, zanim się urodziłaś, a kiedy zobaczyłem ją w zeszłym roku na wykopaliskach w Herkulanum, nasze spotkanie trwało bardzo krótko. Ale mam wspaniałe wspomnienia o niej z czasów, gdy byliśmy razem. Są jak ulubiony film, który się nigdy nie zmieni. Teraz ty też jesteś w tym filmie. Czuję, jakbyśmy byli rodziną. Widzę w tobie wiele jej cech.
 -	Kiedy widziałyśmy się ostatnim razem, powiedziała to samo o tobie - odparła Rebecca. - Chciała skontaktować się z tobą po moich szesnastych urodzinach. Powiedziała, że zawsze chciała to zrobić, ale czekała, aż będę na tyle dorosła, żeby się o siebie zatroszczyć. Moje urodziny wypadły miesiąc po jej zniknięciu. - Popatrzyła na Jacka, objęła go i oparła głowę o jego ramię.
Uścisnął ją mocno i się uśmiechnął.
 -	Może miała rację - powiedział. - Może coś po mnie odziedziczyłaś.
 -	Mam nadzieję, że nie chorobę morską.
 -	Ja nie mam choroby morskiej!
 -	Tak, jasne. - Odchyliła się i zawołała w stronę mostka: - Doktor Jack Howard, słynny archeolog wodny, komandos i poszukiwacz przygód, cierpi na chorobę morską.
 -	Czas, żebyś wróciła do szkoły - zauważył zrzędliwie.
 -	Ha! Jesteśmy na morzu. Tutaj nie obowiązują żadne prawa. O tym też czytałam.
Zza jej pleców wyłonił się Scott Macalister.
-	Tu, młoda damo - oznajmił - obowiązuje tylko jedno prawo
i jest to prawo kapitańskie. Każdy poniżej osiemnastego roku życia
znajduje się pod moją osobistą kuratelą. - Podał jej stary mosiężny
sekstans. - Lekcja nawigacji zaczyna się o szesnastej zero zero.
W tym momencie kilkaset metrów od prawej burty powietrze przecięła biała linia.

-	Pociski smużące - powiedział Macalister. - Wszyscy do środ
ka, natychmiast!
Wprowadził ich na mostek, zamknął drzwi i zasłonił okno stalową płytą. Wyciągnął lornetkę i wyjrzał przez kuloodporną przednią szybę.
 -	To była tylko zużyta łuska ze strzelaniny, która odbywa się kilka kilometrów stąd - rzekł. -Ale lepiej dmuchać na zimne.
 -	Ben uczy mnie strzelać z karabinu kaliber 22 milimetry - pochwaliła się Rebecca.
 -	Wątpię, żeby udało ci się załatwić Tamilskie Tygrysy dwu-dziestkądwójką - mruknął Macalister wciąż z lornetką przy oczach.
 -	Mam nadzieję, że wzięłaś stopery - zauważył Jack.
 -	Umiem się o siebie zatroszczyć. - Odwróciła się i ruszyła w stronę zejściówki, która prowadziła do kabin mieszkalnych.
 -	Może rzeczywiście jest do mnie trochę podobna - mruknął Jack, spoglądając przepraszająco na Macalistera. - Nastolatki...
 -	Chodź, tato! - zawołała do niego. - Czekają na ciebie w laboratorium. Właśnie to przyszłam ci powiedzieć. Pomogłam Ajszy ułożyć ostatnie elementy. Spodoba ci się. To mój prezent za to, że uratowałeś mnie od szkoły.
Jack poczuł przypływ podniecenia. Odwrócił się do Macalistera.
 -	Scott, daj mi znać, kiedy wypłyniemy z cieśniny, okej? I chciałbym, żeby ponton był gotowy. O piętnastej spotykamy się w Arikamedu z przedstawicielami indyjskiego nadzoru archeologicznego, a wieczorem zamierzam wrócić na pokład i pożeglować na północ.
 -	Zrobi się. - Macalister skinął głową w stronę zejściówki. -A teraz idź za szefową.
Główne laboratorium „Seaquesta II", pomieszczenie wielkości szkolnej klasy, mieściło się pod sektorem z kabinami mieszkalnymi, nad maszynownią. Czyszczenie na mokro i konserwacja znalezisk odbywały się w pomieszczeniu obok, gdzie stały komory odsalające przeznaczone na drewniane szczątki statków i przedmioty, które są zbyt delikatne, by można je było wyjąć z wody. Jack traktował tę część laboratorium jako szpital polowy do stabilizacji stanu znale-

zisk, które na długotrwałą kurację trafiały później do muzeum MUM w Kartaginie nad Morzem Śródziemnym albo do głównej siedziby uniwersytetu w Anglii. W drugiej części laboratorium poddawano czyszczeniu takie obiekty, jak ceramika, które można było bezpiecznie wyjąć z wody na krótki czas. Jeszcze dalej znajdowały się pomieszczenia do pracy analitycznej, wyposażone w aparaturę do obrazowania multispektralnego, badań petrologicznych płytek cienkich i spetrometrii mas. Całość zaprojektowano tak, by w laboratorium można było odpowiedzieć na podstawowe pytania nasuwające się w trakcie wykopalisk, kiedy czas jest niezwykle cenny.
Jack wszedł za Rebeccą do środka. Cztery podłużne stoły zsunięto razem, by utworzyć jeden duży blat, a nóżki przymocowano do specjalnych szyn w podłodze. Zestaw lamp wolframowych oblewał stoły ciepłym światłem. Ajsza i Hiebermeyer pochylali się nad statywem aparatu fotograficznego. Ajsza ustawiała coś na czarnej podkładce, a Hiebermeyer patrzył w wizjer, trzymając w dłoni wężyk spustowy. Wyglądali, jakby trwali w dziwnym objęciu. Rebecca zerknęła porozumiewawczo na Jacka, jakby to, co zobaczyli, potwierdzało trafność jej poprzedniej sugestii. Czekali w ciszy, podczas gdy Hiebermeyer wyzwolił migawkę, a Ajsza odłożyła sfotografowany obiekt z powrotem na stół. Maurice odwrócił się do nich.
-	Jack! - W świetle wolframowych lamp wyglądał, jakby
miał wypieki, a oczy podkrążone i przekrwione. - Przepraszam,
że tak długo trzymałem to w tajemnicy. Chciałem mieć absolutną
pewność.
Rebecca okrążyła stół i usiadła na stołku otoczona książkami i notesami, które zgromadziła tu w ciągu ostatnich kilku dni. Costas, także wezwany do laboratorium, dołączył do Jacka i obaj podeszli do blatu. Leżały na nim setki fragmentów glinianej ceramiki, niektóre małe - szerokości zaledwie paru centymetrów - inne wielkości spodków od filiżanek.
 -	Układamy puzzle? - zapytał Costas. Serce Jacka zabiło mocniej.
 -	Ostraka!
Pochylił się nad blatem. Ajsza wskazała Costasowi jeden ze stołków.
-	To greckie słowo oznaczające glinianą skorupę - wyjaśniła. -
Ale archeolodzy określają w ten sposób tylko skorupy, na których są

napisy, czyli kawałki glinianych naczyń użyte jako materiał piśmienny. W świecie starożytnym papirus był dosyć drogi, więc wykorzystywano go głównie do czystopisów. Jeśli chciałeś sporządzić notatki, zredagować list albo szkic, wystarczyło rozejrzeć się za najbliższą starą amforą i ją rozbić.
Jack okrążał stół, przyglądając się skorupom i analizując na gorąco to, co widzi.
-	To fragmenty rzymskiej amfory z Italii, z I wieku przed na
szą erą albo nie więcej niż sto lat młodszej. Ten sam typ amfor na
wino widzieliśmy w Berenike. Pismo jest greckie, jak można by się
spodziewać w Egipcie tego okresu. Greka była lingua franca, odkąd
Aleksander podbił Egipt. Charakter pisma należy do jednej osoby.
Domyślam się, że wszystkie te skorupy znaleźliście w willi kupca?
Hiebermeyer skinął głową.
-	To zdumiewające. Wciąż nie potrafię w to uwierzyć - zawie
sił głos, spoglądając na Jacka. - Gotowy? Dobra. To jedyny znany
nam zapis Periplus Maris Erythraei, który możemy datować na epo
kę, w której powstał.
Jackowi zaparło dech w piersiach. Periplus Morza Erytrejskie-go. Największy przewodnik, jaki przetrwał od czasów starożytnych. Właśnie czegoś takiego można się było spodziewać w Berenike, na krańcu Imperium. Nie wielkiego dzieła literackiego, nie zaginionego traktatu historycznego czy tomu poezji, lecz właśnie przewodnika przeznaczonego dla kapitanów statków i kupców. Odchrząknął.
 -	Kopia czy brudnopis? - zapytał.
 -	Brudnopis.
Jack wypuścił gwałtownie powietrze. Brudnopis! To było jeszcze bardziej niezwykłe. W brudnopisie mogły być fragmenty usunięte z ostatecznej wersji. Wszystkie niedopracowane frazy, które przepadły w redakcji. Popatrzył na Hiebermeyera.
-	Czy znaleźliście coś nowego?
Maurice aż kipiał z podniecenia.
-	Odkryłem je kilka dni po rozpoczęciu wykopalisk w Bereni
ke. Pamiętasz, jak próbowałem z tobą porozmawiać w Stambule?
Wtedy jeszcze nie wiedziałem, jak dużo skorup znajdziemy i ile
czasu to zajmie. To była naprawdę benedyktyńska praca. Nie pora
dziłbym sobie bez Ajszy. - Spojrzał na Egipcjankę, która pokiwała
głową. Wyciągnął rękę i wcisnął guzik na panelu sterowania. Ekran

plazmowy na ścianie obok stołu wyświetlił wygenerowany komputerowo trójwymiarowy obraz rozsypanych w nieładzie skorup. - Tak wyglądały na miejscu wykopalisk, w rzymskiej willi. Nazywamy to pomieszczenie „archiwum", ale był to raczej gabinet. Przypuszczamy, że po zapisaniu wstępnej wersji na dużym kawałku amfory autor przepisywał tekst na papirus, a potem rzucał skorupę w kąt. Niektóre przetrwały prawie nienaruszone, inne rozbiły się na drobne kawałki. Uświadomiłem sobie, że musimy skatalogować stosunki przestrzenne skorup in situ, żeby w ogóle mieć nadzieję na złożenie ich w całość. Na tym polegała robota Ajszy. I spisała się wspaniale.
 -	Może ktoś mi wytłumaczy, o co chodzi - wtrącił Costas.
 -	Maris Erythraea, czyli Morze Erytrejskie, tłumaczy się jako Morze Czerwone - wyjaśniła Ajsza. -Ale dla starożytnych oznaczało wszystkie morza na wschód od Egiptu: Morze Czerwone, Ocean Indyjski i to, co rozciągało się za nim. Periplus znaczy „opłynąć statkiem", terminem tym określano przewodniki żeglarskie.
 -	Żeglarski przewodnik po Morzu Erytrejskim - stwierdził Costas.
 -	To jeden z najbardziej niezwykłych dokumentów starożytności, jakie przetrwały do naszych czasów - powiedział Jack. - Periplus nie został napisany przez arystokratę, kogoś w rodzaju Klaudiusza czy Pliniusza Starszego, lecz przez człowieka pracy, który twardo stąpał po ziemi. Mimo to opowiada o podróży o wiele wspanialszej niż wszelkie fantazje o Odyseuszu czy Eneaszu, stanowi prawdziwy opis odkryć i handlu na skraju starożytnego świata. Tekst Periplusa wydawał się mało wiarygodny, dopóki archeolodzy nie zaczęli znajdować greckich i rzymskich zabytków w południowych Indiach.
 -	Więc kupiec, który miał tę willę, był autorem Periplusa? -spytał Costas.
 -	Jestem o tym przekonany. - Hiebermeyer znów nacisnął guzik na konsoli i na ekranie ukazało się zdjęcie lotnicze willi w Bereni-ke. - Dzięki rzymskiej monecie, którą znaleźliśmy w fundamentach, wiemy, że archiwum zostało zbudowane wkrótce po 10 roku przed naszą erą, a dom opuszczono około 20 roku naszej ery. Ponieważ skorupy nie zostały uprzątnięte, przypuszczamy, że tekst należy datować na czas tuż przed porzuceniem willi przez właściciela, czyli na wczesne lata rządów Tyberiusza.

 -	Akurat wtedy handel zaczął podupadać - zauważył Costas. -Bo cesarz odciął dopływ gotówki.
 -	Właśnie. Ale nie sądzę, żeby willa została opuszczona z tego powodu. Wszystko wskazuje na to, że ten człowiek był już stary i przeszedł na emeryturę. Ajszo?
Dziewczyna podniosła wzrok.
 -	Na szczęście mamy do dyspozycji sporo wcześniejszych badań. Zanim dokonaliśmy tego odkrycia, najwcześniejszą zachowaną wersją Periplusa był datowany na X wiek naszej ery odpis średniowieczny, który od XIX wieku jest przedmiotem badań filologicznych. Nasze odkrycie potwierdza przypuszczenia wielu badaczy, ale też odsłania fascynujący nowy aspekt. Po pierwsze, słownictwo i styl świadczą, że autor był egipskim Grekiem. Po drugie, nie ma wątpliwości, że sam przebył trasę, która opisał w Periplusie: dotarł na południe aż do Zanzibaru, płynąc naokoło Półwyspu Arabskiego, a potem do północno-wschodnich Indii i szlakiem monsunowym na południe Indii. Podróż tę odbył tyle razy, że dobrze się orientował w sprawach nawigacji, ale był kupcem, a nie kapitanem statku. Interesowały go przede wszystkim porty, to, jak się do nich dostać i jakimi towarami się tam handluje. W południowych Indiach wymieniał srebrne i złote monety rzymskie na pieprz i mnóstwo innych przypraw oraz egzotycznych wonności, z których część pochodziła z innych odległych miejsc.
 -	Wiadomo w czym się specjalizował? - spytał Costas.
 -	Pamiętasz kawałek jedwabiu, który pokazaliśmy wam w Be-renike? Sądzimy, że to była jego specjalność. Prawdopodobnie miał kontakty z kupcami, którzy przeprawiali się na zachód przez cieśninę Malakka z Morza Południowochińskiego i przez Baktrię, czyli współczesny Afganistan, z Azji Środkowej. Z Jedwabnego Szlaku.
 -	Chyba kumam - rzucił Costas. - Facet zaplanował napisanie Periplusa na emeryturze. Skończył pisać, wykitował, a dom trafił na rynek, ale nie znalazł kupca.
 -	Ująłeś to, jak zawsze, nader trafnie. - Hiebermeyer poprawił okulary, nasadzając je wyżej na nosie. - Wygląda jednak na to, że w przeciwieństwie do większości kupców z Morza Erytrejskiego na starość nie udał się do Aleksandrii czy Rzymu, lecz został w egipskim porcie, który prawdopodobnie był jego bazą przez wszystkie lata

aktywności zawodowej. Niewykluczone, że powierzono mu jakiś urząd; może jako duovir, czyli prefekt, nadzorował miasto poza sezonem, gdy było ono prawie wyludnione. Ale niewielu zamożnych, których stać było na willę, chciało mieszkać w Berenike, a jego dom był niepraktyczny, zwłaszcza gdy handel zaczął podupadać.
-	Może jednak tam nie umarł. - Rebecca popatrzyła na Ajszę,
która pokiwała zachęcająco głową. - Aj sza uważa, że miał żonę
z Indii. Na jednej ze skorup pojawia się indyjskie imię żeńskie,
Amrita. Ajsza pokazała mi zdjęcia innych skorup z tamilskimi graf
fiti, fragmenty tkanin, ceramiki z południowych Indii. Może Peri-
plus był jego ostatnim słowem jako kupca, a po ukończeniu dzieła
zabrał rodzinę i udał się w ostatnią podróż na Wschód, by już nigdy
nie wrócić.
Costas podrapał się po brodzie.
-	Nieźle wykombinowane. Może rzeczywiście po latach pro
wadzenia w Indiach interesów postanowił ostatecznie się zasymi
lować.
Jack skupił uwagę na zbiorze drobnych skorup, które pozostały z dwóch większych rozbitych kawałków.
-	Spójrzcie na to - powiedział. - Niesamowite. Mogę przeczy
tać słowa „Ptolemais Theron", „Ptolemais Łowów". To ten port ze
słoniami nad Morzem Czerwonym, Costasie. A na tej drugiej skoru
pie, Rebecco, widzę słowo „Taprobane". Tak nazywano Sri Lankę,
zanim dopłynął tu Kosmas Indikopleustes. - Wyprostował się i spoj
rzał na Hiebermeyera. - To wszystko jest fantastyczne, ale dobrze
cię znam. Co tak naprawdę chciałeś mi pokazać?
-	Wyznaj to wreszcie, Hiemy - zachęcał Costas.
Hiebermeyer zgromił go wzrokiem i zwrócił się do Jacka.
 -	Mamy tu prawie jedną trzecią Periplusa, około tysiąca słów. Tekst jest niemal identyczny z kopią z X wieku, występują tylko drobne różnice w słownictwie i gramatyce. Z jednym wyjątkiem.
 -	Jakim? - spytał Jack.
Hiebermeyer wskazał duży fragment amfory obok Rebecki i wszyscy podeszli bliżej. Skorupę, rozmiaru średniego talerza, pokrywało piętnaście linijek drobnego pisma, miejscami ledwo widocznego na tle białawego nalotu na powierzchni naczynia. Tekst stanowił odrębną całość, został napisany na tym jednym kawałku i zachował się nienaruszony.

 -	Mamy tu cały ustęp - powiedział Hiebermeyer. - Autor opisuje w nim rejs za Morze Arabskie i dalej w stronę Indii, tuż przed dotarciem do portu Bary gaza przy ujściu Indusu.
 -	Masz na myśli fragment, w którym wciela się w archeologa -wtrącił Jack.
Hiebermeyer pokiwał głową.
 -	Na ogół pozwalał sobie na dygresje tylko wtedy, gdy miało to znaczenie praktyczne, na przykład wskazywał, gdzie należy się wystrzegać wrogich plemion, albo opisywał jakiś region w głębi lądu, by dać czytelnikowi pojęcie o tym, skąd pochodzą dane towary. Są jednak dwa wyjątki, oba związane z Aleksandrem Wielkim. W miejscu, gdzie pisze, że dotarł on aż do Gangesu, ale nie na południe Indii, wspomina, że w pobliżu ujścia Indusu, na targu w Barygazie, można się natknąć na stare drachmy z napisami pochodzącymi od władców, którzy panowali po Aleksandrze.
 -	Czyli Apollodotusa i Menandra, pierwszych królów z dynastii Seleucydów - wtrącił Jack.
Hiebermeyer znowu skinął głową.
 -	Zachodni kupcy podróżujący do Indii dobrze znali historię Aleksandra, więc na pewno nie brakowało tubylców, którzy dostrzegli szansę szybkiego zarobku na sprzedaży im monet seleucydyj-skich jako zabytków. Aleksander żył w IV wieku przed naszą erą, trzysta lat przed napisaniem Periplusa, ale przybywający tu ludzie wciąż mieli wrażenie, jakby bitewny kurz dopiero opadł. Nasz kupiec zorientował się w sytuacji i ostrzegał czytelników, że rzekome zabytki są fałszywe. Nie był człowiekiem, którego można łatwo nabrać. To zaś sprawia, że jego drugą uwagę zapisaną na tej skorupie należy potraktować poważnie.
 -	Zauważyłem tylko słowo „Aleksandros" - zauważył Costas, przyglądając się tekstowi. - Moja starożytna greka nie jest, niestety, najlepsza.
 -	Oto tłumaczenie. - Hiebermeyer sięgnął po kartkę pokrytą niewyraźnymi gryzmołami. - „Bezpośrednio za Barake jest zatoka Barygazy i wybrzeże krainy Ariake, gdzie zaczyna się królestwo Manbanos i całe Indie. Część w głębi lądu, która graniczy ze Skythią, nazywa się Aberia, a część przybrzeżna to Syrastrene. Region ten jest bardzo urodzajny i obfituje w zboże, ryż, olej sezamowy, ghi, bawełnę i indyjskie ubrania, które się z niej robi, te pośledniejsze.

Są tam liczne stada bydła, a ludzie są bardzo postawni i mają ciemną skórę. Po dziś dzień zachowały się w okolicy ślady wyprawy Aleksandra: stare ołtarze, fundamenty obozowisk i wielkie studnie". Jack pokiwał głową.
 -	Stare ołtarze. Zupełnie jak w znanym odpisie.
 -	Ale następne zdanie już nie - odrzekł Hiebetmeyer. Zawiesił głos i poprawił okulary na nosie. - „A z Margiany, twierdzy Partów na północ stąd, rzymscy legioniści wzięci do niewoli pod Karre zbiegli na wschód, zabierając partyjski skarb w stronę Chryse, Krainy Złota".
Jack zatoczył się, jakby ktoś go uderzył.
 -	Niesamowite - powiedział niemal szeptem. - Tego nie ma w Periplusie.
 -	Czy nie opowiadałeś mi o tym w helikopterze? - zapytał Co-stas. - O Krassusie i jego straconych legionach?
 -	To była tylko plotka, starożytna pogłoska - wymamrotał Jack. -Aż do tej pory. - Wziął głęboki wdech i spojrzał na Rebeccę, która patrzyła na niego pytająco. - Po rzymskiej klęsce pod Karre w 53 roku przed naszą erą Partowie wzięli do niewoli tysiące legionistów... może nawet całe dziesięć tysięcy. Ich los fascynował Rzymian przez pokolenia. Horacy pisał o tym w jednej z ód, zastanawiając się, czy rzymscy żołnierze wzięli za żony tamtejsze kobiety i walczyli jako najemnicy dla obcego władcy. Potem syn Augusta, Tyberiusz, wynegocjował pokój z Partami, a ci zwrócili sztandary legionów zdobyte w bitwie. Był to wielki triumf Augusta, który pozwalał pogodzić się z klęską.
 -	Te monety z naszego wraku - stwierdził Costas - wybito, by upamiętnić zwrot orłów, świętych znaków bojowych legionu.
Jack pokiwał głową, próbując nadążyć za gonitwą myśli.
 -	Jedyna znana do tej pory wzmianka w źródłach rzymskich na ten temat pochodzi z Historii naturalnej Pliniusza Starszego, który powiada, że jeńców spędzono do Margiany, partyjskiej stolicy, znajdującej się obecnie na terytorium Turkmenistanu.
 -	Właśnie to przydaje Periplusowi wiarygodności - rzekł Hie-bermeyer. - Weź też pod uwagę wzmiankę o Aleksandrze Wielkim. Autor przekazuje tylko te wiadomości, które potrafił zweryfikować. Wiadomo, że Aleksander wznosił podczas swojej wyprawy ołtarze. Mogły się zachować na turkmeńskiej pustyni, którą przemierzał w drodze do Azji Środkowej.

 -	Oczywiście - przyznał Jack. - Aleksander minął Margianę, dzisiejszy Merw. A jeśli jeńcy uciekali z Merwu na wschód, mogli natknąć się na te ołtarze podczas swojej wędrówki. Wszystko pasuje.
 -	Ale dlaczego autor usunął tę drugą wzmiankę? - zapytał Costas.
 -	Pewnie dlatego, że chociaż był przekonany, że pisze prawdę, nie potrafił jej dowieść - odparła Ajsza. - Starożytne monety można wziąć do ręki, ołtarze można obejrzeć, ale opowieści są tylko opowieściami. Zapewne usłyszał tę historię od innego kupca, baktryjskiego albo sogdyjskiego pośrednika, który zaopatrywał go w jedwab. Może później ten kupiec zniknął bez śladu, jak często się zdarzało na Jedwabnym Szlaku. A może autor jako stary człowiek nie ufał już własnej pamięci. Historia o skarbie na Jedwabnym Szlaku brzmiała jak awanturnicza opowieść. Tak czy inaczej, żywił dość wątpliwości, by przekreślić to zdanie i wyrzucić skorupę na stos śmieci. Ale anegdota, przekazywana z ust do ust, pewnego dnia mogła dotrzeć do uszu Pliniusza Starszego i trafić do zbioru faktów i pogłosek, jakim jest Historia naturalna.
 -	Może tak właśnie było, lecz tylko w drobnej części: jako wzmianka o jeńcach w Merwie, ale już nie o ich ucieczce - powiedział Jack.
 -	Przecież w helikopterze opowiadałeś mi - zauważył Costas -że rzymscy legioniści mogli dotrzeć do Chin. O świadectwach w chińskich kronikach.
 -	Chodzi mi to po głowie już od kilku miesięcy, odkąd widziałem się z Katią.
 -	Na konferencji Tansoksiana? - wtrącił Hiebermeyer.
 -	Katia jest jego nową dziewczyną-wyjaśniła Rebecca rzeczowym tonem. -No, może niezupełnie nową. Poznał ją, kiedy szukał Atlantydy na Morzu Czarnym, ale Katia potrzebowała czasu dla siebie. Później tata spotykał się z inną kobietą, ale ona miała uraz po tym, jak jakiś facet, z którym chodziła, wywinął orła. Czy jakoś tak. W każdym razie też potrzebowała czasu dla siebie.
Costas zakaszlał, a Jack utkwił wzrok w podłodze, usiłując zachować poważny wyraz twarzy. W końcu odchrząknął i spojrzał na córkę.
-	Jak już mówiłem - rzekł - istnieje powiązanie z Chinami.
W latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku pewien uczony z Oks-

fordu wysunął radykalną tezę, że rzymscy najemnicy uczestniczyli w chińskiej wojnie przygranicznej przeciwko Hunom z Mongolii w czasach dynastii Han, która panowała w okresie powstania Peri-plusa. Dowodem miała być wzmianka o formacji bojowej przypominającej rzymskie testudo, szyk żółwia, gdzie żołnierze osłaniają się od góry tarczami zachodzącymi jedna na drugą. Bitwę rozegrano w 36 roku przed naszą erą. Później w studium na temat kronik dynastii Han pojawiła się sugestia, że rzymskimi jeńcami z tej bitwy zasiedlono miasteczko w Gansu, na ostatnim odcinku Jedwabnego Szlaku w stronę Xian. Ktoś zauważył, że w populacji wioski jest spory odsetek ludzi o jasnych włosach, i tak powstała legenda o rzymskich legionistach w Chinach.
 -	A jakie są świadectwa archeologiczne? - zapytał Costas.
 -	Nic rozstrzygającego - odrzekł Jack. -Ale trudno się spodziewać jakichś wielu znalezisk. Po kilku dekadach niewoli legioniści nie posiadaliby nic, co można by rozpoznać jako rzymskie. Uciekinierzy mogli zrobić sobie charakterystyczne sandały do marszu, a także prostokątne drewniane tarcze, co pasowałoby do hipotezy o testudo. Ale pozostały ekwipunek zebraliby po drodze, grabiąc Partów, Baktryjczyków Sogdyjczyków, a nawet Chińczyków. Mogli natomiast zostawiać inskrypcje w kamieniu. To właśnie zainteresowało Katię, bo odpowiada jej specjalizacji. Rzymianie uwielbiali kamienie milowe, napisy nagrobne, znaki władzy na nowo podbitych terytoriach. I tutaj do gry wkracza archeologia. Parę lat temu odkryto łacińską inskrypcję w kompleksie jaskiniowym w południowym Uzbekistanie, trzysta kilometrów na wschód od Merwu nieopodal granicy z Afganistanem.
Przekartkował notes, szukając strony, na której widniał szkic.
-	Katia to dla mnie narysowała - powiedział i pokazał im litery:
„LIC AP.LG"
-	Fascynujące - wyszeptał Hiebermeyer. - Górny wiersz to
imię, prawdopodobnie „Licyniusz". A drugi to Apollinaris Legio.
Legion Apollina. Czyli piętnasty. Powołany przez Augusta.
Jack pokiwał głową.
-	Całkiem nieźle jak na egiptologa. Pamiętam, że jako chło
piec bardzo interesowałeś się rzymską armią w Germanii. Ale ten

legion utworzył August wcześniej, jeszcze jako Oktawian, przybrany następca Juliusza Cezara. Piętnasty Legion Apollinaris powstał w 41 roku przed naszą erą, wkrótce po zamachu na Cezara. Dwanaście lat po bitwie pod Karre. Przez trzy następne stulecia często służył na wschodnich granicach imperium, walcząc przeciwko Partom. Jedna hipoteza głosi, że inskrypcję wykonał legionista schwytany przez Partów i wykorzystywany jako strażnik graniczny na wschodnich rubieżach ich królestwa.
 -	Ale? - wtrącił Costas.
 -	Nie sądzę, aby jeńców wojennych wykorzystywano jako strażników granicznych. Nie mówiąc już o tym, by pozwolono jednemu z nich na wykonanie inskrypcji. Katia i ja zastanawialiśmy się nad tym, kiedy badaliśmy mury Merwu, i wymyśliliśmy inną hipotezę. To zdanie z Periplusa czyni ją bardziej prawdopodobną.
 -	No, dawaj, Jack.
 -	W czasach Krassusa legiony tworzono na potrzeby konkretnych kampanii i zwykle rozwiązywano je po sześciu latach. Niewiele legionów znamy z nazwy czy liczby porządkowej, które zresztą wykorzystywano zapewne wielokrotnie. Plutarch i Dion Kasjusz, główne źródła o bitwie pod Karre, nie wspominają nazw większości walczących tam legionów. Ale część zyskała już status legendarny: te, które służyły pod rozkazami Juliusza Cezara w Galii i Brytanii w latach poprzedzających bitwę pod Karre. Kilka z nich przetrwało i stały się trzonem armii. Były hołubione przez Augusta ze względu na pamięć o Cezarze. To Siódmy Legion Claudia, Ósmy Augusta i Dziesiąty Gemina.
 -	A Piętnasty?
 -	Legion Piętnasty utworzono w 41 roku przed naszą erą tylko parę lat po śmierci Cezara. Młody Oktawian starał się konsolidować swoje siły i skwapliwie wykorzystywał wszystko, co odnosiło się do jego znakomitego ojca. Historycy rzymscy mówią, że tysiąc kawa-lerzystów pod Karre było weteranami kampanii Cezara. Więc czemu nie miałoby to dotyczyć również któregoś z legionów? Według naszej hipotezy Piętnasty Legion Apollinaris nie powstał w 41 roku, ale został wtedy odtworzony. Zakładamy, że Oktawian odwołał się do nazwy jednego z legionów Cezara, tego, który tak haniebnie utracono przez nieudolność Krassusa. Byłaby to manifestacja pewności

siebie i czci dla dawnej chwały, czyli coś, czego można by się po Oktawianie spodziewać.
 -	Nie miało to już jednak znaczenia dla legionistów, którzy przeżyli i tkwili w niewoli w Merwie - zauważył Costas. - Oni byli skreśleni.
 -	Tak, dla nich było już za późno - przyznał Hiebermeyer. - Nawet jeśli ludzie wiedzieli, że klęskę spowodowała niekompetencja Krassusa, legioniści, którzy przeżyli bitwę, nie chodziliby z podniesionymi głowami. Maszerowaliby razem z umarłymi, szukając śmierci z honorem, żeby dołączyć do towarzyszy broni w Elizjum.
 -	Ale jeden ze zbiegów czuł się na tyle dumny, by wyryć nazwę legionu w jaskini podczas podróży na wschód.
 -	Dla ocalałych nazwa legionu wciąż była ważnym elementem ich tożsamości, nawet mimo utraty świętego sztandaru z orłem.
 -	Więc nadal byli lojalni wobec Rzymu.
 -	Walczyli jeden za drugiego, za swoich towarzyszy, tak jak wszyscy żołnierze. Byli dumni, że są obywatelami żołnierzami, dumni, że mieli wcześniej cywilny fach. Czerpali dumę z walki dla swojego dowódcy, jeśli go szanowali, jeśli był jednym z nich, pri-mus inter pares. Walczyli dla Cezara i dla swoich rodzin. Czy walczyliby także dla Rzymu jako cesarstwa, to już inna sprawa.
 -	A sam legion?
 -	Legion był święty - odrzekł Hiebermeyer. - Był źródłem ich lojalności. A wewnątrz legionu liczyła się dana kohorta, centuria, contubernium, czyli oddział od dziesięciu do dwunastu mężczyzn, którzy mówili do siebie „bracie", frater.
 -	Czyli utrata orła była niezłym obciachem - wtrąciła Rebecca.
 -	Wręcz katastrofą. Bitwę mogli przegrać, Krassus w ogóle ich nie obchodził. Ale stracić orła? Legion, który stracił swój znak bojowy, był legionem umarłych, jego żołnierze nigdy nie ośmieliliby się pokazać z powrotem w Rzymie. Nawet swoim rodzinom.
 -	Myślisz, że załatwili go, to znaczy Krassusa? - zapytał Costas.
 -	Krassus podpisał na siebie wyrok śmierci, gdy tylko posłał ich na bitwę. Oni prawdopodobnie uznaliby to raczej za pomoc w popełnieniu samobójstwa.
 -	Ci mężczyźni, jeśli rzeczywiście przeżyli niewolę i uciekli, musieli być najtwardszymi z twardych - zauważyła Aj sza.

 -	Zawsze znajdzie się kilku takich - powiedział Jack - którzy unikną egzekucji i przetrwają bicie i tortury, takich, którzy mają siłę charakteru pozwalającą im wytrwać. A niektórzy z legionistów Krassusa zostali powołani pięć lat wcześniej i walczyli pod dowództwem Cezara w Galii. Mogli być żołnierzami obywatelami, ale należeli też do najbardziej bezwzględnych zabójców, jakich świat kiedykolwiek znał. Ci ludzie zabijali włóczniami, mieczem, nawet gołymi rękami.
 -	A kiedy legion stał się tylko pustym wspomnieniem, pewnie nie mieli zahamowań, nie cofali się przed niczym - dodał Costas.
Jack pokiwał głową.
 -	Niektórzy z tych facetów, służąc w armii późnej republiki, byli bardziej zaprawieni w bojach niż ich następcy, zawodowi żołnierze Imperium, a ich wcześniejsze cywilne życie i praca stały się czymś w rodzaju mitu. Jeśli szmat czasu spędza się na zabijaniu, to kto wie, gdzie są granice? Kiedy nadejdzie pora, o ile w ogóle nadejdzie, to czy taki człowiek jeszcze potrafiłby przestać być żołnierzem i stać się znowu obywatelem?
 -	Odwieczny problem - mruknął Hiebermeyer.
 -	Gdyby rzeczywiście uciekli, wieść o tym rozniosłaby się na Jedwabnym Szlaku - powiedział Jack. - W okolicy grasowało mnóstwo rozbójników, ale nawet tam zła sława Rzymian poprzedzałaby ich nadejście. Na pewno nikt nie chciał spotkać tych facetów na swojej drodze.
 -	A co z Jedwabnym Szlakiem? - zainteresował się Costas. - Są jeszcze jakieś inskrypcje?
 -	Poszukując ich, Katia przez kilka ostatnich lat wędrowała przez góry i przełęcze Azji Środkowej. To w dużym stopniu wciąż niezbadane tereny.
 -	I wciąż grasują tam bandyci - zauważył Hiebermeyer.
 -	Z tego, co pamiętam, Katia umie posługiwać się kałasznikowem - mruknął Costas.
Jack znowu otworzył notes.
-	Parę miesięcy temu natrafiła na istną żyłę złota w Cholton
Apa na zachodnim brzegu jeziora Issyk-kul w Kirgizji. To sto kilo
metrów na wschód od miejsca, gdzie znajduje się inskrypcja Piętna
stego Legionu, na skraju gór Tien-szan i przełęczy, która prowadzi
na pustynię Takla Makan w Chinach. Archeolodzy wiedzą o tym

miejscu od lat: to odludny, usiany głazami teren, gdzie są setki, prawdopodobnie nawet tysiące petroglifów, wyrytych w skale wizerunków koziorożców, innych zwierząt i myśliwych. Większość jest dziełem scytyjskich nomadów. Ale w tym miejscu znajdował się prawdopodobnie przystanek kupców Jedwabnego Szlaku, którzy przeżyli podróż z Zachodu i przygotowywali się do przeprawy łodziami do Chin.
Jak duże jest to jezioro? - zapytała Rebecca.
-	To drugie pod względem wielkości górskie jezioro na świe
cie, po jeziorze Titicaca. W okolicy krąży wiele opowieści o zato
pionych osadach i o skarbie. Jest co odkrywać. W czasach Związku
Radzieckiego wykorzystywano jezioro do testowania okrętów pod
wodnych i torped.
-	Możemy się tam wybrać? Chciałabym poznać Katię.
Jack się uśmiechnął.
 -	To całkiem prawdopodobne. W zeszłym roku Katia znalazła głaz, na którym mogła się zachować inskrypcja. Był prawie całkowicie przysypany ziemią, a pozwolenie na wykopaliska wydano dopiero w czasie trwania konferencji. Katia jest teraz na miejscu.
 -	Mam nadzieję, że nie sama - powiedziała Ajsza.
 -	Może liczyć na współpracę ze strony władz Kirgizji - odparł Jack. - Co, o ile się orientuję, oznacza pomoc jednego faceta i stary zdezelowany traktor.
 -	Rozmawiałeś z nią ostatnio? - zapytał Costas, przyglądając mu się badawczo.
 -	Dzisiaj rano.
 -	Czyli może wkrótce uda nam się dowiedzieć czegoś więcej.
 -	To jeszcze nie wszystko. Jest też inna, naprawdę fascynująca możliwość.
 -	Wal śmiało.
 -	Otóż ślad może prowadzić nie tylko na wschód, ale i na południe.
 -	Pokaż mi to na mapie - poprosił Costas.
Ajsza rozwinęła na drugim stole mapę świata. Jack wskazywał palcem odpowiednie miejsca, kiedy mówił.
-	Jedwabny Szlak biegnie z zachodu na wschód, z Merwu
w Partii do Xian w Chinach, przez góry Azji Środkowej. Jezio
ro Issyk-kul znajduje się na północno-wschodnim krańcu masywu

z tylko jedną znaczącą przełęczą, przez którą dociera się do Chin. Można jednak zboczyć ze szlaku wcześniej i ruszyć na południe. Jeśli zrobi się to przy Issyk-kul, trzeba przebyć naprawdę niedostępne tereny wschodniego Afganistanu, ale potem dociera się do północnego Pakistanu i indyjskich dżungli, skąd dla podróżnika z Zachodu w I wieku przed naszą erą rzymski świat znowu był w zasięgu.
Costas zmrużył oczy.
-	Sugerujesz, że zbiegli rzymscy więźniowie mogli pójść tą
drogą?
Jack milczał chwilę.
 -	Jeden z kolegów Katii, niejaki Hai Chen, niezależny uczony z Xian, poświęcił się badaniu rzymskiej obecności na tych terenach. To on zachęcił ją do szukania petroglifów nad brzegiem Issyk-kul. Jest przekonany o prawdziwości historii o straconych legionistach Krassusa, ale w nieco innej wersji. Jako językoznawca specjalizował się początkowo w mitach ludów o rozwiniętej tradycji oralnej. Spędził kilka lat w Czitralu, swego rodzaju Szangri-La w północno-wschodnim Pakistanie, pierwszej większej osadzie, do jakiej się trafia po przebyciu gór na północy.
 -	Wśród ludu, który wierzy, że pochodzi od Aleksandra Wielkiego - wtrącił Hiebermeyer.
 -	Mitologie tego regionu: wedyjska, hinduistyczna, buddyjska, obfitują w opowieści o podróżnych z dalekich stron: książętach, pielgrzymach, świętych mężach dzielących się mądrością. Czasami przyświeca im jakaś misja albo są książętami w podróży, podczas której doznają przemiany, jak sam Budda. Wyobraźcie sobie Opowieści kantenberyjskie, sir Gawaina i Zielonego Rycerza, Herkulesa i jego prace, Mojżesza na pustyni. Czasami przybysz wypełnia lokalne proroctwo i zostaje królem.
-	Faxian przeszedł przez te góry, prawda? - rzekł Hiebermeyer.
Jack pokiwał głową i zerknął na Costasa.
-	Faxian, buddyjski mnich z Chin, przybył do Indii na począt
ku V wieku naszej ery w poszukiwaniu świętych tekstów swojej
religii. Jego Uwagi o królestwach buddyjskich to jedno z wielkich
dzieł wczesnej literatury podróżniczej. Dotarł do Gandhary, sta
rożytnego państwa buddyjskiego w północnych Indiach. Ale Hai
Chen nie szedł tropem buddyjskiego mnicha. Usłyszał historię

o kimś innym. O podróżniku, którego losy zrekonstruował na podstawie ustnych przekazów o jawanie, czyli „człowieku z Zachodu". Aten przybysz nie był żadnym mnichem, tylko wojownikiem, który rządził „złotą ręką". Na krótko zatrzymał się w Czitralu, a potem odszedł. Dalej na południu Hai Chen usłyszał inną legendę, o boskim królu zwanym Haldżit Singh, „Tygrysią Ręką". On też odszedł dalej na południe.
 -	Do czego to wszystko ma zmierzać? - zapytał Costas.
 -	Gdybyś był na miejscu naszego Rzymianina i gdybyś przedarł się przez góry Afganistanu i minął Czitral, miałbyś otwartą drogę na Zachód. Mógłbyś ruszyć doliną Indusu na południowy zachód do portu Barygaza nad Oceanem Indyjskim, w pobliżu dzisiejszego Karaczi w Pakistanie, stamtąd popłynąć na Półwysep Arabski, a potem przez Morze Czerwone do ojczyzny. Ale istnieje jeszcze druga możliwość. Gdybyś pragnął nawiązać kontakt z innymi jawanami, z innymi Rzymianami w Indiach, wybrałbyś raczej drogę na południowy wschód doliną Gangesu do Zatoki Bengalskiej. Musiałbyś więc przemierzyć rozległe dżungle we wschodnich Indiach. Weź choćby wędrówkę chińskiego mnicha Faxiana. Wybrał właśnie ten szlak i dopłynął aż do Sri Lanki. Teraz spójrz na Periplusa. Opisuje tę samą trasę, tylko w odwrotnym kierunku. Posłuchaj. - Jack wziął ze stołu współczesne wydanie Periplusa i odnalazł właściwą stronę. - „Potem, ku wschodowi i z oceanem po prawej, żeglując wzdłuż wybrzeża i mijając pozostałe lądy po lewej, dopływa się do krainy Ganges. W kraju tym jest rzeka sama zwana Gangesem, największa ze wszystkich rzek Indii, której wody przybierają i opadają jak wody Nilu". - Jack wskazał iluminator, za którym widać było majaczący w oddali ląd. -Autor Periplusa wspomina, jak był tutaj, u brzegów południowych Indii i spoglądał na północ. Prawdopodobnie nigdy nie dotarł dalej. Ale zna ludzi, którzy stamtąd przybyli, może indyjskich pośredników z Gandhary, a może kupców, którzy podróżowali aż z Azji Środkowej: Baktryjczyków, Sogdyjczyków, a nawet Chińczyków z zachodnich Chin.
 -	Kupców takich jak ci, którzy mogli powiedzieć naszemu Rzymianinowi zbiegłemu z partyjskiej niewoli, którędy iść - zauważyła Aj sza.
 -	Ale prawdopodobnie nie pożyli na tyle długo, by go poprowadzić - odparł Jack. - Legionista potrzebował do marszu tylko

solidnych sandałów oraz słońca i gwiazd na niebie. To mu wystarczało. Przewodnik nie dotrzymałby mu kroku.
 -	A wszystko przez monsuny, prawda? - spytał Costas.
 -	Co masz na myśli?
 -	Dlaczego legionista szukający innych Rzymian nie mógł udać się do ujścia Indusu, do Barygazy? - odparł Costas, wskazując mapę. - Barygaza jest znacznie bliżej Egiptu. Statki mogły tamtędy pływać praktycznie przez cały rok wzdłuż wybrzeża, a w porze monsunowej po otwartym morzu. Stała obecność Rzymian w Bary-gazie nie była potrzebna do opieki nad portem poza sezonem handlowym. Tym mogli się zająć okoliczni kupcy. Przypuszczam, że egipskie statki zawijały tam tylko w porze monsunowej, po rejsie przez Ocean Indyjski.
Jack skinął głową.
 -	Szlak wzdłuż zachodniego wybrzeża Indii był zbyt niebezpieczny. Autor Periplusa stwierdza to jasno. Był jak Wybrzeże Szkieletów Afryki Zachodniej, pełen zdradliwych raf i piratów.
 -	Więc przez pół roku Arikamedu i porty południowych Indii świeciły pustkami. Ale było bardzo ważne, żeby funkcjonowały bez zarzutu podczas sezonu handlowego. Potrzebni byli ludzie, którzy zaopiekowaliby się portem, ludzie, którym można zaufać. To jest sedno sprawy. Jeżeli szukasz krajanów z Rzymu w Indiach, musisz ruszyć na południe, a nie na zachód, usłyszałby nasz podróżnik na szlaku. Do tego to wszystko zmierza, prawda? Mówimy o posiwiałym, starym legioniście, który chce nawiązać kontakt ze swoimi. Wstydzi się wrócić do ojczyzny, ale coś ciągnie go w tamtą stronę, jakaś nadzieja, marzenie.
 -	Może miał rodzinę, którą założył wiele lat wcześniej, zanim wyruszył na wojnę - spekulowała Ajsza. - Mówimy o żołnierzach obywatelach. Przed wstąpieniem do wojska mieli własne życie.
 -	Możemy tylko zgadywać - powiedział Jack. - Może miał jakieś marzenie, które pomagało mu przetrwać te wszystkie lata w niewoli. Gdyby udał się do Barygazy, mógłby wsiąść na statek do Egiptu, ale tym samym narażał się na odkrycie prawdy, która mogła się okazać nieprzyjemna. A kierując się na południe Indii, do Arikamedu, zetknąłby się bezpośrednio z innymi Rzymianami. Ci opowiedzieliby mu o wojnie domowej, o nowych porządkach, o Rzymie, który nie przypominał już tego, który wiele lat wcześ-

niej opuścił. Może słyszał o niektórych zmianach od kupców na Jedwabnym Szlaku, ale chciał się upewnić. A może od początku wiedział, że podróż do domu jest tylko marzeniem, którego spełnienie przypłaciłby rozczarowaniem. Wciąż jednak czuł potrzebę kontaktu, a pragnienie to mogła zaspokoić tylko rozmowa z tymi, którzy przybyli ze świata, który opuścił. Hiebermeyer spojrzał na Jacka.
-	Wygląda na to, że kolega Katii poszedł właśnie tym tropem.
Czy dotarł dalej na południe?
Jack wydął wargi.
 -	Planował ekspedycję do wschodnich Indii, żeby zebrać opowieści tamtejszych plemion. Ponoć dokonał jakiegoś rewelacyjnego odkrycia, znalazł w hinduskiej mitologii wątek rzymski. Dokładnie wiedział, dokąd się wybiera. Ale był bardzo skryty, nie chciał wtajemniczać Katii w tę sprawę. Katia uważa, że już był w pobliżu delty Godawari. - Wskazał na mapie rzekę na północ od Arikamedu, wpadającą do oceanu od strony wschodniego wybrzeża Indii. - Obiecał opowiedzieć jej o wszystkim po powrocie. Miał przyjechać na konferencję Tansoksiana, ale tam nie dotarł. To było cztery miesiące temu.
 -	Czy opublikował jakąś część swoich badań? - spytał Hiebermeyer.
 -	Nie. Zawsze był bardzo skryty. Katia powiedziała, że ilekroć cokolwiek jej zdradzał, wydawał się z tego powodu nieszczęśliwy. Odnosił się podejrzliwie do wszystkich wokół. I nie chodzi tu o ostrożność uczonego o nieortodoksyjnych poglądach walczącego przeciw akademickiemu establishmentowi. Uważał, że ktoś go śledzi, i zachowywał się, jakby chciał zmylić trop.
 -	To dlaczego mielibyśmy wierzyć w to, co powiedział Katii? - zapytał Hiebermeyer.
 -	Bo jest jej wujem - odparł Jack.
 -	Jej wujem?! - wykrzyknął Costas. - Dobry Boże. Z minuty na minutę ta sprawa robi się coraz bardziej tajemnicza. Wujowie niejedno opowiadają swoim siostrzenicom, prawda? A oboje są archeologami i językoznawcami. Musiał zdradzić jej dużo więcej. Nic ci o tym nie powiedziała?
 -	Powiedziała, że przypomina jej badaczy Jedwabnego Szlaku sprzed lat, którzy poszukiwali iluzorycznego skarbu i nigdy niczego nie znajdowali.

-	Jakiego skarbu?
Jack zawahał się, wreszcie rzekł:
 -	Szczerze mówiąc, miałem wrażenie, że Katia wie więcej, niż mówi, ale nie chciałem jej naciskać. Coś się jednak zdarzyło. W hotelu podczas konferencji pokazała mi pracę swojego wuja o Czitral. To była jego dysertacja doktorska. Wcześniej nie miała okazji przeczytać rozdziału o legendzie o królu bogu zwanym Haldżit Singh. Kiedy go przeczytała, wyraźnie zbladła. Powiedziałem jej o pewnym przedmiocie, który posiadam, i o tym, skąd się wziął, a ona o mało nie zemdlała. Później już nic nie mówiła. Temat przestał istnieć. Ale coś ją gryzło. Myślę, że w sprawę zaangażowane są jakieś ciemne siły. Że ktoś chce powstrzymać jej wuja. Właśnie wtedy zaczęła się poważnie martwić, co się z nim dzieje i gdzie jest.
 -	Więc to jest prawdziwy powód, dla którego wybieramy się do tej dżungli? Żeby znaleźć wujka Katii i to, czego szuka? Skarb?
Jack wpatrywał się przez chwilę w mapę, a potem spojrzał w otwarte drzwi, za którymi znajdowała się kabina, gdzie zwykle pracował.
-	Chodzi o coś więcej. Znacznie więcej. - Zerknął na zegar. -
Za dwie godziny powinniśmy dotrzeć do Arikamedu. Chcę, żeby
ście najpierw obejrzeli coś z mojego prywatnego skarbczyka.

4
Wielkie spiżowe wrota zamknęły się i żar i zapach pustyni natychmiast zniknęły. Mężczyzna w komnacie przycisnął guzik na panelu sterowania. Cienki snop światła rozjaśnił długi blat czarnego kamiennego stołu i przestrzeń pod wysokim sufitem. Później światło zgasło, pogrążając go w ciemności tak nieprzeniknionej, że zdawała się pozbawiać go odrębnego bytu i jednoczyć z okalającym go pierwotnym żywiołem. Siedział w pozycji lotosu, ze skrzyżowanymi nogami i dłońmi zwróconymi ku górze, na chłodnej marmurowej posadzce. Kiedy sięgnął do panelu sterowania, poczuł muśnięcie jedwabiu na skórze. Od lat grał i tworzył przed ekranem komputera, zawsze pragnąc znaleźć się w środku, a teraz był tutaj, kontrolował świat zjawisk i wrażeń, który wydawał się oddalony tylko o krok od niebiańskiej egzystencji, jaka wkrótce stanie się jego udziałem.
Uruchomił już zaprogramowaną sekwencję, która przygotuje go na to, co ma nastąpić, oczyści umysł i pozwoli skupić myśli tak samo, jak niezliczoną ilość razy wcześniej, gdy odwiedzał to miejsce. Gdzieś z mroku dobiegł dźwięk kapiącej wody, potem szum małego wodospadu, tylko na tyle głośny, by zagłuszyć odgłos jego własnego oddechu, usunąć wrażenie cielesności. Poczuł, jak przepływa przez niego siła shuide, moc wody. Zamknął oczy i poczuł wu de, pięć żywiołów: ziemi, drewna, metalu, ognia, wody, każdy z nich zastępujący poprzedni, tak jak dynastia Qin zastąpiła znienawidzoną dynastię Zhou, a moc wody zgasiła potęgę ognia. Z mocą wody nadeszła ciemność, czas nierozwiniętych form, nieskończonej zimy, śmierci, unicestwienia wszystkiego, co było. I w tę pustkę zstąpił Shihuangdi, Pierwszy Cesarz, Cesarz Niebiański, który

przeobraził świat na taki, gdzie w każdym zakątku istnienia odciskała się jego wola, wola, przed którą nic nie mogło uciec. Teraz zaś bractwo w sześćdziesiątym szóstym pokoleniu, odkąd grobowiec został zamknięty, przygotowywało się na moment, w którym niebiański świat Shihuangdi rozwinie się i przybierze formę rzeczywistości - gdy jego ziemscy wojownicy znów wyruszą w bój. Lecz zanim to nastąpi, trzeba wykonać jeszcze jedno, ostatnie zadanie. Dlatego właśnie wezwał tu dziś pozostałych.
Mężczyzna otworzył oczy. Owiał go chłodny wietrzyk, przynosząc słodką woń górskich kwiatów. Ciemność zniknęła, rozproszona przez słabą przedwieczorną poświatę, wywołując w nim wrażenie, jakby uniósł się wysoko w niebo, jakby lewitował. Zjawił się obraz górskiego krajobrazu wyświetlany tak, jakby owijał się wokół niego; kostropate turnie przebijające się przez chmury, zębate szczyty w oddali, oliwkowa zieleń i pastelowy brąz, a bliżej obsypane listowiem szmaragdowe gaje, fantazyjna architektura pałacyków, dziedzińców i pagód, budowli, które wtapiały się w krajobraz, jakby stanowiły część natury. To właśnie widział Pierwszy Cesarz - Shihuangdi, który postawił stopę na najwyższych szczytach swego królestwa, który wziął w posiadanie tę przestrzeń między niebiosami a ziemią, który wyrył w skale opowieść o swoich czynach, który rozciągnął swoją władzę na całą ziemię i kosmos. Obraz odsunął się na dalszy plan, a jego miejsce zajęła inskrypcja: rzędy białych chińskich symboli na ciemnym tle. Mężczyzna zaczął czytać szeptem święte słowa emanujące potęgą:
„Mądry jest wpływ jego rządów,
Wszystkie istoty odnoszą korzyść,
Jednego słuchając prawa i jeden mając wzór.
Jego wielka prawość jaśnieje
I sięga aż po przyszłe wieki,
Każdy się jej poddaje, nic nie zmieniając.
Wcielona świętość Cesarza
Pokój przyniosła światu
I nie ustaje w wysiłku.
O świcie wstaje, nocą spać nie idzie.
Wszystko, co ustanowił, długo będzie korzystne.
Rozpowszechnia nauki i pouczenia.

Jego rady i zasady wszędzie docierają,
Daleko i blisko wszyscy im się poddają
I wszystkie istoty otrzymują jego świętość.
Szlachetny i nikczemny oddzieleni są.
Kobieta i mężczyzna żyją wedle obyczaju,
Każdy spełnia swój obowiązek.
Cesarz jasno oddzielił wewnętrzne od zewnętrznego
I wszystko stało się czyste bez skazy.
Jego dobroć sięga po przyszłe pokolenia,
Bez końca trwać będzie doskonałość..."
Powtórzył ostatnie dwa wersy. „Jego dobroć sięga po przyszłe pokolenia, bez końca trwać będzie doskonałość". Rozłożenie akcentów i czystość samogłosek idealnie współbrzmiały z treścią: wszystko uporządkowane, na swoim miejscu, pod kontrolą. Głęboko wciągnął powietrze w płuca, a potem całkowicie się rozluźnił. Prawie nie musiał oddychać. Czuł, jak krew odpływa mu z serca. Czuł wewnętrzną moc, moc shuide. Zdawał się znowu lewitować, wysoko nad chmurami i górskimi szczytami, na skraju samej przestrzeni jako takiej, w granicznej sferze między niebiosami a ziemią. Nad nim była ciemność, która nagle rozbłysła milionem gwiazd, konstelacji obracających się powoli nad jego głową. Ziemia pod nim skurczyła się do postaci kuli o jednorodnej powierzchni. Ale gdy się jej przyglądał, powierzchnia zaczęła się skrzyć, pokrywając się nagle siatką rzek, migotliwymi strumieniami żywego srebra. „Wszystkie rzeki, rzeka Jangtsy i Żółta Rzeka, oraz Morze Wielkie". Skrzyło się tysiąc pałaców i świątyń, milion drogocennych skarbów. Zdawało się, jakby podleciał bliżej i szybował nad zasnutym mgiełką strumieniem, wśród gęsi i łabędzi, żurawi i czapli, przy dźwiękach muzyki w tle. Potem krajobraz zniknął i wokół niego jak okiem sięgnąć pojawiły się szeregi czekających wojowników. Niektórzy dzierżyli włócznie, inni nosili zbroje. Generałowie stali przed żołnierzami piechoty, jezdni trzymali wierzchowce w pogotowiu. Obrońcy wszechświata. Armia Qin. Ci, którzy znowu powstaną i pomaszerują, gdy moc wody ustąpi potędze światła. Potędze, która będzie w jego ręku.
Mężczyzna naprężył mięśnie w oczekiwaniu. Ujrzał oślepiający blask zieleni, potem granatu, jakby słońce załamywało się

w gigantycznym obracającym się pryzmacie w ciemnościach powyżej. Potem oba kolory połączyły się i zmieniły w świetlistą biel. Rzeki żywego srebra znów popłynęły, skrząc się i migocząc. Obok wyrosły trzciny, soczysta zieleń pulsująca życiem. Ptaki wygięły szyje ku górze, chłonąc światło. A wojownicy wokół niego jakby się poruszyli, monotonne szarości stały się pastelowe, z sekundy na sekundę nasiąkając kolorami: różem skóry, jaskrawym błękitem szat, migotliwym srebrem zbroi, czerwienią sztandarów z haftowanym złotą nicią ryczącym tygrysem, które łopotały i szeleściły jak trzciny. Poczuł ciepło. Uradowany wyciągnął rękę.
Wtem wszystko zniknęło. Znowu siedział w ciemnej komnacie sam, przed niskim stołem przypominającym trumnę. Opuścił ręce na blat. Powierzchnia była zimna, twarda, rzeczywista. Wszystko, co widział poprzednio, było fantazmatem. Fantazmatem, który sam stworzył. Ale zarazem przedsmakiem tego, co miało nadejść. „Klejnot niebios znowu rozbłyśnie".
Spojrzał na lśniący, wypolerowany blat. Widział chińskie znaki wyryte przed każdym z miejsc, sześcioma po jednej stronie i sześcioma po drugiej. Xu, Tan, Ju, Zhongli, Yunyan, Jiangliang, Huang, Jiang, Xiuyu, Baiming, Feilian. Wyciągnął rękę i powiódł palcami wzdłuż linii wyciętych w marmurze wiązką lasera. Było ich w bractwie dwunastu, zaufanych strażników Pierwszego Cesarza Shihu-angdi, tych, którzy czekali na jego powrót. Jedno miejsce będzie dzisiaj puste: Huanga. Mężczyzna zacisnął pięści, aż zbielały mu kłykcie. Zabraknie tego, który zboczył z drogi. Tego, który uległ pokusie, by szukać klejnotu na własną rękę, który padł ofiarą własnej chciwości, stracił z oczu prawdziwy cel. Wytropili go i zabili tak jak wszystkich, którzy wcześniej porzucili szlak Shihuangdi.
Rozluźnił ręce i zamknął oczy, przeniknięty potęgą Qin, ogarniającą wszystko. Wkrótce puste miejsce przy stole znowu zostanie zajęte. Znaleźli następcę, syna Huanga, innego potomka członków bractwa, potomka tych, którzy jechali w zbrojach i z orężem w dłoniach poprzez stepy ze swojej ojczyzny do Xian u boku tego, który miał się stać Shihuangdi, Pierwszym Cesarzem. Kandydata wyuczono zhishau, sztuki fechtunku Qin, nauczono go wzbudzać śmiertelny lęk w sercach wszystkich wrogów Shihuangdi i ich unicestwiać. Wykona zabójcze zadanie, które zapewni mu miejsce przy stole. Miejsce tygrysiego wojownika.

Mężczyzna dotknął panelu sterowania i cienki snop światła rozszerzył się, ukazując leżące przed nim skrzyżowane szable; ich ostrza lśniły niczym inkrustowane tysiącem klejnotów. Wsunął dłonie w rękawice rękojeści, czując potęgę ostrzy, które wyrastały z pysków tygrysów ozdabiających gardy. Napiął mięśnie i nagle znalazł się tam, wśród niebiańskich wierzchowców, galopował po stepie w strzępach piany, przebijając się przez czerwoną mgiełkę parującą z ich szyi, lśniący krwawy pot. Poczuł uniesienie, upojną świadomość wojownika, że wszystko przed nim zostanie zmiecione. Poczuł, jak z gardła wyrywa mu się okrzyk, i teraz widział tylko szkarłat, słyszał tylko sapanie i tętent.
Potem wizja zniknęła. Odchylił się do tyłu, odkładając szable. Wkrótce przybędzie szósta potęga. Moc światła. Jak woda pokonała ogień, tak światło podbije ciemność, światło niebiańskiego klejnotu, światło jego własnej duszy, odrodzonego cesarza. Mężczyzna odetchnął głęboko i wysunął dłonie z rękojeści. Drzwi przed nim uchyliły się, wpuszczając światło. Zobaczył podobne do cieni postacie, które weszły i w ciszy zajęły miejsca przy stole. Bractwo znów się zebrało. Klejnot zostanie odnaleziony. Tygrysi wojownik znowu wyruszy do boju.
Jack siedział w swojej kajucie pod mostkiem kapitańskim i z rękami założonymi za głowę oglądał stary drewniany kufer podróżny oparty o gródź. Wcześniej usunął drewnianą ramę podtrzymującą kufer podczas monsunu i otworzył trzecią szufladę, żeby widzieć zawartość. Była to jedna z najcenniejszych rzeczy, jakie posiadał: kufer oficerski z XVIII wieku, wykonany z drewna kamforowego, które wciąż wydzielało lekką woń Orientu. Przez osiem pokoleń jego przodkowie zabierali go ze sobą w morze - od kupców awanturników, którzy zbudowali rodzinną fortunę Howardów we wczesnych latach Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, aż po jego dziadka, który woził skrzynię ze sobą przez całą II wojnę światową i po raz ostatni sprowadził na ląd ponad czterdzieści lat temu. Żaden Howard nie ucierpiał wskutek katastrofy morskiej, aż do utraty „Seaquesta" na Morzu Czarnym dwa lata temu, Jack postanowił więc zainstalować kufer, gdy nowy statek był jeszcze w budowie. Ale skrzynia oznaczała coś więcej niż tylko szczęście. Zawierała wskazówki dotyczące podróży, którą Jack pragnął

powtórzyć już jako chłopiec, kiedy dziadek pierwszy raz pokazał mu zawartość tej szuflady.
Patrząc na kufer, poczuł przypływ ekscytacji. Na ścianie za skrzynią wisiał stary muszkiet Kompanii Wschodnioindyjskiej, pod nim zakrzywiona stalowa klinga talwaru, indyjskiej szabli z charakterystyczną głowicą w kształcie dysku i esowatym kabłąkiem. Obie bronie były własnością pierwszego Howarda, który osiadł w Indiach, pułkownika służącego w jednym z pułków Armii Bengalskiej w okresie wojen napoleońskich. Pod szablą wisiały dwie wiktoriańskie fotografie, jedna ukazująca kobietę i dziecko, a druga dobrze ubranego młodego mężczyznę o śniadej cerze, wydatnych ustach i z błyskiem w oku. Charakterystyczne rysy odziedziczył po swojej żydowskiej babce z Portugalii, żonie owego pułkownika Armii Bengalskiej. Pod zdjęciem wykaligrafowano starannym pismem słowa: „Królewska Akademia Wojskowa, 1875 rok, porucznik John Howard z Królewskich Wojsk Inżynieryjnych". Fotografię zrobiono z okazji zakończenia nauki i młody absolwent tryskał wiktoriańską pewnością siebie, będąc u progu największej przygody swojego życia. Ale zaledwie cztery lata później wydarzyło się coś, co nadało jego spojrzeniu inny, nieprzenikniony wyraz, jaki Jack czasami widział w oczach własnej córki. Chęć dowiedzenia się, co się wtedy naprawdę stało, towarzyszyła mu od bardzo dawna.
Zajrzał do otwartej szuflady. Z jednej strony leżał nieduży stosik oprawnych w skórę książek i notatników z tym samym charakterem pisma na grzbietach. Z drugiej stały dwa kartotekowe pudełka zawierające masę papierów, listów, rękopisów; części z nich Jack nie zdążył jeszcze tknąć. Między nimi były przedmioty, które właśnie zaczął rozpakowywać. Wyciągnął małe czerwone pudełko, w którym spoczywała mosiężna kieszonkowa luneta ozdobiona kością słoniową, która skurczyła się ze starości. Po raz tysięczny, odkąd był chłopcem, rozłożył lunetę do pełnej długości i spojrzał przez wizjer. I tak jak zawsze, gdy to robił, próbował wyobrazić sobie, co zobaczył przez nią John Howard owego feralnego dnia w dżungli. Jack zamknął oczy, odcinając się od teraźniejszości, a potem znów je otworzył, lecz widok się nie zmienił. Mimo to wiedział, że jest blisko celu: wystarczył lot helikopterem, by znalazł się w miejscu, gdzie historia, którą od lat starał się zrekonstruować w wyobraźni, może wreszcie nabrać życia.

 -	Fajna luneta. - Rebecca weszła cicho do kabiny i stanęła obok ojca. Podał jej lunetę, a ona popatrzyła w wizjer.
 -	Należała do twojego prapradziadka - powiedział. - Przywiózł ją z Indii, gdzie brał udział w walkach w dżungli niedaleko rzymskiej osady Arikamedu, którą odwiedzimy dziś po południu.
Rebecca spojrzała na fotografie.
-	To on, prawda? I jego rodzina? Jesteś do niego podobny. Na
prawdę czuję jego obecność, kiedy trzymam tę lunetę. Zawsze kiedy
idziemy z klasą do muzeum, mam ochotę dotknąć eksponatów. Raz
narobiłam sobie kłopotów w Metropolitan Museum of Art. To nie
muszą być wielkie dzieła sztuki, wystarczą drobiazgi. Dzięki nim
mam wrażenie, jakbym przenosiła się w przeszłość.
Jack uśmiechnął się do niej.
 -	Rozejrzyj się po tej kabinie. Są tu pamiątki z prawie wszystkich ekspedycji, w których uczestniczyłem. Większość to drobne przedmioty, gliniane skorupy, stare, wygładzone od zużycia monety. Ale dzięki nim czuję, że przeszłość jest rzeczywista. Kiedy tu siedzę i piszę, zawsze mam coś w rękach.
 -	Wujek Costas mówi, że jesteś jak sroka. Że tak naprawdę jesteś poszukiwaczem skarbów. - Oddała ojcu lunetę i powiodła dłonią po herbie wyrzeźbionym na froncie kufra: kotwica na tle tarczy, a pod spodem łacińska dewiza Depressus Extollor*.
Jack parsknął śmiechem.
 -	Wujek Costas powinien uważać na to, co mówi.
 -	Twierdzi, że bez niego pływałbyś najwyżej kajakiem i niczego byś nie odkrył.
 -	A on beze mnie ślęczałby za biurkiem w jakiejś firmie w Kalifornii.
 -	Nie. Mówi, że bez ciebie byłby na Hawajach.
 -	Odkąd zaplanowaliśmy podróż na Pacyfik, myśli tylko o Hawajach. Wszystko inne po drodze, Egipt, Indie, oddala go od upragnionego celu, więc toleruje te przeszkody tylko dlatego, że razem nurkujemy i od czasu do czasu ratuję mu życie.
 -	Już o tym rozmawialiśmy. Mówi, że daje ci dwa dni, a potem poprosi, żebyś wysadził go na najbliższym międzynarodowym
* Depressus Extollor - w wolnym tłumaczeniu „wywyższony w poniżeniu" (przyp. tłum.).

lotnisku. Potrzebuje tygodnia przed naszym przybyciem, żeby przygotować wszystko do testowania batyskafu.
-	Tak naprawdę potrzebuje tygodnia do przetestowania leża
ków na Waikiki. Chce się po prostu pobyczyć na plaży.
Do kabiny wszedł Costas w okularach przeciwsłonecznych, hawajskiej koszuli i bermudach.
 -	Aloha!
 -	Aloha! ~ odpowiedziała Rebecca, uśmiechając się łobuzersko do Jacka.
 -	Uznałem, że przygotuję się zawczasu - wyjaśnił Costas. - Potem możemy nie mieć czasu na zmianę ubrania.
 -	Przezorny zawsze ubezpieczony - zażartował Jack.
Costas zerknął na przedmiot, który przyjaciel właśnie odpa-kował.
-	Słoń! Już zaczynałem odczuwać objawy odstawienia.
Jack podał Costasowi figurkę, a ten uniósł ją ostrożnie do światła.
 -	To lazuryt - powiedział Jack. - Taki sam jak ten, który znalazłeś w Berenike. Najwyższej jakości, z kopalni w Afganistanie. W warstwach niebieskiego widać błyski pirytu. Często się nim bawiono. Był wśród rzeczy mojego prapradziadka, który dostał tę figurkę jako dziecko. Chciał ją podarować swojemu pierworodnemu na drugie urodziny, ale nigdy do tego nie doszło.
 -	Przepiękny - zachwyciła się Rebecca, gładząc słonika po trąbie. - Mogę go zatrzymać? To znaczy, czy mogę go pożyczyć i wziąć do swojej kabiny? Nie powinien tkwić zamknięty w starej skrzyni.
Costas pogroził jej palcem.
-	Uważaj, co mówisz o tej skrzyni. Jack wszędzie z nią podró
żuje. Dzięki niej czuje się jak stary wilk morski. Gdy tylko ma czas,
przychodzi tu i przy niej siedzi.
Do kabiny weszli Hiebermeyer i Ajsza i wszyscy usiedli na krzesłach, które Jack ustawił półkolem wokół kufra. Costas zajrzał do otwartej szuflady i wskazał następny przedmiot: stary rewolwer.
-	Dziki Zachód?
Jack posłał mu szelmowski uśmiech.
-	Odpowiedni okres, ale zły kontynent. Lata siedemdziesiąte
XIX wieku obfitowały w międzynarodowe konfrontacje zbrojne:

mieliśmy wojnę francusko-pruską, która zniszczyła kawał Europy, i wojnę afgańską, w której Wielka Brytania starła się z Rosją. Nie brakowało też konfliktów kolonialnych. W ciągu zaledwie kilku lat doszło do ostatniej bitwy Custera z Indianami, powstania Zulusów w Afryce Południowej i buntu w dżunglach Indii. I za każdym razem nie było do końca jasne, która strona zwyciężyła.
-	Gdy twój przodek John Howard - spytała Aj sza, gdy Costas
ostrożnie wyjął rewolwer z szuflady, żeby przyjrzeć mu się dokład
niej    był oficerem armii brytyjskiej?
Jack pokiwał głową.
 -	Tak i teraz chciałbym wam o nim opowiedzieć. W 1879 roku był porucznikiem Królewskich Wojsk Inżynieryjnych, świeżo przeniesionym do służby w Indiach jako młodszy oficer Madraskich Saperów Jej Królewskiej Mości. Był to jeden z najlepszych pułków armii indyjskiej, z siedzibą w Bangalore na południu, ale uczestniczący w ekspedycjach w całym kraju i na obszarach granicznych. Składał się z geodetów i budowniczych, którzy odbyli takie samo szkolenie jak żołnierze piechoty, więc stanowił chyba najbardziej użyteczną jednostkę w tej części świata. Każda z dziesięciu kompanii miała po dwóch brytyjskich oficerów i kilku podoficerów, ale wszyscy saperzy pochodzili z Madrasu, łącznie z indyjskimi oficerami, dże-madarami i sabadarami oraz podoficerami, hawildarami i naikami. Mieszkańcy Madrasu byli dumnymi ludźmi, kastą wojowników. Dla młodego brytyjskiego oficera służba w pułku Saperów Madraskich była świetną szkołą wojskowego życia. Porucznicy dowodzili kompaniami, a starsi podoficerowie pełnili obowiązki, które dzisiaj należałyby do majora. Wszyscy oficerowie Królewskich Wojsk Inżynieryjnych, zanim trafiali do Indii, przechodzili szkolenie będące odpowiednikiem dzisiejszych studiów podyplomowych w zakresie inżynierii.
 -	Przyjazd do Indii musiał być wstrząsem dla organizmu przyzwyczajonego do zimnej i deszczowej Anglii - zauważył Costas.
Jack pokręcił głową.
-	Nie dla Howarda. Pobierał nauki w Anglii, ale urodził się
w Indiach w 1855 roku, tuż przed powstaniem sipajów, kilka lat
przed przejęciem Kompanii Wschodnioindyjskiej przez Koronę
Brytyjską. Jego ojciec był plantatorem indygowców w Biharze, na
granicy z Tybetem, a dziadek pułkownikiem w Armii Kompanii

Wschodnioindyjskiej. Indie miał więc, że tak powiem, we krwi. To poniekąd wyjaśnia, jak udało mu się przeżyć w dżungli podczas pierwszej ekspedycji, w której wziął udział.
 -	Tam, dokąd się wybieramy - powiedział Costas.
 -	Po ponad dwóch dekadach pokoju w Indiach zaczęło robić się gorąco - ciągnął Jack. - Gdy wybuchła wojna w Afganistanie, pierwsza od czterdziestu lat, większość oficerów pułku Saperów Madraskich wysłano właśnie tam. Ale nie Howarda. Powodem było powstanie plemienne, które wybuchło w 1879 w dżungli na terenie północnego Madrasu, u podnóży Ghatów Wschodnich w dolinie Godawari. - Jack wskazał mapę wiszącą nad biurkiem. - Od powstania sipajów indyjski rząd tłumił każde zarzewie buntu w zarodku. Do dżungli wysłano więc ekspedycję wielkości brygady, w tym dwie kompanie saperów. Ale że tłumienie rebelii traktowano jako akcje policyjne, ta służba nie wiązała się z chwałą, a dla żołnierzy nie było żadnych orderów pomimo trudów kampanii. Same bunty, zwane rewoltą w dystrykcie Rampa, ciągnęły się przez blisko dwa lata, czyli dłużej niż cała druga wojna afgańska. Howard był tam prawie od początku.
 -	Podczas monsunu musiała im grozić epidemia malarii - wtrącił Hiebermeyer.
Jack pokiwał głową.
-	Byli narażeni na wszelkie niebezpieczeństwa związane z pro
wadzeniem działań wojennych w dżungli, te same, które pojawiały
się w następnym stuleciu w Birmie, Malezji czy Wietnamie. Ma
laria była ogromnym problemem. Gdy kilka lat później lekarzem
naczelnym Saperów Madraskich został Ronald Ross, potwierdził,
że wywołująje moskity. Ale w okresie rebelii świadomość tego była
nikła, więc żołnierze padali jak muchy. I właśnie wtedy dzieciństwo
w Indiach okazało się dla Howarda tak ważne. Był uodporniony
na malarię i prawdopodobnie z tego względu jego misja trwała tak
długo.
Costas sięgnął do szuflady i wyjął stary, elegancki rewolwer o długiej lufie, którego rękojeść przybrała śliwkowy kolor w miejscach, gdzie starła się powłoka niebieskiego barwienia.
-	Colt Navy z 1851, zrobiony w Londynie - powiedział. - Strze
lałem kiedyś z takiego w Vermoncie u wujka, który jest entuzjastą
broni czarnoprochowej. - Obrócił pistolet i powiódł koniuszkami

palców po literach i cyfrach na drewnianej rękojeści. - Oznakowanie wojskowe?
 -	„UC" to Upper Canada, górna Kanada. Litera „A" oznacza oddział we Frontenac, numer pięćdziesiąt - wyjaśnił Jack. - To jeden z rewolwerów kapiszonowych zamówionych w londyńskiej fabryce Colta do uzbrojenia kanadyjskiej milicji konnej z siedzibą w Kingston nad jeziorem Ontario. Chirurg Saperów Madraskich, doktor Walker, wychował się w Kingston, służył w milicji i otrzymał ten pistolet z demobilu, gdy w latach siedemdziesiątych XIX wieku milicja przeszła na rewolwery na naboje zespolone. Walker zabrał go do Indii i podarował Howardowi, który odziedziczył identyczny rewolwer po ojcu. Dobrze mieć dwa rewolwery kapiszonowe, bo długo się je ładuje.
 -	Gdzie jest drugi?
 -	Howard wziął go ze sobą, kiedy zniknął.
 -	Zniknął?
 -	Wiele lat później. Pewnego dnia po prostu spakował plecak i odszedł, by już nigdy nie wrócić. Nikt nie wie, dokąd się udał ani co się z nim stało. Mam na tym punkcie obsesję, odkąd usłyszałem tę historię jako chłopiec. Czytałem Kiplinga i relacje odkrywców na Jedwabnym Szlaku i wyobrażałem sobie, że wybrał się na ostatnią wielką przygodę. Zawsze o nim pamiętam podczas własnych wypraw. Teraz jesteśmy blisko dżungli, praktycznie na tym samym szlaku, więc chętnie pokopałbym głębiej. Ale o tym później. Nie ma pośpiechu.
 -	Znalazłam coś o tej rebelii. - Rebecca podniosła zeszyt w marmurkowej wiktoriańskiej oprawie z wyblakłym odręcznym podpisem na grzbiecie: - „Ekspedycja w Rampie w 1879 roku, John Howard, porucznik KWI".
 -	To jego dziennik -odparł Jack. -Jedyna pisemna relacja o tym buncie, jaka przetrwała do naszych czasów. Jeśli chodzi o resztę, prawie wszystko zrekonstruowałem na podstawie archiwów Biura Indii w British Library, z wojskowych i sądowych dokumentów rządu w Madrasie, który sprawował nadzór nad drogami w dżungli. Sprawę buntu przyćmiła druga wojna w Afganistanie, więc historia praktycznie zapomniała o tym konflikcie.
Rebecca ostrożnie otworzyła zeszyt i zaczęła czytać:
-	„Trudności z pomiarami zaczynają się, gdy wykracza się poza
obszar znany z map, zwłaszcza jeśli geodeci mają za mało czasu,

ponieważ muszą nadążać za wojskiem, a pole widzenia jest często ograniczone przez złą pogodę". Jack pokiwał głową.
-	Howard specjalizował się w geodezji. Ukończył dwuletnią
Szkołę Inżynierii Wojskowej w Chacham. Na pierwszych stronach
widać mnóstwo młodzieńczego entuzjazmu. Ale to się wkrótce
zmienia.
Rebecca przeczytała następny ustęp, tym razem bliżej końca zeszytu.
 -	„Przyczyny tego wybuchu zostały w pełni opisane. Administracja była opieszała, nasi urzędnicy puszczali mimo uszu skargi uciśnionego ludu, toteż dawny duch, który zna tylko miecz, zagościł w umysłach dzielnych i krzepkich mieszkańców gór. Gdy duch ten się zbudzi i zostaniemy zmuszeni do walki w trudnych warunkach dziczy i szalejącej malarii, nikt nie będzie w stanie ocenić, jak długo potrwają te potyczki ani jakie żywioły niesubordynacji wystąpią przeciwko nam. Przewidzieć można tylko to, że wróg rzadko będzie widoczny, że tropikalna gorączka zapełni regimentowe lazarety, a gdy wreszcie nastanie pokój, będzie pełen rozpaczy i pustki. Jedynym, czego klany z gór od nas oczekują, jest to, że będziemy je chronić i pozwolimy im w spokoju zażywać owych nielicznych uciech i osobistej swobody, które stanowią źródło ich szczęścia".
 -	Fantastyczny język-ocenił Costas.
 -	Właściwie trudno o lepsze podsumowanie - stwierdził Jack. - Wiele lat później indyjski ruch nacjonalistyczny usiłował przedstawić rebelię jako część powstania narodowego przeciwko Brytyjczykom, ale to tylko rewizjonistyczna historiografia w najgorszym wydaniu. Chodziło o plemiona mieszkające w dżungli, które po prostu chciały, by pozostawiono je w spokoju. Większość tych ludzi nigdy wcześniej nie widziała Europejczyka. Ich kontakty ze światem zewnętrznym ograniczały się do spotkań z mieszkańcami nizin, skorumpowanymi indyjskimi policjantami i kupcami, którzy ich oszukiwali. Pod względem gospodarczym Brytyjczycy nie mieli w dżungli wiele do zyskania, więc powierzali kierownicze stanowiska mało kompetentnym funkcjonariuszom publicznym, niskim rangą urzędnikom dystryktu, którzy rzadko zadawali sobie trud osobistej inspekcji tamtejszych szlaków. Potem ustawa o leśnictwie zagroziła tradycyjnej gospodarce żarowej. Ale iskrą, która dopro-

wadziła do wybuchu, okazała się decyzja jakiegoś tępego urzędasa w Kalkucie, który nie zwolnił ludzi gór z podatku abkari od alkoholu. Mieszkańcy dżungli uwielbiali swoje wino palmowe, dzięki któremu łatwiej im było przetrwać porę monsunową, gdy nie mieli nic do roboty.
 -	Teraz rozumiem, co miałeś na myśli mruknął Costas. - Trudno to nazwać chwalebną wojną. Daleko jej do geopolitycznej wagi konfliktu w Afganistanie.
 -	Mimo wszystko wojna była wojną - odparł Jack. - Pomiń dalekosiężny cel strategiczny, a pojawi się znacznie więcej wątpliwości. Ci oficerowie nie byli bynajmniej ograniczonymi fajtłapami, jakimi stali się w karykaturze. Królewskie Wojska Inżynieryjne przyciągały mężczyzn rozbudzonych intelektualnie i ciekawych świata. Dzisiaj byliby naukowcami, inżynierami, odkrywcami. Znaczną część naszej wiedzy etnograficznej i przyrodniczej o Indiach zawdzięczamy temu, co ci oficerowie robili w czasie wolnym. A te ich zajęcia nie miały wiele wspólnego ze służbą wojskową: wykonywali pomiary geodezyjne i kreślili mapy, budowali drogi, mosty, tamy, wodociągi i systemy irygacyjne, tory kolejowe. Krótko mówiąc, tworzyli nowoczesną infrastrukturę dzisiejszych Indii. Żeby działać skutecznie, musieli znać język. Wielu z tych oficerów było utalentowanymi lingwistami, którzy z sympatią patrzyli na swoich żołnierzy i ludzi wokół siebie. Widać to choćby po tym dzienniku. Styl może się dziś wydawać trochę górnolotny i napuszony, ale tacy faceci, jak Howard, widzieli w celownikach swoich karabinów istoty ludzkie, a nie prymitywnych dzikusów. Byli twardymi żołnierzami, wiernymi Koronie Brytyjskiej, i potrafili zabijać bez wahania, ale wiedzieli, że racje moralne nie zawsze są po ich stronie.
 -	Na ostatniej stronie jest odniesienie do jakiejś książki - zauważyła Rebecca. - Nie widzę dokładnie, bo wszystko jest usmaro-wane na czarno. - Uniosła zeszyt i powąchała kartkę, krzywiąc się z obrzydzeniem. - Śmierdzi jak zepsute jajo.
 -	Osad z czarnego prochu - wyjaśnił Jack. - Howard musiał mieć proch na rękach, kiedy to pisał. Prawdopodobnie chwilę wcześniej strzelał. Spójrz na datę. Dwudziesty sierpnia 1879 roku.
 -	Ledwie mogę rozczytać, ale napisał chyba: „Campbell, Dzikie plemiona Khondystanu, strona sto siedemdziesiąta siódma". A potem: „Boże, litości".

Jack wyjął z szuflady oprawny w skórę tom i otworzył go na wskazanej stronie.
 -	To właśnie ta książka, ten sam egzemplarz. Miał ją przy sobie, kiedy sporządzał ten wpis w dzienniku. Na marginesie podanej strony napisał: „Kapitan Frye, godny podziwu oficer, orientalista najwyższej próby, który z największym zapałem poświęcił się nauce języka Khondów". Napisał to jakiś czas wcześniej, może gdy przed podróżą do dżungli pierwszy raz czytał tę książkę. Ale ustęp obok notatki został zakreślony tym samym atramentem co ostatni wpis w dzienniku. Musiał przeczytać ten akapit ponownie tego dnia w dżungli. Posłuchajcie: „Osobliwy przypadek spotkał tego doskonałego oficera na wzgórzach. Pewnego dnia powiadomiono go o ceremonii złożenia ofiary dosłownie nazajutrz przed zajściem. Ofiarą była młoda i ładna dziewczyna, piętnasto-, może szesnastoletnia. Bez chwili wahania pośpieszył wraz z niewielkim oddziałem uzbrojonych ludzi na wskazane miejsce, a po przybyciu zastał zebranych już Khondów z kapłanem i dziewczynę przeznaczoną na ofiarę przygotowaną do pierwszego aktu tragedii. Natychmiast zażądał, by mu ją wydano. Khondyjczycy, półprzytomni z ekscytacji, wahali się przez moment, lecz ujrzawszy, jak jego oddział gotuje się do akcji, oddali dziewczynę. Widząc wściekłość i irytację Khondów, kapitan Frye bardzo rozsądnie uznał, że nie jest to stosowna okazja do spierania się z nimi, toteż ze swą zdobyczą wrócił do starego obozowiska".
 -	Ofiary z ludzi?! - wykrzyknął Costas z przerażoną miną. -W Indiach?! W 1879 roku?!
 -	Książka została opublikowana w 1864, piętnaście lat przed rebelią w Rampie. Jej pełny tytuł to Osobista opowieść o trzynastu latach służby wśród dzikich plemion Khondystanu na rzecz wykorzenienia praktyk składania ofiar z ludzi. Autor, John Campbell, był oficerem wojsk brytyjskich, któremu powierzono to zadanie, a Frye był jego asystentem.
-	Ale ponieśli porażkę.
Jack pokręcił głową.
-	Odnieśli sukces. Tak w każdym razie przedstawiano to oficjal
nie. Brytyjczycy raczej nie ingerowali w indyjskie rytuały, nie do
puszczali jednak do składania ofiar z ludzi i do zabijania niemowląt
płci żeńskiej. Faktycznie obie te praktyki zepchnęli do podziemia.

Kto wiedział, co dzieje się w głębi dżungli, z dala od oczu nadzorców. Rytuał składania ofiar przetrwał wśród ludów plemiennych do dziś, chociaż teraz składają ofiary z kurcząt, nie z ludzi. W każdym razie tak twierdzą.
 -	A w l879?
 -	Przywódca buntowników, Czendraja, nakazał publicznie egzekucje indyjskich policjantów, których schwytał. Nadał im formę mordu rytualnego specjalnie po to, by rozwścieczyć Brytyjczyków. Przy jednej z nich użyto szabli, prawdopodobnie takiego talwaru, jak ten, który wisi na ścianie. - Jack otworzył książkę na rycinie na frontyspisie. Ukazywała półnagą kobietę przywiązaną do pala, stojącego obok kapłana i otaczający ich tłum tubylców z nożami w garściach. Pewne przesłanki świadczą jednak, że ofiary z ludzi też składano. Ofiarą mógł być meriah, mężczyzna, kobieta, a nawet dziecko, kupieni przez dane plemię jako niewolnicy. Dobrze ich traktowano i karmiono przez kilka miesięcy przed uroczystością, a potem upijano winem palmowym i przywiązywano do pala.
 -	Jak to robili? - zapytała półgłosem Rebecca.
 -	Dość paskudnie. Rozrywali ofiarę na strzępy nożami i gołymi rękami. Każdy uczestnik rytuału zabierał kawałek mięsa, aby zakopać go w swojej ziemi przed nadejściem zmroku, co miało zapewnić urodzaj.
Rebecca zbladła.
 -	Dlaczego to robili? - spytał Costas, sięgając po książkę. - Kto był ich bogiem?
 -	Zaraz do tego dojdę - odparł Jack.
 -	A ta data? Dwudziesty sierpnia 1879 roku?
 -	To punkt zwrotny w historii powstania, a także, z jakiegoś powodu, w życiu Johna Howarda. Tego dnia coś się stało, a ja, odkąd jako dzieciak pierwszy raz przeczytałem ten dziennik, próbuję odkryć, co to było. - Jack wziął do ręki notatnik. - Oto, co udało mi się ustalić. Tego dnia oddział trzydziestu saperów wpadł w zasadzkę zastawioną przez czterystu buntowników uzbrojonych w łuki, zatrute strzały, muszkiety z zamkiem lontowym i stare muszkiety Kompanii, które ukradli policji. Saperzy zdołali jednak się wymknąć i przedrzeć przez dżunglę nad brzeg rzeki. To była jedna z największych potyczek podczas rebelii, z dziesiątkami zabitych i rannych. Zginął między innymi brytyjski urzędnik odpowiedzialny

za ten region, który towarzyszył oddziałowi. Wydarzenia tego dnia okazały się na tyle ważne, że wiadomości o nich trafiły na łamy londyńskiego „Timesa" i „New York Timesa", wraz z nazwiskiem oficera dowodzącego oddziałem saperów, porucznika Hamiltona. Jego relacja z walki ukazała się w „Madras Military Proceedings". Poza nianie zachowały się żadne świadectwa z pierwszej ręki. Ale jestem pewien, że stało się wtedy coś jeszcze.
-	Egzekucje? - zastanowił się Costas. - Ofiary z ludzi?
Jack spojrzał na książkę.
-	Hamilton dokonał wypadu z pokładu parostatku „Koniczy
na", który płynął w górę rzeki do miejsca, gdzie saperzy mieli wy
rąbać drogę przez dżunglę. Porucznik Howard, mój prapradziadek,
dowodził wyprawą jako najstarszy stopniem. Oprócz niego i Ha
miltona był tam jeszcze inny oficer saperów, Robert Wauchope.
Ten Amerykanin irlandzkiego pochodzenia, który nieco wcześniej
wrócił z Afganistanu, został bliskim przyjacielem Howarda. Wspo
mniałem już o chirurgu Walkerze z Kanady. Prawdopodobnie miał
pełne ręce roboty, próbując leczyć przypadki febry. Udało mi się
precyzyjnie określić miejsce, gdzie musiała się zatrzymać „Koni
czyna" i gdzie oddział Hamiltona wyszedł z dżungli na brzeg rzeki.
Znajdowała się tam wioska tubylców. Buntownicy zebrali się tam
i zgotowali Brytyjczykom widowisko. Howard był na pokładzie pa
rostatku. I zobaczył albo zrobił wtedy coś, co miało ogromny wpływ
na jego dalsze życie.
-	Co masz na myśli?
Jack milczał chwilę.
-	Ukończył Królewską Akademię Wojskowąjako prymus i był
oficerem, w którym pokładano ogromne nadzieje - rzekł wreszcie.
- Spodziewano się po nim wielkich osiągnięć, może nawet dowo
dzenia w przyszłości całą armią, jak lord Kitchener, też z wojsk in
żynieryjnych. Ale po incydencie w dżungli sprawiał wrażenie, jak
by unikał czynnej służby. Proponowano mu walkę w Chajbarskich
Siłach Bojowych w Afganistanie, ale do końca tkwił w Rampie.
Opuścił Saperów Madraskich, gdy oddelegowano go do indyjskiego
departamentu robót publicznych, a potem pojechał do Anglii, gdzie
przez dziesięć lat nauczał geodezji i redagował czasopismo Szkoły
Inżynierii Wojskowej. Były to godne szacunku zajęcia dla teoretyka,
ale nie dla ambitnego oficera, jakim kiedyś był. Nawet po powrocie

do Indii w charakterze inżyniera garnizonowego w latach dziewięćdziesiątych unikał okazji, by włączyć się do boju. Dopiero pod koniec kariery wojskowej, dwadzieścia pięć lat po buncie w Rampie, znowu podjął czynną służbę, tym razem na granicy afgańskiej.
-	Miał przecież rodzinę - przypomniała Rebecca. - Czy przy
wiązanie do niej nie mogło tak na niego wpłynąć?
Jack spojrzał na wyblakłą fotografię nad kufrem przedstawiającą kobietę w czarnej sukni z niemowlęciem na rękach. Patrzyła na dziecko z nieodgadnionym wyrazem twarzy. Odwrócił się do córki i odparł:
 -	Howard ożenił się bardzo młodo, tuż po ukończeniu Akademii. Urodził im się synek, którego oboje uwielbiali. Mieszkali w bazie wojskowej w Bangalore, gdzie stacjonowali Saperzy Madrascy. Chłopiec zmarł, kiedy Howard był w dżungli, parę miesięcy po tym sierpniowym dniu. Pewnego ranka dostał drgawek i pochowano go jeszcze tego wieczoru. Howard dowiedział się o tym dopiero po kilku tygodniach. Jego żona nigdy nie pogodziła się z tą stratą, chociaż później mieli jeszcze troje dzieci. Howard otoczył je troskliwą opieką i twierdził, że właśnie ze względu na nie przyjął posadę w Szkole Inżynierii Wojskowej w Anglii. Chciał uchronić je od choroby, która zabiła ich brata, i być przy nich w ich szkolnych latach.
 -	Rodzina była dla niego ważniejsza niż kariera powiedziała Ajsza. - Nie ma w tym nic złego.
Jack pokręcił głową.
 -	Musiało chodzić o coś więcej. Nawet kiedy dzieci dorosły i wrócił do Indii, unikał uczestniczenia w kampaniach wojskowych. Jestem pewien, że tamtego dnia, dwudziestego sierpnia 1879 roku, wydarzyło się coś ważnego.
 -	Prawdopodobnie doznał jakiegoś głębokiego urazu psychicznego - rzekł Costas.
 -	To jeszcze nie wszystko. - Jack pochylił się i otworzył dolną szufladę kufra. - Pamiętacie, że gdy wspólnie z Katią przeczytaliśmy, co jej wuj napisał o Haldżit Singh, Tygrysiej Ręce, napomknąłem o pewnym przedmiocie, ona o mało nie zemdlała? Oto ten przedmiot. - Wyciągnął lśniący mosiężny przedmiot długości przedramienia i położył ostrożnie na stole. Miał kształt ściętego walca, a jeden koniec był zaokrąglony i uformowany w wyobrażenie zwierzęcego łba ze sterczącymi  uszami i szerokim,

wykrzywionym drapieżnie pyskiem. - Howard przywiózł to z Rampy. Oprócz rewolweru, tej składanej lunety i kilku sztuk prymitywnej broni odebranej buntownikom to jedyny przedmiot, który można bezpośrednio powiązać z tamtymi walkami. Czy ktoś domyśla się, co to może być?
Hiebermeyer poprawił wyżej okulary i ostrożnie podniósł przedmiot, by zajrzeć pod spód.
 -	Prawdopodobnie fragment zbroi, pancerz na dolną część przedramienia i dłoń - stwierdził. - Wewnątrz, pod łbem znajduje się poprzeczny drążek, a w pysku widać otwór o kształcie i rozmiarach ostrza. Przypuszczam, że była to rękojeść sztyletu albo miecza.
 -	Trafiłeś w dziesiątkę - odparł Jack. -Tyle że nie było to ostrze do zadawania ran kłutych, lecz długa, elastyczna klinga broni siecznej. W niewprawnych rękach tego typu rękojeść rękawicowa byłaby niewygodna, ale dla doświadczonego wojownika taka szabla stanowiła przedłużenie ramienia umożliwiająca zadawanie ciosów, którymi dzięki ostrej jak brzytwa klindze bez trudu można przeciąć człowieka na pół. Był to budzący postrach oręż, przeznaczony do walki z końskiego grzbietu.
Rebecca dotknęła zwierzęcego nosa.
 -	Ma skośne oczy - zauważyła.
 -	Sama szabla nazywa się pata, a tą samą nazwą określa się również rękojeść rękawicową - wyjaśnił Jack. - Ten egzemplarz jest unikatowy, wiadomo o zaledwie kilku innych wykonanych z mosiądzu. Stalowych pat używali Marathowie, książęta z klanu wojowników, z którymi Brytyjczycy walczyli w południowych i środkowych Indiach w XVIII wieku. Ale uczony, który pierwszy badał tego typu szable, uważał, że pochodzą z czasów znacznie wcześniejszych i powstały wśród tatarskich przodków Mongołów w północnych Chinach. Prawdopodobnie dotarły do Indii w XIV wieku wraz z mongolskimi najeźdźcami, Timurem Wielkim albo Czyngis-chanem. A może jedna z nich trafiła tam znacznie wcześniej z Jedwabnego Szlaku i została skopiowana. Większość indyjskich pat z XVII i XVIII stulecia wykonano ze stali i nie mają podobnej dekoracji. Intuicja podpowiada mi, że akurat ta jest znacznie starsza, może nawet z czasów starożytnych.
 -	Jaki to ma związek z resztą tej historii? - spytał Costas.

 -	Pytałeś o boga, któremu w dżungli składano ofiary - odparł Jack. - Było ich kilku, na przykład bogini ziemi czy bóg wojny. Ale o ile wiemy, znajduje się tam tylko jedna świątynia poświęcona Ramie, od którego imienia pochodzi nazwa całego dystryktu. Legenda o księciu Ramie stała się integralną częścią hinduskiej mitologii, ale mieszkańcy dżungli czczą swoistą wersję boga Ramy, przypuszczalnie od bardzo dawna. O świątyni wspominają dokumenty z epoki dotyczące buntu w Rampie, ponieważ jego przywódca, Czendraja, złożył tam w ofierze dwóch policjantów. Znajduje się ona w głębi lądu, ale bardzo blisko miejsca, gdzie na „Koniczynę" wrócił z wypadu do dżungli porucznik Hamilton ze swoimi saperami. Przypuszczam, że właśnie tam mój przodek znalazł tę patę. Tak niezwykły przedmiot na pewno przechowywano w świątyni, a może wręcz czczono.
 -	Więc chcesz się tam wybrać i to sprawdzić - domyślił się Costas.
 -	Muszę zobaczyć to miejsce na własne oczy. Sprawdzić, czy coś tam zostało.
 -	Rama - mruknął Hiebermeyer, bębniąc palcami o stół. -Rama.
 -	Co takiego? - zapytał Costas.
 -	Nic. Po prostu głośno myślę.
Costas wziął patę i spojrzał na zwierzęcy pysk.
 -	Co to jest? Jakieś bóstwo? Jack popatrzył na przyjaciela. ~ Tygrys ~ odparł.
 -	Bóg tygrys?
Jack wsunął dłoń w rękawicę i zacisnął palce na drążku.
-	Nie bóg tygrys - rzekł, obracając powoli rękę. - Nazywaliśmy
go inaczej. Nazwę usłyszałem od dziadka, gdy byłem dzieckiem. On
z kolei musiał ją usłyszeć od własnego dziadka, Johna Howarda.
Właśnie dlatego Katia o mało nie zemdlała, kiedy opisałem jej tę
rękojeść. To tygrysi wojownik.
Godzinę później stali na mostku i spoglądali przed siebie. „Sea-ąuest 11" przepłynął przez cieśninę Palk między Indiami a Sri Lanką, pokonując zdradliwe wody przesmyku z prędkością zaledwie kilku węzłów. Pilot zszedł z pokładu i odpłynął motorówką. Teraz północny brzeg Cejlonu oddalał się za sterburtą. Kapitan obniżył poziom

gotowości alarmowej, gdy tylko znaleźli się na indyjskich wodach terytorialnych. Wieżyczkę z działkiem na dziobie opuszczono pod pokład, a członkowie załogi zdemontowali karabiny maszynowe ustawione na obu skrzydłach mostka. Przed nimi rozciągała się Zatoka Bengalska. Na morzu panowała cisza i można było odnieść wrażenie, że stoją w miejscu, utknąwszy we mgle, w której woda i niebo zlewały się, zacierając linię horyzontu.
Jack poczuł zew przygody, który zwabił na te wody jego przodków. Przygoda wiązała się z zagrożeniami, co czyniło jąjeszcze bardziej pociągającą. Pomyślał o starożytnych Rzymianach. Dwa tysiące lat temu tu znajdował się kres ich świata, miejsce, w którym autor Periplusa wykreślił granicę między tym, co widział na własne oczy, a tym, co rozciągało się dalej. Te dalsze krainy mógł sobie tylko wyobrażać na podstawie towarów, jakie do niego docierały: jedwabiu, lazurytu, egzotycznych przypraw i leków. Kupcy przywozili je przez wysokie góry i spalone słońcem pustynie nad brzeg oceanu. Mówili mu niewiele, a to, co powiedzieli, mogło być kłamstwem obliczonym na zmylenie tropów i zniechęcenie go do samodzielnego poszukiwania producentów. Ale ich opowieści okazały się wiarygodne. Niebezpieczeństwa były aż nazbyt realne nawet dziś. Jack przypomniał sobie ostatnie zdanie Periplusa: „Co leży dalej za tą krainą, z powodu silnych burz, dotkliwego zimna i niedostępności terenu, a także z przyczyny nadprzyrodzonej potęgi bogów, do tej pory nie zbadano".
Podszedł do niego Costas.
 -	Rebecca chce nam towarzyszyć - powiedział. - Ma jeszcze trzy tygodnie wakacji.
 -	Może zwiedzić wykopaliska w Arikamedu, ale do dżungli jej nie zabiorę. To wciąż bandycki kraj. Ukrywają się tam maoistow-scy terroryści. Sytuacja zaogniła się, odkąd rząd indyjski wpuścił do dżungli zatrudnionych w zagranicznych przedsiębiorstwach poszukiwaczy złóż, a maoiści podburzyli ludność plemienną.
 -	Dobra, powiem jej.
 -	Chyba nie bardzo cię słucha, wujku Costasie.
 -	Rebecca już to wie. - Obok nich stanęła Ajsza. - Powiedziałam jej.
 -	Dzięki, Ajszo - rzucił Jack, wpatrzony we wschodnie wybrzeże Indii. Właśnie rozświetliło je poranne słońce, które uniosło

się ponad mgłę na wschodzie. Widok był niesamowity: cienka linia plaży i palmy jarzące się na pomarańczowo, jak gdyby przez brzeg płynęła ku północnemu horyzontowi rzeka ognia. Jack pomyślał o Indiach w roku 1879, roku rebelii w dżungli. Był to wciąż kraj bogactwa Mogołów i kolonizatorów z Zachodu, ale istniały też inne Indie, mroczne, pełne rozpaczy, brutalności, głodu i chorób, które zabierały życie co drugiego dziecka i potrafiły zabić człowieka w ciągu jednego dnia. Dwadzieścia lat przed rebelią w Rampie cały kraj rozdarło powstanie sipajów, indyjskich żołnierzy Armii Bengalskiej należącej do brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, istna orgia barbarzyństwa i rozlewu krwi. Trzy lata przed rebelią, w roku 1876, południe kraju nawiedził głód, który zabił miliony. Indie były krajem pokus, lecz zarazem miejscem, gdzie kruchość życia wyostrzała zmysły, sprawiała, że myśl skupiała się na teraźniejszości. Ostatnie słowa z dziennika Johna Howarda, napisane gdzieś w dżungli za linią wybrzeża, która rozpalała horyzont, brzmiały: „Boże, litości". Co takiego zobaczył?
Kiedy „Seaquest II" przyspieszył, owiała ich ciepła bryza. Jack zszedł po schodkach do swojej kabiny, zostawiając otwarte drzwi. Parę minut później weszła Rebecca.
 -	Czytam książkę, którą mi położyłeś przy łóżku - powiedziała, siadając na koi. - O człowieku, który chciał być królem Rudyarda Kiplinga, wydanie z 1888. Znalazłam na niej podpis: „Kapitan John Howard, KWI".
 -	No i?
 -	To historia dwóch brytyjskich poszukiwaczy przygód, byłych żołnierzy, którzy wyruszają na północ do Afganistanu w poszukiwaniu legendarnego zaginionego królestwa. Znajdują je i jeden z nich zostaje królem. Włada tam niczym bóg, ale przypadkowo się rani, a poddani, widząc jego krew, orientują się, że jest śmiertelnikiem i zabiją go. Znalazłam też Zaginiony horyzont Jamesa Hiltona, egzemplarz z 1933 roku. To powieść o Szangri-La, legendarnej krainie w górach na północny wschód od Indii, gdzie ludzie są prawie nieśmiertelni.
 -	Obie to tylko legendy - powiedział Hiebermeyer, wchodząc z Ajszą do kabiny. Za nimi zjawił się Costas.
Rebecca pokręciła stanowczo głową i wskazała książkę leżącą na biurku. Na okładce, która przedstawiała rysunek wybuchającego

morskiego wulkanu nałożony na podwodne zdjęcie wyciętych w skale schodów prowadzących do mrocznych wrót otoczonych tajemniczymi symbolami, widniało tylko jedno słowo: „Atlantyda".
 -	Matka przysłała mi ją, jeszcze zanim poznałam tatę. Historia Atlantydy także jest legendą, ale przecież tkwi w niej ziarno prawdy.
 -	Więc uważasz, że szukamy zaginionej krainy, Szangri-La? -spytał z powątpiewaniem Hiebermeyer.
Rebecca pokręciła głową i wskazała stojący na biurku Jacka gliniany posążek chińskiego wojownika używany jako przycisk do papieru.
 -	Zastanawiałam się nad tym wojownikiem.
 -	Oho - mruknął Costas. - Zdaje się, że czeka nas przykład typowego dla Howardów myślenia lateralnego.
 -	Pamiętasz, tato? Zabrałeś mnie na wystawę terakotowych wojowników w British Museum nazajutrz po tym, jak przylecieliśmy z Nowego Jorku. - Odwróciła się do Ajszy z nagłym entuzjazmem. - Niesamowita sprawa. Ten facet, Pierwszy Cesarz, kazał się pochować ze wszystkim, dosłownie wszystkim, w głębi wzgórza wielkości egipskiej piramidy. Nawet nie zrobiono tam wykopalisk, rozumiesz? Zachował się tylko jakiś starochiński opis tego, co jest w środku. Podobno znajdował się tam kompletny model świata wraz z rzekami rtęci, a nawet z niebem. Gwiazdami były klejnoty. A naokoło tego kopca, czyli tam, gdzie przeprowadzono wykopaliska, stały tysiące glinianych wojowników, wszyscy rozmiarów żywych ludzi. To najbardziej zarąbista rzecz, jaką widziałam.
Hiebermeyer zaczął bębnić palcami o blat.
 -	Do czego zmierzasz, Rebecco?
 -	Myślę, że w tym wszystkim chodzi o nieśmiertelność.
 -	Grobowce zazwyczaj buduje się z taką intencją - zauważył Hiebermeyer, nie przestając bębnić. - Żeby odpowiednio przygotować ludzi do życia po śmierci.
 -	Nie chodzi mi o życie po śmierci, tylko o nieśmiertelność - odparła zniecierpliwiona. - Pierwszy Cesarz miał na tym punkcie kompletny odpał. Pamiętasz, tato? Na wystawie napisali, że wysłał ogromną ekspedycję w poszukiwaniu legendarnych wysp na Pacyfiku, Wysp Nieśmiertelnych. Zapytałam, czy kiedykolwiek ich szukaliście.

Costas popatrzył w dal rozmarzonym wzrokiem i zaczął nucić melodię z serialu Hawaii Five-0.
 -	Myślę, że wiem, gdzie są. Rebecca zmarszczyła z irytacją brwi.
 -	Nie traktujesz mnie poważnie. Jack spojrzał na posążek.
-	Chińskie pojęcie zaświatów było bliskie idei nieśmiertelno
ści. Zmarły nie szedł do nieba, które my wyobrażamy sobie jako
zaświaty. Pozostawał w czymś w rodzaju świata równoległego,
widma świata rzeczywistego. Dla Pierwszego Cesarza, Shihuangdi,
w III wieku przed naszą erą, takie pojęcie nieba nie obiecywało ni
czego, czego nie miałby już na ziemi. Stąd wzięła się terakotowa
armia, kopia oddziałów, którymi dowodził w życiu doczesnym.
Rebecca milczała ze spuszczonym wzrokiem. Ajsza pochyliła się i spojrzała jej w oczy.
 -	Wiem, do czego zmierzasz. Masz na myśli czar Orientu, prawda? Myślisz, że to kierowało Howardem, kiedy zniknął? Niektórych wabiły niedostępne wąwozy, Szangri-La, zaginione królestwa, niebo na ziemi, miejsca, gdzie można żyć wiecznie jak w raju. Inni szukali tajemnicy nieśmiertelności. Zawsze chodziło o pragnienie życia wiecznego, największy ze skarbów.
 -	A co z naszymi rzymskimi legionistami? - wtrącił Costas. -Czy oni też tego szukali? Myślałem, że pragnęli tylko umrzeć z honorem, dołączyć do towarzyszy broni w Elizjum.
 -	Daleko na wschodzie, na Jedwabnym Szlaku mogli sądzić, że już są w krainie cieni i maszerują ramię w ramię ze zmarłymi towarzyszami - powiedział Jack. -Ale wciąż żyli, a nigdy nie wolno bagatelizować potęgi ludzkich marzeń. Tym spośród nich, którzy nie stracili jeszcze nadziei, nieśmiertelność mogła się wydawać jedyną szansą na powrót do Rzymu.
 -	Skąd mogli wiedzieć, co ich czeka na wschodzie? - zastanawiała się Ajsza. - Co pchało ich naprzód?
 -	Właśnie do tego dochodziłam - odparła Rebecca. Grobowiec Pierwszego Cesarza znajdował się na końcu Jedwabnego Szlaku, racja? Był pełen skarbów, tak samo jak obecnie. Skoro kupcy z Jedwabnego Szlaku mogli opowiedzieć autorowi Periplusa o legionistach, którzy uciekli z Partii i ruszyli na wschód, to równie dobrze ktoś mógł powiedzieć tym Rzymianom o osławionym

grobowcu Pierwszego Cesarza. Może jakiś kupiec opowiedział im tę historię w nadziei, że darują mu życie.
 -	A może przesadzamy z tym mistycyzmem - powiedział Co-stas, gładząc swój trzydniowy zarost.
 -	Co masz na myśli? - zapytała Rebecca.
 -	Może sam pomysł jest słuszny, ale pokusą nie była jakaś mityczna kraina, tylko stary, dobry skarb.
 -	Tata twierdzi, że się mylisz. Że naprawdę jest archeologiem, a nie poszukiwaczem skarbów.
 -	Jak widzę słonia, to mówię, że to słoń. - Costas wstał. - Powinniśmy się zbierać. I wcale nie żartowałem. Hawaje to naprawdę raj. Zachodnie wybrzeże, Kaua'i, kapujesz? Jest tam przepiękna plaża ocieniona palmami, tuż za Hanalei, a do tego przytulny barek.
 -	Tata mówi, że nic, tylko byś się byczył na plaży - rzuciła z przekąsem.
-	No to teraz wiesz, dlaczego muszę tam pojechać.
Jack zwrócił się do Rebecki.
 -	Czytaj dalej dziennik Johna Howarda. Może znajdziesz coś, co przeoczyłem. I całkiem nieźle to wymyśliłaś. Chyba przyjmiemy cię do zespołu. Tylko musisz nauczyć się nurkować.
 -	Masz to jak w banku, Jack - zapewnił go Costas. - W przyszłym tygodniu zabiorę ją w morze przy Kaua'i.
 -	Oczywiście, jeśli nie będzie chciała, może odmówić - zauważył Jack. - Może zamiast tego nauczyć się pilotować helikopter.
 -	Dla wujka Costasa zrobiłabym wszystko - zadeklarowała Rebecca, machając podręcznikiem do nurkowania, kiedy wychodziła z Hiebermeyerem i Ajszą z kabiny.
Jack zwrócił się do Costasa i spojrzał na niego z powagą.
-	Padam z nóg, ale już nie mogę się doczekać. - Wskazał stertę
ubrań w kolorze khaki i stojące pod łóżkiem buty do dżungli. Na
wierzchu leżała kabura, z której wystawała kolba beretty kaliber 92.
- Dawno tego nie nosiłem.
-	Więc najwyższa pora. Nie chcielibyśmy wyjść z wprawy.
Jacka ogarnęła euforia. To były niezwykłe dwadzieścia cztery
godziny i jego umysł pracował na najwyższych obrotach. Zaczęli rekonstruować opowieść z przeszłości, siatkę powiązań i możliwości. W głowie już pojawiały mu się obrazy, pierwsze oznaki świadczące o tym, że instynkt go nie zawiódł. Poorane zmarszczkami,

ogorzałe twarze Rzymian, blask słońca odbity od mokrej od krwi klingi, tumany śniegu, a potem jeszcze postać wojownika. Odwrócił głowę i spojrzał na zdjęcia nad kufrem, wyblakłe podobizny brytyjskiego oficera, jego żony i dziecka. Poczuł się, jakby za chwilę miał przekroczyć ramy fotografii i dołączyć do swojego przodka podczas jego wyprawy w jądro ciemności, do miejsca, które pragnął zobaczyć przez całe dorosłe życie. Odetchnął głęboko, wziął kaburę i spojrzał na Costasa.
 -	Gotowy?
 -	Gotowy.

5
Rzeka Godawari, Indie, 20 sierpnia 1879 roku
Porucznik John Howard z Królewskich Wojsk Inżynieryjnych zdjął korkowy hełm i otarł czoło. Promienie słońca padały teraz prosto na pokład parowca i żar był niemiłosierny. Mosiężny znak Madra-skich Saperów Jej Królewskiej Mości na hełmie lśnił oślepiającym blaskiem, sumiennie wypolerowany z samego rana przez ordynan-sa. Stanowił jednak doskonały cel dla snajpera, więc Howard zatarł go osmaloną dłonią i ponownie wdział hełm. Wyciągnął rękę, dotykając obudowy koła łopatkowego, ostatniego zacienionego miejsca przy burcie statku, lecz metal był gorący jak piec. Zniechęcony kopnął grudę węgla, która wypadła z impregnowanego lakierem olejowym worka. Przynajmniej udało im się osuszyć węgiel. Zauważył na grudzie cętki pirytu żelaza i przypomniał sobie eksperyment pokazujący samorzutny zapłon wilgotnego węgla w Szkole Inżynierii Wojskowej. Byłby to mało chwalebny koniec jego pierwszej misji w terenie, gdyby spalił się żywcem na piaszczystej mierzei zapomnianej przez Boga rzeki w dżungli wschodnich Indii, nie oddawszy nawet jednego strzału. Zaczęło do niego docierać, że tak właśnie wygląda wojna.
Powiódł wzrokiem za przepływającym leniwie krokodylem, pozornie obojętnym na dramat rozgrywający się przy zakolu rzeki, a potem odwrócił się w stronę dziobu, poprawiając szelkę pasa oficerskiego i kaburę. Uważał przy tym, żeby nie wystawić głowy nad żelazne płyty, które zamocowali jako osłonę przed kulami, zanim wypłynęli z portu w Radżahmundrze. Zerknął na tablicę z na-

zwą statku, „Koniczyna", a potem na swoich żołnierzy. Za osłonami klęczał tuzin madraskich saperów z otwartymi torbami na naboje i karabinami Snider-Enfield w pogotowiu. Za nimi stała siedmio-funtowa armata, a obok niej leżały kartacze i wycior. Pułkownik Rammell złożył pilne zamówienie na artylerię juczną, którą po rozłożeniu na części można by transportować na grzbietach mułów, lecz w zamian przysłano im dwie ładowane odprzodowo działa polowe z przymocowanymi na stałe łożami, całkiem bezużyteczne w dżungli. W ostatniej chwili saperzy zamontowali jedną z nich na pokładzie parowca i zrobili prowizoryczny wyciąg, żeby opanować siłę odrzutu. Za działem laskarinowie, jak potocznie nazywano marynarzy pochodzenia indyjskiego, wciąż bez skutku usiłowali ściągnąć statek za pomocą kotwicy pomocniczej z piaszczystej łachy, na której parowiec utknął prawie dwa dni wcześniej. Z dołu rzeki przypłynęła w nocy następna łódź, która przywiozła oficera na zmianę i zabrała część saperów z tropikalną gorączką, lecz mimo wysiłków obu załóg nie udało się wydostać statku z mielizny. To był kolejny powód, by modlić się o nadejście monsunu. Kiedy w rzece przybędzie wody, będą mogli odpłynąć i dotrzeć wreszcie do Wuddagu-dem, gdzie powinni wyrąbać drogę wychodzącą z dżungli. Muły wciąż stały cierpliwie w cieniu pokładówki, obok składziku oskardów i siekier. Jeden z laskarinów też tam był, leżał nieprzytomny na noszach. Jego jęki i krzyki sprawiły, że ostatnia noc była nie do zniesienia. Wczoraj po południu marynarze wzięli kotwicę do szalupy, żeby rzucić ją kilkadziesiąt metrów dalej, a nieszczęsny laskarin był przy kabestanie, kiedy lina urwała się i śmignęła do tyłu. Poszkodowany w wypadku marynarz miał zmiażdżone nogi. Doktor Walker znieczulił go brandy i laudanum, lecz nie mógł zrobić nic więcej. Laskarin był na razie jedyną ofiarą ekspedycji, a Howard, zbyt zmęczony, by wytrzymać następną noc takich jęków, żywił szczerą nadzieję, że ranny skona przed zmrokiem.
W powietrzu rozległ się leniwy gwizd, a potem stłumiony łomot. Z przeciwległego brzegu buchnął kłąb dymu. Zza pokładówki wyszedł wąsacz, stanął za rzędem strzelców i założył ręce za plecy, ściskając w garści ciężki rewolwer Adamsa. Odwrócił się do Howarda i spod korkowego hełmu łypnął na niego przekrwionymi oczyma.
- Posłać im salwę, sir? Napędzić strachu tym cholernym dzikusom?

 -	Sierżancie O'Connell, niech pan raczy pamiętać, że rząd pragnie, byśmy rozpoczęli negocjacje i skłonili buntowników do uwolnienia hinduskich konstabli, których schwytali.
 -	To androny, sir, jeśli mogę tak powiedzieć.

 -	Może pan. Ale na razie wstrzymajcie ogień. Wąs drgnął.
 -	Tak jest, sir.
Howard wyciągnął z torby przy pasie kieszonkową lunetę w obudowie z mosiądzu i kości słoniowej, lekko wychylił głowę ponad stalową osłonę relingu i spojrzał na przeciwległy brzeg. Były ich teraz tuziny, wylewali się z wioski - szczupli, ciemnoskórzy mężczyźni w przepaskach na biodrach, niektórzy nieśli łuki i strzały, inni zaś długie gładkolufowe strzelby z zamkami lontowymi. Zauważył, że długie włosy części z nich są splecione w warkocze i ozdobione czerwonym suknem i piórami. Niektórzy mieli naciągnięte skórą bębny i mosiężne trąbki. Grupki ludzi wykopały trzy doły w piachu na skraju dżungli i wbiły w niej bambusowe pale. Rozpalili też duże ogniska i kłęby czarnego dymu niosły się nad rzekę, przysłaniając to, co działo się na brzegu. Obserwacja to wyłaniających się, to znów zasnuwanych dymem poczynań tubylców budziła niepokój, nie sposób bowiem było odczytać ich zamiarów. W każdym momencie mogli wyciągnąć czółna i rozpocząć zmasowany atak. Howard odwrócił się do sierżanta.
-	Są na samym brzegu, jakby chcieli, żebyśmy ich zobaczyli.
Jakby z nas szydzili. Jeżeli zaczną w nas celować, możecie otwo
rzyć ogień. Na mój rozkaz. Zrozumiano?
-	Tak jest, sir. - Sierżant spojrzał z determinacją na brzeg.
Howard znów zaczął się przyglądać tubylcom. Tydzień temu,
gdy spadł deszcz, dżungla urzekała pięknem, wielki przełom Goda-wari wił się niczym wąż między połyskliwą zielenią wzgórz, które wznosiły się na ponad sto pięćdziesiąt metrów po obu stronach, w oddali zaś widać było grzbiety Ghatów Wschodnich. Teraz jednak zdawało się, jakby z rzeki unosiły się gęste opary, a wąwozy zakryły całuny mgły. Rzeka była linią życia, jedynym miejscem w dżungli, do którego przedzierało się słońce, wszystko inne było spowite mgłą i ponure. Zabobonny strach i świat duchów, setki bóstw i demonów, które według wierzeń tych ludzi zamieszkiwały dżunglę, stał się niemal namacalny. Pierwszy zwiad okazał się dla Howar-

da przeżyciem wstrząsającym nie tylko ze względu na rebeliantów czekających w zasadzce. Było tam coś jeszcze: coś, co sprawiało, że te mroczne zakątki pozostały z dala od cywilizacji i dumnego marszu postępu. Zrozumiał, dlaczego tragarze z nadmorskich nizin boją się i nienawidzą tego miejsca - dlaczego odmówili podróży dalej niż do Radżahmundry. Odetchnąwszy głęboko, skierował lunetę w stronę czerwonych dachów wioski rozciągającej się wzdłuż przeciwległego brzegu i na rosnący tłum tubylców, którzy tańczyli wokół ognisk. Odwrócił się do stojącego obok indyjskiego oficera w turbanie, groźnie wyglądającego mężczyzny o przeszywającym spojrzeniu ciemnych oczu. Odezwał się do niego w hindi:
 -	Dżemadar, sprowadź mi tu pana Wauchope'a, dobrze?
 -	Tak, sahib.
Kilka chwil później z pokładówki wyszedł wysoki mężczyzna, który trzymał w dłoni niedużą otwartą książkę. Miał na sobie tropikalny mundur w kolorze piaskowym - według nowej mody oficerów, którzy świeżo wrócili z północno-zachodniej granicy - i owijacze ozdobione pasami kolorowego afgańskiego płótna. Był z gołą głową, a jego opaloną twarz okalała gęsta czarna broda. Gdy przypłynął poprzedniej nocy z posiłkami, Howard zamienił z nim kilka słów, pytając o najnowsze wieści z Afganistanu. Lecz Wauchope szybko udał się na spoczynek pod moskitierą obok pokładówki, w miejscu, które stanowiło namiastkę kwater oficerskich. Howard cieszył się, że ma na pokładzie oficera, słynącego ze stalowych nerwów, bo właśnie tego było im trzeba, by nie poddać się magii i mrokowi tego miejsca.
Wauchope popatrzył na krzątaninę na przeciwległym brzegu, wydął wargi i kiwnął głową do Howarda. Miał przenikliwe spojrzenie, intensywne jak wzrok dżemadara, ale był w nim także humor.
 -	Szukałem saloonu - powiedział, przeciągając z amerykańska samogłoski. - Powoli zaczynam kapować, że to nie jest jednak parowiec na Missisipi.
 -	Nigdy nie rozumiałem, dlaczego wyjechałeś z Ameryki, Robercie.
 -	Moja rodzina pochodzi z Irlandii. - Wauchope oparł się niedbale o reling i wyciągnął fajkę. - Ale to nie ubodzy Irlandczycy, tylko ziemianie angielskiego pochodzenia. Ojciec wyjechał do Ameryki, ponieważ czuł się bezradny podczas głodu, a później nie mógł zdobyć

się na powrót. Mamy długą tradycję służby wojskowej. Sam wahałem się tylko między West Point a Królewską Akademią Wojskową. Jako chłopiec widziałem wojnę secesyjną, więc żeby nigdy nie walczyć na polu bitwy przeciwko bratu, wolałem szukać chwały za granicą.
-	Byłem tu podczas powstania sipajów, wiesz? - powiedział
Howard. - Jako niemowlę. Nie pamiętam tego okresu, a matka ni
gdy nie mówiła mi, co widziałem, ale miałem przez to koszmary.
Teraz już nie - umilkł i skinął na książkę. - Co czytasz?
Wauchope sprawnie zapalił zapałkę, przypalił fajkę, pyknął z niej i wyrzucił zapałkę za burtę. Odwrócił książkę grzbietem do Howarda.
 -	Arriana. Życie Aleksandra Wielkiego. Znaleźliśmy starożytne ruiny za Indusem i jestem przekonany, że to greckie ołtarze.
 -	Widzę, Robercie, że zafascynowało cię pogranicze.
 -	Zgłosiłem się do Indyjskiej Służby Geodezyjnej, wiesz? Mieli wakat w komisji granicznej. Wróciłem z wojny afgańskiej, żeby pozałatwiać w regimencie w Bangalore sprawy związane z przeniesieniem, ale skierowano mnie tutaj na zastępstwo.
 -	Padamy tu jak muchy. Każdy oficer, który postawi nogę w dżungli, w ciągu tygodnia leży zmożony chorobą. To najgorsza gorączka tropikalna, jaką widziałem.
 -	Zdaje się, że tobie udało się przetrwać.
 -	Musisz pamiętać, że urodziłem się w Indiach. Na plantacji indygowców ojca w Biharze. Każde dziecko, które przeżyje bengalskie łato, nie ma się później czego obawiać.
 -	Ross, lekarz naczelny w Bangalore uważa, że to wina mos-kitów.
 -	Jasne, że tak. - Howard pacnął się ręką w kark i popatrzył w górę. Na niebie za wzgórzami pojawiły się czarne chmury, które właśnie przeciął rozdwojony zygzak błyskawicy. -A nad rzeką jest ich mnóstwo. Monsun spycha na nas całe chmary.
 -	Szkoda. - Wauchope pyknął z fajeczki i zamknął książkę. - Gdybyś pozwolił sobie zachorować na tropikalną gorączkę, zabraliby cię stąd na leczenie, a potem wysłali do Afganistanu. Właśnie tam można się dziś odznaczyć i wpaść w oko dowództwu. Za walkę w tej dżungli nie będzie żadnych orderów.
 -	Skierowano mnie do Chajberskich Sił Bojowych. Ponoć wojna jeszcze się tam nie skończyła. Ale chciałem być w pobliżu

Edwarda i Helen w Bangalore. Pułkownik Prendergast okazał zrozumienie.
-	Aha. - Wauchope poklepał przyjaciela po ramieniu. - Jak tam
twój malec?
Na twarzy Howarda odmalowało się przygnębienie.
 -	Nie najlepiej, Robercie. Cały rok choruje. Wiesz, co to może oznaczać dla małego dziecka w tych stronach.
 -	Twoi koledzy oficerowie go uwielbiają. Przecież wiesz.
 -	Bardzo miły z niego chłopak. - W głosie Howarda pojawiła się nuta wzruszenia. - Bardzo go kocham. Biedna Helen niemal odchodzi od zmysłów. - Odwrócił się od Wauchope'a, mrugając, a potem ukląkł i wyjrzał zza żelaznej płyty. Podał towarzyszowi lunetę.    Zobacz. Co to może oznaczać?
Wauchope zerknął z troską na Howarda i popatrzył przez lunetę na brzeg.
-	Dobry Boże. Musi ich tam być z pięciuset, może nawet więcej.
Sceneria sprzed paru chwil zdążyła ulec zmianie. Tubylcy tłoczyli się przy ogniskach z tykwami, które przekazywano sobie z rąk do rąk: wino palmowe lało się strumieniami. Mężczyźni z zaplecionymi włosami wywijali kijami, kreśląc nimi w powietrzu okręgi, następnie spirale i ósemki, i znów okręgi. Bito w bębny, najpierw nierówno, bez synchronizacji, a potem wspólnie, w jednostajnym rytmie. Nagle z dymu wyłoniły się niezwykłe postaci: kilkunastu mężczyzn z głowami przybranymi wielkimi, sterczącymi po bokach rogami bizonów. Na grzbietach mieli tygrysie skóry, a twarze uma-zane na czerwono kurkumą. Kiedy wysunęli się do przodu, powietrze zadrgało od krzyków, tak głośnych i przenikliwych, że Howarda rozbolały zęby. Mężczyźni zbliżyli się rzędem do rzeki, wycofali, znowu podeszli, po czym uklękli i zaczęli rozkopywać piach, naśladując walczące byki.
 -	Przypuszczam, że wzywają krwiście czerwonego boga bitwy Maneksoru mruknął Howard. - Proszą o zamianę toporów w szable, a strzał i łuków w proch i naboje.
 -	Mają też prawdziwe byki - powiedział Wauchope, oddając mu lunetę.
Howard spojrzał przez nią i westchnął.
-	Więc to tak. - Złożył lunetę, odwrócił się i oparł plecami o re-
ling. - Poświęcenie byka. Dlatego wykopali te doły. Zmieszają krew

z ziarnem i rozrzucą po porębach, żeby ziemia stała się bardziej żyzna. To może trwać całymi godzinami, aż otumania się alkoholem.
 -	Myślałem, że składanie ofiar zostało wytępione - zdziwił się Wauchope.
 -	Ofiar z ludzi owszem, dziesiątki lat temu, ale nie zarzynanie zwierząt, chociaż do tego też się zniechęca. - Howard przygarbił się, opadając nagle z sił. - Mam ze sobą książkę Campbella o zwalczaniu składania ofiar z ludzi. Możesz przeczytać. Campbell twierdzi, że nie możemy odwoływać się do moralności, by przekonać lud do porzucenia starodawnych zwyczajów. Nasza moralność nic dla nich nie znaczy. Trzeba im pokazać, że wskutek tego ich życie się poprawi. Jeśli zostaną pozbawieni największych przyjemności, wrócą do starych obyczajów. Przełamaliśmy błędne koło, pokazując im, że ziemia może być żyzna bez składania ofiar. Teraz jedno pociągnięcie pióra w Kalkucie zniweczyło wszystkie nasze starania. Całe zło czaiło się tuż pod powierzchnią, a teraz chcą, żebyśmy je zobaczyli. Trudno zresztą ich winić.
 -	Opowiedz mi o tych ludziach coś więcej.
 -	To plemię Koja - odparł Howard. - Potomkowie starożytnych drawidyjskich mieszkańców Indii, którzy byli tu już w czasach Aleksandra Wielkiego. Ale trudno o większy kontrast z cywilizacją Mogołów i Sikhów. Ci ludzie są raczej podobni do waszych czerwonoskórych. Trudnią się łowiectwem i wypalają w dżungli małe polany pod uprawę. Nie mają praktycznie żadnego pojęcia o świecie na zewnątrz.
 -	Może nic w tym złego - mruknął Wauchope, pykając fajkę. - Znamy ich język?
 -	Mam jako taką znajomość ich potocznego słownictwa. Ale dysponujemy tłumaczem, który opowiada mi o ich zwyczajach. - Howard skinął głową w stronę drobnego, żylastego mężczyzny w nieokreślonym wieku, który siedział po turecku na pokładzie przy dziobie. Miał ciemną skórę i był ubrany tylko w białą przepaskę biodrową. Ciemnobrązowe włosy kręciły się, podobnie jak niesforne kędziory na brodzie okalającej pomarszczoną twarz. W jednej ręce trzymał łuk i strzały, w zaś drugiej gruby kawałek bambusa długości około trzydziestu centymetrów. Jako jedyną ozdobę nosił sięgający od górnej części małżowiny do płatka ucha złoty łańcuszek, na którym dyndał maleńki wisiorek. Palił cygaro, a jego oczy wydawały się zamglone.

-	Upił się winem palmowym - powiedział Howard. - Nie da
się na to nic poradzić. Taki mają tryb życia podczas monsunu. To
przyczyna rebelii. Nie opowiadał ci o tym pułkownik Rammell?
Wauchope pokręcił głową.
-	Nie, zdążyłem tylko zameldować swoje przybycie w sztabie po
lowym w Dowlaishweram. Łódź z posiłkami saperów już czekała, żeby
zabrać mnie w górę rzeki. A Rammell i jego adiutant leżeli zmożeni
gorączką. O ile wiem, rozchorowali się prawie wszyscy oficerowie.
Howard westchnął.
-	No więc w skrócie wygląda to następująco. Gdyby jakiś im
becyl w Radzie Budżetowej nie postanowił nałożyć podatku na
wino palmowe, w ogóle by nas tu nie było. Dodatkowym proble
mem są tutejsi policjanci. Przez długie miesiące jedynymi ludźmi
z zewnątrz obecnymi w dżungli są konstable, mieszkańcy nizin,
których ci z gór mają w głębokiej pogardzie. Brytyjski komisarz po
licji i dyrektor agencji zaglądają tu bardzo rzadko z powodu gorącz
ki tropikalnej. Konstable mogą więc bez przeszkód wykorzystywać
i oszukiwać tubylców, co ludzie z nizin czynili od zawsze. A teraz,
gdy ich potrzebujemy, są nie tylko bezużyteczni, ale także wręcz
szkodliwi. Prawie żadnego nie da się namówić do walki z bronią
w ręku. Buntownicy zaczęli od pojmania pół tuzina z nich. I moim
zdaniem dobrze im tak.
Z brzegu dobiegła ich palba, ale nie usłyszeli nad głowami świstu kul.
 -	Znowu te stare fuzje, sierżancie. Nie strzelać. Wauchope wyjrzał zza metalowej płyty na zadymioną plażę.
 -	Skąd biorą proch?
-	Kiedy w zeszłym tygodniu zszedłem z oddziałem na brzeg,
przeszukaliśmy wioskę i skonfiskowaliśmy im strzelby, wszyst
kie z zamkiem lontowym - odrzekł Howard. - Kobiety robią sa
letrę potasową, oddając mocz na worki z gnojem zawieszone nad
patelniami i czekając, aż płyn, który wycieknie, się skrystalizuje.
Naprawdę zmyślne. Praktycznie cały czas wypalają dżunglę pod
poletka uprawne, mają więc mnóstwo węgla drzewnego, a siarkę
kupują od handlarzy. Proch jest kiepskiej jakości, lecz nadaje się
do polowania na drobną zwierzynę. Niektórzy dostają też proch od
lichwiarzy z nizin, którzy biorą dłużników w niewolę. Ale obawiam
się, że teraz mają nowe źródło broni i prochu.

W komin parowca uderzyła z łoskotem kula, a po chwili dał się słyszeć bardziej przenikliwy huk z brzegu.
-	O wilku mowa. - Howard znów spojrzał w lunetę. - Stary
muszkiet z zamkiem kapiszonowym Kompanii Wschodnioindyj-
skiej, na wyposażeniu lokalnej policji. Niektórzy konstable do
starczyli rebeliantom broń i amunicję w zamian za własne bez
pieczeństwo. Policjanci naprawdę na nic się tu nie przydają. Nie
można im powierzyć żadnego zadania, są leniwi i niesubordyno-
wani. Ale rząd życzy sobie, byśmy z nich korzystali. Tak to jest,
kiedy wojnę prowadzą urzędnicy z Kalkuty. Pułkownik Rammell
musiał zlekceważyć ich rozkazy. To jeszcze nie koniec proble
mów. Pułki piechoty wyznaczone do walki w polu składają się
z sipajów, którzy wciąż nie umieją posługiwać się mapami, nawet
tymi pobieżnymi, które zdołaliśmy do tej pory nakreślić. A bez
mapy i kompasu jesteś w dżungli zgubiony. Na szczęście wszy
scy nasi saperzy doskonale potrafią czytać mapy. Tak więc zna
leźliśmy się tutaj, saperzy Jej Królewskiej Mości, i wykonujemy
obowiązki żołnierzy piechoty i funkcjonariuszy policji. Sprawy
przedstawiają się raczej żałośnie.
-	Jaka jest jakość map?
Howard prychnął.
-	Sęk w tym, że musimy je kreślić w miarę, jak posuwamy
się do przodu. Kiedy porucznik George Everest przybył tu w 1809
z Wielką Ekspedycją Geodezyjną, jego ludzie nie zdążyli nawet po
stawić słupków na wzgórzach, bo powaliła ich gorączka tropikalna.
Połowa z nich zmarła, a Everest nigdy nie wrócił. Ta dżungla to
jedna wielka biała plama w samym środku mapy Indii. Równie do
brze moglibyśmy się znaleźć w Beludżystanie albo na niezbadanych
terenach Azji Środkowej.
Zerknął w stronę dziobu. O'Connell wpatrywał się w niego wyczekująco, dolna warga drgała mu niecierpliwie.
 -	No dobrze, sierżancie, dajcie komendę „cel". Jeśli następna kula poleci w naszym kierunku, możecie otworzyć ogień. Pierwsza salwa nad ich głowami. Czekajcie na mój rozkaz.
 -	Tak jest, sir. - O'Connell natychmiast wydał w hindi komendę i rząd karabinów opadł lufami na reling, po czym rozległ się zgrzyt odciąganych kurków. Sierżant przygryzł wargę, sapiąc jak byk gotowy do ataku.

 -	Przyjrzałem się twojemu tłumaczowi, kiedy wszedłem na pokład. - Wauchope skinął fajką na Hindusa. - Wisiorek, który nosi przy uchu, to rzymska moneta, wiesz? Pamiętasz, jak byliśmy jeszcze kadetami i wyciągnąłem cię na wystawę w British Museum? Bardzo się wygładziła, ale myślę, że pochodzi z okresu republiki, może z czasów Juliusza Cezara.
 -	Spotyka się je w okolicach Bangalore i dalej na południe -odparł Howard. - Aj a Edwarda ma jedną taką monetę. Podobno Rzymianie kupowali za nie pieprz.
 -	Co to właściwie za jeden, ten nasz przyjaciel z plemienia Koja? - Wauchope znów wskazał Hindusa fajką.
 -	To muttadar, lokalny wódz plemienny z Rampy, wioski, od której wzięła się nazwa dystryktu. Ma coś za złe Czendrai, przywódcy buntu. Działa z pobudek osobistych. Odkąd przekonał się, co może zyskać, pomaga nam z najwyższym uporem i poświęceniem, o ile oczywiście jest dostatecznie trzeźwy - Howard zniżył głos. - Jest również wezzugadą, czarownikiem. Koja nie wiedzą nic o hinduizmie. Czczą własne bóstwa, starożytne drawidyjskie demony, animistycznych bogów i boginki. Czasami bóstwa opętują ludzi, których nazywa się wtedy konda dewata. Składają też ofiary budzącemu postrach bogu zwanemu Ramają. W pustym w środku kawałku bambusa, który ma przy sobie nasz przyjaciel, jest ponoć ukryty bożek, najważniejszy welpu. Muttadar nazywa go Lakkala Ramu i twierdzi, że jego ozdobą są oczy z oliwinu i lazurytu. Nie chce go jednak nikomu pokazać. Bożek powinien się znajdować w świętej jaskini, w kapliczce w pobliżu wioski Rampa, żeby nie rozgniewać bóstwa. Muttadar zabrał go stamtąd, zanim uciekł przed Czendra-ją i stawił się u nas. Teraz bóstwo chce dostać welpu z powrotem i najwyraźniej zaczyna się niecierpliwić. Obiecaliśmy muttadaro-wi, że w zamian za jego usługi pomożemy mu odnieść relikwię do świątyni.
 -	Dotrzymasz obietnicy?
 -	Oczywiście. Musimy wzbudzić strach wśród buntowników i zaskarbić sobie zaufanie tych, którzy są wobec nas dobrze usposobieni.
 -	Słusznie.
Spod pokładu dobiegło stłumione przekleństwo, a potem za ich plecami otworzyła się klapa luku. Doleciał ich nieokreślony zapach,

a tuż po nim pojawił się krzepki mężczyzna bez koszuli, za to przepasany poplamionym fartuchem. Był zaledwie kilka lat starszy od obu oficerów, w tym samym wieku co sierżant O'Connell, i tak jak O'Connell nosił długie bokobrody modne wśród starszego pokolenia.
 -	Jak sytuacja w tej czarnej dziurze, doktorze Walker? - spytał Howard, spoglądając na mężczyznę z niepokojem.
 -	Większość ma nawracające napady malarii i jest bardzo osłabiona. - Walker twardo wymawiał spółgłoski, co zdradzało jego pochodzenie: urodził się i wychował w Kingston w górnej Kanadzie i przez sześć lat studiował na Uniwersytecie Jej Wysokości w Belfaście. - Występują liczne zmiany pochorobowe: powiększona śledziona, anemia, częściowy paraliż, krańcowe wycieńczenie, zaburzenia pracy żołądka i jelit, a także inne poważne niedomagania. Wielu chorych przechodzi ze stadium gorączki do stadium paroksy-zmów, aż przykro patrzeć na ich cierpienia i ból.
 -	Stąd ten paskudny odór? - domyślił się Howard.
 -	W rzeczy samej. Jeden wielki cuchnący wysięk. - Walker wytarł o fartuch rękę umazaną jakimś paskudztwem. - Wyszedłem zaczerpnąć trochę świeżego powietrza. Czy porucznik Hamilton już wrócił?
Howard pokręcił głową i wyciągnął z kieszeni zegarek.
 -	Nie ma go już całą dobę. Na dłużej nie wystarczy mu prowiantu. - Zwrócił się do Wauchope'a. - Jeden z ludzi muttadara poinformował nas, że w wiosce jakieś dziesięć kilometrów na północny wschód stąd widziano Czendraję. Wysłałem tam Hamiltona z resztkami Kompanii G, z dwudziestoma jeden żołnierzami. Było to ryzykowne, ale rzadko natykaliśmy się na buntowników w grupach ponaddwudziestoosobowych. W każdym razie zanim zobaczyliśmy tych tutaj.
 -	Miejmy nadzieję, że Hamilton nie wejdzie prosto na nich -mruknął Wauchope, skinąwszy głową w stronę brzegu.
Howard westchnął.
 -	Żałuję tylko, że wziął ze sobą tego gamonia Bebbiego.
 -	Kogo?
 -	Asystenta komisarza Prowincji Centralnych. - Howard umilkł, starając się opanować wzburzenie. - Ponieważ rząd w swej niewyczerpanej mądrości uznał, że to działania służb porządkowych, wszystkie nasze wypady na terytoria plemienne powinny być

prowadzone przez urzędnika cywilnego. Niektórzy z nich to porządni faceci, naprawdę w dechę. Niestety, pan Bebbie stanowczo się do tej kategorii nie zalicza. Przed wyprawą palnął nam wielce uczony wykład. O tym, iż tutejszy klimat sprawia, że nigdy nie powstanie tu przemysł i nie rozwinie się handel. Że plemię Koja to rasa degeneratów pogrążonych w ciemnocie i zabobonach. Że jest jego obowiązkiem wpoić im wartości moralne, a nasze zadanie polega nie na oderwaniu ich od przeszłości, lecz na tym, by dać im lepszą przyszłość. Jego wykład stanowił idealne połączenie napuszonego języka z kompletną ignorancją w sferze faktów. Nie zdołał jednak ukryć tej smutnej prawdy, że wcześniej nie kwapił się, by odwiedzić tereny w swojej jurysdykcji, a teraz co rusz dopada go gorączka. Nigdy nie widziałem tak bezwartościowego i nieodpowiedniego materiału na dowódcę.
 -	Jestem pewien, że Hamilton da mu wyraźnie do zrozumienia, gdzie jest jego miejsce - zauważył Wauchope z uśmiechem, opierając się o reling i znów zapalając fajkę.
 -	Nasz muttadar jest przekonany, że jeden z tych mężczyzn na brzegu to sam przywódca buntu, Czendraja - powiedział Howard. - Jeśli to prawda, Bebbie zaprowadził Hamiltona w kłębowisko węży. Ostrzegałem, żeby nie ufał swojemu przewodnikowi, ale Bebbie nie posłuchałby nawet Boga Wszechmogącego, a co dopiero mówić o zwyczajnym młodszym oficerze. - Howard zamknął oczy i przypomniał sobie artykuł, który czytał w odległym Londynie. „Od powstania sipajów w Indiach kwitnie dobrobyt i pokój pod miłościwym panowaniem Królowej Imperium". Następna kula z muszkietu uderzyła w komin. Otworzył oczy, kiwnął głową do sierżanta O'Connella i uniósł lewe ramię. Wyczuł jakieś poruszenie na rzece i pośpiesznie przyłożył lunetę do oka.
-	Wstrzymać ogień! - zawołał. - Chyba coś widzę.
Wszyscy spojrzeli w stronę, w którą patrzył. Pół godziny temu
zarządził spuszczenie na wodę szalupy, żeby przygotować się na powrót żołnierzy z dżungli, a teraz łódź wyłoniła się zza zakola rzeki i minęła piaszczystą łachę, niewidoczną dla ludzi z wioski. Czterej laskarinowie wiosłowali zawzięcie, płynąc pod prąd. W środku siedzieli stłoczeni saperzy z zatkniętymi bagnetami, a na rufie widać było korkowy hełm brytyjskiego oficera. Na piaszczystej mierzei za nimi wynurzyli się z dżungli tubylcy odziani w przepaski

biodrowe i z długimi muszkietami z zamkami lontowymi. Rozległ się huk wystrzałów. W miejscu, z którego strzelali, wzbił się biały dym, zasłaniając na moment zarówno rebeliantów, jak i łódkę. Kiedy się rozproszył, tubylcy zniknęli z mierzei. Howard zauważył, jak ostatni z nich biegną w kierunku tłumu przed wioską, potrząsając strzelbami, wrzeszcząc i wiwatując. Kilka chwil później łódź podpłynęła do parowca, chowając się przed rebeliantami za drugą burtą. Żołnierze jeden po drugim wdrapywali się na pokład, pochylając głowy i chowając się za obudowanym relingiem. Cuchnęło od nich potem i siarką, wyglądali na skrajnie wyczerpanych. Hamilton, ostatni na pokładzie, podszedł do miejsca, gdzie stał Howard z towarzyszami. Wyciągnął rewolwer Adamsa, otworzył bębenek i wysypał łuski po kapiszonach. Ręce mu się trzęsły, a twarz miał umazaną tłustą sadzą po spalonym prochu, lecz sprawiał wrażenie zadowolonego. Był najmłodszym oficerem w madraskiej kadrze i pierwszy raz posmakował prawdziwej wojaczki.
 -	Na noc rozbiliśmy obóz w głębi dżungli - wychrypiał, ładując rewolwer. Odetchnął kilka razy, żeby zapanować nad głosem. - Przewodnik powiedział, że w pobliskiej wiosce jest stu rebeliantów. Wymaszerowaliśmy o trzeciej nad ranem, żeby zaskoczyć ich o świcie. Przewodnik zaprowadził nas na niedużą polanę przed wioską, gdzie zostaliśmy zauważeni. Ktoś strzelił w naszym kierunku, a potem posypało się pięć czy sześć kul jedna po drugiej. Ustawiłem ludzi w szyku bojowym i otworzyliśmy ogień, a rebelianci wycofali się do dżungli. Tam, znając okolicę, mieli nad nami zdecydowaną przewagę. Gdyby walczyli w otwartym polu, stłumilibyśmy ten bunt w ciągu tygodnia.
 -	Sytuacja powtarza się za każdym razem, gdy dochodzi do starcia - mruknął Howard do Wauchope'a. - Mów dalej.
 -	Zaczęło nam brakować amunicji. Rebelianci starali się wciągnąć nas głębiej ,w dżunglę. Dałem rozkaz odwrotu, a oni ruszyli za nami, ostrzeliwując nas przez całą drogę. Czasami migali między drzewami i udało nam się kilku trafić. Dwa razy zatrzymywałem saperów i odpowiadałem na ataki mocnym ogniem, ale tamci zawsze chowali się za drzewami. W sumie zużyliśmy ponad tysiąc nabojów, lecz pewnych trafień mieliśmy tylko dziesięć. Myślę, że gdyby nasi ludzie używali grubego śrutu, skuteczność byłaby większa.
Howard pokiwał głową.

 -	Bardzo dobrze. Napisz to w swoim raporcie.
 -	Jaki rachunek od rzeźnika? - zapytał Walker.
 -	Skuteczny zasięg ich muszkietów z zamkami lontowymi nie przekracza pięćdziesięciu metrów. Jednemu z naszych saperów kula utkwiła w czaszce.
 -	No to dawać mi go tutaj. - Walker uśmiechnął się diabolicz-nie i wyjąwszy z torby przy pasie największe szczypce, wytarł je o fartuch. - Wreszcie prawdziwa rana, a nie to śmierdzące gówno pod pokładem.
Hamilton wskazał sapera z głową owiniętą zakrwawionym bandażem, po czym spojrzał na Howarda i Wauchope'a z błyskiem w oku.
 -	Odnieśliśmy jednak małe zwycięstwo. - Skinął na sapera stojącego za jego plecami, a ten rzucił Howardowi pod nogi płócienny worek zawierający coś dużego i ciężkiego. - Rebeliant zwany Tam-man Dora. Zastrzeliliśmy go wczoraj w wiosce. Jeden z naszych saperów jest Gurkha i nosi kukri. Oto dowód.
 -	Dobry Boże, człowieku. - Wauchope zatkał nos. - Śmierdzi zgnilizną. Wyrzuć to.
Hamilton kopnął torbę na bok, przykucnął i podniósł wzrok.
 -	Ten Dora to jeden z przywódców. Może właśnie tego nam było trzeba. Pokażemy tej bandzie, że nie żartujemy. - Skinął głową w stronę brzegu.
 -	Kto ci powiedział, że to przywódca buntu? - zapytał półgłosem Howard. - Wasz przewodnik?
 -	Tak, był o tym przekonany. A ten rebeliant walczył jak lew. Wpakowałem w niego wszystkie pociski, które miałem w rewolwerze, a on nadal nacierał.
 -	Masz na myśli tego samego przewodnika, który wprowadził was w zasadzkę? Nie sądzisz, że mógł was wykorzystać, żeby wyrównać własne rachunki z tym człowiekiem?
Hamilton zerknął na torbę i znowu na Howarda, wyraźnie zbity z tropu.
 -	Twój muttadar może go zidentyfikować.
 -	Będziesz miał szczęście, jeśli w tej torbie znajduje się cokolwiek rozpoznawalnego - powiedział Wauchope.
 -	Mimo to nadal twierdzę, że zabiliśmy przywódcę buntowników - upierał się Hamilton.

 -	Bardzo dobrze - odparł Howard. - Napisz szczegółowy raport, który dołączę do mojego sprawozdania dla pułkownika Ram-mella, kiedy wreszcie wydostaniemy się z tej przeklętej łachy -umilkł i spojrzał na saperów, by po chwili przenieść wzrok na pustą szalupę. - Właśnie sobie uświadomiłem, że brakuje jednej osoby. Gdzie Bebbie?
 -	Właśnie zamierzałem o tym powiedzieć. Dopadła go cholera.
 -	Żyje?
 -	Ledwo ledwo. Wiesz, jak szybko cholera potrafi człowieka wykończyć. Powaliła go, gdy dotarliśmy do świątyni w pobliżu Rampy. I wtedy zdarzyło się coś bardzo interesującego. Bebbie znalazł strzałę plemienia Koja i się nią skaleczył. Myśleliśmy, że już po nim. Ale na grocie była jakaś maść, a nie tak jak zwykle trucizna. Najwyraźniej lecznicza, bo w ciągu pół godziny znowu stanął na nogi. Jednak wieczorem lek przestał działać i Bebbie zaczął majaczyć. Kiedy natknęliśmy się na buntowników, uparł się, że zostanie w Rampie. Chciał porozmawiać z naczelnikami wiosek. Przydzieliłem mu czterech saperów i obiecałem, że ktoś po niego wróci. To wszystko, co mogłem zrobić.
 -	Do diabła z nim - mruknął gniewnie Howard. - Gdyby porozmawiał z tymi ludźmi pół roku temu, nie doszłoby do żadnego buntu. - Spojrzał na Hamiltona. - Będziesz musiał tam wrócić. Nie zamierzam zostawiać żadnego z naszych saperów na pastwę tubylców. Poleć swojemu hawildarowi, żeby otworzył następną skrzynię z amunicją i dał ludziom wody.
 -	Tak jest. - Hamilton skinął na hawildara, który natychmiast odmaszerował, by wykonać rozkaz.
 -	Teraz jest najodpowiedniejsza pora, aby wyruszyć - powiedział Wauchope, kiwając fajką w stronę brzegu. - Nikt z tej bandy nawet was nie zauważy. Wino palmowe leje się strumieniami.
 -	Jeden z nas będzie ci towarzyszył - oznajmił Howard.
 -	Wolałbym - odparł Hamilton - żebyście poszli obaj. Robert miałby okazję trochę poznać te tereny. Poza tym powinniście coś zobaczyć. Robercie, interesujesz się zabytkami, prawda? A ty zawsze mówisz o starych językach.
Wauchope wyraźnie się ożywił.
-	Znalazłeś jakiś starożytny zabytek? - spytał, gasząc fajkę.

-	Tak, w świątyni. Byłem przez chwilę przy wejściu, ale sami
musicie to zobaczyć.
Na brzegu rozległ się huk, ale tym razem nie był to wystrzał. Howard uniósł lunetę i spojrzał na brzeg. Tubylcy tańczyli wokół ogniska, wrzucając do niego kawałki bambusa, które pękały z trzaskiem, gdy między kolankami rozszerzało się gwałtownie powietrze. Przypominało to pokaz fajerwerków, płonące drzazgi pryskały w powietrze niczym iskry. Howard popatrzył na sierżanta O'Connella i pokręcił głową. Gdy po chwili powietrze rozdarła seria wrzasków, znowu spojrzał w stronę brzegu. Ruchy tancerzy były coraz szybsze, towarzyszyło im gorączkowe bicie w bębny i trąbienie. Jakiś nagi mężczyzna pomalowany w czarne i białe cętki prowadził w stronę dołu przy brzegu młodego wołu. Zwierzę zapierało się, rycząc wniebogłosy. Z roztańczonego tłumu wyłonił się następny mężczyzna. Był ubrany tylko w luźne ciemne pantalony, a w prawej ręce trzymał coś błyszczącego.
 -	Czendraja - powiedział Howard. - Identyczne jak w opisie muttadara.
 -	Ma talwar - zauważył Wauchope.
Mężczyzna w pantalonach podszedł do wołu i uniósł długą zakrzywioną szablę, która budziła ogromny strach wśród brytyjskich żołnierzy w Indiach, bo jednym ciosem można było przeciąć nią człowieka na pół. Szabla świsnęła dwukrotnie: przy tylnych i przednich nogach zwierzęcia. Przez ułamek sekundy panowała cisza, a potem cielę opadło na ziemię ze straszliwym rykiem, ścięte z nóg, których kikuty sterczały groteskowo z piasku. Krew siknęła z ran do wykopanego rowu, lecz serce wciąż biło, nawet gdy zostało wyrwane spod żeber. Tancerze skoczyli na wołu niczym sfora wygłodzonych hien, rozdzierając mięso nożami i gołymi rękami. Znowu odezwały się bębny, w powolnym, jednostajnym rytmie i tancerze cofnęli się od martwego zwierzęcia. Głowy i ramiona mieli umazane krwią. Ściskając trofea w dłoniach, krążyli powoli wokół rowu. Muttadar na fordeku zaczął coś mamrotać w języku Koja, śliniąc się i potrząsając głową.
 -	O co mu chodzi, do diaska? - zapytał Wauchope.
 -	O meriaha - odparł Howard niemal szeptem.
-	O meriaha? Masz na myśli ofiarę z człowieka? Dobry Boże!
Na skraj rowu wypchnięto trzech mężczyzn. Mieli bardzo ciem
ną karnację, postrzępione pantalony i ręce związane za plecami.

Sprawiali wrażenie otumanionych i z wyraźnym trudem utrzymywali się na nogach. Mężczyzna pomalowany w cętki kopniakami powalił ich na kolana. Howard przyglądał się tej scenie z mieszaniną fascynacji i trwogi. Schwytani policjanci. Nie mógł im w żaden sposób pomóc.
 -	Sir! - zawołał O'Connell. Howard zobaczył coś jeszcze.
 -	Tam są kobiety i dzieci! - krzyknął. - Nie strzelać!
Po chwili talwar znowu błysnął w powietrzu. Spadły dwie głowy, krew polała się do rowu. Trzeci konstabl rzucił się na ziemię, wrzeszcząc przeraźliwie. Pomalowany mężczyzna zanurzył twarz szamoczącego się policjanta w krwistej brei i przytrzymał tak długo, aż ofiara przestała się ruszać. Potem wstał i odwróciwszy się plecami do Czendrai, rozpostarł ramiona, z których spłynęła czerwona, półprzezroczysta ciecz: krew pomieszana ze śluzem.
 -	Odegrali przedstawienie specjalnie dla nas - szepnął Howard do Wauchope'a. - Gdyby to było prawdziwe złożenie ofiary, konstab-le musieliby przejść rytualne przygotowania. To, co z nimi zrobiono, to zwykła egzekucja. Ale cielę rzeczywiście złożono w ofierze.
 -	Chcesz powiedzieć, że z ludźmi też to robią? - spytał Wau-chope drżącym głosem.
 -	Podobno rozdzierają ofiary na strzępy nożami, zostawiając tylko zwisającą z pala głowę. Ale żaden Europejczyk nigdy tego nie widział.
Znowu odezwały się bębny. Pomalowany mężczyzna przy rowie zarzucił coś na plecy. Howard spostrzegł, że to skóra tygrysa przesiąknięta krwią. O pokład parowca zadudniły pierwsze krople deszczu, a para z ognisk zaczęła się mieszać z czerwonawą mgiełką, która unosiła się z okaleczonego cielęcia i wypełnionego krwią rowu. Czendrąja spojrzał w stronę parowca, a potem odwrócił się i ruszył piaszczystym brzegiem do miejsca, gdzie wcześniej wbito trzy pale. Tancerze rozstąpili się, ukazując grupę odzianych w biel kobiet wokół jednego z nich. Howard zmrużył powieki i wytężył wzrok, żeby dojrzeć w kłębach mgły jak najwięcej. Kobiety trzymały kwitnące gałęzie, a ze szczytu pala zwisała podobizna koguta. Z trudem przełknął ślinę, bo poczuł mdłości, gdy uświadomił sobie, że krwawe widowisko będzie miało dalszy ciąg. Trzy ofiary, po jednej na każdy pal: wschodni, środkowy i zachodni.

- To się szybko nie skończy - szepnął do Wauchope'a.
Przed kobiety wyprowadzono mężczyznę ubranego w czystą białą szatę i przystrojonego girlandami kwiatów. Szyję ściskał mu kołnierz z rozciętego bambusa. Sprawiał wrażenie już na wpół martwego, choć nie sposób było stwierdzić, czy przyczyną jest poddu-szenie, czy wino. Dziesiątki rąk wyciągały się po ślinę cieknącą mu z ust, a szczęśliwcy wsmarowywali ją sobie w oproszone kurkumą twarze. Mężczyznę pociągnięto w stronę najdalej ustawionego pala, niewidocznego ze statku. Jednostajny powolny rytm bębnów nagle przyspieszył w gorączkowym crescendo, a grupa kobiet wokół środkowego pala się rozstąpiła. Howardowi zrobiło się niedobrze.
Dziecko!
Do pala był przywiązany chłopczyk niewiele starszy od jego syna. Głowa kołysała mu się na boki jak mężczyźnie w bambusowym kołnierzu, ale ciało drżało: wciąż kołatało się w nim życie. Cztery kobiety chwyciły go za ręce i nóżki, rozsuwając je na boki. Wtedy do pala podszedł mężczyzna w tygrysiej skórze. Sięgnął po kij przypominający trzonek siekiery i uderzył nim chłopca w głowę, a potem w każdą z kończyn. Nie były to zwykłe uderzenia. Howard widział, jak drobne raczki i nóżki łamią się z trzaskiem niczym szczapy suchego drewna. Kobiety odsunęły się i dziecięce ciałko zawisło bezwładnie niczym szmaciana lalka. Ktoś pociągnął za linę przywiązaną do szczytu pala. Kogut zaczął wirować, a kobiety obracały się wokół pala w upiornym tańcu. Wśród falban błyskały ostrza trzymanych w pogotowiu noży. Chłopczyk uniósł głowę i Howard miał wrażenie, że słyszy płacz; bezsilny dziecięcy płacz skierowany prosto do niego, jakby płakał jego własny syn.
Nie mógł tego znieść. Wyciągnął rękę i wyrwał snider-enfielda jednemu z kucających obok saperów Hamiltona. Za zamkiem widać było dosztukowany kawałek ciemniejszego drewna, ale karabin wyglądał na w pełni sprawny. Howard odbezpieczył kurek, szybkim ruchem odchylił rygiel, odciągnął wyciąg i wytrząsnął zużytą łuskę. Splunąwszy na palec, wsunął go do komory zamka, wytarł ze ścianek nalot i rozsmarował czarną cuchnącą maź na relingu. Ze skórzanej torby na pasie wyjął ostatni nabój. Działał instynktownie, skupiony na mechanicznych czynnościach wyuczonych podczas musztry. Włożył nabój do zamka, wsunął w głąb komory i zatrzasnął rygiel. Oparł kolbę o bark, kierując lufę kilka centymetrów poniżej celu. Prawym

kciukiem odciągnął kurek do końca i zgiął palec wskazujący na cynglu. Zamknął lewe oko, pewnym, spokojnym ruchem uniósł lufę, aż muszka zrównała się ze szczerbinką, i powoli nacisnął spust.
To tylko cel, nic więcej.
Kolba uderzyła go w bark, ale Howard nie słyszał żadnego dźwięku, jak gdyby jego zmysły zdrętwiały moment wcześniej, utrwaliwszy ostatni obraz na siatkówce oka niczym zdjęcie na kliszy fotograficznej. Czuł tylko zawrotny pęd, jakby sam leciał z prędkością czterech metrów na sekundę w kierunku celu. Mrugnął i obraz zniknął. Dzwoniło mu w uszach i widział tylko obłok dymu z lufy, a potem ludzi kłębiących się na brzegu. Opuścił karabin kolbą do dołu, ukląkł na jedno kolano i pochylił się gwałtownie, usiłując zapanować nad odruchem wymiotnym. Usłyszał krzyk O'Connella, a potem huk salwy oddanej przez strzelców obok. Odwrócił się do sierżanta, który z wykrzywioną gniewnym grymasem twarzą wpatrywał się w niego. Zobaczył ruch jego warg, a potem usłyszał głos: „To powinno wystarczyć. Cholerni kanibale". Howard potoczył wzrokiem dookoła i zobaczył przyglądającego mu się Wauchope'a. Odetchnął głęboko. Gdy nieco ochłonął, spojrzał na O'Connella.
 -	Jeśli doprowadzimy do masakry, sierżancie - rzekł - władze cywilne odeślą nas stąd w kajdanach. Możemy strzelać dopiero w odpowiedzi na ogień przeciwnika. Mam nadzieję, że powstrzyma pan podkomendnych od pochopnych działań.
 -	Skrócił pan męczarnie tego chłopca - odparł O'Connell. - To wymagało wielkiej odwagi, sir. Niech Bóg pana błogosławi.
Howard poczuł mdłości, więc odwrócił się pośpiesznie do relin-gu, próbując wziąć się w garść.
Wauchope wyciągnął rewolwer i przekręcił bębenek, sprawdzając, czy wszystkie komory są naładowane. Wsunął broń z powrotem do kabury i położył dłoń na ramieniu Howarda.
-	Pora wybrać się do dżungli. Musimy znaleźć naszych sape
rów i Bebbiego - rzekł półgłosem. - Salwa O'Connella zniechęciła
dzikusów, którzy dręczyli tego chłopca, ale przywódca rebelii i resz
ta zajęli się dwiema pozostałymi ofiarami. Chyba byliśmy świad
kami mordu rytualnego. Buntownicy nawet nie zauważyli naszego
odejścia. Są całkiem otumanieni winem.
Walker wstał od sapera, którego operował, i podszedł do nich, wycierając ręce o fartuch.

-	A ci, którzy nie są pijani w sztok, rozejdą się do domów z ka
wałkami zdobycznego mięsa - powiedział. - Muszą je zakopać we
własnej ziemi, żeby dopełnić rytuału i zapewnić sobie obfite plony.
Hamilton spojrzał na Howarda.
-	No to jak, ruszamy?
Howard położył dłoń na kaburze i znowu popatrzył na brzeg. Zaschło mu w ustach, serce waliło mu jak młotem. Nie był pewien, czy to, co zrobił przed chwilą, wydarzyło się naprawdę, czy było tylko koszmarnym snem. Wziął głęboki oddech i skinął głową.
-	Dobrze. Dżemadar i sierżant O'Connell poradzą sobie tutaj
bez nas. - Spojrzał na muttadara, który siedział skulony za armatką,
ściskając w dłoni kawałek bambusa. - On pójdzie z nami. Może
wziąć swój drogocenny przedmiot. Nawet jeśli nie zdołamy już po
móc Bebbiemu, przynajmniej dotrzymamy danego słowa. - Pod
niósł wzrok na czarną chmurę, która wisiała teraz nad nimi. Krople
deszczu spływały mu po twarzy. - Pora odnieść święte welpu na
miejsce. I wydostać naszych saperów z tej piekielnej dżungli.

6
Porucznik John Howard poprawił szablę, schował się za wypalonym pniem tamaryndowca i wypił resztkę wody z manierki. Kilkunastu saperów madraskich właśnie zajęło pozycje na skraju poręby, więc mógł się na moment rozluźnić. Zabił moskita, który ukąsił go przez cienką bawełnę przesiąkniętego potem munduru. Krwawa smuga na nogawce mogła być śladem po ukąszeniu owada albo po ostrych jak brzytwa źdźbłach tropikalnej trawy, które rozcinały mu skórę na twarzy i rękach. Doktor Walker kazał mu owinąć łydki i kostki zgrzebnym płótnem, bo nawet najmniejsza otwarta rana w tych warunkach mogła oznaczać poważne kłopoty. Howard miał nadzieję, że wrócą na pokład pod czujną opiekę Walkera, zanim wda się jakieś paskudne zakażenie. Sięgnął do kieszeni po zegarek. Zostały cztery godziny do zachodu słońca. Był pewien, że nie przeżyje, gdyby musieli spędzić tu noc.
Chowając zegarek, zauważył, że prawa dłoń nadal mu się trzęsie - dłoń, którą niecałą godzinę temu pociągnął za spust. Zacisnął ją w pięść, usiłując zapanować nad drżeniem. Drugą ręką odpiął kaburę i wyciągnął colta. Sprawdził bębenek, by się upewnić, czy kapiszony tkwią mocno w każdym z kominków.
-	Powinieneś sprawić sobie rewolwer na naboje zespolone -
powiedział Wauchope.
Howard zorientował się, że przyjaciel dostrzegł drżenie jego ręki.
 -	Ojciec używał tego rewolweru podczas powstania sipajów -wyjaśnił. - Wtedy dobrze się spisał. Możesz to nazwać przesądem.
 -	Gdyby nie zdradził nas hałas, sam chętnie użyłbym pistoletu przeciwko tym psom - odrzekł Wauchope. - W Afganistanie wi-

działem sforę zdziczałych psów, które rozerwały rannego człowieka na strzępy w ciągu kilkudziesięciu sekund.
Howard schował rewolwer do kabury i rozejrzał się po polanie. Byli na skrawku ziemi porośniętym ciernistymi krzewami; prawdopodobnie tubylcy porzucili to poletko, gdy ziemia się wyjałowiła, i teraz wszystko wracało do dżungli. W pewnej odległości od nich siedziało pół tuzina dzikich psów, które obserwowały ich w milczeniu. Były to duże, chude zwierzęta podobne do tych, które regiment trzymał do polowań na ptactwo i drobną zwierzynę na wzgórzach wokół koszar w Bangalore. Biegły cicho obok nich, gdy szli przez gęste gaje wysokich tamaryndowców, oplecionych girlandami ogromnych powojów i ociekających skroploną parą wodną. Dokoła panowała niesamowita cisza, jakby zamieszkujące dżunglę zwierzęta trwały w stanie oczekiwania, niepewne, czy przyczaić się, czy też raczej wybuchnąć ogłuszającą kakofonią wrzasków i pisków. A może bały się złych duchów, które, jak mówił muttadar, czekają po złożeniu ofiary w dżungli do momentu, gdy tubylcy wrócą do swoich wiosek z krwistymi kawałkami mięsa - duchów, które zaspokoi tylko zakopanie ofiary w ziemi.
Howard czuł, że nadmiernie rozbuchana wyobraźnia spycha go w stan osobliwej nieracjonalności, przed którym ledwo się bronił. Zamknął oczy. Może to pierwsze objawy gorączki tropikalnej, stan, który do tej pory był mu obcy. Znowu spojrzał na psy i poczuł, jak zalewa go żółć. Nażarły się odrażającej padliny, ich pyski wciąż lśniły od świeżej krwi. Rozwrzeszczany motłoch pozostawił im same kości i chrząstki, a zwierzęta zabawiły przy nich na dłużej, taplając się w dołach wypełnionych posoką. Przez jedną przerażającą chwilę Howard miał wrażenie, że psy zjawiły się tu po niego, jak gdyby pociągnąwszy za spust, nie tyle przeszkodził w okropnym obrzędzie, ile raczej wziął w nim udział i stał się kapłanem, który przed zmrokiem może przewodzić kolejnej krwawej uczcie.
- Przed chwilą wydawało mi się, że zobaczyłem błysk heliografu, ale to chyba było złudzenie optyczne, przelotny promień słońca na mokrych koronach drzew. Teraz już nie ma o czym mówić. - Wauchope zaczął składać drewniany trójnóg z małym lusterkiem na górze i rączką do przechylania lustra i wysyłania sygnałów alfabetem Morse'a.
Howard otrząsnął się, wracając do rzeczywistości. Otworzył kompas, zorientował się w ich położeniu i pokręcił głową.

Przypominające szampana powietrze w dżungli - zjawisko odnotowane przez porucznika Everesta sześćdziesiąt lat wcześniej - występowało tylko po powodzi, a ta jeszcze nie nadeszła. Gdy dziesięć minut wcześniej zatrzymali się na polanie, próba nawiązania kontaktu za pośrednictwem heliografu wydawała się możliwa: porośnięte bujną roślinnością szczyty wzgórz wciąż były widoczne poprzez mgłę w dolinach. Teraz jednak mgła zgęstniała, a wilgoć przenikała wszędzie, skraplając się nawet w gwintach karabinowych luf.
-	Gdyby nie ta roślinność, „Koniczyna" wciąż byłaby w zasięgu
naszego wzroku - powiedział Howard. - Musimy iść w głąb dżungli
wzdłuż strumienia, aż dotrzemy do wioski. Możesz zostawić helio-
graf tutaj. Nie będzie nam już potrzebny.
Spomiędzy drzew wyłonił się Hamilton w mundurze koloru khaki i hełmie tropikalnym. Pochylił się na skraju poręby, podnosząc coś z ziemi. Oczy miał podkrążone ze zmęczenia i Howard zastanawiał się, czy podjął słuszną decyzję, pozwalając mu prowadzić oddział tak szybko po forsownej ucieczce przed rebeliantami. Skląl w duchu nieudolnego zastępcę komisarza. Gdyby tylko Bebbiego trzeba było ratować, zostawiliby go na pastwę tygrysów i hien, lecz towarzyszyło mu czterech saperów, więc ekspedycja ratunkowa była konieczna.
Hamilton usiadł obok nich i wysapał schrypniętym głosem:
 -	Jesteśmy we właściwym miejscu. To tutaj zatrzymaliśmy się i posłaliśmy im salwę. Powaliliśmy trzech, może czterech, ale inni wzięli ich i uciekli do dżungli. - Spojrzał na Howarda. Oczy miał błyszczące, rozbiegane. Zaczęła trawić go gorączka. - Używamy karabinów długości halabard i stosujemy taktykę piechoty, jakbyśmy walczyli pod Waterloo. Tymczasem potrzeba nam karabinów gładkolufowych, grubego śrutu, rewolwerów i noży. Powinniśmy gonić ich po dżungli, tropić i zabijać jak drapieżnik swoją ofiarę. Musimy przyjąć zasady, jakie nam narzucili, i pozwolić, żeby zawładnął nami zwierzęcy instynkt. Musimy się zmienić w dzikusów.
 -	Przede wszystkim - odparł Howard - musimy znaleźć tego cholernego Bebbiego i wynieść się stąd jak najprędzej. Naprawdę nie wiesz, którą ścieżką powinniśmy teraz pójść?
 -	Cały czas nacierali, spychając nas w stronę brzegu rzeki. Dopiero teraz zauważyłem, że z tej poręby odchodzą trzy ścieżki. Będziemy musieli zdać się na wskazówki muttadara. - Hamilton

wskazał półnagiego mężczyznę siedzącego samotnie na skraju polany z głową owiniętą fioletowym turbanem podarowanym mu przez Bebbiego i z cennym kawałkiem bambusa w zaciśniętych dłoniach.
Howard odetchnął głęboko. Może wszystkim im puszczają nerwy. A może rozbiera ich gorączka. Przypomniał sobie słowa Walkera. „To gorączka złośliwego, przewlekłego typu". Poczuł falę zimna i zobaczył, że ręce mu się trzęsą. Miał nadzieję, że to tylko nerwy. Spojrzał na Wauchope'a.
- Powiedz hawildarowi, żeby żołnierze zachowali podczas marszu odstęp pięciu kroków. Karabiny na wpół odbezpieczone. I pamiętaj, ci ludzie potrafią śledzić swoje ofiary nie gorzej od tygrysów.
Pół godziny później przykucnęli przy niewielkim strumyku. Odkąd opuścili porębę, szli mrocznym tunelem, bo gęste listowie zasłaniało nawet najmniejszy skrawek nieba. Wszędzie roiło się od moskitów, pająki wielkości ptaków spadały ludziom na głowę, ilekroć zdejmowali hełmy, a pijawki czyhały w każdym wilgotnym zakamarku i przysysały się do skóry bez najlżejszej prowokacji. Teraz wreszcie mogli zaczerpnąć świeżego powietrza. Między gałęziami prześwitywało niebo, zasnute ciemnymi chmurami i rozdzierane w oddali błyskami piorunów.
Howard zanurzył manierkę w strumieniu. W tym samym momencie usłyszał wystrzał. Upuścił manierkę, wyciągnął rewolwer z kabury i obejrzał się. Hamilton stał parę metrów za nim, z lufą wymierzoną w ziemię. Howard przeklął go w duchu za hałas, którego narobił. Po ścieżce pełzła kobra, a Hamilton bezmyślnie do niej strzelił. Co gorsza, tylko ją zranił. Odbiła się od ziemi, wijąc się niczym pijana tancerka, i uczepiła się nogi jednego z saperów. Ten wrzasnął i padł nieprzytomny na ziemię. Hamilton dobył szabli i odrąbał wężowi łeb. Muttadar zaczął energicznie gestykulować, a potem zniknął w dżungli. Po chwili wrócił, żując jakąś zieloną pulpę, którą wepchnął saperowi do ust. W ciągu paru sekund żołnierz otworzył oczy, usiadł i zaczął łapczywie chwytać powietrze. Dwóch innych żołnierzy przytrzymywało go do momentu, aż oddech mu się uspokoił.
Howard przyglądał się tej scenie w milczeniu, a gdy upewnił się, że saper dochodzi do siebie, wsunął rewolwer do kabury

i znowu zaczął napełniać manierkę. Muttadar obserwował go podczas tej czynności, a potem zbliżył się i odepchnął jego rękę, wskazując palcem kukri przy pasie jednego z saperów. Howard popatrzył na niego pytająco, po czym skinął głową do hawildara, który wymierzył w muttadara swój wielki pistolet z zamkiem kapiszonowym i gestem dał Hindusowi do zrozumienia, że wyraża zgodę. Muttadar wziął kukri i podszedł do kępy bambusów o grubych pędach, które rosły przy brzegu strumienia. Cofnął się o krok i zamachnąwszy się na jeden z bambusów, rozciął pęd ukośnie, żeby nie powstały drzazgi. Z otworu chlusnęła na ziemię krystalicznie czysta woda; było jej tyle, że można by napełnić kubek. Saperzy szybko ustawili się za muttadarem i podstawiali puste manierki, gdy przechodził od jednego bambusa do kolejnego, rozrąbując je klingą ostrą jak brzytwa.
-	Najpierw dajcie się napić Narrainsamiemu - polecił Howard
w hindi. - Musimy postawić go na nogi, żeby mógł maszerować.
Przypilnował, żeby saperowi, który opierał się o korzeń tama-ryndowca, podano manierkę z wodą, po czym rozejrzał się z niepokojem dookoła. Huk wystrzału i krzyk wywołały w dżungli poruszenie; ciche ćwierkanie i piski przerodziły się w kakofonię donośnych wrzasków, skowytu i wycia. Dobiegający gdzieś z oddali gardłowy pomruk tygrysa wzniósł się do potężnego ryku, od którego zadrżała ziemia. Psy, które towarzyszyły im przez całą drogę, rozbiegły się nagle i, skomląc, zniknęły w dżungli. Saperzy upuścili manierki i sięgnęli po broń. Muttadar padł na ziemię, zwinął się w kłębek i drżąc, mamrotał mantrę, którą Howard słyszał już wcześniej.
 -	Mówi, że to konda dewata, opętana kobieta, która przybrała kształt tygrysa - mruknął do Wauchope'a. - Pożre każdego, kto znajduje się w lesie, gdy tubylcy składają ofiarę. To nie psy, lecz ona powinna zlizywać krew zabitych w ceremonii.
 -	Zwyczajny tygrys to dla mnie i tak dość - skwitował Wau-chope z rewolwerem w garści.
 -	Przesądy i zabobony - rzekł Howard w hindi. Skinąwszy surowo głową na hawildara, dodał kilkoma słowami otuchy przelęknionym saperom. Przypomniał sobie, jak własna wyobraźnia napędziła mu strachu na porębie, ale siłą woli stłumił irracjonalny niepokój. Musiał zadbać o swoich ludzi, wszyscy na niego liczyli. Spojrzał na koryto strumienia, a potem na Hamiltona. - Poznajesz to miejsce?
Oficer pokiwał głową.

- Zostawiliśmy Bebbiego i saperów niecały kilometr stąd w górę strumienia. Kiedy schodziliśmy, strumyk był prawie wyschnięty, ale po nadejściu deszczu zmieni się w rwącą rzekę. Między koronami drzew widać kawałek nieba. Jest prawie czarne. Musimy się spieszyć.
Ruszyli. Początkowo teren był prawie płaski, a suche koryto pokryte ubitym piaskiem i kamieniami. Tu i ówdzie w dno wrzynały się skalne występy ciemnoczerwonego piaskowca, a ogromne, omszałe i porośnięte paprociami głazy utrudniały marsz. Wkrótce koryto zwęziło się, tworząc jar, którego ściany z narażonego na erozję piaskowca wznosiły się sześć metrów nad ich głowami. Dostrzegali ślady poprzedniego monsunu w miejscach, gdzie rzeka przetoczyła się rwącą, wezbraną falą, pozostawiwszy na dnie wyrwane z korzeniami drzewa i głazy. Już widać było zygzaki błyskawic, a z oddali dobiegał huk piorunów. Dzikie zwierzęta dawały koncert wspólnie z żywiołem, niekiedy ze zgrzytliwymi dysonansami, to znów w jednym rytmie, niczym piekielna orkiestra strojąca instrumenty przed zbliżającą się nawałnicą.
Howard starał się nie myśleć o strachu i szedł parę metrów przed resztą. Kiedy okrążał jeden z głazów, coś sturlało się po błotnistym brzegu tuż przed nim. Była to czerwona tykwa wielkości ludzkiej głowy. Kopnął ją i zobaczył oznaczenie. Podszedł bliżej, odwrócił tykwę na drugą stronę, a potem zgniótł obcasem, zanim saperzy zdążyli się jej przyjrzeć. Był to prymitywny rysunek przedstawiający wisielca na szubienicy. Muttadar opowiadał mu o tych znakach. Były nie tylko ostrzeżeniami, miały też przyciągać kon-da dewata, złego ducha, tak jak woń padliny wabi hieny. Howard podniósł wzrok na nieprzeniknioną ścianę dżungli, mrużąc powieki, żeby pozbyć się kropli deszczu z oczu. Niczego nie zauważył. Ale śledził ich nie tylko tygrys. Znajdowali się blisko wioski, a jakieś postaci migały przelotnie pomiędzy drzewami. Spojrzał do przodu między głazy, gdzie koryto strumienia podnosiło się, tworząc bystrza, i wydało mu się, że widzi dziecko, okryte szalem, z wyciągniętymi ramionami, wzywające go. Wstrzymał oddech. To musiały być halucynacje. Przypomniał sobie scenę nad rzeką i to, co wtedy zrobił. Obraz zniknął. Howard brnął dalej do przodu, aż dotarł do podstawy bystrzy. Wody w strumieniu już przybywało, tworzyła czerwonobrązowe wiry w miejscach, gdzie przecinała piaskowiec.

Miał wrażenie, jakby szedł po krwawiącej ranie. Zastanawiał się, czy nie wciąga go świat magii, do którego wkroczył, gdy pociągnął za spust. Potknął się i o mało nie przewrócił, a potem nagle zanurzył się po pas. W ostatniej chwili złapali go Wauchope i Hamilton, którzy szli za nim.
 -	Powinienem był o tym wspomnieć - wysapał Hamilton. - Wodospad rozmiękczył dno strumienia, które jest jak ruchome piaski. Musieliśmy się diabelnie napocić, żeby tu zejść. Pod opadniętymi liśćmi i popiołem znajduje się śmiertelna pułapka.
 -	Daleko jeszcze? - spytał Howard, starając się zachować spokój.
 -	Nie, tuż za wodospadem jest most, a zaraz potem ścieżka z wioski do świątyni. Zostawiliśmy Bebbiego i saperów na polance przed nią.
 -	Jesteśmy śledzeni - stwierdził Howard.
 -	Ta tykwa? Widziałem, jak ją oglądałeś - powiedział Wauchope.
 -	Czemu nas po prostu nie zabiją? - zastanawiał się Hamilton. - Mogliby nas powystrzelać jak kaczki.
Howard popatrzył na muttadara, który przemknął zwinnie między głazami i bezszelestnie zmaterializował się obok nich, ściskając w garści drogocenny pojemnik z bambusa.
-	Sądzę, że dzięki niemu. Jest czarownikiem i chociaż buntow
nicy wiedzą, że ich zdradził, może jakiś rodzaj zaklęcia powstrzy
muje ich od zrobienia mu krzywdy.
-	Bożek? - domyślił się Wauchope.
Howard skinął głową.
 -	To jedyny powód, dla którego nam towarzyszy i zaprowadził nas tak daleko. Demony dżungli, konda dewata, budzą w nim tę samą trwogę co we wszystkich tubylcach, ale zdaje sobie sprawę z tego, że pozwolą mu dojść bezpiecznie do świątyni i oddać to, co ukradł. A ponieważ ośmieliliśmy się wejść do dżungli mimo obecności duchów, które straszą tutaj po ceremonii złożenia ofiar, może tubylcy wierzą, że także dysponujemy jakimiś nadnaturalnymi mocami.
 -	Dzikusy, żadna edukacja im nie pomoże - mruknął Hamilton. - Jedyną nadnaturalną mocą, na jaką mogą ode mnie liczyć, będzie grad ołowiu z naszych sniderów.

 -	Potrzymaj. - Wauchope podał Howardowi koniec liny, którą wyjął z chlebaka jednego z saperów, i wskoczył na głaz u podnóża wodospadu. Przesunąwszy szablę na bok, żeby nie zawadzała, zaczął się wspinać z jednego kamienia na drugi, popuszczając linę. Zatrzymał się na szczycie jakieś dziesięć metrów nad nimi, ledwie widoczny we mgle, i skinieniem wolnej ręki dał znak, żeby poszli za nim. W ciągu następnych dziesięciu minut wszyscy saperzy wdrapali się na górę. Przeszli gęsiego przez bambusowy mostek przerzucony przez kamieniste koryto strumienia na polanę otoczoną kępami trzcin. Niespełna pięćdziesiąt metrów dalej znów zaczynała się dżungla zarastająca następny pagórek. Hawildar wykonał gwałtowny gest i jeden z żołnierzy pobiegł w kierunku grupki saperów po przeciwnej stronie polany. Któryś z nich krzyknął ostrzegawczo, ale było już za późno. Saper zniknął. Pozostali żołnierze podeszli ostrożnie do przodu i spojrzeli w dół.
 -	Dobry Boże - szepnął Hamilton. - Wiedziałem, że to tu jest. Powinienem był ich ostrzec. Nie jestem dzisiaj sobą.
Z dołu dobiegało gulgoczące rzężenie, które po chwili ucichło. Howard pochylił się i ogarnęły go mdłości. Dół był głęboki na co najmniej trzy metry, a z dna sterczały ostre pale z utwardzonego w ogniu bambusa. Pułapka na tygrysy. Saper upadł w pozycji siedzącej i jeden z pali przeszył mu czaszkę. Krwawy szpikulec wystawał kilkadziesiąt centymetrów nad turban. Reszta ciała, groteskowo wyciągnięta, była nadziana na pale z przodu. Howard przełknął ślinę i cofnął się, żeby inni saperzy mogli zobaczyć, co się stało. Wziął na bok hawildara, rozmówił się z nim półgłosem w hindi, po czym zwrócił się do Wauchope'a i Hamiltona.
 -	Poprosiłem go, żeby zabrał broń i amunicję - oznajmił. - Saperzy będą chcieli wyciągnąć i pogrzebać kolegę.
 -	Nieprzyjemne zadanie - mruknął Wauchope.
 -	Nie zostawią go tutaj bez pochówku - odparł Howard.
Idąc na drugą stronę polany, czuł narastającą złość. Bebbie miał się teraz naprawdę z czego tłumaczyć. Kiedy jednak się zbliżył, zrozumiał, że przybyli za późno. Czterej saperzy, którym Hamilton rozkazał strzec Bebbiego, klęczeli z bagnetami skierowanymi na zewnątrz wokół prowizorycznego palankinu skleconego z bambusa. Spoczywało w nim spocone, przykryte do połowy ciało, które nie wyglądało na żywe. Howard wiedział, jak bardzo cholera potrafi

wyniszczyć człowieka, ale ten widok był wprost makabryczny. Twarz dosłownie popielata, a rozchylone usta były pełne zakrzepłej krwi. Coś tu jednak nie pasowało. Oczy Bebbiego wyraźnie wyskoczyły z orbit i zostały byle jak wciśnięte z powrotem. Kiedy Howard podszedł bliżej, zatykając nos przed smrodem fekaliów, sprawa się wyjaśniła: pośrodku czoła Bebbiego widniała duża okrągła dziura. Hawildar dołączył do niego i zwrócił się do czterech saperów. Podał im swoją manierkę, a gdy się napili, oddał głos każdemu z nich. Howard, wysłuchawszy ich wyjaśnień, zwrócił się do Hamiltona i Wauchope'a, wciąż zirytowany mimo ponurej ostateczności sceny, jaką zastał.
 -	Ten głupiec rozkazał saperom pójść do Rampy na negocjacje z rebeliantami - rzekł, wskazując zwłoki. - Przewodnik, który pochodzi z wioski, powiedział, że jest tam przywódca buntu, Czendraja. Jeden z saperów przedarł się przez dżunglę na obrzeża wioski, żeby rozeznać się w sytuacji. Zobaczył grupę czterystu rebeliantów, może nawet więcej. Przypuszczam, że to ten oddział, który dołączył do tłumu na brzegu rzeki. Saper wrócił i złożył Bebbiemu raport. Saperzy wiedzą, co buntownicy robią ze schwytanymi policjantami. Ci, których egzekucję widzieliśmy nad rzeką, nie byli jedynymi ofiarami. Ostatniej nocy dwóch innych zamordowano na oczach saperów tuż przed świątynią. Bebbie mimo to kazał saperowi wrócić do wioski.
 -	Musiał bredzić - stwierdził Wauchope.
 -	Nie znałeś tego człowieka - wycedził Howard przez zęby. -Zanim zdążyli wyruszyć, zostali zaatakowani. Nastąpiła wymiana ognia. Bebbie został trafiony i zabity.
Wauchope kucnął przy trupie i przyjrzał się sinej dziurze w czole. Gdy uniósł głowę zabitego, z lepkiej masy pod spodem wzbił się rój much. Tył czaszki został roztrzaskany, a odłamki kości wbiły się w ziemię. Spojrzał na kolegów i rzekł półgłosem:
-	To nie jest kula z muszkietu, to pocisk ze snidera. Widziałem
takie rany w Afganistanie.
Howard z trudem przełknął ślinę. Zerknął na swoją prawą dłoń. Wciąż drżała. Zastanawiał się chwilę, a później odwrócił do hawil-dara i przemówił w hindi:
-	Przykra sprawa. Ale pewnie i tak zmarłby na cholerę. Niech
saperzy go pochowają. I zapewnij ich, że nie będą musieli negocjo
wać z wrogiem.

-	Tak jest, sahib.
Hawildar wydał żołnierzom stosowne polecenia, a ci pokiwali głowami i sięgnęli do chlebaków po składane saperki. Howard popatrzył z odrazą na trupa.
 -	Gdyby wykonywał swoją robotę, jak należy, w ogóle nie doszłoby do tej rebelii - mruknął.
 -	Rozniesie się, że został zastrzelony - rzekł Hamilton.
 -	Kulą z muszkietu, tak jak mówili saperzy. Gdy zostali zaatakowani. Ta wersja trafi do raportu - oświadczył Howard stanowczo.
 -	O ile będziemy mieli okazję go napisać - stwierdził Wau-chope. - Co teraz robimy?
Howard poczuł się nagle śmiertelnie zmęczony. Zdjął hełm, podrapał się po głowie, założył go z powrotem i spojrzał na ciemniejące niebo.
-	Za dwadzieścia minut wracamy na statek. Saperzy muszą
w tym czasie pogrzebać zmarłych. Hamilton, bądź tak dobry i dopil
nuj, żeby się pospieszyli. My z Robertem zajrzymy do tej świątyni.
Mówiłeś, Hamilton, że widziałeś tam ciekawe dzieła sztuki? Pła
skorzeźby, inskrypcje? Chociaż w tej chwili zależy mi tylko na tym,
żeby zwrócić to przeklęte welpu i zabrać się stąd jak najprędzej.
Wątpię, żeby muttadar pozwolił nam odejść, jeśli nie wypełnimy
zobowiązania.
Zostawiwszy Hamiltona i saperów, Howard i Wauchope ruszyli do północnego skraju polany, gdzie strumyk zakręcał u podnóża kolejnego wodospadu. Przez mgiełkę rozbryzgującej się wody widać było trzy wielkie głazy. Trzeci stanowił swego rodzaju zadaszenie dwóch pozostałych, a przestrzeń między nimi blokowała pionowo ustawiona skalna płyta. Muttadar szedł za Howardem i Wauchope'em, lecz gdy tylko świątynia stała się widoczna, ściągnął z głowy turban i usiadł w kucki na ziemi, mamrocząc i nucąc coś pod nosem w języku swojego plemienia. Oczy miał okrągłe z przerażenia. Howard ukląkł przy nim, starając się przemówić mu do rozsądku. Bezskutecznie.
 -	To miejsce budzi w nim najwyższą trwogę - wyjaśnił przyjacielowi. - Za nic nie chce podejść ani trochę bliżej.
 -	Myślałem, że to jego świątynia - zdziwił się Wauchope.

 -	Zdaje sobie sprawę, że musi oddać bożka, ale boi się gniewu konda dewata, tygrysiego ducha. Mówi, że my musimy zanieść bożka do świątyni.
 -	Ale bez niego będzie bezbronny. Zbuntowani współplemień-cy na pewno go zabiją.
-	Najwyraźniej duchów boi się bardziej niż śmierci.
Howard znów zwrócił się do muttadara, wskazując mu drogę
powrotną, lecz ten nawet nie drgnął, wpatrzony gdzieś przed siebie jak w transie. Nagle drżącymi rękoma sięgnął po tykwę, którą ze sobą nosił, podniósł ją do ust i zaczął pić łapczywie palmowe wino, jakby to była woda. Howard chwycił kawałek bambusa, który Hindus ściskał w drugiej dłoni, i ciągnął tak długo, aż muttadar go puścił. Pojemnik był zapieczętowany z obu stron drewnianymi zatyczkami przyklejonymi twardą żywiczną substancją. Howard wstał i podszedł do Wauchope'a, który przyjrzał się bambusowej rurce.
-	Otworzymy ją? - zapytał. - On będzie wkrótce za bardzo pi
jany, żeby czymkolwiek się przejmować.
Howard spojrzał w stronę świątyni. Wydało mu się, że rozpoznaje pysk tygrysa w rysach na skale między głazami. Pokręcił głową.
-	Załatwmy to jak najszybciej. Obiecałem mu. Nie zamierzam
traktować tych ludzi jak dzikusów.
Ruszyli naprzód i wkrótce dostrzegli skalną wnękę na lewo od wejścia do świątyni. Dwa grube pnie bambusa podtrzymywały dach z liści palmowych, tworząc coś w rodzaju werandy. Przed nią stał rząd wbitych w ziemię pali zwieńczonych zbielałymi czaszkami słoni, tygrysów i dzików. Dwa większe pale w głębi ozdobiono girlandami i piórami. Mniej więcej w połowie wysokości zwisały z nich sczerniałe masy ociekające krwią i ropą. Howard poczuł mdląco słodki odór zgnilizny i przypomniało mu się, co mówili saperzy. Dwaj pozostali konstable. Wbrew sobie skupił na nich wzrok. Głowy były rozbite i oskalpowane, oczy wyłupione. Na ziemi coś się ruszało. Spostrzegł szczura, który odciągał na bok trudny do zidentyfikowania kawał mięsa. Odwrócił się czym prędzej, przełknął ślinę, żeby stłumić odruch wymiotny, i podszedł do Wauchope'a stojącego przy pionowej skalnej płycie między głazami.
-	Musimy stąd iść - powiedział chrapliwym głosem, opierając
się o wilgotną skałę. Bolała go głowa.

 -	Najpierw musimy zrobić to, po co przyszliśmy - odparł Wau-chope, wodząc palcem wzdłuż rysy na bocznej części płyty. - To obrobiony kamień. Niesamowite. Kto to zrobił?
 -	Spróbuj popchnąć - rzekł Howard.
Wauchope położył dłonie na płycie, a ta natychmiast odchyliła się do tyłu. Po drugiej stronie znajdował się korytarz. Był na tyle duży, że schyliwszy się, mogli w niego wejść ramię przy ramieniu, lecz w głębi panował nieprzenikniony mrok. Ostrożnie wkroczyli do środka. Howard sięgnął do torby przy pasie po mosiężne pudełko, z którego wyjął krzemień i stalową panewkę. Zapaliwszy od iskry nasiąknięty parafiną sznurek, przytknął go do knota świeczki. Uniósł świeczkę wyżej i jego oczom ukazał się wyryty w skale lingam, fallus. Podniósł świeczkę jeszcze wyżej. Wszędzie dokoła widniały inne znaki wykute w kamieniu, głównie patykowate ludziki podobne do tego, którego widział na tykwie w wąwozie. Ruszyli w głąb tunelu. Z przodu dolatywał ich szum wodospadu spływającego po skałach. W pewnej chwili Wauchope się potknął. Howard odruchowo wyciągnął rękę, żeby go złapać, i bambusowy pojemnik upadł z trzaskiem na ziemię. Kiedy Wauchope odzyskał równowagę, Howard podniósł bambus. Z boku pojawiło się pęknięcie, a pod palcami wyczuł, że w środku znajduje się coś podobnego do papieru. Przykucnąwszy, zobaczył, o co potknął się Wauchope: o płytki kamienny basen wypełniony ciemnym płynem o lekko metalicznym zapachu. Przysunął bliżej płomień świecy i ujrzał odbicie własnej twarzy w ciemnoczerwonej aurze. Przypomniał sobie słowa muttadara: „Kapłan widzi przyszłość w misie krwi". Spojrzał jeszcze raz, ale zobaczył tylko żółty płomyk świecy. Gdy podniósł wzrok trochę wyżej, aż stęknął i znowu upuścił bambusowy pojemnik, a prawa dłoń opadła mu i zanurzyła się w płynie. Był gęsty i ciepły. Wyciągnął rękę, potrząsnął nią, rozpryskując czerwone krople na ścianach tunelu, i wytarł ją o mundur.
 -	Widziałem jakieś upiorne widma - powiedział ochryple. - Tygrysy, diabły, skorpiony.
 -	Są na suficie nad tobą - zauważył Wauchope.
Howard uniósł świeczkę i spojrzał w górę. Rzeczywiście. Były wyryte w skale, a on zobaczył ich odbicia. Odetchnął głęboko i popatrzył w głąb korytarza.
-	To musi być centrum świątyni. Pośrodku znajduje się coś
w rodzaju ołtarza. - Wziął bambus i ostrożnie przeszedł nad

basenem. W drgającym świetle świecy zobaczył płaskorzeźby: zwrócone przodem do widza maski i tańczące sylwetki. - Poznaję te postaci. Moja aja zabierała mnie do podobnych świątyń w jaskiniach, kiedy byłem małym chłopcem i mieszkaliśmy w Biharze. To Parwati, żona Siwy. I Wisznu wypędzający demona.
Ruszył do głównej komory, gdzie ściany były ledwo widoczne w świetle świecy.
 -	Ale te postaci są inne - rzekł. - Wyglądają na wojowników. Muszę się im dokładniej przyjrzeć.
 -	Podaj mi świecę. - Wauchope ukucnął obok przypominającej ołtarz konstrukcji pośrodku: kanciastej bryły o równych konturach wyciosanej z litej skały.
Howard ostrożnie podał mu ogarek. Wauchope zbliżył płomień do jednego z boków kamienia.
 -	Dobry Boże - szepnął.
 -	Co tam jest?
 -	Inskrypcja, którą, o dziwo, potrafię odczytać.
 -	W jakim języku?
Wauchope nie odpowiedział. Howard patrzył, jak smuga światła przesuwa się w poprzek skały, a potem zawraca. Widział tylko zarysy wykutych liter. W połowie czwartego wiersza świeca zgasła. Zapadła prawie całkowita ciemność, jedyne oświetlenie stanowiła zielonkawa poświata docierająca z wejścia.
-	Zapal światło - powiedział Wauchope, wyraźnie podekscyto
wany. - Chyba potrafię to przeczytać.
Howard położył bambus obok ołtarza i wyciągnąwszy krzemień i panewkę, próbował coś wykrzesać w wilgotnym powietrzu. Wreszcie iskra padła na sznurek. Osłonił go dłonią, aż się rozpalił, a później ostrożnie podał towarzyszowi. Wauchope przyłożył sznurek do skały i przesunął go od lewej do prawej. Gdy płomień dotarł do jego palców, upuścił resztkę sznurka, jęcząc z bólu. Sznurek upadł na mokre podłoże i znowu zaległa ciemność.
-	Nie mam już nic więcej - oznajmił Howard. -1 co teraz?
Wauchope milczał, wpatrując się w kamień. Wreszcie odwrócił
się gwałtownie i powiedział do przyjaciela:
-	To łacina. Sacra iulium sacularia. Strażnik niebiańskiego
klejnotu. Tylko tyle udało mi się przeczytać.

-	Już to kiedyś słyszałem - wyszeptał Howard. - Coś mi się
! przypomina z dzieciństwa. Moja aja mówiła coś o niebiańskim klej-
I    nocie. Klejnocie nieśmiertelności.
I	Z zewnątrz dobiegło głośne dudnienie, a potem huk pioruna.
; Wnętrze świątyni rozświetliła błyskawica, ukazując na moment stłoczoną masę postaci, które zdawały się na nich nacierać: bogowie, boginki i demony, tygrysy z obnażonymi kłami, twarze wykrzywione cierpieniem i strachem i przerażający wojownicy na koniach, górujący nad nimi niczym jeźdźcy apokalipsy. Howardowi wydawało się, że widzi wśród nich Rzymian. Rzymskich legionistów. Poczuł się tak jak w dżungli, gdy wokół rozległy się głosy zwierząt. Przyłożył rękę do czoła. Było rozpalone, a dłoń nadal się trzęsła. Przykucnął obok Wauchope'a i obaj zaczęli się posuwać z powrotem do
i wyjścia. Szum wodospadu za skałami stał się głośniejszy. Widzieli teraz strugi deszczu, ogromne krople, które wpadały do wnętrza tunelu. Howard zdał sobie sprawę, że słychać coś jeszcze. Nieustępli-
! wy dźwięk bębnów dochodził zewsząd dokoła, chwilami zaburzony, lecz na ogół równy i rytmiczny, taki jak bębnienie, które słyszał tego
i ranka z brzegu rzeki. Ogarnął go lęk. Wytężył wzrok, rozglądając się w ulewie za muttadarem. Wreszcie zobaczył skuloną postać najeżoną dziesiątkami strzał i ciemną kałużę rozlewającą się pod nią na błocie. Deszcz siekł ciało, które zdawało się dosłownie zanikać na ich oczach. Wczołgali się z powrotem do głównej komory, uklękli i uścisnęli sobie dłonie.
-	Niech Bóg ma cię w swojej opiece - powiedział Howard.
-	Jeśli uda nam się stąd wydostać, to miejsce musi pozostać
naszą tajemnicą- odparł Wauchope. - Odczytałem dalszą część in
skrypcji.
Odwrócili się w stronę wyjścia. Howard sięgnął po leżący na ołtarzu przedmiot, który zobaczył już wcześniej: mosiężną rękawicę w kształcie tygrysiego łba, z której wystawało zardzewiałe ostrze. Dotknął rękojeści swojej szabli, lecz po chwili się rozmyślił. Wsunął prawą dłoń w rękawicę i zacisnął palce na poprzecznym drążku w środku. Łeb tygrysa wyglądał jak ten wyryty na głazach przed świątynią: miał wykrzywiony drapieżnie pysk i skośne oczy.
-	Chyba najbardziej boją się tygrysów - ocenił. - A skoro tę
broń przechowują w świątyni, musi być świętym przedmiotem.
Może się jej przestraszą.

-	Miejmy nadzieję. - Wauchope podniósł bambusowy pojem
nik. - Dotrzymałeś umowy i odniosłeś drogocennego bożka mutta-
dara do świątyni. Ale jego teraz już nic nie obchodzi, więc możemy
pożyczyć tę relikwię na trochę dłużej. Jeśli buntownicy zobaczą, że
wciąż ją mamy, może od nas odstąpią.
Poprzez dudniący deszcz i bębnienie usłyszeli huk wystrzału ze snidera, a później krzyki. Howard wziął głęboki wdech. W deszczu rebelianci nie będą mogli użyć fuzji z zamkami lontowymi, pomyślał. Nagle rozległ się głośny łoskot, od którego aż zadrżeli. Tym razem nie był to piorun, lecz wyraźne drgania trzęsienia ziemi. Gdzieś w głębi korytarza posypały się skały, a głaz nad ich głowami jakby się przesunął. Howard przypomniał sobie ryk tygrysa i zaczął się zastanawiać, czy zwierzę czai się gdzieś w pobliżu. Pomyślał o synu. I o tym, co zrobił nad brzegiem rzeki. Odciągnął kurek rewolweru, trzymając w pogotowiu zardzewiałą szablę na mosiężnej rękojeści. Przez ułamek sekundy miał wrażenie, że jego dusza opuściła ciało, że stoi z boku i obserwuje, jak wraz z Wauchope'em ruszają naprzód, znikając w strugach deszczu na zawsze. Odetchnął głęboko i spojrzał na towarzysza.
-	No to jazda.

7
Zatoka Bengalska, czasy współczesne
Jack sięgnął po rumpel i przyciągnął go do siebie, ustawiając ponton bokiem do brzegu i zmniejszając obroty silnika. Przed nimi, tuż za linią brzegową, znajdowały się ruiny rzymskiego portu Arikamedu. Starożytni Rzymianie w południowych Indiach. Wydawało się to nie do pomyślenia w krajobrazie tak odległym od powszechnych wyobrażeń o historii Imperium. Jack wrócił do teraźniejszości. Fala, po której grzbiecie przepłynęli, dogoniła ich w kotłowaninie piany i wody, a martwa fala nadchodząca z Zatoki Bengalskiej zarzuciła pontonem na bok. Costas siedział naprzeciwko Jacka, Hiebermeyer i Ajsza trzymali się burt z przodu. Rebecca przycupnęła na samym dziobie, ściskając faleń, a jej ciemne włosy powiewały na wietrze. Wszyscy mieli na sobie pomarańczowe kombinezony ratunkowe MUM i kapoki. Jack wpatrywał się w porośniętą palmami plażę, teraz odległą tylko o kilkaset metrów. Zobaczył, gdzie na płyciźnie przybiera następna martwa fala, dodał gazu i sześćdziesięciokon-ny silnik Mariner wyniósł ich na grzbiet grzywacza. Trzymając się głębszych wód, płynęli na południe równolegle do wybrzeża, a szary kadłub „Seaquesta II" pozostał daleko w tyle.
- To musi być tam - Costas, przekrzykując ryk silnika i huk fal, wskazał brzeg. - Wygląda na ujście rzeki.
Jack pokiwał głową i zmniejszył obroty, skręcając w stronę lądu i manewrując między dwiema liniami spienionych fal, które oznaczały zewnętrzną rafę około dwustu metrów od brzegu. Morze się uspokoiło, więc wrzucił jałowy bieg.

-	Jeżeli będziemy trzymać się kanału między bojami, wszystko
powinno być w porządku - powiedział do córki. - Ale na wszelki
wypadek obserwuj z dziobu, co się dzieje.
Rebecca odwróciła się i skinęła głową. Jack rozejrzał się dokoła. Dwadzieścia minut wcześniej minęli współczesny port Pondicherry i ruiny starego fortu Kompanii Wschodnioindyjskiej, a teraz znajdowali się przy niskim brzegu porośniętym pasem zieleni, który ciągnął się prawie trzysta kilometrów dalej aż do najbardziej wysuniętego na południe punktu Indii - cieśniny Palk, przez którą przepłynęli na pokładzie „Seaquesta II" tego ranka.
Jack dodał trochę gazu. Gdy mijali łódź rybacką, nagi chłopak stojący na rufie spojrzał na ponton, lecz nie przestał ściągać sieci. Rebecca wskazała ręką sterburtę i Jack pchnął ster w lewo, spostrzegłszy, że woda robi się tam za płytka. Miejsce będące celem ich podróży nie różniło się od reszty linii brzegowej - starorzecze, które tworzyło cichy kanał do morza - ale prowadziło do jednego z najbardziej niezwykłych stanowisk archeologicznych w Indiach. Jack od dziecka marzył o podróży do Indii, więc teraz czuł dreszczyk podniecenia. Obejrzał się za siebie na rozległą Zatokę Bengalską. Słońce nadawało wodzie stalowy odcień i wydawała się gęsta i błyszcząca niczym rtęć.
Przekazał ster Costasowi i odwróciwszy się na wschód, twarzą do słońca, zadarł głowę i zmrużył oczy. Gdzieś tam leżało Chryse, Kraina Złota. Pomyślał o Periplusie, przewodniku napisanym dwa tysiące lat temu przez człowieka, który dotarł w to samo miejsce i patrzył na wschód jak on teraz, zastanawiając się, co znajduje się dalej. Co zobaczył ten egipski Grek? Czy widział kolandiophonta, o których pisał w Periplusie: wielkie statki przypływające Gangesem? A może inne statki, które docierały tu morskim szlakiem z Chryse, statki ze wspaniałymi szamerunkami na żaglach i smokami na dziobach, wiozące bele jedwabiu, klejnoty i ozdoby oraz emisariuszy wojowniczego imperium mogącego się równać z samym Rzymem?
-	Wyłączam silnik - oznajmił Costas. - Te płycizny mogą być
zdradliwe.
Przy ujściu rzeki woda oceanu stała się błotnista i mętna. Jack pokiwał głową i zerknął na przyczepioną do tablicy mapę, na której zaznaczono lokalizację stanowiska archeologicznego.

- To tylko kilkaset metrów wzdłuż rzeki, na południowym brzegu kanału. - Costas podniósł i umocował silnik na pawęży, po czym wziął wiosło przyczepione do burty obok. Jack sięgnął po drugie wiosło, zanurzając pióro w mętnej, ciepłej wodzie. Słychać tu było wyłącznie ryk bałwanów w oddali i szum wiatru w koronach palm. Minęli piaszczystą kosę, która wyznaczała początek rzeki, i wpłynęli do kanału szerokiego na niecałe pięćdziesiąt metrów. Rzeczny brzeg mienił się zielenią i czerwienią, między palmami kokosowymi rozkwitały bugenwille, a gdzieniegdzie pojawiały się namorzyny i drzewka cytrynowe.
Nagle zrobiło się gorąco. Był to intensywny, suchy żar i obaj odłożyli wiosła, by za przykładem Hiebermeyera i obu dziewczyn rozebrać się do pasa z kombinezonów ratunkowych. Przepłynęli obok naw z suszącymi się rybami zawieszonymi na takielunku niczym lampiony, a później minęli grupę kąpiących się kobiet i bawołów, które zdawały się nie zwracać uwagi na towarzystwo krabów--skrzypków i poskoczków mułowych. Była to scenka pełna leniwego spokoju i ponadczasowa, lecz zarazem krucha i ulotna w rejonie nawiedzanym przez cyklony i tsunami, gdzie stałe siedliska można było zakładać tylko w głębi lądu, za terenami zalewowymi. Jack znów pomyślał o Periplusie, wczuwając się w umysł autora sprzed dwóch tysięcy lat. Urzekający był nie tylko widok na wschodzie. Ląd rozciągający się za pasem palm także kusił i równocześnie budził lęk. Pierwsi Grecy i Rzymianie, którzy tutaj dotarli, owi najstarsi europejscy odkrywcy na skraju nieznanego, mieli przed sobą tysiące kilometrów dżungli, gór i pustyń. Wiedzieli tylko tyle, że gdzieś na północy są tereny, na które dotarł Aleksander Wielki. Ale nie zjawili się tu jako kolonizatorzy czy zdobywcy, lecz żeby handlować - tak jak Portugalczycy, Francuzi i Brytyjczycy tysiąc pięćset lat później - z cywilizacjami równie starymi i wysoko rozwiniętymi, co kultury Egiptu i całego basenu Morza Śródziemnego.
Łagodnymi pociągnięciami wiosła Jack podprowadził ponton do drugiego brzegu i niedużej drewnianej przystani, gdzie stał obserwujący ich szczupły, nienagannie ubrany mężczyzna w sandałach, szortach i rozpiętej pod szyją koszuli koloru khaki z naszywkami Indyjskiej Służby Geodezyjnej na rękawach. Do pontonu zbliżyli się dwaj inni mężczyźni, wzięli faleń, który podała im Rebecca, a potem pomogli jej, Ajszy i Hiebermeyerowi wyjść na brzeg. Cała

trójka zdjęła kombinezony ratunkowe, a Hiebermeyer, ociekając potem i podkasawszy za duże szorty, ruszył bez słowa w stronę rowu wykopaliskowego. Rebecca obejrzała się na ojca, który machnięciem ręki dał jej znak, że może iść, więc razem z Aj szą pobiegła za egiptologiem. Jack uśmiechnął się do człowieka na przystani, gdy wraz z Costasem wysiadł z pontonu.
-	Proszę wybaczyć mojemu koledze. Jak tylko zobaczy wyko
paliska, doznaje skrajnego zawężenia pola widzenia.
Mężczyzna strzelił obcasami i wyciągnął rękę na powitanie.
 -	Komandorze Howard, to zaszczyt, że mogę pana poznać.
 -	Proszę mi mówić „Jack". Zresztą jestem tylko rezerwistą. - Uścisnął mu dłoń. - Kapitan Pradesh Ramaya?
 -	Z Indyjskich Wojsk Inżynieryjnych, oddelegowany do Indyjskiej Służby Geodezyjnej. Kieruję wykopaliskami pod wodą.
 -	Dziękuję za przesłanie mapki - powiedział Jack, gdy po zdjęciu kombinezonu stanął przed nim w spodniach i koszuli koloru khaki. Ze skrzyni na rufie wyjął swoją starą torbę i zarzucił na ramię, starając się dyskretnie ukryć pod nią kaburę. Wskazał na towarzysza. - A to Costas Kazantzakis. Następny stary wilk morski. I też inżynier.
 -	Ach, tak! - powiedział Pradesh z błyskiem w oku i uścisnął mu dłoń. - Jakiej specjalności?
 -	Robotyka podwodna - odrzekł Costas. - Tylko przez parę lat od studiów doktoranckich do momentu, gdy poznałem Jacka. A o służbie w marynarce wojennej nie ma co wspominać. Prawie nie nosiłem munduru.
Jack spojrzał na niego z rozbawieniem.
 -	Ale jak na pokładzie okrętu wpłynąłeś do Szat-al-Arab podczas pierwszej wojny w Zatoce, byłeś w mundurze.
 -	Zostałem zaokrętowany na lotniskowcu, gdzie moje umiejętności były kompletnie nieprzydatne. Zbijałem tylko bąki.
 -	I zasłużyłeś na Krzyż Marynarki Wojennej.
 -	Gadaj zdrów. Niezły rezerwista! W Special Boat Service? Niech pomyślę. Te baretki na twoim mundurze... Południowy Atlantyk, Zatoka Perska, Adriatyk...
 -	Masz na myśli baretki, których nie zjadły jeszcze mole. Stare dzieje.
 -	Miło mi poznać dwóch tak zasłużonych żołnierzy - powiedział Pradesh, uśmiechając się szeroko.

 -	Archeologów - sprostował Jack z uśmiechem.
 -	Jack jest archeologiem, ja nie - uściślił Costas. - Jestem tylko jego pomagierem. Czekam na odkrycie wielkiego skarbu. - Zdjął dół kombinezonu, ukazując kolorowe bermudy. Pradesh zrobił okrągłe oczy i odkaszlnął. Costas popatrzył buńczucznie na Jacka, a potem na Hindusa. - Pochodzisz z tej okolicy?
 -	Znad Godawari, około trzystu kilometrów na północ stąd. Z regionu, do którego wybierzemy się później.
 -	Kiedy zadzwoniłem z Egiptu, żeby ustalić szczegóły wizyty, nie miałem pojęcia, że to może mieć jakiekolwiek znaczenie - wytłumaczył Jack Costasowi. -Ale gdy Pradesh napisał mi w e-mailu, że jest z Madraskiej Grupy Inżynieryjnej stacjonującej w Bangalore, wspomniałem mu o swoim prapradziadku.
 -	Portret pułkownika Howarda wisi na honorowym miejscu w kantynie regimentu - zaznaczył Pradesh.
 -	Pułkownika? - zdziwił się Costas. - Myślałem, że był porucznikiem.
 -	Później to wyjaśnię - powiedział Jack.
 -	A pułkownik Wauchope to jeden z naszych najbardziej czczonych bohaterów - dodał Pradesh. - Jego praca w Służbie Geodezyjnej w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku pozwoliła na wytyczenie granicy z Afganistanem. To dla mnie zaszczyt, że mogę wam pomóc. Oficerowie w kantynie wciąż wznoszą toast w rocznicę ich zniknięcia.
 -	To znaczy, że zniknęli obaj? - wykrzyknął Costas, zwracając się do Jacka. - Wspominałeś o zniknięciu Howarda, ale że byli we dwóch?
 -	Później. - Jack położył Pradeshowi dłoń na ramieniu i wskazał składzik sprzętu do nurkowania pod zadaszeniem kilka metrów dalej przy brzegu. - Nie mogę się doczekać, żeby zobaczyć, co tu robicie. Mamy tylko półtorej godziny przed przylotem helikoptera.
Trzy kwadranse później Jack wyprostował się i odłożył ołówek. Razem z Costasem zwiedził lądową część wykopalisk, mijając rów, gdzie na wyschniętym na słońcu błocie klęczeli Hiebermeyer i obie dziewczyny, zajęci kopaniem i otoczeni przez grupkę indyjskich studentów archeologii. Pradesh zaprowadził ich do namiotu ze sprzętem do nurkowania i Jack zanotował swoje uwagi i sugestie na planie Arikamedu.

 -	Rzymski materiał rozpada się pod dnem rzeki. Miejsce, gdzie Hiebermeyer właśnie kopie, wygląda na ścianę dużego magazynu kupieckiego z suszonej cegły, ale przypuszczam, że co najmniej połowa budynku uległa zniszczeniu. Macie tu wodę głębokości od dwóch do trzech metrów i prawdopodobnie znacznie grubszą warstwę osadu na dnie. Znajdziecie tam mnóstwo artefaktów, ale bez stratyfikacji. Ze sprzętem, którym dysponujecie, mielibyście ogromne problemy z przeprowadzeniem rzetelnych wykopalisk. Lecz w tej materii możemy wam pomóc.
 -	Próbowaliśmy użyć pompy do dragowania, ale dziura natychmiast się zasypuje, a płetwonurkowie nie są w stanie niczego zobaczyć.
 -	Costasie? - powiedział Jack.
Costas zakończył rozmowę radiową przed namiotem. Wszedł do środka, zdejmując okulary przeciwsłoneczne i ocierając pot z czoła.
-	Wszystko gra. Możemy wykorzystać duży ponton „Sea-
ąuesta II", żeby przetransportować sprzęt przez płycizny.
Jack pochylił się nad planem, wskazując ołówkiem odpowiednie miejsca.
-	Proponujemy, żebyście stworzyli pływający keson, koferdam,
który oddzieliłby część dna rzecznego przylegającego do stanowiska
archeologicznego na lądzie - powiedział. - Odsysany osad wyrzuca
się poza keson, dzięki czemu woda wewnątrz pozostaje czysta. Poza
tym mamy urządzenie zaprojektowane przez Costasa, które pierw
szy raz wykorzystaliśmy na Morzu Czarnym. To jakby gigantyczna
foremka do wycinania ciasteczek, którą umieszcza się na obszarze
zamierzonych wykopalisk o powierzchni pięciu metrów kwadrato
wych. Ma zintegrowaną pompę, której przewód wylotowy można
przedłużać w miarę odkrywania coraz głębszych warstw, natomiast
osad wędruje na brzeg, gdzie można go przesiewać w poszukiwaniu
drobniejszych obiektów i materii organicznej. Mogę oddelegować
paru naszych pracowników technicznych, żeby zostali tu jako do
radcy.
 -	Bo Jack i ja wybieramy się na Hawaje - wtrącił Costas. Pradesh odchrząknął, spoglądając znacząco na jego szorty.
 -	Właśnie widzę. Wakacje?
 -	Praca - odparł Jack.

Pradesh zmrużył oczy, a potem się uśmiechnął i znowu popatrzył na rzekę.
-	Jestem wam niezmiernie wdzięczny - powiedział. - Nawet
najmniejsze znalezisko na tym stanowisku jest dla nas na wagę złota.
A dno rzeki może skrywać prawdziwe skarby. Przepraszam na chwi
lę, chciałbym poinformować swoich ludzi o naszych ustaleniach.
Podszedł do grupy nurków, którzy układali ekwipunek na pomoście, a Jack odwrócił się, ogarniając wzrokiem główną część wykopalisk. Co ujrzał autor Periplusa, gdy dwa tysiące lat temu zszedł tutaj na ląd? Oczyszczony z dżungli teren przy brzegu rzeki był mniejszy niż boisko do piłki nożnej. Oczami wyobraźni Jack zobaczył mury z niewypalanych cegieł, wąskie uliczki, magazyny o płaskich dachach, rząd rzymskich amfor wzdłuż nabrzeża, skrzynie czerwonej ceramiki z Italii. Arikamedu było jak Berenike nad Morzem Czerwonym, ale funkcjonalność graniczyła tu z ubóstwem, nie było świątyń ani mozaik. Osada handlowa na końcu znanego świata, a zarazem miejsce, którego wygląd kontrastował z ogromną wartością dóbr, które tu wymieniano, gdzie każdy kawałek zachowanej ceramiki stanowił unikatowe świadectwo jednego z najbardziej niezwykłych przedsięwzięć starożytności.
-	Jack! - Hiebermeyer podbiegł do niego truchtem, a za nim
Ajsza i Rebecca. Egiptolog pocił się jak mysz. - Pamiętasz Ostię,
port Rzymu? Plac Kupiecki z tymi wszystkimi ciasnymi kantorka
mi? To samo mamy tutaj, w tym budynku. Ma układ podobny do
stajni, z przegrodami dla poszczególnych kupców. I nie uwierzysz,
czyj kantorek właśnie znaleźliśmy. Ajsza go zauważyła.
Zbliżył się indyjski student archeologii z tacą ze znaleziskami. Ajsza ostrożnie podniosła z niej foliową torebkę, z której wyjęła podniszczoną glinianą skorupę.
 -	Wyrób lokalny: południowe Indie, koniec I wieku przed naszą erą.
 -	Jest na nim graffiti - powiedział Jack.
Ajsza pokiwała głową. Głos drżał jej z przejęcia.
 -	Tamilski napis. Kiedy go zobaczyłam, nie wierzyłam własnym oczom. To samo słowo znaleźliśmy na skorupie w domu kupca w Berenike. Żeńskie imię, Amrita.
 -	A teraz przyjrzyj się pozostałym skorupom - zachęcił Hiebermeyer, podnosząc jedną z nich i pokazując Jackowi. -

Ceramika ze środkowej Italii, fragment amfory na wino. Poznajesz to pismo?
-	Liczby - mruknął Jack. - Jakieś rachunki, buchalteria. - Zauwa
żył greckie słowa i aż go zatkało. - Poznaję ten charakter pisma. Spójrz,
jak pochylone są litery. Wyglądają, jakby zostały napisane tą samą ręką
co tekst Peńplusa, który znaleźliście na skorupach w Berenike!
Hiebermeyer pokiwał z entuzjazmem głową, a potem wskazał stanowisko wykopaliskowe.
 -	Widzę to tak. Nie znamy jego imienia, ale nazwijmy go Priscus. Siedzi sobie tam, w swoim kantorku, wraz z żoną Amritą. Prowadzą interesy we dwoje. Ona jest tutejsza, doskonale sprawdza się w kontaktach handlowych na miejscu, a jej rodzina ma na oku ich biuro, kiedy Amrita z mężem są akurat w Egipcie. Pamiętasz, podejrzewaliśmy, że nasz kupiec handlował głównie jedwabiem, a może także kamieniami szlachetnymi? No to spójrz na te greckie słowa. To serikon, jedwab. Liczby muszą oznaczać jakość materiału, ilości, ceny. I rzuć okiem na to. Sappheiros. Czyli lazuryt. Tym samym słowem posługiwał się autor Peńplusa. Kolejny dowód, że on i nasz kupiec to ta sama osoba. W starożytności mogło to oznaczać tylko lazuryt wydobywany w afgańskich górach Badachszanu.
 -	Mówisz o tym? - Costas wyjął z kieszeni szortów lśniący niebieski kamień.
Hieberemeyer aż stęknął.
 -	Lazuryt, który znalazłeś w Berenike! Nigdzie nie można cię zabrać! Co jest z wami, nurkami?
 -	Jack czasami tak robi - odparł Costas z poważną miną. - Tylko go sobie pożyczyłem. Na szczęście, dopóki nie trafimy na Hawaje. Potem możesz go sobie wziąć.
Jack zdusił uśmiech rozbawienia.
-	Coś jeszcze, Maurice?
Hiebermeyer prychnął na Costasa i odwrócił się do Rebecki.
 -	Twoja córka właśnie zdobyła archeologiczne szlify - oświadczył. - W ciągu tych kilku minut, kiedy kopaliśmy ze studentami. Ma szczęście, bo już coś znalazła.
 -	To mi brzmi znajomo - zauważył Jack.
Rebecca otworzyła dłoń, pokazując mu nieskazitelny oliwko-wozielony kamień. Był nieoszlifowany, ale błyszczał w południowym słońcu niczym brylant.

 -	Oliwin - szepnął ze zdumieniem, biorąc od córki kamień i podnosząc go pod światło. - Z Wyspy Świętego Jana, w pobliżu Berenike. Przelatywaliśmy nad nią z Costasem zaledwie kilka dni temu. Więc sądzicie, że nasz kupiec eksportował to z Egiptu?
 -	I wymieniał na jedwab - dopowiedziała Ajsza. - Patrząc na ten kamień, łatwo zrozumieć, dlaczego oliwin tak fascynował Chińczyków. Jest jak czystszy jadeit.
 -	Imperium wojowników - mruknął Jack, podnosząc kamień do słońca i wpatrując się w zielony odblask rzucany na drugą dłoń.
 -	Co masz na myśli? - spytał Costas.
 -	Nic. Tylko takie skojarzenie - wyjaśnił Jack. - Przyplątał mi się niedawno obraz chińskich okrętów, wojowników przybywających ze Wschodu. Ale dzięki temu łatwiej to sobie wyobrazić.
 -	I możemy dołączyć ostatnie ogniwo - powiedział Hieber-meyer. - Rzym, Egipt, Indie, lazuryt z kopalni Afganistanu, Jedwabny Szlak, legendarne miasto Xian. Osiem tysięcy kilometrów szlaków handlowych, które łączyły dwa największe imperia świata.
Costas wziął od Jacka kamień. Podniósł go do słońca, z kawałkiem lazurytu w drugiej ręce. Błysk światła sprawił, że oba klejnoty rozjarzyły się, jakby otoczyła je świetlista kula. Costas zbliżył kamienie jeden do drugiego, lecz po chwili drgnął, odsuwając je.
 -	Gorące - powiedział.
 -	To prawdopodobnie efekt skupienia promieni świetlnych jak w soczewce - zauważył Pradesh, dołączając do grupy. - Od dawna krążą opowieści o kamieniach szlachetnych i tego typu zjawiskach, przypuszczalnie jest to skutek refrakcji. Jeden z moich wykładowców na uniwersytecie w Roorkee specjalizował się w tej dziedzinie. Ale nigdy nie słyszałem, żeby oliwin i lazuryt reagowały w ten sposób, zwłaszcza że są nieoszlifowane. Ciekawy problem badawczy.
 -	Zapraszam do pracowni naukowych MUM, będziesz tam zawsze mile widziany - powiedział Costas, oddając oliwin Rebecce i chowając lazuryt do kieszeni. -Ale szybko znudziłoby cię badanie właściwości kamieni. Mam na warsztacie kilka niesamowitych robotów podwodnych. Wiele potencjalnych zastosowań wojskowych, akurat coś dla ciebie, jak przypuszczam.
 -	Naprawdę? - zainteresował się Pradesh. - Opowiedz coś więcej.
 -	Będzie na to mnóstwo czasu później - przerwał im Jack, osłaniając dłonią oczy i śledząc lot śmigłowca, który wystartował

z pokładu „Seaquesta II". Poczuł znajomy dreszczyk emocji. -Wszystko gotowe?
Pradesh pokiwał głową i skinął ręką na dwóch mężczyzn w dżinsach i koszulkach z krótkimi rękawami, którzy nieśli plecaki i karabiny maszynowe G3.
-	Moi saperzy - wyjaśnił. - Nie chcę podburzać ludności ple
miennej, zjawiając się w dżungli z żołnierzami, ale istnieje realna
groźba spotkania z maoistowskimi rebeliantami. Nie chciałbym po
nosić odpowiedzialności za zniknięcie najbardziej znanego archeo
loga morskiego na świecie.
-	I jego wiernego pomocnika - dodał Costas.
Rebecca popatrzyła na ojca, pokazując mu oliwin.
 -	Skoro zdobyłam archeologiczne szlify, jak mówi Hiemy, to może mogłabym się z wami zabrać?
 -	Nie tym razem. - Jack spojrzał na Hiebermeyera. -Ale może Hiemy pozwoli ci sterować pontonem w drodze powrotnej. Tylko nie za szybko.
 -	Super! - Odłożyła kamień na tacę ze znaleziskami i klasnęła w dłonie.
Jack uśmiechnął się i zwrócił do Costasa:
 -	Gotowy?
 -	Gotowy.

8
Trzy godziny po opuszczeniu wykopalisk w Arikamedu Jack siedział obok Costasa i Pradesha na fordeku pontonu, który płynął rozlewającą się szeroko rzeką Godawari na zachód, pchając falę tworzącą się przed dziobem. Czuł, jak wzbiera w nim inna fala -ekscytacji. Wreszcie trafiła mu się okazja, by spełnić osobiste marzenie, ruszyć śladami przodka i odkryć, co porucznik John Howard zobaczył w dżungli owego szczególnego dnia w 1879 roku. Jack złapał się relingu i spojrzał wyczekująco w dal. Polecieli helikopterem z Arikamedu na północ wzdłuż wybrzeża Indii do portowego miasta Cocanada, po czym skręcili w głąb lądu, nad deltę rzeki. Minęli tysiące hektarów pól ryżu i trzciny cukrowej, przebijając się przez opary słodkiego fermentu, gdzie przerabiano melasę na cukier. Wylądowali w Dowlaishweram, jakieś pięćdziesiąt kilometrów od wybrzeża, na wielkiej tamie, której delta zawdzięczała żyzność. Pradesh pokazał im, gdzie stacjonowali madrascy saperzy, kiedy budowali tamę w latach sześćdziesiątych XIX wieku. Przytoczone przez Hindusa liczby wciąż kołatały się Jackowi po głowie, gdy powyżej tamy przesiedli się do pontonu Kompanii Żeglugi Parowej na Godawari, żeby popłynąć do dżungli. Trzy tysiące dwieście kilometrów kanałów irygacyjnych, pięciokrotne zwiększenie obszaru ziemi uprawnej. Było to jedno z trwałych osiągnięć brytyjskich rządów w Indiach, lecz w miarę jak płynęli coraz dalej w górę rzeki, świadectwa ludzkiego panowania nad przyrodą stawały się coraz rzadsze i mizerniejsze; wokół widać było raczej bierne przystosowanie i rezygnację, jak na wybrzeżu przy Arikamedu. Tak jak w przypadku wszystkich wielkich rzek, które wylewają co roku, jak Nil czy

Missisipi, wszelkie próby poskromienia wód Godawari dawały tylko złudzenie sukcesu, efemeryczne bastiony przeciwko przytłaczającej sile, która mogła zmieść najwspanialsze dzieła rąk ludzkich w ciągu zaledwie jednej chwili.
-	Godawari jest najświętszą po Gangesie rzeką Indii - powie
dział Pradesh, wprowadzając łódź do środkowego kanału. - Chcia
łem, żebyście pokonali ostatnie dwadzieścia pięć kilometrów drogą
wodną, bo będziecie mogli się wczuć w sytuację żołnierzy sprzed
stu trzydziestu lat, którzy na pokładzie parowca wyruszyli w niezna
ne. Nie mieli pojęcia, czego się spodziewać.
-	Oprócz moskitów - mruknął Costas, pacnąwszy się w nogę.
Pradesh pokiwał głową.
-	Pod koniec kampanii w Rampie cztery piąte żołnierzy choro
wało na malarię, a wielu z nich zmarło. Ludzie z żyjącego w dżungli
plemienia Koja są do pewnego stopnia uodpornieni. Wierzą, że ma-
laryczna gorączka to zemsta najbardziej przerażającego z ich demo
nów, zwanego honda dewata, duchem tygrysa.
Costas popatrzył z powątpiewaniem na sylwetki pagórków na wschodzie, ledwo widoczne w unoszącej się przed nimi mgle.
 -	Źródła rzeki są właśnie tam? - spytał.
 -	Nie, znacznie dalej na zachód - odparł Pradesh. - Niektórzy twierdzą, że Godawari wypływa z ust świętego bożka w pobliżu Bombaju. Jeszcze inni utrzymują, że podziemnym kanałem łączy się z Gangesem, więc dwa wielkie systemy rzeczne Indii tworzą jedność.
 -	Wygląda mi to tylko na pobożne życzenia - zauważył Jack.
 -	Jako inżynier muszę się zgodzić, ale sama idea jest pociągająca. W Indiach wszystko zdaje się spływać z północy na południe. Najeźdźcy, tacy jak Mongołowie, i religie, takie jak buddyzm. Ale te wpływy prawie w ogóle nie zaznaczyły się tutaj, na wzgórzach i w dżungli. Dystrykt Rampa, do którego płyniemy, doczekał się kompletnych map dopiero w 1928 roku. W czasach rebelii z 1879 była to geograficzna biała plama. Nawet obecnie setki kilometrów kwadratowych tych terenów są odwiedzane wyłącznie przez plemiennych myśliwych. Nie zapuszczają się tam nawet misjonarze.
Przez prawie pół godziny płynęli w milczeniu, obserwując błotniste brzegi, gdy rzeka stopniowo zwęziła się z prawie dwóch kilometrów do zaledwie kilkuset metrów. Między rzędami palm ko-

kosowych migały im od czasu do czasu woły pracujące przy orce na polach ryżowych. Mijali kobiety kąpiące się w sari i inne, które tłukły pranie o kamienie, ryzykując, że porwie je rzeczny nurt. Mężczyźni w przepaskach biodrowych zwisali z nadburć, ochładzając się w wodzie. Wszędzie rzucały się w oczy świadectwa rozpadu albo napraw - trudno było stwierdzić, które jest które. Jack zdał sobie sprawę, że spokój scenerii jest pozorny i skrywa brutalną gwałtowność pory monsunowej, kiedy wszystko, co widać na brzegach, zostanie zmiecione przez powódź.
Minęli rząd drewnianych pali wbitych w poprzek rzeki, z wydymającymi się z nurtem podniszczonymi sieciami rybackimi. Jack miał wrażenie, jakby rozpięto je po to, by łapać historię, fragmenty przeszłości, które woda zniosła tutaj aż z dżungli. Od opuszczenia Arikamedu starał się dostroić do szczególnych problemów archeologii rzek, miejsc, gdzie czasem skrywają się skarby jak w runie, którego używano kiedyś do zbierania złota w górskich strumieniach, lecz kiedy indziej są puste, wypłukane z wszelkich śladów przeszłości. Archeologia w środowisku rzecznym była zależna od kaprysów przyrody, pozbawiona wszystkich pewników, z jakimi ma się do czynienia przy eksploracji wraku statku.
Podobnie jak na wybrzeżu przy Arikamedu, ślady ludzkiej egzystencji na brzegu rzeki wydawały się efemeryczne, podlegające ciągłym przemianom. Jedyną trwałą budowlą, jaką zobaczyli, była wzniesiona na skalistej wyspie piękna biała świątynia, na której pomalowanym na złoto piętrowym dachu kłębiły się wyrzeźbione w kamieniu węże. Pradesh, który sterował pontonem, zwolnił, sięgnął do miski i wrzucił do wody garść płatków.
 -	To Wisznu, który śpi pod zwiniętym cielskiem Seszi, węża o pięciu łbach - wyjaśnił. - Ciemnoniebieski kolor lazurytu jest kolorem Wisznu, kolorem wieczności i nieśmiertelności.
 -	Czy mieszkańcy dżungli wyznają hinduizm? - zapytał Costas.
Pradesh pokręcił głową i dodawszy gazu, podniósł głos, żeby przekrzyczeć warkot silnika.
-	Niedaleko przed nami, na samym skraju dżungli, jest wzgó
rze zwane Siwa. Wybór tej nazwy to trochę tak, jak umieszczenie
chrześcijańskiego krzyża na starej rzymskiej świątyni, tylko że tu
taj nie ma mowy o prozelityzmie, bo nikt nie starał się wykorzenić

starych wierzeń. Hinduizm jest jak bogate stanowisko archeologiczne. Wystarczy przekopać się przez górne warstwy, a znajdzie się starych bogów i stare religie. Ale tam, dokąd płyniemy, nie ma czego odkopywać. Ta świątynia jest ostatnim bastionem ludu nizin przed budzącą lęk dżunglą, gdzie boją się zapuszczać nawet ich bogowie.
Odtąd coraz rzadziej widywali ludzi, aż wreszcie zupełnie ich zabrakło. Pola ryżowe ustąpiły miejsca krzewom, a później dżungli, gdzie gęsta roślinność o listowiu barwy mchu zagarnęła nawet urwiste brzegi, a palmy kokosowe tworzyły zacienione galerie nad srebrzystymi łachami piasku. Mgła unosiła się z drzew i opadała ku rzece, pozostawiając tylko wąski przesmyk pośrodku, gdzie widoczność była w miarę dobra. Wkrótce zalesione pagórki po obu brzegach urosły do ponad trzystu metrów; ich górne partie były ledwo widoczne, majaczyły w postaci mglistych niebieskozielonych sylwet.
Zza zakola wypłynęła długa płaskodenna łódź dryfująca z prądem, załadowana stosami orzechów kokosowych oraz pniami tama-ryndowców i mahoniowców. Policjant w sfatygowanym mundurze khaki siedział na rufie ze starym karabinem Lee-Enfield w rękach i przyglądał się im podejrzliwie. Pradesh pomachał mu radośnie, kiedy się mijali.
 -	Z policją zawsze był tu problem - powiedział. - Górskie plemiona widzą w nich stronników ludzi nizin, którzy dostają pozwolenia na wyrąb lasu, zjawiają się tu i wycinają cenne dla tubylców drzewa. Raczej trudno sobie wyobrazić, że ten facet postawi się maistowskim terrorystom, prawda? Ale zmilitaryzowanie policji podsyciłoby tylko wrogość górskich plemion, a gdybyśmy do walki przeciw maoistom sprowadzili regularne wojsko, ryzykowalibyśmy powtórkę sytuacji z 1879. Najlepszym rozwiązaniem jest przysłanie saperów, ponieważ ludzie z gór widzą, że wykonują oni pożyteczną pracę: budują drogi, kliniki, szkoły. Saperzy, rzecz jasna, są także żołnierzami, ale ulepionymi z innej gliny.
 -	Właśnie widzę - zauważył Jack z uśmiechem.
Pradesh zmniejszył obroty i wyprowadził ponton z głównego nurtu na wody przy lewym brzegu, gdzie cichy pomruk silnika zagłuszyły piski stada langurów, małp o białych pyszczkach, szczerzących do nich zęby z koron drzew. Kiedy minęli zakole, zobaczyli

ścieżkę prowadzącą do polany zabudowanej niskimi chatynkami ocienionymi mangowcami i potężnymi, rozłożystymi tamaryndow-cami. Po raz pierwszy zobaczyli przedstawicieli plemienia Koja, ciemnoskórych, drobnokościstych mężczyzn w przepaskach biodrowych, którzy obserwowali ich, stojąc pod palmowymi strzechami domów. Tylko jeden z nich był odziany w lamparcią skórę i nosił naszyjnik z pawim piórem.
 -	To wioska Puliramanaguden - powiedział półgłosem Pra-desh. - Nazwa oznacza Miejsce Boga Tygrysa.
 -	Same tygrysy - mruknął Costas. - A jakieś słonie?
 -	Rzadko, za to mnóstwo gaurów, tutejszej odmiany bizonów. Plemię Koja nazywa tę połać dżungli Papikondalu, Wzgórzami Bizonów. Bizon jest rozmiarów małego słonia. Słyszałem je w nocy, jak galopowały przez dżunglę, rycząc i sapiąc niczym bestie z piekła rodem. Widać tylko białka ich oczu. Nawet tygrysy wolą je omijać z daleka.
Costas westchnął.
-	Następne wspaniałe miejsce na wakacje w ofercie MUM.
Popłynęli dalej, wciąż skąpani we mgle unoszącej się nad
brzegiem, aż dotarli do następnego zakola, gdzie na środku rzeki widać było fale głównego nurtu. Pradesh trzymał się blisko brzegu do momentu, gdy znaleźli się zaledwie kilka metrów od środkowej części zakrętu, i niemal zatrzymawszy łódkę, odczekał, aż nurt pociągnie ją ze sobą. Jack zauważył kobietę, która siedziała na splątanych korzeniach baniana. Była bardzo stara i ślepa - miała oczy jak u starożytnego posągu, z którego wytarła się farba i pozostały tylko białka. Mimo to Jack miał wrażenie, że patrzy prosto na niego i uważnie go obserwuje. Przywodziła na myśl pietę, matkę opłakującą stracone dziecko. Przypomniał sobie zdjęcie matki i dziecka nad starą skrzynią w swojej kabinie, własną praprababkę i jej synka. Podniósł wzrok na baldachim listowia nad głową staruszki i na chwilę ogarnęło go przemożne wrażenie, że zna to miejsce. Zza zakola wyłonił się udomowiony bawół, który szarpnął łańcuchem przywiązanym do palika. Gwałtowny ruch zwierzęcia sprawił, że Jackowi przyspieszył puls. Nurt pociągnął ponton i Pradesh dodał gazu, wyprowadzając łódkę na środek rzeki, z dala od staruszki, która wkrótce zniknęła im z oczu. Rzeka rozlała się szerszym korytem, a mgła się rozrzedziła. Jack wiedział, że sana

miejscu. Okolica dokładnie pasowała do opisu w dzienniku jego prapradziadka. Pradesh podprowadził ponton na stojące wody przy lewym brzegu i wypłynął na plażę, aż łódź zaryła dziobem w piasek. Jack spojrzał na przeciwległy brzeg, na piaszczystą łachę ciągnącą się kilkaset metrów wzdłuż następnego zakola, gdzie nurt rzeki spychał osad. Mierzeję przecinał strumyk, którego suche koryto znikało w dżungli.
 -	Tam - powiedział Pradesh, wskazując ręką. - Właśnie tam się to wydarzyło.
 -	Wiem - odparł Jack ściszonym głosem. - Wygląda dokładnie tak, jak sobie wyobrażałem.
 -	Nie spodziewaj się, że znajdziesz na brzegu cokolwiek z roku 1879 - rzekł Pradesh. - Ta łacha znika co roku, zmieciona przez powódź w porze monsunowej, a potem formuje się na nowo. Musimy pójść do wioski, którą widać wyżej, na skraju dżungli.
-	Jesteśmy zdani na ciebie - odrzekł Jack.
Pradesh spojrzał na zegarek.
 -	Helikopter powinien przylecieć za godzinę. Polecimy w głąb dżungli. Na pokładzie będzie dwóch moich saperów. Wolałem nie drażnić miejscowych, pokazując się z żołnierzami na rzece, ale nie chciałbym zapuszczać się do dżungli bez nich. Bez urazy dla twojej dziewięciomilimetrowej beretty.
 -	Więc zauważyłeś. - Jack się uśmiechnął.
 -	Staraj się nie rzucać z nią w oczy. Mamy tu prawdziwą beczkę prochu. Jeśli któryś z nieznających mnie tubylców zacznie podejrzewać, że jesteśmy przedstawicielami władz, będzie po zabawie. Wtedy całkiem zamkną się w sobie. Zatrzymamy się tutaj na odpoczynek, zanim ruszymy do dżungli. Może się to wydać dziwne w tym upale, ale napiłbym się herbaty.
Pradesh zajął się starym poobijanym czajnikiem i kuchenką turystyczną, które wyciągnął ze skrzyni na pontonie, a Costas zniknął dyskretnie w krzakach. Jack usiadł na burcie, rozglądając się dokoła. Minąwszy przesmyk, zostawili mgłę za sobą i znaleźli się w oazie światła, jakby powietrze zostało oczyszczone. Plaża na drugim brzegu zginała się niczym klinga szabli z olśniewająco złotego piasku. Za nią wyrastały pnie szumiących drzew i głazy z piaskowca wymyte do czysta i wygładzone przez wody powodzi. Powyżej rozpościerał się baldachim mieniący się tysiącami odcieni zieleni

na stromych urwiskach, które zbiegały się, tworząc wielki wąwóz Godawari.
-	Przed nami, gdzie wąwóz się zwęża, rzeka ma tylko dwie
ście metrów szerokości - powiedział Pradesh, podając mu szklankę
herbaty. - Wzgórza po obu stronach wznoszą się na wysokość po
nad ośmiuset metrów, a rzeka jest bardzo głęboka, prawie na sto
metrów.
Jack popatrzył na osłonięte zielenią ściany wąwozu. Był kuszący, lecz zarazem groźny -jak wysokogórska przełęcz, która obiecuje wytchnienie i odpoczynek, lecz jej przejście grozi śmiercią. Dla nielicznych ludzi z nizin, którzy się tu zapuścili, pokusą było Miasto Nieśmiertelności, Niebiańskie Miasto. Dla pierwszych Europejczyków było to legendarne królestwo Golkondy, Świetlista Góra, skąd pochodził brylant Koh-i-noor, gdzieś za tym właśnie wąwozem. Jednak przed erą parostatków podróż rzeką kończyła się tutaj, a większość z tych, którzy dotarli tak daleko, zawracała. Podróżnicy nie byli w stanie pokonać prądu rzeki, która płynęła przez wąwóz wartkim strumieniem, spychając ich łodzie w dół, z powrotem ku cywilizacji. Jack popatrzył w wodę. Była mętna, lecz nie od mułu, a od jakiegoś innego mroku, który zdawał się pochłaniać promienie słońca. Ściany kanionu powinny się były odbijać w wodzie, ale niczego podobnego nie zobaczył. Zjawisko budziło niepokój, jakby rzeka była czarną dziurą połykającą rzeczywistość, i Jack zaczął się zastanawiać, czy spowite mgłą brzegi nie sąjakims fantazmatem aż nazbyt pasującym do tego, jak wyobrażał je sobie w dzieciństwie. Otrząsnął się z zamyślenia, gdy Costas wrócił, przedzierając się z trzaskiem przez chaszcze, i wskoczył na dziób z ledwo podciągniętymi szortami.
 -	Coś zagroziło twojej męskości? - zapytał Jack.
 -	Pająki - wysapał Costas, siadając i z niepokojem oglądając nogi. - Ogromne kosmate pająki, wielkie jak spodki.
 -	Pająki są nieszkodliwe, chyba że się je sprowokuje - zapewnił Pradesh, podając mu szklankę herbaty. - Za to na kobry lepiej uważać. Ludzie z plemienia Koja neutralizują działanie jadu pewnym korzeniem, ale mnie nigdy nie udało się go znaleźć.
 -	Zawsze jest beretta Jacka - stwierdził Costas.
 -	Strzelanie do węży to zła karma - odparł Pradesh, kiwając palcem. -Ale nie przejmuj się. Nie będziemy się przedzierać przez

dżunglę. Jack chciał pójść śladami swojego przodka, ale przekonałem go, że powinniśmy polecieć na miejsce helikopterem. Zgodził się. Chodziło mu o twoje bezpieczeństwo.
 -	O moje bezpieczeństwo? Tak, jasne. Akurat uwierzę - gderał Costas, ocierając pot z twarzy i zabijając moskita. - Dobrze, że chociaż wzięliśmy leki przeciwko malarii.
 -	To też jest problem - wyjaśnił Pradesh. - Leki nie zawsze działają w tej okolicy. Ale znam w wiosce kogoś, kto może dać nam coś dla kurażu przed drogą.
Jack rozejrzał się jeszcze raz, wyobrażając sobie tę scenerię przed stu trzydziestu laty.
 -	Co wiesz o dwudziestym sierpnia 1879 roku? - zapytał. Pradesh popatrzył na niego przenikliwie.
 -	Cóż, twoje domysły są słuszne - odparł.
 -	Złożyli ofiarę z ludzi?
Hindus przeniósł wzrok na drugi brzeg.
 -	Mówiłem wam, że wychowałem się w pobliżu Godawari, w Dowlaishweram. Ale mój dziadek był z plemienia Koja, właśnie z tej wioski. Historia tego dnia w 1879 stała się swego rodzaju legendą, którą zachowano w tajemnicy nawet przed antropologami, jacy od czasu do czasu zjawiali się tutaj i zadawali pytania. O ile wiem, tego, co zamierzam wam powiedzieć, nie słyszał jeszcze nikt spoza wioski.
 -	Mów - poprosił Jack.
 -	Rebelianci urządzili spektakularne widowisko. Dokonali egzekucji pojmanych policjantów na tej plaży, na oczach saperów na parostatku, który utknął na mierzei. Ale wprawili także resztę mieszkańców wioski w trans, podając im alkohol i Bóg wie, co jeszcze. Plemię złożyło tego dnia trzy ofiary z ludzi, czyli odprawiło pełny rytuał meriahu. Ofiarami byli mężczyzna, kobieta i dziecko.
 -	Dziecko? - wymamrotał Jack.
 -	Później władze z nizin odrzuciły wersję rytualnego mordu, twierdząc, że rebelianci nadali zwyczajnej egzekucji jeńców pozory meriahu, aby bardziej przerazić Brytyjczyków, którzy myśleli, że wykorzenili podobne praktyki wiele lat wcześniej. Władze się myliły. To, co rozegrało się na brzegu rzeki, było rzeczywistym obrzędem. W naszych czasach okoliczna ludność składa w ofierze langu-

ry i kurczaki, lecz sam rytuał meriahu jest wciąż żywy, czai się tuż pod powierzchnią i wystarczy drobna prowokacja, mała iskra, by ta beczka prochu znowu wybuchła.
-	Ale co dokładnie się stało? - nie ustępował Jack. - Dlaczego
mój prapradziadek w taki sposób zakończył tego dnia swój dzien
nik?
Pradesh pokręcił głową.
-	Nie wiem. Coś wywołało w nim uraz psychiczny. Może groza
samej sceny, zabicie dziecka, widok ludzi rozdzieranych żywcem na
strzępy. Może poczuł się bezsilny, bezradny. Mówiłeś, że sam miał
małego synka. I że był w Indiach podczas powstania sipajów, które
obfitowało w sceny okrutnych rzezi. Może jakieś stłumione wspo
mnienie tamtego horroru przebiło się na powierzchnię, kiedy patrzył
na ten obrzęd. Według wszystkich źródeł był doskonałym oficerem,
twardym żołnierzem, więc cokolwiek wtedy przeżył, musiało to być
coś paskudnego.
-	To co teraz robimy? - spytał półgłosem Jack.
Pradesh zamilkł na chwilę.
 -	Wiem, dokąd twój przodek i porucznik Wauchope wybrali się tamtego dnia.
 -	Dokąd?
Pradesh sięgnął pod kołnierz koszuli i wyciągnął naszyjnik na starym skórzanym rzemieniu.
-	To pazur tygrysa - wyjaśnił. - Zabił go mój dziadek, który
był muttadarem. To wódz wioski, ale także ktoś w rodzaju kapłana.
Tygrys zaatakował chłopca bawiącego się nad rzeką, a mój dziadek
zastrzelił go ze starego muszkietu Kompanii Wschodnioindyjskiej,
który plemię Koja zrabowało policji wiele lat wcześniej. A że tygrys
jest tutaj czczony jako święty, zabijając go, dziadek stał się wyrzut
kiem i musiał opuścić dżunglę. Poznał moją babcię, kobietę z nizin,
i zamieszkali w Dowlaishweram. Ale ich syn, a mój ojciec, został
leśnikiem i często mnie tutaj zabierał. Mieszkańcy wioski przyjęli
mnie jako jednego ze swoich i nauczyli dialektu Koja. Tutejsza lud
ność uwielbiała mojego ojca, ponieważ wielu trafiających tu urzęd
ników było ludźmi z nizin, a tych tradycyjnie postrzega się w górach
jako zepsutych lichwiarzy, którzy traktują tubylców z pogardą. Oj
ciec pojechał nawet do Delhi, żeby bronić ich praw do użytkowania
lasu. Był wspaniałym człowiekiem.

-	Musi być z ciebie dumny.
Pradesh westchnął.
 -	Może był, nigdy się tego nie dowiem. Od czasów rządów brytyjskich na sprawie ludzi gór ktoś nieustannie starał się zbić kapitał polityczny. Sto lat temu był to indyjski ruch narodowy, którego przedstawiciele twierdzili, że bunty górskich plemion są częścią walki o niepodległość przeciwko Brytyjczykom. A teraz mamy ma-oistów, tak zwane Ugrupowanie Wojny Ludowej. Tubylcy znowu zaczęli się burzyć, ponieważ rząd sprzedaje koncesje na wydobycie, a UWL wzięło stronę górskich plemion. W rzeczywistości tubylcy nic maoistów nie obchodzą. Zależy im tylko na tym, żeby okoliczna ludność zostawiła w spokoju ich obozy w dżungli, gdzie planują ataki terrorystyczne dokonywane w różnych regionach Indii. Mój ojciec postawił im się i został za to zamordowany.
 -	Przykro mi - powiedział Jack.
 -	Właśnie dlatego nigdy mnie tutaj nie oddelegowano - dodał Pradesh. - Pułkownik zna historię mojej rodziny. Uznał, że sprawa jest zbyt osobista.
 -	Nie wyglądasz mi na mściwego - zauważył Costas.
-	Czyżby? - mruknął ponuro Pradesh.
Costas wskazał tygrysi pazur na jego szyi.
-	Czy to nie wywoła kłopotów, jeśli natkniemy się na ludzi
Koja? Skoro tygrys jest święty?
Pradesh pokręcił głową.
-	Duch opuszcza ciało tygrysa w chwili śmierci, a skóra i pa
zury zyskują wielką wartość. Skórę nosi muttadar podczas tańców
i obrzędów, a pazury rozdaje się młodym mężczyznom z wioski.
Są talizmanami, chronią przed rozgniewanymi duchami, kiedy męż
czyźni zapuszczają się w głąb dżungli na polowanie.
Costas wypił herbatę jednym haustem.
 -	Osobiście wolałbym karabin szturmowy. Pradesh uśmiechnął się szeroko.
 -	Na pewno by nie zaszkodził.
-	Dokończ swoją historię - poprosił Jack. - Co lud Koja zapa
miętał o tamtym dniu?
Pradesh się zawahał.
-	Opowiadał mi o tym dziadek, kiedy byłem mały. Dla ludzi
ze wzgórz ten dzień stał się częścią mitologii, więc tak jak historię

mitów założycielskich i bóstw spowiła go legenda. Ale dotyczy twojego prapradziadka.
 -	Mów dalej.
 -	Najświętszymi przedmiotami plemienia Koja były welpu, czyli bożki - wyjaśnił Pradesh. - Każda rodzina miała swojego welpu, a także każdy klan. Były to na ogół drobne przedmioty, które nam wydałyby się zupełnie zwyczajne, ale dla Koja były egzotyczne, jak na przykład kawałek kutego żelaza. Każde welpu znajdowało się w pojemniku zrobionym z pustego kawałka bambusa długości około trzydziestu centymetrów. Strzeżono ich i chowano w największej tajemnicy, a pokazywano tylko przy rzadkich okazjach, żeby oddać im cześć. Najważniejsze welpu nazywało się Lakkala Ramu. Przechowywano je w świątyni urządzonej w jaskini i nigdy go nie otwierano. Podobno bożek był zbyt olśniewający i oślepiłby każdego, kto by na niego spojrzał. Może był to kawałek szkła, może jakiś kamień szlachetny, coś, co dotarło do Koja z zewnętrznego świata wiele pokoleń temu. W najwyższym welpu była zaklęta dusza plemienia. Bez niego ludzie Koja znaleźliby się w krainie cieni, wydani na pastwę kapryśnych i złośliwych duchów, które zamieszkują dżunglę, a zwłaszcza budzącego trwogę konda dewata, ducha tygrysa. I żyją w krainie cieni od 1879 roku.
-	Co się stało? - zapytał Costas.
Pradesh rozejrzał się i zniżył głos.
 -	Mój dziadek był dziedzicznym muttadarem. Zgodnie z pradawną tradycją wodzowie wioski opiekowali się świątynią w dżungli, gdzie chowano Lakkala Ramu. Dziad mojego dziadka był muttadarem w 1879 roku, ale nie przeżył rebelii. Wiem, co się z nim stało, od buntowników, którzy obserwowali wypadki tego dnia w dżungli, a po rewolcie wrócili do swoich wiosek i przekazali opowieść swoim dzieciom. Pokazałeś mi ostatni wpis w dzienniku Howarda. Otóż tego dnia muttadar został otoczony przez rebeliantów i przeszyty dziesiątkami strzał. Wiedzieli, czego się dopuścił.
 -	Czego? - spytał Costas.
 -	Muttadar bał się, że Czendraja, przywódca buntu, wtargnie do świątyni, zabierze Lakkala Ramu i wykorzysta go, by narzucić swoją wolę wszystkim ludom gór. Czendraja pochodził z innego klanu, który od pokoleń toczył spór z rodem muttadara o to, kto powinien się opiekować świątynią. Brytyjczycy dowiedzieli się sporo

o waśniach rodowych w Afganistanie i wykorzystywali tę wiedzę do własnych celów.
 -	Muttadar zgłosił się do Brytyjczyków - domyślił się Jack.
 -	Tak, dla bezpieczeństwa zabrał welpu ze świątyni, a potem zgłosił się na ochotnika jako przewodnik i tłumacz - potwierdził Pradesh. - Postawił warunek, że kiedy walki dobiegną końca, Brytyjczycy pozwolą mu odnieść welpu do jaskini. Był na pokładzie parowca tego dnia, gdy Howard dokonał ostatniego wpisu w swoim dzienniku, dwudziestego sierpnia 1879 roku. Jest to zresztą we fragmentach dziennika, które Jack przesłał mi e-mailem. To, co przeczytałem, pasuje idealnie do tego, co wiem z przekazów ustnych. Tego dnia doszło w dżungli do intensywnej wymiany ognia między saperami a rebeliantami, kilkadziesiąt osób zginęło albo zostało rannych. Później Howard i reszta żołnierzy na pokładzie stali się świadkami złożenia ofiary z ludzi. Muttadar też widział ten obrzęd i wytrąciło go to z równowagi, kompletnie się rozkleił. Prawdopodobnie miał poczucie, że opadły go wszystkie złe duchy z dżungli i dręczą go za to, że zabrał welpu. W dzienniku Howarda nie ma żadnej wzmianki o tym, co stało się później, a w archiwach regimentu w Bangalore także niewiele się na ten temat zachowało. Większość oficerów, którzy wrócili z Rampy, chciała o tym po prostu zapomnieć. Brytyjski urzędnik, który towarzyszył saperom, niejaki Bebbie, zachorował na cholerę i wciąż znajdował się w dżungli. Howard i Wauchope wyruszyli z oddziałem saperów, żeby go uratować. Bebbie leżał w pobliżu świątyni, ale był już martwy. Muttadar zgodził się zaprowadzić ich do tego miejsca, pod warunkiem że weźmie ze sobą bożka. Brytyjczycy prawdopodobnie uznali, że nie mają wyboru. Chociaż posiadali lepszą broń, wypad do dżungli byl równoznaczny z samobójstwem: kilkunastu żołnierzy nie miałoby żadnych szans przeciwko setkom buntowników. Podjęli jednak ryzyko, zakładając, że dopóki będą mieli ze sobą bożka, rebelianci powstrzymają się od ataku. Muttadar wycofał się sprzed świątyni w ostatniej chwili, przestraszywszy się zemsty bogów, i wkrótce potem został zabity. Howard wziął bożka i wszedł do jaskini.
-	A później ukradł go Czendraja? - zgadywał Jack.
Pradesh pokręcił głową.
-	Nie. Howard dotrzymał słowa. Ale później on i Wauchope
musieli się zorientować, że jedyną szansą na wydostanie się stamtąd

jest wzięcie ze sobą bożka i wykorzystanie go jako ochrony przed atakiem tubylców, tak jak uczynił muttadar w drodze do dżungli. Gdy tylko wyszli z jaskini, posypały się strzały, ale kiedy rebelianci zobaczyli, że Brytyjczycy wciąż mają bambus z welpu, wycofali się. Obaj oficerowie wraz z saperami przedarli się przez dżunglę z powrotem na statek. I wzięli ze świątyni inną świętą relikwię: złamany miecz ze złotą rękojeścią w kształcie łba tygrysa. Koja wierzyli, że broń należała do samego wielkiego boga Ramy.
 -	A niech mnie diabli - mruknął Jack.
 -	Już to wiedziałeś?
 -	Chodzi o coś, czego ci jeszcze nie pokazałem. To pamiątka rodzinna.
 -	Masz ten miecz? - spytał Pradesh ze zdumieniem.
 -	Jest z mosiądzu, a nie ze złota, ale to musi być on - odparł Jack. - Howard podarował rękojeść swojej córce, mojej prababce, a ja ją po niej odziedziczyłem.
Odchylił się do tyłu, zadowolony. Wiedział, że rękojeść pochodzi z dżungli, ale nic ponadto. Teraz przypomniała mu się reakcja Katii, gdy opowiedział jej o pacie. Przypomniał sobie o Hai Che-nie, antropologu, który zaginął w dżungli ponad cztery miesiące temu. To był kolejny powód, dla którego się tu znalazł. Podniósł wzrok na korony drzew. Możliwe, że Hai Chen po prostu zginął w jakimś wypadku. Samotni antropolodzy znikali w dżungli już wcześniej. Jack pomyślał o maoistach i czyhających w lesie zagrożeniach. Nie, uznał. Chodziło o coś więcej. Widział poszczególne wskazówki, ale wciąż było ich za mało, by złożyć wszystko w całość. Spojrzał na Pradesha, który powiedział coś cicho nie po angielsku ani w hindi, lecz w jakimś innym języku - był to cichy, mlaszczący dźwięk.
Hindus popatrzył na Jacka z błyskiem w oku.
-	Odzyskanie tego przedmiotu wiele by znaczyło dla plemienia
Koja - wyszeptał. -Ale ledwo śmiem o to prosić. Czy masz również
welpu?
Jack pokręcił głową.
-	Nigdy o nim nawet nie słyszałem.
Pradesh zamknął na chwilę oczy i odetchnął głęboko.
-	To, co wiemy, przedstawia się następująco. Rebelia w Ram
pie trwała jeszcze wiele miesięcy, ale tamten dzień okazał się

punktem zwrotnym. Siły buntowników już nigdy nie były tak liczne, Czendraja i inni przywódcy zdołali zebrać tylko najbardziej wierne grupy liczące po kilkadziesiąt ludzi, spośród których wielu było wyrzutkami i przestępcami. W pierwszych miesiącach walk większość buntowników była uczciwymi ludźmi lasu z plemion Koja i Reddi. Kiedy zobaczyli, jak Czendraja zabił muttadara, i przekonali się, jak bardzo pragnie zdobyć ich święte welpu, stracili zapał do uczestnictwa w rebelii. A świadomość, że Brytyjczycy mają bożka i zdają sobie z tego sprawę, jeszcze bardziej osłabiła ich stanowczość. Wiedzieli, że zdołają go odzyskać tylko po zakończeniu buntu.
 -	Ale nigdy go nie odzyskali - podsumował Costas.
 -	Czy ta świątynia - zapytał Jack - znajduje się w pobliżu wioski Rampa?
Pradesh skinął głową.
 -	Kilkanaście kilometrów na północ stąd, w gęstej dżungli. Nazwano ją na cześć boga Ramy.
 -	Rama - powtórzył półgłosem Jack, próbując nadążyć za gonitwą myśli.
-	Czy Rama nie jest bogiem hinduizmu? - zdziwił się Costas.
Pradesh znów skinął głową.
 -	Jako wzór ludzkiej doskonałości, podniesiony do godności głównego bóstwa, siódma inkarnacja Wisznu. Jak już mówiłem, tutaj hinduizm jest tylko religijną nowinką. Wierzenia plemienia Koja nie mają z nim praktycznie nic wspólnego. Ale legenda o księciu Ramie, jego podróżach i poszukiwaniu duchowego odkupienia jest powszechnie znana w całych południowych Indiach. Koja wierzą, że właśnie tutaj zakończył podróż i znalazł swoje prawowite królestwo w sercu dżungli.
 -	Mnie się raczej kojarzy z jądrem ciemności. - Costas spojrzał na gęstą zieleń porastającą zbocza wzgórz po przeciwnej stronie rzeki, a potem zamachał rękami, odganiając chmarę naprzykrzających się moskitów.
-	Właśnie tam nas zabierasz? - spytał Jack. - Do świątyni?
Pradesh westchnął głęboko i pokiwał głową, ściskając w dłoni
tygrysi pazur.
-	Byłem tam jako chłopiec. Wprawdzie to zabronione, ale po
nieważ wychowałem się na nizinach, nie wierzyłem w te zabobony.

Nikt z plemienia Koja nie odwiedził świątyni od 1879. Mój dziadek mówił, że tamtego wieczoru była straszliwa burza. Wkrótce po ucieczce obu oficerów wejście zawaliło się od trzęsienia ziemi. Dla tubylców był to znak, że gdyby ośmielili się tam zbliżyć, ich życie zmieniłoby się w najgorszy koszmar. A teraz jest jeszcze jeden powód, by trzymać się stamtąd z daleka. Świątynia znajduje się na skraju polany, przez którą przepływa strumyk, więc maoistow-scy partyzanci wykorzystują to miejsce jako jedną ze swoich baz. Złapali mnie raz i zaprowadzili do tego obozu, gdzie wzięli mnie w obroty. To było, zanim zamordowali mojego ojca. Od tamtej pory bardzo chcę tam wrócić.
 -	Wygląda na to, że zarówno dla ciebie, jak i dla Jacka to ważna misja - mruknął Costas.
 -	Twój przodek muttadar także chciał dotrzeć do świątyni, kiedy sto trzydzieści lat temu stał obok porucznika Howarda na pokładzie parowca - dodał Jack.
 -	Nigdy nie próbowałbym wczuć się w duszę szamana plemienia Koja. Może i to mój przodek, ale do tego zdarzenia stanowczo nie chcę wracać. - Pradesh spojrzał na Jacka z zaciętą miną. - Moja misja nie ma nic wspólnego z dawnymi bóstwami, duchami i bożkami. Chodzi o czasy współczesne. O obowiązek syna wobec pamięci zamordowanego ojca.
Jack pokiwał głową, a potem zeskoczył z dziobu, gotów zepchnąć ponton z powrotem do wody. Pradesh usiadł i przekręcił kluczyk w stacyjce.
 -	Zostało około czterech godzin do zmroku. Helikopter powinien tu być za trzy kwadranse. Mamy więc czas, żeby odwiedzić wioskę na drugim brzegu. Chciałbym, żebyście coś zobaczyli.
 -	No to w drogę - odparł Jack. - Z tego, co mówisz, wynika, że raczej nie chcielibyśmy spędzić tu nocy.
Costas pacnął moskita i na szyi została mu krwawa smuga.
-	Święte słowa - rzekł z przekonaniem.

9
Jack ukląkł na dziobie, trzymając faleń w pogotowiu, podczas gdy Pradesh pchnął ster w bok i wyprowadził łódź z głównego nurtu na spokojne wody przy brzegu. W ostatnim momencie gwałtownie dodał gazu i wrył się kilem w piasek. Jack wyskoczył z liną, przebiegł parę kroków po gorącym, ubitym piasku i przywiązał ją do pniaka tamaryndowca. Pradesh zgasił silnik i odchylił go do góry, po czym razem z Costasem wyskoczyli za burtę i wciągnęli ponton jak najdalej na plażę. Jack napiął linę i rozejrzał się dokoła. Piasek był nieskazitelny,.nigdzie indziej nie widział bielszego. Gdzieś w głębi duszy miał nadzieję, że od razu znajdzie jakieś świadectwo owego brzemiennego w skutki sierpniowego dnia w 1879 roku, ale zarazem trochę się tego bał, jakby mógł w nim odżyć jakiś atawistyczny uraz odziedziczony po przodku. Piasek był bez najmniejszej skazy, bez żadnej plamy po starym obrzędzie złożenia ofiary. Jack dostrzegł miejsce, gdzie monsunowa powódź zalewa zakole rzeki, porywając piasek i rok w rok odtwarzając plażę. Podniósł wzrok na zwężający się wąwóz w oddali i przypomniały mu się słowa wiktoriańskiego inżyniera, który widział siłę wezbranej Godawari. „Pieniła się, pokonując przeszkody z taką prędkością i tak się burząc, że żadna jednostka pływająca nie mogłaby tego wytrzymać". Przepłynęli zaledwie paręset metrów z przeciwnego brzegu, a odnosił wrażenie, jakby przekroczyli jakąś świętą granicę i znaleźli się w innym świecie. Nawet zapach był tu inny - cierpki, organiczny - a światło nad dżunglą miało osobliwą aurę, jakby samo powietrze między niebem a koronami drzew nabrało zielononiebieskiej barwy.

-	Chodźmy. - Pradesh ruszył plażą do prześwitu w dżungli
między dwoma drzewami, skąd dobrze wydeptany szlak biegł pod
górę do wzniesionych ponad terenem zalewowym chat z trzcin
i bambusa, które widzieli z drugiego brzegu. - To jedna z dróg
zbudowanych przez saperów wkrótce po rebelii. Kiedy opuścili
ten teren, nikt o nią nie dbał. Nie mieli środków do wzniesienia
w dżungli niczego trwałego, a od tamtej pory niewiele się pod tym
względem zmieniło.
Costas szedł za nim, a Jack zamykał pochód. Costas wyjął z torby puszkę środka odstraszającego owady, obficie spryskał wszystkie odsłonięte części ciała i podał ją Jackowi.
-	Oto postęp, jakiego ludzkość dokonała od 1879 - mruknął,
zabijając opitego krwią moskita, który ukąsił go przez koszulę.
Pradesh odwrócił się i uśmiechnął.
-	To bodaj jedyne, co się od tamtej pory zmieniło - rzekł. -
Przygotujcie się na podróż w przeszłość.
Po kamienistej ścieżce przebiegł olbrzymi pająk i Jack znieruchomiał, wstrzymując oddech. Pradesh zauważył to.
 -	Normalna reakcja - powiedział. - To pierwsza lekcja o prowadzeniu działań wojennych w dżungli. Wkraczasz tu i natychmiast tracisz polor cywilizacji, stajesz się na powrót zwierzęciem, dziczejesz. Uczymy się wykorzystywać tę podwyższoną czujność. Ale jednocześnie budzi się pierwotny lęk, instynkt przetrwania. Na ludzką psychikę działają tak zwłaszcza pająki i węże.
 -	1 tygrysy - mruknął Costas. - Chyba potrzebuję drinka.
 -	To rzeczywiście jeden ze sposobów radzenia sobie w tym środowisku, niestety lud Koja trochę go nadużywa. - Pradesh odwrócił się i poprowadził ich dalej pod górę po ogromnych korzeniach tama-ryndowca i drzewa tekowego, które splotły się razem, zagarniając część drogi wykarczowanej w 1879 roku. Nad ich głowami rozległ się szelest liści, jakby zerwał się wiatr, i piski stada małp. Dotarli na polanę i przeszli obok kilku skromnych domostw z wbitych pionowo grubych bambusów. Chaty były kryte strzechą z palmowych liści i okolone wąskimi werandami, które osłonięto treliażami z bambusa i łodyg liści palmowych obrośniętymi pędami fasoli. Costas wskazał świeżo wymalowany na ścianie czerwony znak.
 -	Ten symbol dziwnie tu nie pasuje.
 -	Sierp i młot - mruknął Jack.

Pradesh zerknął przez ramię, krzywiąc się z odrazą.
-	Partyzantka maoistów. Uważają Koja za swoich sprzymierzeń
ców, ale trudno zaskarbić sobie czyjąkolwiek wdzięczność, jeśli szpeci
się domy przyjaciół takimi malunkami. Tubylcy, kiedy są trzeźwi, od
noszą się do maoistów z pogardą, ale wszystkie górskie plemiona zna
lazły się w sytuacji podbramkowej i rozpaczliwie szukająpomocy prze
ciwko przedsiębiorstwom wydobywczym. Ideologia maoistów nic dla
nich nie znaczy, a ta wątpliwa ozdoba zostanie wkrótce zamalowana.
Machnął ręką, żeby szli za nim, i ruszył na skraj polany, gdzie dżungla zamykała się wokół wioski, porastając splątaną roślinnością strome wzniesienie. Wszędzie wokół widać było ślady życia - obłoki dymu z ognisk, stosy drewna na opał, wystrugane z drewna zabawki - ale nigdzie żadnego człowieka.
 -	Gdzie są wszyscy? - szepnął Costas.
 -	Obserwują nas - odrzekł Pradesh. - Bycie niewidocznym jest ich drugą naturą. To kolejna rzecz, której trzeba nauczyć się w dżungli: jak wtopić się w tło. Mieszkańcy wioski wiedzą, kim jestem, ale niedawno mieli tu innych gości, poszukiwaczy złóż, dlatego mają powody do podejrzliwości. - Wyprowadził ich na małą polankę za wioską, otoczoną przez strzeliste palisandry, żółtodrzewy, tamaryn-dowce i palmy. Przykucnął pod starym tamaryndowcem i wskazał płytę z piaskowca o barwie ochry. Była szeroka na jakieś pół metra i wrosła w pień, wynoszona coraz wyżej nad ziemię w miarę rozrastania się drzewa. Costas ukląkł obok Hindusa.
 -	To jeden z tych świętych przedmiotów, o których opowiadałeś? Welpul
Pradesh pokręcił głową.
 -	Przyjrzyj się dokładniej. Właśnie to chciałem wam pokazać.
 -	Dobra, zobaczmy. Jest tu jakaś inskrypcja.
Jack kucnął po drugiej stronie drzewa, gdzie było lepsze światło. Dotknął kamienia, czując pod palcami szorstką, wilgotną powierzchnię. Na płycie wyryto kilka linijek tekstu po angielsku. Odczytał napis:
„William Charles Bebbie Asystent Komisarza Prowincji Centralnych Zastrzelony przez rebeliantów 20 VIII 1879 roku Przeżył lat 41"

-	To ten twój facet, prawda? - spytał Costas. - Ten, który po
prowadził saperów w głąb dżungli? Urzędnik odpowiedzialny za te
tereny, który wcześniej prawie w ogóle ich nie wizytował.
- A jakże, nikt inny - mruknął Jack, kładąc otwartą dłoń na kamieniu.
 -	Dość wstrzemięźliwa inskrypcja. Żadnych wyrazów szacunku, typu „świętej pamięci" albo „niech spoczywa w pokoju".
 -	Miał szczęście, że w ogóle zrobili mu tablicę. Napis musieli wykuć saperzy, którzy wrócili z wypadu do świątyni, gdzie prawdopodobnie go pogrzebali. Nie sądzę, żeby zbytnio po nim rozpaczali.
 -	Szybki pogrzeb. Żeby zatrzeć ślady.
 -	Co masz na myśli?
 -	No, jeżeli to było zabójstwo, jeśli załatwili go ci saperzy, nikt nigdy by się nie dowiedział, prawda? Strzelano do nich ze wszystkich stron. Siedzieli w kryjówce i byli zdesperowani, a on pewnie usiłował nimi komenderować. Z tego, co słyszałem, narażał ich życie. Dobry oficer, taki jak Howard, mógłby to zrozumieć, gdyby się dowiedział. Byłby bardziej lojalny wobec swoich saperów niż wobec jakiegoś głupkowatego urzędnika cywilnego.
 -	Niewykluczone - przyznał Jack. -A szybki pochówek nikogo by nie zdziwił. W Indiach grzebało się zmarłych już w dniu śmierci. Synek Howarda, Edward, został pochowany w Bangalore zaledwie parę godzin po śmierci, a minęły miesiące, zanim ojciec odwiedził jego grób.
Nagle Costas wrzasnął i odskoczył do tyłu. Jack z lękiem pomieszanym z fascynacją utkwił wzrok w stworzeniu, które pojawiło się kilkanaście centymetrów od jego twarzy. Była to ogromna żół-to-brązowa kobra, która uniosła się pionowo z dziury między korzeniami przed kamieniem nagrobnym Bebbiego. Rozłożyła kaptur i wpatrywała się w Costasa, wsuwając i wysuwając język, sycząc i kołysząc się na boki.
-	Co teraz robimy? - wymamrotał Jack przez zęby, tak że nie
drgnął mu nawet mięsień.
-	Nie można się ruszać - powiedział Pradesh.
Costas zaczął się lekko kiwać.
-	To dotyczy nas wszystkich - szepnął Pradesh. - Nie ma zna
czenia, że stoisz trochę dalej. Powinieneś kiedyś zobaczyć, na jaką
odległość taka kobra potrafi skoczyć podczas ataku.

 -	Staram się tylko wczuć w jej ducha - mruknął Costas.
 -	Stanowczo to odradzam - szepnął Pradesh, nie odrywając wzroku od kobry, która otworzyła szeroko pysk, odsłaniając kapiące od jadu kły.
Costas przestał się kołysać.
-	Kapuję.
Pradesh powolnym ruchem sięgnął po tykwę tkwiącą między korzeniami i nabrał garść tego, co znajdowało się w środku. Potem uniósł rękę nad łeb węża i posypał go cynobrowym proszkiem. Kobra opuściła łeb, wyraźnie uspokojona, a potem skoczyła w bok, rozprostowując się niczym oszczep, i pomknęła jak błyskawica, lądując w gęstych zaroślach na krawędzi polanki. Zaszeleściły liście i wąż zniknął im z oczu. Jack i Costas nadal trwali w bezruchu. Pradesh odwrócił się do nich i wyjaśnił z uśmiechem:
 -	Sztuczka, której nauczyłem się jako chłopiec, gdy mieszkałem tu z ojcem. Trzymałem taką kobrę jako maskotkę.
 -	Też mi maskotka - stęknął Costas.
 -	To znak - powiedział Pradesh. - Uniesienie się kobry obwieszcza początek święta Thota Panduga. - Wskazał udeptaną ziemię na polanie. - Tutaj odbywają się tańce. To święte miejsce, ale nie z powodu Bebbiego. W 1858 roku wodzowie górskich plemion zostali powieszeni na tej polanie przez Brytyjczyków za składanie ofiar z ludzi. Koja nie zapominają o takich rzeczach. Wciąż składają tu ofiary z drobnej zwierzyny, pod palmami, z których robi się wino. Wczoraj wieczorem przygotowali jedzenie i zostawili je pod drzewami, żeby dzisiaj oddać się ucztowaniu.
Jack rozluźnił się, odchylił głowę i powiódł wzrokiem dokoła. Gekony śmigały po głazach i wbiegały na ciemnobrązową termitierę na skraju dżungli. Wszędzie roiło się od owadów, nie tylko moski-tów, lecz także ważek i motyli obsiadających kwiaty, które tłoczyły się na brzegach polany, rywalizując o promienie słoneczne. Dżungla wydawała się kipieć od życia. W ociekających wodą koronach drzew Jack zauważył wiszące nietoperze, które to składały, to rozkładały skrzydła. Spostrzegł, że stado langurów, które słyszeli na kamienistym szlaku z plaży do wioski, podążyło za nimi aż tutaj. Małpki obsiadły korzenie drzew wokół poręby i zaczęły skrzeczeć i piszczeć. Zdał sobie sprawę, że za nimi są ludzkie twarze: co najmniej kilkadziesiąt obserwujących ich w milczeniu mężczyzn, kobiet i dzieci.

-	Mamy przyjaciela - zauważył Costas, wskazując ręką.
Na skraju polany zmaterializował się ni stąd, ni zowąd mężczyzna. Pradesh powiedział coś w języku Koja i dotknął jego rąk na powitanie. Tubylec był szczupły, żylasty, o ciemnobrązowej skórze. Za przyodziewek starczały mu przepaska biodrowa ze splecionych łodyg pnącza i luźno zawinięty turban. Miał szerokie kości policzkowe, nos bardziej spłaszczony niż ludzie z nizin, których widzieli na brzegach rzeki, a jego oczy wydawały się czarne niczym smoła. Niósł łuk i garść strzał, a za pas zatknął zakrzywiony sztylet o groźnie wyglądającym ostrzu. Pradesh skinął na Jacka i Costasa, żeby się zbliżyli.
-	To Murla Rajareddy - powiedział. - Zbiera sok palmowy. -
Wskazał na starą oponę samochodową i zwój liny pod jedną z palm.
Była to pętla asekuracyjna, przy której użyciu mężczyzna wspi
nał się po pniu. - Nacina sztyletem podstawy liści, a potem zbiera
sok do tykwy. Teraz jest do tego najlepsza pora. I stąd wzięło się
święto.
Jack zauważył, że pierś mężczyzny znaczą bruzdy i blizny, niektóre stare, zagojone, a inne świeże - równoległe opuchnięte szramy, które lśniły nasmarowane jakąś leczniczą maścią. Pradesh przemówił do mężczyzny, wskazując szramy, a gdy ten odpowiedział coś cichym, dźwięcznym głosem, zwrócił się do Jacka i Costasa.
-	Murla jest jedynym myśliwym w wiosce, któremu wolno za
bijać tygrysy. Musiał zabić jednego jakieś dziesięć dni temu. Zwie
rzę porwało i pożarło dziecko z sąsiedniej wsi. Murla uważa, że na
dejście tygrysa stanowiło zły omen, zapowiedź przyjścia obcych,
którzy pojawili się tu całkiem niedawno. Właśnie dlatego miesz
kańcy traktują nas podejrzliwie. Myśleli, że przyjechaliśmy razem
z tamtymi.
Jack i Costas uścisnęli mężczyźnie rękę. Tubylec lekko skłonił głowę, lecz ani na moment nie spuścił ich z oczu. Cuchnęło od niego alkoholem i otaczała go chmara moskitów, ale nie zwracał na nie najmniejszej uwagi.
 -	Jak ci ludzie radzą sobie z malarią? - zapytał Costas.
 -	Zwalczają gorączkę lekiem własnej roboty. To pasta z kory Alstonia scholaris, skórki z korzenia Ophioxylon scwbiculatum oraz z korzenia, łodygi i liści Andrographis paniculata.
 -	Wierzysz w jej działanie?

-	Mnie pomogła. Ronald Ross ustalił, że malarię roznoszą mo-
skity, kiedy leczył żołnierzy z Rampy, ale to nie wszystko, czego
mógł się wtedy dowiedzieć. Niestety, nawet w naszych czasach le
karze z nizin sądzą, że leki plemion z dżungli to robota znachorów
i czarowników. Ironia polega na tym, że przez uprzedzenia wobec
plemienia Koja nie chcą się od tych ludzi niczego nauczyć.
Zbieracz soku pochylił się i sięgnął po tykwę, zza której wybiegły tłuste czarne szczury. Gryzonie skryły się w mroku dżungli, a potem obejrzały łakomie za siebie. Tubylec zignorował Jacka i wręczył tykwę Costasowi.
 -	Zdaje się, że zostałeś wybrany - powiedział Pradesh.
 -	Wybrany? Do czego?
 -	Nazywają to tygrysim jedzeniem. - Hindus się uśmiechnął. - Ci, którzy je zjedzą, zyskują magiczne moce, dzięki którym mogą rzucić urok na tygrysa i sprawić, że staje się im posłuszny. Po zakończeniu święta zostaniesz rozebrany do naga i wysłany do dżungli, żeby znaleźć tygrysa. Dzięki temu będziecie mogli się lepiej poznać.

 -	Super. Kiedy dokładnie przylatuje ten cholerny helikopter? Pradesh zerknął na zegarek.
 -	Za dwadzieścia pięć minut.
 -	Chyba po prostu sobie pójdę i zaczekam na plaży.

 -	Kiedy tubylcy zapraszają cię do uczestnictwa w rytuale, nie powinieneś się wycofywać. To bardzo nieuprzejme, wiesz? Powie ci to każdy antropolog.
 -	Antropologia, archeologia, dla mnie to jeden pies - burknął Costas. - Jestem inżynierem. Inżynierem, który powinien być na wakacjach. - Zajrzał do tykwy. - Co to właściwie jest?
 -	Owoc tamaryndowca, tamar-i-hind. Takie jedwabiste zielone fasolki, z których wysysa się miazgę. Koja mieszają ją z mię-kiszem palmowym i środkami pestek mango. Z okazji święta rozgryźli już nasiona tamaryndowca i wypluli miazgę. Ślina sprawia, że papka zmienia się w galaretowatą pastę. To naprawdę całkiem dobre.
 -	W ogóle nie słyszałem tego, co powiedziałeś. - Costas wyraźnie zbladł.
 -	To ich największy przysmak.
 -	Czy naprawdę muszę?

 -	Powinieneś się uważać za szczęściarza. Mogliby uznać, że złożą cię w ofierze demonom.
 -	Nadal to robią?
 -	Nigdy nie można mieć stuprocentowej pewności, że nie. Stare zwyczaje wchodzą w krew. A ostatnio zostali sprowokowani, tak jak w 1879. Radzę ci przyjąć ten podarek.
Costas zajrzał do tykwy, uśmiechnął się z wdzięcznością do mężczyzny i zanurzył w niej palec. Wyciągnął go, oblizał, po czym pokiwał głową z entuzjazmem. Zerknął na Jacka, a potem na Pradesha i przełknął ślinę. Przez ułamek sekundy wyglądał jak dziecko, które zaraz zwymiotuje.
 -	Powiedz mu, że to pyszne. Mogą to czymś popić? - wykrztusił przez ściśnięte gardło, wciąż się uśmiechając.
 -	Zaraz dostaniesz.
Mężczyzna podniósł następną tykwę i podał Costasowi. Pradesh powstrzymał tubylca i powąchał zawartość naczynia.
-	To kallu, wino palmowe, sfermentowane na słońcu. Czasami
dodają do niego liście maku albo marihuanę. Ale to jest bez domie
szek, z okazji święta.
Pozwolił mężczyźnie wręczyć tykwę Costasowi, który wziął łyk na próbę, by po chwili upić więcej, rozprowadzić wino językiem po podniebieniu i przełknąć. Odetchnął i spojrzał z uznaniem na tykwę.
 -	Niezłe. Trochę jak cydr.
 -	Sprawdzałem, czy to nie arak - powiedział Pradesh. - Po destylacji z tego wina otrzymuje się zabójczą mieszankę alkoholu metylowego i amylowego. To jeszcze jeden sposób, w jaki ludzie z nizin wykorzystują mieszkańców gór. Teraz w każdej wiosce jest destylator. Wino palmowe czyniło ich życie znośnym, ale arak je niszczy.
Costas chciał oddać tykwę tubylcowi, ten jednak stanowczo ją odepchnął. Potem wziął Pradesha za rękę i zaprowadził do grupki współplemieńców, którzy siedzieli na skraju polanki w cieniu rozłożystego tamaryndowca. Hindus obejrzał się przez ramię.
-	Podpytam ich o maoistów - rzekł. - Muszę się dowiedzieć,
gdzie teraz działają.
Przysiadł się do tubylców, a Jack i Costas przyglądali się im uważnie. Początkowo zbywali pytania Pradesha milczeniem, nagle

jednak zbieracz soku wyraźnie się ożywił. Wyrzucając z siebie potok słów, przycisnął palce do powiek i rozciągnął je na boki, a potem znów zaczął mówić, wskazując swoje nadgarstki i przedramiona. Wyciągnął coś z woreczka przy pasie i podał Pradeshowi. Pozostali tubylcy cofnęli się na skraj dżungli z przestraszonymi minami. Pradesh zadał jeszcze kilka pytań, położył dłoń na barku rozmówcy i odwrócił się do Jacka i Costasa z zafrasowaną miną.
-	Muszę porozmawiać z nim na osobności. Wróćcie na plażę
i poczekajcie tam na mnie.
Piętnaście minut później Jack i Costas byli z powrotem na plaży. Słońce prażyło niemiłosiernie, ale stało teraz niżej na zachodnim niebie nad wąwozem rzeki. Zostały najwyżej trzy godziny do zmroku. Jack zabębnił palcami o powłokę pontonu. Nie był przyzwyczajony, że wyprawą kieruje ktoś inny. Na szczęście Pradesh zdawał się mieć wszystko pod kontrolą, a wiedział lepiej od niego, ile czasu zajmie podróż do świątyni i z powrotem. Jack rozluźnił się i zsunął trochę niżej, opierając łokcie o piasek. Z rozbawieniem obserwował Costasa, który siedział na piasku z ugiętymi kolanami i rozchylonymi nogawkami bermudów. Jakiś krab rzeczny wypatrzył w jednej z nich przytulne schronienie i właśnie biegł bokiem w stronę Costasa. Gdy ten w ostatnim momencie uniósł uda, krab śmignął pod nim z nieprawdopodobną szybkością, minął ponton i zniknął w głębi plaży. Costas zauważył, że Jack na niego patrzy, i z miną niewiniątka pomachał mu tykwą.
 -	Co?
 -	Myślę, że dość już tego wypiłeś.
 -	Pociągnąłem tylko dwa łyki. Zresztą jestem na wakacjach. Na plaży. Wreszcie. - Golnął znowu i mlasnął, ocierając ręką usta. - Okej. Wystarczy, żeby przeboleć rozczarowanie. - Obrócił tykwę do góry dnem, położył ją na piasku i pociągnął duży łyk wody z butelki. - Skoro już tu czekamy, mógłbyś mi co nieco wyjaśnić. Ten facet, Bebbie. Co on tu robił? O co chodziło w tej rebelii?
Jack odchylił się do tyłu z ramionami za głową. Podniósł wzrok na palmy rosnące przy plaży i zaczął się przyglądać innemu zbieraczowi soku, który zszedł właśnie z drzewa. Popukał w przewróconą tykwę.
-	O podatek od wina palmowego - odparł. - Bezsensowny, bo
wpływy, jakie by przyniósł do budżetu, byłyby marginalne, a stał się

źródłem ogromnego niezadowolenia ludów plemiennych. Tak zaczynało się wiele konfliktów kolonialnych. Od drobnej administracyjnej wpadki, która stawała się katalizatorem katastrofy. W 1879, kiedy trwała wojna w Afganistanie, rebelia w granicach Imperium była ostatnią rzeczą, jakiej rząd sobie życzył. Zareagowano na ten bunt typowo. Lata obojętności i zaniedbań w stosunku do mieszkańców dżungli, a potem brutalność połączona z nieudolnością w tłumieniu rebelii. Głównym grzechem Brytyjczyków był brak wiedzy o tutejszej ludności i warunkach panujących w dżungli. I właśnie tutaj na scenę wkracza Bebbie. W Indyjskiej Służbie Cywilnej było wielu wartościowych ludzi, którzy odznaczali się szerokimi horyzontami intelektualnymi i prawością. Tubylcy darzyli szacunkiem, a nawet czcili niektórych przybyszów z zewnątrz, na przykład słynnego księcia Ramę. Bebbie z pewnością do tej grupy nie należał. Był miernym urzędnikiem niższego szczebla oddelegowanym na głuchą prowincję.
Niespodziewane odgłosy sprawiły, że obaj odwrócili głowy w stronę dżungli. Był to dziwny dźwięk, coś jak brzęk dzwonków albo gongu. Początkowo wydawało się, że to tylko wiatr szumi w drzewach. Ale potem muzyka rozbrzmiała na dobre, z biciem bębnów dobiegającym od strony wioski: trzy niskie uderzenia, pauza i trzy kolejne, coraz intensywniejsze, w miarę jak do gry dołączały następne bębny. Wreszcie ich zobaczyli: mężczyzn w przepaskach biodrowych, niosących długie dwustronne bębny. Wychodzili z obu stron na ścieżkę i wycofywali się, by wystąpić do przodu przy następnym takcie. Między nimi szły kobiety z dzwoneczkami w uszach, potrząsające energicznie głowami. Tancerze tupali w jednym rytmie, z coraz większym impetem. Niektórzy zaczęli wyłamywać się z szyku i tańczyć między bębniarzami. Do muzyki dołączyły głosy, wznoszące się i opadające w płaczliwej pieśni. Potem szereg się rozdzielił i do przodu wystąpił mężczyzna z czaszką bizona na głowie, owiniętą czerwonym sari i przystrojoną pawimi piórami. Z zagiętych rogów skapywała czerwień. Wkrótce pojawili się następni mężczyźni z rogami. Ustawili się w koło i z przytupem to zacieśniali okręg, to się rozstępowali, śpiewając chórem monotonną pieśń.
- Rogi gaura - powiedział Jack. - Następnego zwierzęcia budzącego lęk w ludziach dżungli. Wygląda na to, że już je zakrwawili.

-	Mam nadzieję, że krwią kurczaków - odparł Costas. - Ale
i tak robią przerażające wrażenie. Dodaj do tego złożenie ofiary
z ludzi i wczuj się w umysł brytyjskiego żołnierza obserwującego
coś takiego w 1879. To musiało wyglądać jak wizja piekła, którą
straszyli angielskich paniczów w dzieciństwie wiktoriańscy pasto
rowie. Przecież ci rogaci barbarzyńcy wyglądają jak ucieleśnienie
samego diabła.
Pojawił się Pradesh. Minął bębniarzy oraz tancerzy i podszedł do Jacka i Costasa. Zbieracz soku palmowego, który mu towarzyszył, zatrzymał się na skraju dżungli. Pradesh zerknął na zegarek, a potem podniósł wzrok na wschodni horyzont.
 -	Taniec bizona - wyjaśnił. - Pierwsza część święta. Wino palmowe leje się strumieniami. Dobra pora, żebyśmy opuścili wioskę.
 -	Zanim mnie rozbiorą i wyślą na spacer do dżungli - zauważył Costas.
 -	Udało ci się czegoś dowiedzieć? - spytał Jack.
 -	Widziałeś, jak zbieracz soku gestykulował, kiedy byliśmy na polanie? Rozciągnął powieki, żeby oczy zrobiły się skośne. Powiedział, że przed porą monsunową, jakieś cztery miesiące temu, zjawił się tu pewien człowiek. Miał takie oczy.
 -	Wujek Katii? - zastanowił się Costas.
 -	Możliwe - mruknął Jack. - Hai Chen jest chińskim Mongołem. Coś jeszcze?
 -	Gość powiedział tubylcom, że jest przyjacielem Christopha von Furera-Haimendorfa. To antropolog, który przybył tu z żoną w latach trzydziestych XX wieku, w ostatnich latach brytyjskich rządów kolonialnych. Oboje zostali w dżungli kilka miesięcy i starali się walczyć o prawa tubylców. Christoph zaprzyjaźnił się z moim ojcem, który był wtedy chłopcem, a ludzie Koja zawsze wyrażali się o nim z najwyższym szacunkiem.
 -	Tubylcy pamiętają gościa sprzed prawie osiemdziesięciu lat? - zdziwił się Costas.
 -	Oczywiście - odparł Pradesh. - Pamiętają też porucznika Howarda, prapradziadka Jacka. Kiedy rebelia została stłumiona, a główne siły bojowe wycofano, Howard i jego saperzy zostali tu jeszcze kilka miesięcy, żeby posprzątać i rozpocząć budowę drogi. Howard dokładał wszelkich starań, by ułatwić życie mieszkańcom wioski. Udoskonalił zaopatrzenie w wodę i pokazał tubylcom pew-

ne sztuczki przydatne w pracach budowlanych. Był inny niż misjonarze, którzy docierali tu od czasu do czasu z nizin. Mówił tubylcom, że powinni czcić tylko tych bogów, których czcili do tej pory. Zapamiętali to. Szczególną sympatię okazywał dzieciom i podczas rekonwalescencji robił im zabawki. Zapamiętano też dzień, gdy przypłynął po niego parowiec i powiadomiono go o śmierci syna. Był zrozpaczony i zszedł samotnie nad rzekę do miejsca, gdzie ludzie z plemienia Koja złożyli wcześniej ofiarę z ludzi. Jedną z ofiar było dziecko. Może właśnie to najbardziej wstrząsnęło Howardem. Jack z trudem przełknął ślinę.
 -	To do niego podobne - rzekł półgłosem. - Był bardzo oddany swoim dzieciom, które urodziły się w późniejszych latach.
 -	Ale nigdy nie zwrócił świętego welpu ani rękojeści z tygrysim łbem - zauważył Costas.
 -	Z jakiegoś powodu on i Wauchope postanowili je zatrzymać - przyznał Jack. - Możliwe, że Howard zamierzał wrócić do świątyni, ale po tym, jak dopadła go choroba, już nigdy nie zapuścił się do dżungli.
Pradesh zwrócił się do Costasa.
 -	Dziwiłeś się, że tubylcy to wszystko pamiętają. Nie dysponują rozbudowaną chronologią, więc o przybyszach sprzed stu albo tysiąca lat opowiadają tak samo, jako o tych, którzy zjawili się „w czasach przodków". W końcu ci z najdawniejszych czasów stają się bohaterami mitów, niektórzy zyskują wręcz status bogów.
 -	Hai Chen użył jednej z najstarszych sztuczek z podręczników antropologii - dodał Jack. - „Zdobądź zaufanie badanych, powołując się na przyjaźń z szanowanym gościem z przeszłości". Hai Chen na pewno o tym wiedział i dlatego wspomniał o Furerze-Haimendorfie.
 -	Najwyraźniej dobrze znał język kondyjski z dżungli na północy i udało im się porozumieć - powiedział Pradesh. - Język Koja to dialekt kondyjski.
 -	Więc to na pewno on! - wykrzyknął Jack. - Katia mówiła, że jej wuj jest wybitnym lingwistą i studiował języki plemienne tego obszaru, kiedy zainteresował się indyjską dżunglą. Dowiedziałeś się czegoś więcej?
 -	Interesował się mitologią tubylców, ich tradycyjnymi obyczajami i kulturą materialną. Gdy zbieracz soku opowiedział mu o welpu, zaczął nalegać, żeby jeden z nich obejrzeć. W końcu

zbieracz pokazał mu welpu swojej rodziny, wyjąwszy je z bambusowego pojemnika. Odkąd najświętsze welpu, Lakkala Ramu, zniknęło w 1879, te pomniejsze straciły znaczną część swojej mocy, a welpu rodziny są najsłabsze. Mimo wszystko współplemieńcy mieli mu to za złe, dlatego podczas naszego spotkania na polance wycofali się, gdy znowu je pokazał. - Pradesh podniósł przedmiot, który dał mu zbieracz soków: monetę.
Przyjrzeli się jej i Costas zagwizdał.
 -	Widziałem taką przy naszym wraku w Morzu Czerwonym. Jest rzymska.
 -	Denar z okresu wczesnego cesarstwa - powiedział Jack, biorąc monetę do ręki i poddając dokładniejszym oględzinom. - Tyle że nie ze złota, jak monety we wraku, lecz ze srebra. Jest bardzo starta, ale to bez wątpienia wizerunek Augusta. Niesamowite.
 -	Spotyka się je w całych południowych Indiach - rzekł Pradesh. - Mamy w Arikamedu specjalistkę numizmatyki, która zajmuje się ich badaniem. Nazwisko Johna Howarda wiele jej mówiło, bo jego chłopięca kolekcja rzymskich monet z Indii została zapisana Nadzorowi Archeologicznemu Indii przez jego córkę. Monety są zwykle w dobrym stanie, ponieważ nigdy nie były w obiegu. Rzymianie eksportowali je jako kruszec. Ta jednak jest zniszczona. Prawdopodobnie najpierw jako ozdoba przechodziła wśród tubylców z pokolenia na pokolenie, aż stała się przedmiotem świętym i schowano ją jako welpu. Zbieracz soku powiedział, że wizerunek przedstawia Ramę. Teraz bacznie nam się przygląda. Muszę zwrócić mu monetę, zanim odlecimy.
-	Rama - powtórzył Jack w zamyśleniu. - Coś jeszcze?
Pradesh przykucnął.
-	Tak, dowiedziałem się czegoś jeszcze - zawiesił głos. - Ten
skośnooki mężczyzna przybył tuż przed porą monsunową i chciał
dotrzeć jak najdalej, zanim dżungla stanie się niedostępna. Wysłali
go z przewodnikiem do wioski Rampa, a stamtąd sam poszedł obej
rzeć świątynię. Nikt z plemienia Koja nie chciał pójść z nim.
 -	To ta jaskinia, o której opowiadałeś? - zapytał Costas. Pradesh skinął głową.
 -	A parę dni później zjawili się inni ludzie, też skośnoocy.
 -	Chińczycy - mruknął Jack. Hindus przytaknął.

 -	Było ich siedmiu i przylecieli helikopterem. Zachowywali się agresywnie. Powiedzieli, że są przedstawicielami koncernu wydobywczego. Mieszkańcy wioski przyjęli ich nieufnie. Poszukiwacze złóż odwiedzali wioskę już wcześniej i górskie plemiona ich nienawidzą. Okoliczne wzgórza obfitują w złoża boksytu i w związku z tym cały obszar jest zagrożony. Ale szczególną trwogę tubylców wzbudził fakt, że ci mężczyźni mieli na przedramionach identyczne tatuaże. Przedstawiające tygrysa.
 -	Tygrysa - powtórzył Jack.
 -	Zbieracz soku był przerażony. Myślał, że zjawił się konda dewota, żeby ukarać go za pokazanie rodzinnego welpu Hai Chenowi. Wciąż uważa, że demony czają się w dżungli wokół wioski, czekając na odpowiedni moment do ataku. I ma powody do niepokoju.
Jack poczuł się niepewnie.
 -	Mów dalej - poprosił.
 -	Rzekomi przedstawiciele koncernu wydobywczego mieli szczególną metodę zdobywania informacji. Złapali małą dziewczynkę, przystawili jej do głowy pistolet i spytali, dokąd poszedł ten pierwszy Chińczyk, czyli prawdopodobnie Hai Chen.
-	A zbieracz soku im powiedział.
Pradesh skinął głową.
 -	To było ponad trzy miesiące temu. Wkrótce potem przyszli maoiści i zabronili mieszkańcom zbliżać się do świątyni. Tubylcy już przywykli do tego, że terroryści zakazują im podchodzić do swoich obozów, a świątynia i tak jest dla Koja tabu. Lecz tym razem było inaczej. Po zniknięciu chińskiego antropologa zbieracz soku czuł, że stało się coś złego. Zbudziły się złe duchy.
 -	Dlaczego nie przyślecie tu policji albo oddziału wojska? - zapytał Costas. - Interwencja wydaje się aż nadto uzasadniona.
 -	Nikt nie kupi tej historii - odparł Pradesh. - Wśród mieszkańców nizin, z których rekrutuje się większość lokalnych urzędników, wciąż żywe są uprzedzenia wobec tubylców, a gdyby rozeszła się wieść, że tutejsze władze nękają pracowników firm wydobywczych tylko na podstawie skarg plemienia Koja, reperkusje byłyby bardzo poważne. Wielu wpływowych ludzi chętnie pozbawiłoby tubylców prawa własności do tych terenów i zmieniło te wzgórza w jedną wielką kopalnię. Pieniądze do zarobienia są olbrzymie. Interwencję zbrojną uzasadniałoby tylko użycie przemocy przez maoistów,

a ci starają się unikać takich prowokacji. Dżungla jest ich kryjówką. Mojego ojca zamordowali w Dowlaishweram, nie tutaj. Gdyby otworzyli ogień do oddziału wojska, sprawa natychmiast znalazłaby się w gestii władz federalnych i nawet by się nie obejrzeli, jak dżungla zostałyby ostrzelana przez helikoptery bojowe. Rozpętanie tu następnej wojny wietnamskiej nie pomogłoby także mieszkańcom gór. Trzeba działać bardzo ostrożnie. Oficjalnie jestem na urlopie, a dwaj moi koledzy z kompanii szturmowej, którzy będą w helikopterze, to prywatni ochroniarze, zatrudnieni przez was.
-	A tak naprawdę chcesz zabić maoistów - powiedział Costas.
-Za ojca.
Pradesh spuścił wzrok.
-	A co z tym antropologiem, Hai Chenem? - dopytywał się
Costas.
Hindus pokręcił głową.
-	Od tamtej pory ślad po nim zaginął.
Huk nadlatującego helikoptera zagłuszył bicie bębnów dobiegające ze skraju dżungli. Pradesh sięgnął po radio i powiedział coś w hin-di. Śmigłowiec zawisł nad rzeką, cofnął się i wylądował na przeciwległym brzegu. Hindus zamachał do zbieracza soku i wyjaśnił:
-	Kazałem pilotowi posadzić maszynę po drugiej stronie rzeki.
Mieszkańcom wioski należy się trochę więcej przestrzeni po tym, co
ich spotkało, gdy ostatnio wylądował tu śmigłowiec.
Jack spojrzał na tancerzy.
-	Są już w takim stanie, że niczego nie zauważą - rzekł.
Wstał i podszedł do pieńka, do którego przywiązał faleń. Costas,
z tykwą w garści, ruszył w kierunku zbieracza soku.
-	Pożegnam się z naszym nowym przyjacielem - wyjaśnił.
-	Tylko niech cię nie uprowadzi do dżungli - ostrzegł Jack. -
Jeśli masz w sobie magię, to może nam się przydać.
Costas uścisnął tubylcowi dłoń i wskazał z uznaniem na tykwę. Podeszli do nich Jack i Pradesh. Hindus zwrócił zbieraczowi soku rzymską monetę, którą ten włożył do skórzanego woreczka przy przepasce biodrowej.
 -	Helikopter nie robi na nim żadnego wrażenia - zauważył Costas.
 -	Wielu tubylców zdążyło się już do nich przyzwyczaić. Chińczycy nie byli pierwszymi, którzy tu przylecieli. Przed nimi zjawiali

się inni poszukiwacze złóż. Czasami zatrudniają tubylców w charakterze przewodników. Płacą im brykietami haszyszu.
Jack odwrócił się do zbieracza soku, zdjął z szyi lornetkę Ni-kona i wręczył ją mężczyźnie. Ten przyjrzał się soczewkom i mechanizmowi działania, po czym ostrożnie ją oddał. Skłonił głowę i powiedział parę słów do Pradesha.
-	Powiedział przetłumaczył Hindus - że skoro nie jest po
trzebna tobie, to jemu też się nie przyda. On widzi na tyle daleko,
na ile trzeba.
Jack popatrzył na tubylca i pokiwał głową.
-	Rozumiem.
 -	Wstęp do antropologii, lekcja pierwsza - mruknął Costas. Jack uniósł brwi.
 -	Jaka?
 -	Nie zadzieraj z tubylcami.
 -	Dzięki, inżynierze.
Wrócili do łódki. Pradesh i Costas stanęli po bokach, a Jack wrzucił faleń na dziób.
 -	Gotowi do drogi? - spytał Hindus. Costas pokiwał głową.
 -	Jak najbardziej.
Jack zarzucił na ramię starą torbę i sięgnął do środka, żeby dotknąć beretty w kaburze. Wydarzyło się coś znacznie poważniejszego, niż przypuszczał. Znowu pomyślał o Katii i poczuł, że musi z nią porozmawiać. Spojrzał na zegarek. Powinni dotrzeć na pokład „Seaquesta II" już za cztery godziny.
Costas popatrzył w głąb mrocznej dżungli, a potem wskazał wisiorek na szyi Pradesha.
-	Masz więcej tych tygrysich pazurów? - spytał.
Pradesh zerknął na niego i zaczął spychać ponton do wody.
 -	Ty ich nie potrzebujesz - odparł. - Zjadłeś przecież tygrysie jedzenie. Ale nie martw się. Nie zaprowadzę was pod lufy maoistów. Jeżeli pojawią się jakiekolwiek kłopoty, moi saperzy będą strzelać tak, żeby zabić.
 -	Brzmi nieźle - uznał Costas. - No to w drogę.

10
Patrzcie. Szybko, bo zaraz znikną w dżungli.
Jack wyjrzał przez otwarte drzwiczki helikoptera. Costas zrobił to samo, wychylając się z drugiej strony. Początkowo widzieli tylko bujną roślinność okrywającą kontury wzgórz niczym puszysty dywan. Potem Jack dostrzegł, że w mroku pod koronami drzew coś się rusza. Falowało niczym rozprzestrzeniający się cień, jakby rzeka, którą zostawili za sobą, wystąpiła z brzegów i spływała kaskadami przez jary i żleby dżungli. Widział czarne sylwetki migające w prześwitach między drzewami. Słyszał tylko huk silnika helikoptera, ale wyczuł dudnienie podobne do przetaczającego się gromu - odgłos stada bizonów galopującego przez dżunglę gdzieś w nieznane.
- To gaury - powiedział przez interkom Pradesh z fotela drugiego pilota. - Koja boją się ich prawie tak bardzo jak tygrysów. Przy obecności stada tej wielkości mamy kolejny powód, żeby unikać wędrówki przez dżunglę i polecieć na miejsce helikopterem.
Jack cofnął głowę. Razem z Costasem siedzieli na fotelach zwróconych w stronę ogona. On trzymał się stelaża, gdzie kiedyś znajdowało się działko maszynowe. Lecieli starym hueyem z demobilu, teraz wykorzystywanym do transportowania zaopatrzenia do odległych wiosek w dżunglach Ghatów Wschodnich. Pradesh nie mógł zamówić śmigłowca z macierzystej jednostki, bo oznaczenia wojskowe zaalarmowałyby tubylców i maoistów, a lynx należący do MUM za bardzo przypominał maszyny, którymi przylatywali poszukiwacze złóż boksytu. Mimo wszystko Jack czuł, że są dobrze przygotowani do wypadu, który według Pradesha powinien zająć niecałe dwie godziny i zakończyć się przed zachodem słońca. Na

fotelach naprzeciwko siedziało dwóch saperów z Kompanii Szturmowej Madraskiej Grupy Wojsk Inżynieryjnych. Każdy miał przymocowaną pasami do podłogi skrzynkę z bronią. Jack patrzył na ich twarze i zastanawiał się, czy ich przodkowie nie znaleźli się wśród żołnierzy, którzy towarzyszyli jego prapradziadkowi owego pamiętnego dnia w 1879.
-	Za dziesięć minut będziemy na miejscu - oznajmił Pradesh.
- Polana i świątynia są prosto przed nami, a wioska jakiś kilometr na
wschód, tam, gdzie widać dym unoszący się nad dżunglą.
Obaj saperzy otworzyli skrzynie, wyciągając karabiny szturmowe AK-74. Odbezpieczyli kałasznikowy i położyli na kolanach, z lufami skierowanymi na zewnątrz. Jeden z nich skinął na Jacka i Costasa, żeby odsunęli swoje foteliki od otwartych drzwi.
 -	To na wypadek, gdyby powitali nas salwą ognia - wyjaśnił Pradesh. - Według ludzi z wioski maoiści mają obóz na polanie przy świątyni już od dłuższego czasu. Mieszkańcy Rampy słyszeli dłuższą strzelaninę w dniu, gdy zjawili się tam chińscy poszukiwacze złóż. Dlatego nie wiadomo, co tam zastaniemy.
 -	Skąd wzięła się nazwa wioski? - zagadnął Costas.
 -	Pochodzi od imienia Ramy, księcia, który stał się bóstwem czczonym przez hinduistów - odparł Pradesh. - Według Ramajany, starosankryckiego eposu, Rama wyruszył z Oudh na południe i dziesięć lat spędził w dżungli. Miejsce, do którego lecimy, od dawien dawna znane jest jako świątynia Ramy.
Jack wcisnął guzik interkomu na swoim hełmie.
 -	Zastanawiałem się nad tym, odkąd zobaczyliśmy tę rzymską monetę uznaną za welpu. Rzymian przebywających w Arikamedu nazywano najczęściej jawanami, „ludźmi z Zachodu". Ale w literaturze bramińskiej spotyka się także określenie raumanowie. Może to tylko zbieg okoliczności.
 -	Daj spokój, Jack - powiedział Costas - od kiedy wierzysz w zbiegi okoliczności?
 -	To fascynująca możliwość - przyznał Pradesh. - Jako hin-duista brałem Ramajanę dosłownie i może dlatego nigdy o tym nie pomyślałem. Ale jako potomek plemienia Koja muszę przyznać, że świątynia ku czci Ramy nie pasuje do wierzeń ludzi dżungli. Koja nie budują dla swoich bóstw sanktuariów, nie mają nawet świętych barw. Ich bogowie są wszędzie dokoła, są czystą immanencją. My,

hinduiści, przyjmujemy opowieści o przybyszach z zewnątrz, bo nasza religia jest wszechogarniająca. Z animistycznymi wierzeniami plemienia Koja sprawa wygląda zupełnie inaczej. Jeżeli nie był to książę Rama we własnej osobie, musiała to być postać równie potężna, która przybyła tu i pozostawiła trwały ślad.
-	Może jakiś inny podróżnik z dalekich stron - zasugerował
Costas.
-	Podchodzimy do lądowania - powiedział Pradesh.
Helikopter zwolnił, przechylił się lekko na lewo i zaczął zataczać
szeroki krąg wokół zasnutej mgłą polany. Jack zobaczył wąwóz: porośnięte dżunglą stoki po obu stronach czerwonobrązowych placków gołej ziemi, gdzie błoto musiało się osunąć podczas monsunu. Przez gęste listowie dostrzegł koryto strumienia, wąski jar między skupiskami odsłoniętych głazów na dnie. Był to jedyny szlak pod górę od znajdującego się piętnaście kilometrów dalej na południe brzegu rzeki. Właśnie tędy musieli przejść Howard i Wauchope ze swoimi saperami w 1879 roku. Byliby odsłonięci i narażeni na ogień z góry, więc wydawało się dziwne, że buntownicy ich nie zabili. Jack przypomniał sobie opowieść Pradesha o świętym welpu i o obietnicy, jaką Howard złożył muttadarowi. Tak, to wyjaśniło, dlaczego wyszli z tej wyprawy bez szwanku.
Śmigło helikoptera rozproszyło mgłę i dostrzegł miejsce, gdzie potok mijał wschodni skraj polany, pokonawszy następne skupisko głazów, które stoczyły się po urwisku. Zobaczył też nieduży wodospad w miejscu, gdzie skały wyrastały nad polanę. Z przodu znajdowały się ogromne kamienne płyty; jedna z nich spoczywała na dwóch pozostałych niczym gigantyczne nadproże.
 -	To właśnie jest świątynia - oznajmił Pradesh. - Wejście, znajdujące się pod nadprożem zostało zasypane podczas trzęsienia ziemi, które nastąpiło po wydostaniu się stamtąd obu brytyjskich oficerów. Mój dziadek mówił, że trzęsienie ziemi było zemstą honda dewata, ducha tygrysa. Koja już wcześniej obawiali się tego miejsca, a po trzęsieniu bali się nawet zbliżać do tej polany. Ale ponoć wciąż przychodzą tu tygrysy, żeby napić się wody ze strumienia.
 -	To jak dostaniemy się do środka? - zapytał Costas.
 -	Jest drugie wejście, przez wodospad z tyłu. Mój dziadek zakradł się tam jako chłopiec i widział przerażające demony. Starsi

w Rampie opowiadają o tych demonach swoim dzieciom. Wieczorami zapuszczaliśmy się tu po kryjomu, ale nie odważyliśmy się wejść do środka.
-	Archeologia wodospadowa - powiedział Costas. - To dla
mnie coś nowego.
Pradesh wyciągnął zza fotela kabel.
 -	Jest inny sposób - rzekł, machając nim w powietrzu. Costas spojrzał na kabel i oczy mu rozbłysły.
 -	Przewód detonatora! No, taką archeologię to rozumiem. Pilot podprowadził maszynę nad samą polanę, skierowawszy
nos helikoptera w stronę głazów znajdujących się jakieś pięćdziesiąt metrów dalej. Wyrównał lot w poziomie i zaczął lądowanie. Wprawdzie wirujące śmigło rozproszyło mgłę pod nimi, lecz zarazem spowodowało, że w powietrze wzbił się kurz i liście. Jack wychylił się i wyjrzał na zewnątrz. Nagle rozległ się głośny brzęk i helikopterem zarzuciło w bok, a krawędź drzwi o mało nie uderzyła Jacka w twarz. Potem znowu dał się słyszeć łoskot i huk wystrzałów. Powietrze rozdarło kilka gwałtownych trzasków, gdy kule śmignęły przez otwarte drzwi śmigłowca, przelatując parę centymetrów obok pasażerów. Jack odruchowo wyciągnął lewe ramię i przycisnął Costasa do dołu. Pilot pociągnął za drążek sterowniczy, podrywając maszynę i skręcając. Jackowi mignęły w dole trzy postaci w mundurach bojowych i czerwonych bandanach. Pilot znowu wyrównał lot i obaj saperzy uklękli przy otwartych drzwiach, składając się do strzału. Otworzyli ogień ciągły, zasypując przeciwników gradem pocisków. Przerwali na chwilę ostrzał, wyjrzeli na zewnątrz, a potem każdy z nich wystrzelił po trzy kule, tym razem starannie celując. Wysunęli magazynki i szybko przeładowali broń. Jack zobaczył trzy ciała leżące bezwładnie w tumanach kurzu, otoczone rozszerzającymi się ciemnoczerwonymi plamami, które wkrótce zlały się w jedną kałużę.
 -	Maoiści - wykrzyknął z odrazą Pradesh. - Przypuszczam, że nie zjawili się tu, by nas powitać. Nie mogli wiedzieć, że nadlatujemy. To tylko grupa zwiadowcza większego oddziału, który pewnie jest o parę godzin marszu dalej, w dżungli. Zwykle wysyłają trzyosobową straż przednią. Ci akurat spanikowali, kiedy spostrzegli, że chcemy wylądować.
 -	Co teraz zrobimy? - zapytał Jack. Serce waliło mu jak młotem od nagłego przypływu adrenaliny.

-	Trzymamy się planu. Widzieliście, co potrafią moi kumple.
Prawdopodobnie pozostali maoiści są na tyle daleko, że nie usły
szeli strzelaniny. Dżungla dobrze tłumi hałas. Pilot wysadzi nas na
polanie, a potem odleci na południe, żeby nie wzbudzać podejrzeń.
Maoiści wiedzą, że ten stary helikopter lata z wioski do wioski z za
opatrzeniem.
Pradesh skinął głową do pilota, który szybko wylądował, obijając płozy o twarde podłoże. Dwaj saperzy wyskoczyli z kabiny i odsunęli kopniakami ciała maoistów, zabezpieczając teren, jeszcze zanim maszyna dotknęła ziemi. Jack i Costas odpięli pasy i wysiedli, schylając głowy pod wirującym śmigłem. Pradesh ruszył za nimi. Pilot zwiększył obroty silnika i huey z charakterystycznym wyciem poderwał się, wzbijając tumany kurzu, a gdy tylko znalazł się ponad poziomem drzew, pochylił nos do przodu i odleciał na południe. Parę chwil później hałas ucichł. Jack wstał, zarzucił na plecy torbę i spojrzał na Costasa. Zdjęli hełmy i położyli je na ziemi. Na ciałach kilka metrów dalej zaczął osiadać kurz, przysypując krew. Jack wciąż czuł krążącą w żyłach adrenalinę. Zauważył, że Pradesh też jest podminowany i w pełnej napięcia pozie trzyma przed sobą rewolwer Magnum, czujny niczym drapieżnik podczas polowania. Cała akcja trwała tylko kilka sekund, ale umysł Jacka odtwarzał ją teraz w zwolnionym tempie niczym film. Zdarzyło mu się to już wcześniej, kiedy był o włos od śmierci. Podążył wzrokiem za Costa-sem, który podszedł do skały wyrastającej z ziemi na skraju dżungli, około trzydziestu metrów od wejścia do świątyni. Skały używano jako kryjówki: leżały pod nią plecaki maoistów. Costas przykucnął, przyjrzał się im i potoczył wzrokiem dokoła.
-	Uważaj na węże - zawołał Pradesh.
Costas podniósł długi, rozkładający się płat skóry, wylinkę kobry.
-	Kapuję. - Upuścił ją, pacnął moskita, po czym wziął do ręki
coś innego. - Patrzcie. Maoiści mieli kałasznikowy, a tutaj jest mnó
stwo łusek. Znacznie więcej niż mogli zużyć podczas strzelaniny
przed chwilą. Wygląda na to, że już wcześniej wykorzystano to
miejsce jako stanowisko ogniowe, i to całkiem niedawno, sądząc po
stanie mosiądzu. Spójrzcie na to. To znacznie starsza łuska. Wyglą
da, jakby pochodziła ze strzelby na słonie. Może ze sztucera na gru
bego zwierza. Takich łusek też leży tu całkiem sporo, ale są wdepta
ne w ziemię. Muszą się walać od dawna.

Jack dołączył do przyjaciela.
 -	A niech mnie - mruknął. - To pięćdziesiątkasiódemka ze snidera-enfielda, karabinu na wyposażeniu Saperów Madraskich w 1879 roku.
 -	Żartujesz! - Costas podniósł następną łuskę, przyjrzał się kryzie i mruknął: - Archeologia na polu bitwy. Strzelali taką samą amunicją jak Custer podczas swojej ostatniej bitwy pod Little Big Horn. Można zrekonstruować pola rażenia poszczególnych strzelców, przebieg walki. - Wstał i rozejrzał się wokół. - Może właśnie pod tą skałą stracił życie Bebbie. Może tutaj znaleźli go Howard i Wauchope. Ta skała za plecami stanowiłaby najlepszą osłonę, pozwalającą odpierać ataki rebeliantów i czekać na ratunek.
 -	Wiem już, co robili ci trzej terroryści, kiedy ich zaskoczyliśmy - zawołał Pradesh, który z rewolwerem w pogotowiu stał za skałą. - To nie był zwykły zwiad. Chcieli posprzątać.
Costas i Jack podeszli do niego ostrożnie. Zapach dżungli stał się intensywniejszy, bardziej piżmowy, inny od metalicznej woni świeżej krwi, jaka unosiła się nad ciałami na polanie. Jack wiedział, co to za zapach, jeszcze zanim pokonał zakręt. W szczelinę skalną wepchnięto mnóstwo kości i zniszczonych ubrań. Niektóre fragmenty szkieletów były zbielałe, ale na czaszkach widać było włosy, a kończyny wciąż się nie rozpadły: przy stawach zachowały się ścięgna. Pradesh, zatykając nos, przyjrzał się im z bliska, po czym cofnął się, by zaczerpnąć tchu.
-	Przynajmniej jedną zagadkę mamy rozwiązaną. To nasi Chiń
czycy, którzy zjawili się w wiosce dwa miesiące temu. Spójrzcie, na
ich koszulach widać napis „Intracon". To nazwa przedsiębiorstwa
wydobywczego. Musieli wpaść w zasadzkę maoistów. To wyjaśnia
obecność tylu łusek z kałasznikowów. - Wziął patyk i odchylił ka
wałek tkaniny. - Popatrzcie na to. Wygląda dokładnie tak, jak opisał
nasz znajomy Koja.
Wskazał nienaruszony fragment skóry na ramieniu jednego z kościotrupów. Zobaczyli resztki tatuażu; prawdopodobnie właśnie dzięki niemu skóra się zachowała. Jacka ogarnął niepokój. Do tej pory wszystko opierało się na domysłach, było tylko przedmiotem rozmów. Teraz mieli do czynienia z rzeczywistością. Tatuaż był rozmazany, skóra na wpół zgniła, ale nie mogło być wątpliwości. Przedstawiał tygrysa.

Pradesh zamachał do swoich saperów, wskazał miejsce, gdzie leżały trupy Chińczyków, a potem pokazał sześć palców i przeciągnął dłonią po gardle. Wstał i razem z Jackiem i Costasem wrócił na polanę, mijając trzy świeże ciała. Nagle rozległ się ogłuszający huk. Krople krwi rozbryzgały się nad ramieniem Costasa, a Jack zdążył tylko spostrzec, że jeden z leżących podniósł pistolet, zanim Pradesh wycelował i strzelił. Facet wierzgnął nogami o ziemię, ale był już martwy. Hindus strzelał raz za razem, zmieniając głowę mężczyzny w krwawą miazgę. Jack złapał go mocno za ramię i odciągnął. Pradesh strzelił jeszcze raz, opróżniając ostatnią komorę, a pocisk odbił się rykoszetem od skały.
-	Dosyć - powiedział Jack.
Pradesh odwrócił się i spojrzał na niego szeroko otwartymi, rozpalonymi gniewem oczami. Jack wyczuł świeży pot, adrenalinę. Puścił Hindusa i powiedział cicho:
-	Załatwiłeś go. Pomściłeś ojca. - Odwrócił się do Costasa,
który ocierał krew z draśnięcia na ramieniu, spokojny jak zawsze.
- Wszystko w porządku?
Costas pokiwał głową.
-	Tak. Dzięki.
Pradesh wziął głęboki wdech, podszedł do dwóch pozostałych ciał i kopnął je, jednocześnie przeładowując rewolwer. Dwóm saperom, którzy mieli karabiny wycelowane w zabitych, dał sygnał, żeby wrócili na skraj polany i zajęli poprzednie pozycje po obu stronach ścieżki. Pstryknął palcami, wskazał na swoje oczy, postukał w zegarek i zamachał w stronę dżungli. Jeden z żołnierzy z bronią gotową do strzału pobiegł ścieżką w głąb lasu.
 -	Wysłałem go na zwiad - oznajmił Pradesh. - Jeśli ci trzej maoiści byli awangardą, to główny oddział może być w pobliżu. Maoiści używają tylko utartych szlaków. Nie mają nic wspólnego z ludami dżungli. Ta ścieżka prowadzi z Czodawaram, obok jednego z obozów maoistów. Zwykle przenoszą się z miejsca na miejsce, kilka nocy spędzając tu, kilka tam. Myślą, że są jak bohaterowie Bollywoodu albo Robin Hood. Ale to tchórze i mordercy, a ich ideologia jest do dupy. Nienawidzę ich.
 -	Właśnie widzimy - mruknął Costas, wyciągając z torby Jacka opatrunek i naklejając go na ranę.
Jack położył Pradeshowi dłoń na ramieniu.

 -	Nic ci nie jest?
 -	Czuję się znakomicie.
 -	Właśnie zabiłeś człowieka.
 -	To nie był człowiek. No i to nie był mój pierwszy raz. Gdy służyłem w Kaszmirze, zastrzeliłem pakistańskiego inżyniera wojskowego próbującego wysadzić w powietrze most, który właśnie zbudowaliśmy. Strzelali do nas, no to my strzelaliśmy do nich. Zrobiłem to dla swoich podwładnych. Mogłem celowo chybić, ale nie uczyniłem tego. Wtedy zwymiotowałem. Ale teraz czuję się świetnie.
Jack pokiwał głową. Sam podobnie to sobie tłumaczył i wiedział, co Pradesh próbuje przez to osiągnąć. Od adrenaliny i huku strzelaniny szumiało mu w uszach. Musieli skupić się na swoim celu, nie rozklejać się. Wskazał głazy, po których do strumyka poniżej spływała kaskadami woda. Pradesh odetchnął głęboko, zerknął na ciała zabitych, po czym podał Jackowi swój rewolwer. Otworzył torbę i wyciągnął owinięty w folię nieduży kawałek C-4 oraz zwój kabla od detonatora, który pokazał im w helikopterze.
-	Przeszkodę stanowi nieduży głaz, tkwiący w samym wejściu
- powiedział. - Jeżeli uda się go rozkruszyć, powinniśmy bez prob
lemu dostać się do środka.
Poprowadził ich przez polanę do jaskini. Skupisko głazów rozciągało się na co najmniej piętnaście metrów poza wodospad. Wyglądało jak starożytny grobowiec megalityczny, lecz było dziełem natury, efektem osunięcia się ziemi, która następnie uległa erozji, pozostawiwszy odsłonięte skały. Było wyższe i szersze, niż wydawało się z helikoptera, u wejścia co najmniej dwukrotnie wyższe od Jacka. Dwa masywne, ustawione pionowo głazy i nadproże tworzyły portal, który został zatarasowany kamieniem wspomnianym przez Pradesha. Ziemia z przodu była usiana odłamkami skały. Hindus ukląkł i podniósł jeden z odprysków.
-	To świeże odłamki - oznajmił. - Ktoś próbował niedawno
rozkuć głaz kilofem.
Costas przykucnął obok niego.
-	Maoiści?
Pradesh pokręcił głową.
-	Raczej poszukiwacze złóż. Maoiści zapewne złapali ich na
tym i powystrzelali. A może sami Chińczycy nie dokończyli roboty,
bo postanowili znaleźć inne wejście?

 -	Albo był to wujek Katii - wtrącił Jack.
 -	Ktokolwiek to był, ułatwił nam zadanie. - Pradesh podczołgał się do zaklinowanego głazu i wsunął w wolną przestrzeń kostkę materiału wybuchowego. Wetknął do środka końcówkę kabla, a potem odwijał go ze szpuli, wycofując się do skały sterczącej z ziemi jakieś dziesięć metrów dalej. Jack i Costas podążyli za nim i przykucnęli za skalą. Pradesh założył mały elektroniczny detonator, po czym uniósł rękę, ostrzegając sapera, który patrzył na niego z drugiego końca polany. Spojrzał na Jacka i Costasa, zakrywając dłonią ucho. - Uwaga, eksplozja.
Przycupnęli za skałą, zatykając sobie uszy. Pradesh włączył detonator i sekundę później rozległ się huk. Wyjrzeli zza skały i zobaczyli, jak z wejścia buchnęła chmura pyłu. Pradesh skoczył do przodu, żeby zobaczyć rezultat swojej pracy. Odczekał kilka chwil, aż kurz opadnie, po czym ostrożnie wgramolił się do środka.
 -	Potrzebowałem tylko tyle materiału wybuchowego, żeby głaz pękł - powiedział stłumionym głosem. - Wyszło idealnie.
 -	Dobra robota - pochwalił Costas, zaglądając do środka.
 -	Otwór ma wielkość około metra kwadratowego. Jest na tyle szeroki, że nawet ty się zmieścisz.
 -	Co to ma niby znaczyć? - mruknął Costas.
 -	To znaczy, że zapraszam do środka.
Jack wyjął z torby halogenową latarkę do nurkowania i przyklęknął pod kamiennym nadprożem. Pradesh był co najmniej piętnaście centymetrów niższy od niego i bardzo szczupły, a otwór okazał się nie taki znowu szeroki, jak go opisał. Jack wsunął się między nierówno obłupane przez eksplozję ściany i przecisnął się za Hindusem w głąb dziury. Ściany po drugiej stronie były gładkie w dotyku. Znalazł się we właściwym tunelu. Usłyszał Costasa, który klnąc pod nosem, ruszył za nim. Po chwili rozległ się odgłos rozdzieranego materiału.
 -	Moja koszula! Moja ulubiona hawajska koszula!
 -	Kupię ci drugą. Kiedy tylko dotrzemy na Hawaje.
Jack wyciągnął rękę, a Costas chwycił ją, przeciskając się przez dziurę. Ostrożnie ruszyli mrocznym tunelem, podążając za Pra-deshem. Jack widział tylko drgające światło w ciemnościach przed sobą. Przystanął na chwilę i zerknął w otwór na polanę po drugiej stronie. Zachodzące słońce odbijało się od mokrych liści palmo-

wych, jak gdyby dżungla stanęła nagle w płomieniach. Dostrzegł sapera kucającego za skałą na środku polany, który z karabinem na kolanach bacznie obserwował wejście do jaskini. Zobaczył przysypane pyłem ciała zabitych i pomyślał o Rebecce. Dzięki Bogu nie pozwolił jej na tę wyprawę, choć niewiele brakowało, by uległ namowom. Spojrzał na zegarek. Mieli najwyżej godzinę. Odwrócił się i popatrzył w głąb ciemnego korytarza. Przebiegł go dreszcz ekscytacji, jaki czuł, ilekroć stawał na progu nieznanego. Położył Costasowi dłoń na ramieniu. Przypomniała mu się obietnica, którą złożył Katii: że dowie się, co się stało z jej wujem. Na pewno czeka na wiadomość. Musieli się pośpieszyć.

II
Jezioro Jssyk-kul, Kjrgizja
Katia Swietłanowa oparła się wygodniej o głaz i rozprostowała nogi na twardej, spieczonej ziemi. Odłożyła swoją cyfrową lustrzankę jednoobiektywową i poprawiła długie ciemne włosy, spięte gumką za plecami. Spojrzała na głaz obok. W kamieniu wyryto wirujące kształty - irbisy, koziorożce, tajemniczy symbol solarny. Rysunki zostały kiedyś pomalowane pierwotnymi barwnikami - krwią i ochrą - lecz teraz kolory były ledwo widoczne, wysmagane wiatrem i spalone słońcem. Wykonali je ponad dwa tysiące lat temu scytyjscy myśliwi, którzy wędrowali po tych stepach, siadywali tu, gdzie Katia, i spoglądali na jezioro i góry. Byli przodkami Kirgizów nadal zamieszkujących te tereny, przodkami jej matki, nomadami, którzy znali potęgę szarnana. Znajdowała się w świętym miejscu, miejscu chowania zmarłych, a w powietrzu wciąż czuła zapach koczowników, koni, baraniny i potu. Jednocześnie jednak było to miejsce, które odwiedzali inni ludzie - awanturnicy, kupcy, wojownicy - ludzie przybywający z Dalekiego Zachodu i Dalekiego Wschodu. Gdzieś tutaj musiały się zachować ślady po nich. Katia fotografowała rysunki, korzystając z długich przedwieczornych cieni. Miała za sobą ciężki dzień, taki jak wszystkie tutaj. Każdy nowy głaz obiecywał niezwykłe odkrycie, lecz to, którego pragnęła najbardziej, nadal im umykało.
Przechyliła się lekko, a rysunki zniknęły i znów się pojawiły niczym hologram. Czuła się śmiertelnie zmęczona. Pracowała niezmordowanie od pięciu tygodni, a teraz zostało jej tylko pięć dni.

Przypomniała sobie, jak dużo czasu wielcy badacze Jedwabnego Szlaku poświęcili na poszukiwania zaginionych skarbów: dekady, całe życie. Większość nigdy nie znalazła tego, co chciała: legendarnych królestw, skarbu Aleksandra Wielkiego, bogactw, które zawsze wydawały się niemal na wyciągnięcie ręki. Może szamani mieli rację i to miejsce naprawdę było przedsionkiem niebios, a jego największe skarby stawały się dostępne tylko dla tych, którzy zrobiliby ten jeden krok dzielący od ich śmierci. Może archeologia rzeczywiście polega tylko na tym, może czas spędzony z Jackiem Howardem i pracownikami MUM na poszukiwaniach Atlantydy był dla niej tylko ulotną chwilą magii, a myśl, że życie nie kończy się na pracy w Instytucie Paleografii w Moskwie i analizowaniu odkryć dokonanych przez innych, jedynie złudzeniem. Jack ostrzegał ją, ale musiała przekonać się o tym na własnej skórze. Musiała się przekonać, czy ma nosa do odkryć.
Pociągnęła solidny łyk z bidonu i spojrzała w dół na niezwykłe niebieskie wody Issyk-kul, które obmywały skalisty brzeg o rzut kamieniem dalej. Jezioro było niczym śródkontynentalne morze rozlewające się aż do gór Tien-szan na południu, których zaśnieżone szczyty tworzyły zapierające dech tło krajobrazu.
Jeszcze dalej leżał Afganistan, nieprzystępny masyw Hindukuszu, przełęcze prowadzące na południe do Indii - Chajber na wschodzie i Bolan na zachodzie. Ale góry Tien-szan opasywały jezioro niczym mury niezdobytej fortecy i wydawało się niewyobrażalne, by ktokolwiek zdołał się przez nie przedostać. Wzrok zawsze kierował się na wschód i zachód, wzdłuż Jedwabnego Szlaku - największego szlaku handlowego, jaki świat kiedykolwiek widział. Na wschodzie za górami rozpościerała się pustynia Takla Makan, a dalej serce Chin wraz z legendarnym miastem Xian. Na zachodzie droga prowadziła przez Kirgizję do Uzbekistanu i Persji, a stamtąd do wybrzeży Morza Śródziemnego. Kiedy zachodzące słońce nadało wodom jeziora różowawy odcień ze smugami czerwieni, Katia odwróciła się, by spojrzeć na skraj wąwozu na zachodzie. Zawsze czuła niepokój, zbliżając się do kanionu, którym musieli przechodzić starożytni kupcy. Jej kirgiska babka ostrzegała ją przed tym miejscem: miały tam grasować widma wojowników na ciemnych wierzchowcach, demony, które czaiły się w każdym jarze gotowe pożreć każdego, kto zbłądzi w ich krainę. Katia wiedziała, że mity

koczowników są tylko zniekształconym zbiorowym wspomnieniem straszliwych podbojów Hunów i Mongołów, którzy nadciągali tutaj ze wschodu. Ci ostatni też byli jej przodkami, nie po matce, tylko po ojcu. O nim również myślała ostatniej nocy: o współczesnym watażce i o gwałtownej śmierci, jaka dwa lata temu spotkała go na jej oczach na wodach Morza Czarnego. Usiłowała przypomnieć sobie ojca z czasów, zanim dał się ponieść pokusie podobnej do fal chciwości i wojny, które niegdyś przetaczały się przez te górskie przełęcze. To też miała we krwi, ale nie mogła mu wybaczyć i zdawała sobie sprawę z wagi tego miejsca dla jej poszukiwań odkupienia, z pragnienia, by znaleźć siłę w kirgiskim pochodzeniu, by usłyszeć słowa szamana w tych naskalnych rysunkach.
- Katio! - Zza głazów sto metrów dalej wyłoniła się smukła postać. - Jesteśmy gotowi!
Poderwała się na nogi, zamachała i podniosła z ziemi aparat. Widok Altamatego budził w niej radość, udzielał jej się jego entuzjazm. Nie powiedziała mu jeszcze, czego naprawdę tu szuka. Nadal nieufnie odnosiła się do wyraźnie określonych celów, nie była pewna, jak poradziłaby sobie z porażką. Ale nagle poczuła przypływ ożywczej energii. Zobaczyła ogrom ich zadania, istne morze głazów ciągnące się całymi kilometrami wzdłuż brzegu jeziora i podchodzące setki metrów pod zbocza gór, skąd oderwały się i stoczyły w ciągu wieków powodzi i trzęsień ziemi. Razem z Altamatym udokumentowali już ponad trzysta rysunków, lecz mieli do zbadania jeszcze dziesiątki kilometrów kwadratowych terenu, przy czym każdy głaz wymagał skrupulatnych oględzin, a połowę trzeba było odkopać z ziemi twardej jak skała. Może porwała się z motyką na słońce. Pomyślała o Jacku i o propozycji, jaką jej złożył: etat naukowo-badawczy w MUM. Miałaby pełną swobodę, nieograniczone zasoby i nadal mogłaby prowadzić badania tu, na miejscu. Ale w moskiewskim instytucie była jedyną osobą, która potrafiła wstawić się za kolegami naukowcami i walczyć przeciwko biurokracji i korupcji. Była nieodrodną córką swojego ojca - ojca z dawnych czasów, profesora i historyka sztuki, który założył instytut. Jej uczucia były jeszcze zbyt świeże, rany nieza-bliźnione, nie mogłaby przyjąć od Jacka niczego. Ojciec stał się wszystkim, co wywoływało w niej sprzeciw, sprzedawcą zabytków na czarnym rynku, watażką, który połasił się na blichtr i wła-

dzę swoich przodków. Stał się jej wrogiem, a Jack go zniszczył. Ale wciąż trawił ją ogień, żarliwa lojalność córki, plemienna więź klanowego wojownika. Kiedy przed trzema miesiącami zobaczyła Jacka na konferencji, wszystko to wróciło. Musiała sama znaleźć spokój, zanim przyjmie pomocną dłoń.
Zawiesiła aparat na szyi i zaczęła schodzić po głazach. Przypomniała sobie, co jeszcze mówił jej Jack: „Potrzebujesz szczęścia, ale musisz także podejmować ryzyko, mieć odwagę postawić wszystko na intuicyjne przeczucie". Dla Jacka oznaczało to zaangażowanie do badań statków zespołu ludzi, Costasa, całego sprzętu do nurkowania i eksploracji dna morskiego. Popatrzyła na pole głazów rozciągające się we wszystkich kierunkach niczym gigantyczne cmentarzysko i na swój maleńki namiot nad jeziorem. Potrzebowała tu raczej armii robotników terenowych i obozu, który byłby jak wojskowa baza operacyjna. Zatrzymała się i odetchnęła głęboko. Może jednak nadszedł czas, by przyjąć ofertę. Nie zawiodła się na sobie. Z Al-tamatym zrobiła wszystko, co było w mocy dwojga ludzi. Zresztą i tak musiała się skontaktować z Jackiem i zapytać, czy udało mu się znaleźć w dżungli jej wuja. Od tygodni trawił ją niepokój, musiała dowiedzieć się czegoś więcej. I chciała usłyszeć jego głos. Postanowiła, że wieczorem włączy telefon satelitarny.
Zakasłał zapalany silnik i rozległ się stłumiony warkot cztero-cylindrowego diesla. Katia wspięła się na wzniesienie i zobaczyła przed sobą Altamatego w podskakującym filcowym kołpaku na głowie. Siedział na foteliku jedynej maszyny na ich wyposażeniu, sędziwego brytyjskiego traktora Nuffield, który jakimś sposobem dotarł z Indii aż do Azji Środkowej, dzięki ożywieniu na Jedwabnym Szlaku po rozpadzie Związku Radzieckiego. Katia zdążyła go polubić mimo jego ryku i kłębów czarnego dymu. Był ich wierzchowcem bojowym i dopóki dawało się go uruchomić, dopóty istniała jeszcze nadzieja. Przeskoczyła ze skały na skałę, zeszła do niedużego zagłębienia terenu przed traktorem i wyciągając rękę do Altamatego, rzuciła okiem na łańcuch, który ciągnął się od czerpaka traktora i oplatał na wpół zasypany ziemią głaz. Stało się to ich rytuałem na koniec dnia. Altamaty podjeżdżał ciągnikiem do obiecującego głazu, który wcześniej wybrali, w pobliżu jednej z nierównych dróżek wiodących od brzegu jeziora. Katia przyjrzała się dzisiejszemu kandydatowi. Leżał na nim głaz, a przestrzeń między oboma

kamieniami wypełniła się twardą ziemią, którą Altamaty usuwał przez większość popołudnia, żeby przełożyć łańcuch.
Przykucnęła i przyjrzała się łańcuchowi, owiniętemu w końską skórę, żeby nie uszkodzić powierzchni głazu. Skóra zaczynała się przecierać, ale dzisiaj powinna jeszcze wytrzymać. O ile któreś z ogniw się nie urwie. Popatrzyła na leżący luźno łańcuch. Altamaty zdobył go ze starej łodzi patrolowej rdzewiejącej na pobliskiej płyciźnie, pamiątki z czasów, gdy Sowieci wykorzystywali jezioro jako tajną bazę wojskową do testowania sprzętu. On sam odbywał tu szkolenie wojskowe jako poborowy w latach osiemdziesiątych, zanim wysłali go na wojnę do Afganistanu. Twierdził, że ufa starej - choćby i zardzewiałej - technologii radzieckiej bardziej niż nowej rosyjskiej. Katia musiała wierzyć mu na słowo. Wstała, pokazała uniesiony kciuk, po czym wycofała się na bezpieczną odległość i przycupnęła za jednym z okolicznych głazów. Altamaty także przykucnął za osłoną z metalowych płyt, którą zamocował przed kierownicą traktora na wypadek, gdyby łańcuch jednak się urwał. Katia dała mu znak, podnosząc, a potem opuszczając rękę. Schyliła głowę i zacisnęła kciuki. Zawsze przypominało to kupowanie losu na loterii i wynik zwykle był taki sam. Ale tym razem mogło się udać. Znajdowali się blisko zachodniego wąwozu. Jeśli mieli znaleźć inskrypcję wyrytą przez podróżnika, to właśnie tutaj - w miejscu, gdzie dawne karawany odpoczywałyby i nabierały sił, a nie wyżej na zboczu, gdzie znaleziono większość petroglifów scytyjskich.
Zacisnęła mocno powieki. Usłyszała, jak Altamaty wrzucił wsteczny, wolno obniżył dźwignię gazu, sprawiając, że silnik zagrał terkoczące crescendo, a potem z wyczuciem puścił sprzęgło. Cała powierzchnia ziemi zdawała się drgać. Katia otworzyła oczy i zobaczyła, jak traktor cofa się powoli, metr, potem dwa. Wreszcie się zatrzymał i stanął dęba na tylnych kołach, a po chwili hałas przycichł i koła opadły z powrotem na ziemię. Altamaty wstał i zamachał do Katii. Wyprostowała się i zobaczyła, że głaz stanął na sztorc, zablokowany przez skałę z przeciwnej strony. Nie było możliwości ruszyć go choćby odrobinę bardziej. Ale kamień, o który im chodziło, wyglądał na dostępny, zakryty tylko warstwą luźnej ziemi. Altamaty zaciągnął hamulec, zostawiając silnik na jałowym biegu, i zeskoczył z rydlem i pędzelkiem w dłoniach. Kiedy pode-

szła, siedział już w dziurze, oczyszczając powierzchnię skały. Było oczywiste, że dawniej stała pionowo, lecz została popchnięta przez głaz, który właśnie przesunęli, wieki temu, prawdopodobnie podczas gwałtownej powodzi. Stwierdziła, że odsłonięta powierzchnia jest płaska, długa i szeroka na jakiś metr. Uniosła aparat, trzymając go w pogotowiu. Uczeni z instytutu mówili jej, że ugania się za wiatrakami. Baktryjczycy i Sogdyjczycy, kupcy, którzy tędy podróżowali, nie mieli zwyczaju zostawiać w kamieniu żadnych inskrypcji. Ale potem przypomniał jej się Jack. Powiedział, że ma przeczucie niemożliwe do opisania. Znów zacisnęła kciuki.
Odwrócony tyłem Altamaty wstał, zasłaniając jej widok. Położyła rękę na jego starej, spłowiałej kurtce wojskowej. Po chwili zorientowała się, że zmięła materiał, zaciskając nerwowo palce. Przez moment trwali w bezruchu. Nagle zdała sobie sprawę, że Altamaty dygocze. Dotykała go już wcześniej, ale nigdy niczego takiego nie zauważyła. I wtedy zrozumiała. Altamaty... chichotał. Napięcie minęło. Katia opuściła rękę i sama zaczęła trząść się ze śmiechu - po raz pierwszy, odkąd pamiętała. Coś się w niej przełamało, a nie zobaczyła jeszcze, co jest na skale. Altamaty odwrócił głowę i zobaczyła uśmiech rozjaśniający jego ogorzałą twarz.
- Nie znam dobrze łaciny - powiedział po kirgisku. - I nigdy nie byłem dalej na zachód niż w Afganistanie, ale jako młody chłopak czytałem wszystkie książki o Rzymianach, jakie mogłem zdobyć. Rozpoznaję to.
Znowu położyła dłoń na jego ramieniu, żeby nie stracić równowagi, przyklękła i przyjrzała się znalezisku uważniej. Znów przypomniały jej się słowa Jacka: „Te pierwsze chwile są kluczowe. Możliwe, że już nigdy tego nie zobaczysz. Zapanuj nad euforią. Zachowuj się jak naukowiec". Słońce stało nisko na niebie, więc kontrast był idealny, na powierzchni skały widać było nawet najdrobniejszą wypukłość i wklęsłość. Zrobiła kilkanaście zdjęć, przy trzech różnych ustawieniach, i zastygła w bezruchu, obawiając się, że obraz zniknie. To był orzeł. Wyjęła z torby podkładkę z klipsem i zaczęła wertować kartki, aż trafiła na tę, której szukała. Popatrzyła na rysunek wykonany przez jej wuja w jaskini w Uzbekistanie, ponad czterysta kilometrów na zachód stąd. Obok widniały notatki Jacka, spisane na gorąco uwagi sprzed trzech miesięcy, kiedy oboje analizowali rysunek. Znów spojrzała na kamień i ponownie na kartkę. Nie było

żadnych wątpliwości. Rysunki były identyczne, wyryte tą samą ręką. Wstała i zachwiała się lekko.
-	Muszę wracać do jurty - powiedziała drżącym głosem. - Mu
szę zadzwonić z telefonu satelitarnego.
-	Co to jest? - spytał Altamaty. - Co takiego znaleźliśmy?
Popatrzyła na jego ogorzałą twarz, na urzekające błękitne oczy,
i objęła go. Poczuła zapach kamizelki z baraniej skóry, ostrą woń potu i szorstki zarost na policzku. Puściła go i zarzuciła torbę na ramię. Czuła się wyjątkowo dobrze, ale też była wyjątkowo zmęczona. Musiała zadzwonić, zanim padnie z nóg. Chciała jednak, żeby Altamaty usłyszał to pierwszy.
-	Czy w którejś z tych książek o Rzymie - zapytała - natknąłeś
się na historię o zaginionych legionistach Krassusa?

12
Jack ostatni raz spojrzał przez wejście do jaskini na polanę i poświecił latarką na ścianę tunelu. Było akurat tyle miejsca, że mógł stanąć wyprostowany za Costasem i Pradeshem. Zobaczył ciemną zieleń alg i rdzawe zacieki, które również mogły być jakimś roślinnym wykwitem. W powietrzu unosiła się silna woń wilgoci i rozkładu, zmieszana z innymi zapachami, które wkradły się z dżungli. Pradesh poświecił latarką wzdłuż ściany przed nimi i cofnął się gwałtownie z cichym westchnieniem. Z mroku wyłonił się koszmarny kształt wyrzeźbiony w głazie po lewej, z łbem na poziomie ich oczu. Był to demon o wyłupiastych ślepiach, haczykowatym dziobie i zabójczych kłach. Jack podszedł bliżej, oświetlając go latarką.
-	Niesamowity - wyszeptał. - Ma skrzydła jak gryf. Prawdo
podobnie perski albo wyrzeźbiony przez kogoś, kto naoglądał się
dużo takich obrazów. Pradeshu, wiem, że interesujesz się starożytną
rzeźbą indyjską. Jakieś pomysły?
Hindus dotknął kamienia.
-	Przekonałem moich opiekunów naukowych, że to dobry sposób
na zgłębianie technologii obróbki skał, ale tak naprawdę interesowała
mnie tylko sztuka. - Utkwił wzrok w demonie. - Forma jest genetycz
na. Sztuka perska ma wiele cech wspólnych z indyjską. Ale jest w niej
coś szczególnego, rodzaj pewności siebie, z którą nigdy wcześniej się
nie spotkałem. Możesz mieć rację. To może być dzieło kogoś, kto znał
monumentalną rzeźbę perską, zapewne z okresu partyjskiego.
Costas ostrożnie położył dłoń na jednym z wyłupiastych oczu.
-	Nic dziwnego, że Koja nigdy tu nie wchodzili - mruknął, co
fając rękę.

-	A teraz spójrzcie na scenę za demonem - powiedział Pradesh.
Jack skierował w tamtą stronę światło latarki i zobaczył następne płaskorzeźby. Relief był płytki, ale obraz wyraźny. Wciągnął gwałtownie powietrze. Miał przed sobą jakąś scenę narracyjną, z ludzkimi postaciami. Zobaczył odrąbane głowy zatknięte na pale i wiszące pod nimi sztylety. Na pierwszym planie związani ludzie, a pod nimi cętkowana smuga matowej czerwieni upstrzonej tu i ówdzie kryształkami pirytu - niewątpliwie mineralna ekstruzja w skale. Wyglądało to, jakby rzeźbiarz celowo umieścił scenę nad naturalnym przebarwieniem, by plama sprawiała wrażenie kałuży krwi. Ludzkiej krwi. Nie było co do tego wątpliwości.
-	Scena złożenia ofiary - wymamrotał. - Obrzęd meriahu.
Pradesh pokiwał głową.
-	Ale wyrzeźbiona nie przez tubylca. Wśród Koja nigdy nie
było tradycji rzeźbienia w kamieniu. Popatrz, pod spodem są starsze
rysunki.
Pod sceną figuratywną Jack dostrzegł ledwo widoczny symbol. Było to skupisko koncentrycznych okręgów o średnicy około metra. W środku znajdowały się cztery równoległe nacięcia połączone jedną kreską, tak że całość przypominała grzebień. Znak wyglądał, jakby początkowo był symetryczny, z identycznym grzebieniem po drugiej stronie, zakrytym wykutą później płaskorzeźbą ze sceną złożenia ofiary. Pradesh przyjrzał się rysunkowi dokładniej.
-	Symbol labiryntu - wyszeptał. - Znajduje się je w innych re
gionach Indii i w Azji Środkowej, niekiedy w jaskiniach. Najstarsze
pochodzą z neolitu, mają co najmniej pięć tysięcy lat. W większości
w środku umieszczano stylizowane kształty złożone z prostych linii,
ale jeszcze nigdy nie widziałem symbolu aż tak rozbudowanego.
Costas dotknął rysunku i spojrzał na Jacka.
 -	Popraw mnie, jeśli się mylę.
 -	Niewiarygodne - wyszeptał Jack. - Symbol Atlantydy. - Widział go zaledwie dzień wcześniej na okładce monografii o Atlantydzie w swojej kabinie na „Seaąueście II". Poświecił latarką z boku na bok. Dało to niezwykły efekt wizualny, niemalże holograficzny: labirynt to pojawiał się, to znikał pod wstrząsającą sceną złożenia ofiary. Zastanawiał się, czy ci, którzy wyryli ów pradawny symbol pierwszej cywilizacji, sami byli przybyszami z zewnątrz, świadkami pierwotnych scen krwawych kaźni, które jakiś późniejszy artysta

wyrzeźbił pewnego dnia na ich świętym symbolu, w połowie go niszcząc. Labirynt gorący od ludzkiej krwi.
-	Jest tu tego więcej. Znacznie więcej. - Pradesh pochylił się i ru
szył ostrożnie w głąb tunelu, aż wreszcie ukucnął mniej więcej pięć me
trów przed nimi. Jack i Costas dołączyli do niego i patrzyli, jak wodził
światłem latarki po ścianach. - Styl ten sam co w scenie złożenia ofiary,
ale tutaj brak elementów narracyjnych - powiedział. - Mamy lingam,
czyli fallus, symbol Siwy. A po przeciwnej stronie widzimy zwiniętą
kobrę z łbem zwróconym ku wejściu i z wysuniętym językiem. To
też mógłby być symbol hinduistyczny, ale bóstwa przyjmujące postać
węża są reliktem również kultów przedaryjskich. Przypominacie sobie
kamień nagrobny Bebbiego, lęk, jaki budzi w plemieniu Koja giringar,
duch kobry? Myślę, że te dwie płaskorzeźby pełniły funkcję strażni
ków: miały za zadanie powstrzymać ludzi przed wejściem do środka.
Parę metrów dalej Pradesh znów się zatrzymał i oświetlił latarką sufit, pomalowany ciemnoniebieskim barwnikiem. Miejscami farba była gruba jak lakier, gdzie indziej zaś pokruszyła się i popękała.
-	Kolor Siwy - wymamrotał Pradesh. - W ikonografii hindui
zmu niebieski oznacza nieśmiertelność. - Wyciągnął rękę, dotknął
skały i roztarł w palcach odrobinę pigmentu, który został na opusz
kach. - To lazuryt. Właśnie z niego robiono niebieski barwnik. Trze
ba było zetrzeć kamień na proszek i sporządzić pastę. Niemożliwe,
żeby czymś tak cennym, jak lazuryt z Afganistanu, handlowano
w tej dżungli, więc artysta musiał go przynieść ze sobą.
Jack położył dłoń na suficie w miejscu, gdzie farba wciąż była gruba niczym emalia. Przypomniał sobie, że dziadek mówił mu o lazurytowym słoniku w skrzyni z rodzinnymi pamiątkami to samo, co teraz Pradesh - że niebieski to kolor nieśmiertelności.
Ruszyli dalej. Korytarz wiódł do komnaty szerokiej na jakieś osiem metrów. Jej ściany także pokrywały płaskorzeźby, dziwaczne pomieszanie postaci ludzkich i zwierzęcych, tajemniczych symboli i potworów. Pradesh poświecił latarką dokoła.
 -	Niektóre z nich rozpoznaję - rzekł. - To jest Wisznu przeganiający demona. A to Parwati, żona Siwy, wyróżniona czerwienią. I Padmapani z lotosem, promieniująca radosnym spokojem.
 -	I słoń - wtrącił z przejęciem Costas, wskazując filar, któremu nadano kształt trąby, z paciorkowatymi oczami i rozłożystymi uszami u góry. - Dziwne - zauważył. - Ma uszy jak słoń afrykański,

a nie indyjski. Może wyrzeźbił go ktoś, kto może widział takie słonie na arenie rzymskiego amfiteatru.
Pradesh pokiwał głową i wskazał dwa rzeźbione filary obok.
 -	Przypominają buddyjskie stupy, z bykami na górze. A tu jeszcze jedna, z kołem z piastą i szprychami. Spójrzcie na ścianę z tyłu. Te stłoczone postacie to bodhisatwatowie, ci, którzy dostąpili oświecenia. W turbanach, wąsaci, pięknie wystrojeni. Zwróćcie uwagę na te groteskowe stwory podobne do krasnali. Postaci męskie to jaksza, a żeńskie jakszini, bóstwa natury religii starszych niż hinduizm. Ten duży, przypominający Buddę, to Kubera, jaksza czczony jako bożek bogactwa, duch strzegący skarbu.
 -	Wszystkie rzeźby wykonano jednym dłutem - powiedział Jack, rozglądając się. - Ten sam styl, ta sama technika.
 -	Postaci wydają mi się znajome, ale styl już nie - mruknął Pradesh. - Nigdy nie widziałem w południowych Indiach niczego podobnego.
 -	Przywodzi na myśl sztukę Gandhary, starożytnej Baktrii, królestwa założonego przez następców Aleksandra Wielkiego w Afganistanie. Połączenie stylu indyjskiego i greckiego.
 -	Ale tu mamy do czynienia nie tyle z połączeniem stylów - zauważył Pradesh - ile z połączeniem indyjskich wyobrażeń z obcym stylem. Wygląda to, jakby ktoś z zupełnie innej tradycji estetycznej próbował wyrzeźbić to, co zobaczył w Indiach, przy użyciu konwencji wyniesionych z własnego kręgu kulturowego.
Jack powiódł palcami po trąbie słonia.
 -	W wykonaniu widać techniczną biegłość, ale bez szczególnego polotu. Gdybym miał szukać porównań w świecie grecko-rzymskim, powiedziałbym, że to dzieło wyrobnika, który wykonywał sarkofagi, domowe ołtarze, pamiątkowe inskrypcje, rutynowe zdobienia architektoniczne. Raczej rzemieślnika niż artysty.
 -	Coś się w tym wszystkim nie zgadza - rzekł Pradesh, obrzucając wzrokiem komnatę.
 -	Masz na myśli, że to nie pasuje do dżungli? - spytał Costas. -Mówiłeś wcześniej, że Koja nie odczuwają potrzeby sporządzania wizerunków swoich bogów, bo już ich widzą.
 -	To jedna sprawa. Ale nawet gdyby przyjąć, że ktoś czcił tutaj te wszystkie hinduistyczne, buddyjskie i animistyczne bóstwa, nadal coś byłoby nie w porządku.

 -	Co takiego - zapytał Jack.
 -	Kiedy dwa lata temu oddelegowano mnie do Służby Geodezyjnej, zostałem skierowany do Badami, zespołu jaskiń około trzystu kilometrów na zachód stąd. Na studiach inżynierskich specjalizowałem się w starożytnych technologiach wydobywczych, więc przydzielono mnie do zespołu, który miał ocenić stan jaskiń z punktu widzenia bezpieczeństwa. Jaskinie słyną z malowideł i rzeźb, które powstały głównie w VI wieku naszej ery. Są tam znane sceny mitologiczne, jak ta tutaj, Wisznu kroczący przez świat. Ale w Badami stanowią one części spójnej całości, jedna scena przechodzi w następną, koncepcja jest płynna, bez wahań w sferze ikonograficznej. Tu natomiast mamy do czynienia z odrębnymi fragmentami, jakby to były niewymieszane składniki potrawy. Rzeźbiarz z Badami znal mitologię swego ludu i w nią wierzył. Tutaj widzimy coś w rodzaju kolekcji turystycznych fotek. Nie ma w nich duszy, głębi. Hinduizm jest otwarty na wpływy z zewnątrz. Wchłania rozmaite wierzenia, przyjmując różne bóstwa. Tutaj jest tego za dużo, a poszczególne sceny są jakby oderwane. Jestem praktykującym hinduistą i mówię wam, że coś tu nie gra.
 -	To tak, jakby ktoś chciał powstrzymać ludzi od wchodzenia do środka, więc przedstawił wszystkie bóstwa, jakie jego zdaniem mogłyby wzbudzić w nich lęk - powiedział Costas.
 -	A nawet dorzucił to i owo ze sztuki partyjskiej - mruknął Jack.
-	Może chodziło o to, żeby coś ukryć - zasugerował Pradesh.
Costas wskazał skrytą w mroku ścianę w głębi, gdzie między
cieniami głazów widać było ciemniejsze szpary.
-	Następna komnata? Ten bożek bogactwa mógł być głównym
strażnikiem tego miejsca. Jeśli wywodzi się ze starszej religii, to
może rzeźbiarz jednak rozumiał, że tubylcy bardziej boją się starych
bogów niż czegokolwiek z hinduizmu czy buddyzmu. Kimkolwiek
był, musiał nawiązać jakieś kontakty z okolicznymi mieszkańcami.
Widział, jak składali ofiary z ludzi. I musiał być jakoś karmiony.
Pradesh pokiwał głową.
-	Zgodnie z tradycją mieszkańcy wioski codziennie zostawiali
przed świątynią jedzenie. Uważali, że w środku jest bóg Rama osa
czony przez duchy dżungli. Dopóki go karmili, dopóty miał pozostać
w jaskini. Każdej nocy jedzenie znikało. Prawdopodobnie muttadar

przychodził wieczorem i zabierał to, czego nie zjadły zwierzęta. Tutejsze szczury osiągały kiedyś ogromne rozmiary. Legenda głosiła, że gdyby któregoś dnia nie złożono ofiary, Rama wydostałby się na wolność i zemścił na ludach dżungli. Przybierałby postać honda dewata, ducha tygrysa, i zabiłby ich swoim wielkim złamanym mieczem.
 -	Złamanym mieczem? - mruknął Costas. - To brzmi znajomo, prawda, Jack?
 -	Gdyby doszukiwać się historii w legendzie, rytuał wyda się całkiem sensowny - podjął Pradesh. - Dawno temu do dżungli przybył Rama, książę, który później stał się bogiem. Ale ludzie dżungli nie chcą wtargnięcia hinduizmu w ich duchowy świat. Świątynia staje się miejscem ogniskującym siłę ich kultury. Więżą w niej Ramę, intruza, osaczonego przez ich własnych bogów. Tutaj mordują konstabli policji, pozorując obrzęd złożenia ofiary. Ale gdy Rama zostaje zamknięty na zawsze w jaskini przez trzęsienie ziemi, stopniowo przestają przynosić mu jedzenie. Zmieniło się coś jeszcze: w 1879 roku zniknęło welpu. Teraz ludzie obawiają się już nie Ramy w postaci konda dewata, lecz samego ducha tygrysa zamieszkującego dżunglę.
 -	To gdzie jest wizerunek samego Ramy? - zapytał Costas, rozglądając się dokoła. - Przecież to jego świątynia, prawda?
Pradesh milczał chwilę.
-	Według hinduizmu Rama był potomkiem starożytnej dynastii
słonecznej - rzekł wreszcie. - Można go widzieć w wyobrażeniu
Wisznu albo w jakimś symbolu słońca. Wystarczy dokładniej się
rozejrzeć.
Jack przyglądał się obróbce kamienia na szyi bożka Kubery. Technika wydawała mu się dziwnie znajoma. Zrobił krok do tyłu i poświecił latarką dokoła. Wszystko, co tu zobaczył, kłóciło się z książkową wiedzą, lecz jako doświadczony archeolog zdawał sobie sprawę, że mieści się w granicach prawdopodobieństwa. Wrócił myślami do Egiptu, do odkrytego przez Hiebermeyera tekstu Peri-plusa, do pierwszych śladów, jakie znaleźli na tym szlaku. W jego umyśle zaczęło nabierać kształtu niesamowite odkrycie, trop zostawiony w odległej przeszłości, który z sekundy na sekundę stawał się coraz bardziej realny.
-	W jakim okresie powstały te rzeźby? - spytał Costas.

 -	Jaksza i jakszini, podobnie jak naga, wąż, to bóstwa ziemi, które przetrwały z czasów przed dominacją hinduizmu i buddyzmu - odrzekł Pradesh. - Najwcześniejsze posążki przedstawiajace jak-szów datuje się na III wiek przed naszą erą, ale te są raczej z I wieku przed naszą erą lub z następnego stulecia. Właśnie wtedy zaczęli się pojawiać bogowie wczesnego hinduizmu, czyli ci, których tu widzicie. W późniejszym okresie hinduizm całkowicie zdominował lokalne kulty, wchłaniając je albo niszcząc. Nie widać tu wprawdzie żadnych przedstawień Buddy, ale pewne symbole buddyjskie są obecne: byk na filarze, koło ze szprychami. To trochę jak we wczesnym okresie chrześcijaństwa: używano symboli, zanim pojawiły się antropomorficzne przedstawienia Chrystusa.
 -	Czyli te płaskorzeźby mogą pochodzić z... powiedzmy, końca I wieku przed naszą erą - podsumował Costas.
 -	To zgadzałoby się ze stylem, gdyby uznać, że mamy do czynienia z wpływami grecko-rzymskimi - odrzekł Jack. - Widzę pewne stylistyczne i warsztatowe szczegóły, które, gdyby chodziło o Rzym, datowałbym na okres późnej republiki.
 -	Rzymska osada w Arikamedu znajduje się sześćset pięćdziesiąt kilometrów na południe stąd - powiedział Pradesh. - Żaden Rzymianin z Arikamedu nie zapuściłby się do dżungli, gdyby nie miał po temu bardzo ważnego powodu, ale musimy wziąć pod uwagę taką możliwość.
Jack pokręcił głową.
 -	Nie wyobrażam sobie rzymskiego rzeźbiarza w Arikamedu. Budynki z cegły suszonej na słońcu i drewna, czysto użytkowe i oszczędne. Nawet w Berenike nad Morzem Czerwonym nie było prawie niczego z kamienia. Rzeźbiarz nie miałby tam nic do roboty.
 -	Może to ktoś, kto zaczynał jako rzeźbiarz, ale zmienił fach i zajął się żeglarstwem albo handlem - podsunął Costas. - Przybył do Indii, zasymilował się, a w końcu znalazł sobie metę w dżungli i postanowił wrócić do rzeźbiarstwa. Przecież zawsze mówisz, że wszystko jest możliwe.
Jack zamyślił się głęboko.
-	Kamieniarstwo było fachem dziedzicznym, a w starożytnym
świecie zmiana zawodu nie była taka łatwa. Poza tym dla rzeźbia
rza opuszczenie Rzymu w czasach Augusta byłoby szaleństwem.

August przebudował miasto na kamienne i był to jeden z największych programów budowlanych w dziejach - zawiesił głos i po chwili dodał: - Chociaż niewykluczone, że masz rację. Jedna z dostępnych Rzymianom ścieżek życia przyciągała mężczyzn z każdej grupy zawodowej.
 -	Służba wojskowa? - domyślił się Pradesh.
 -	Żołnierze obywatele - potwierdził Jack. - Zastanówmy się nad datą. W czasach Augusta wojsko zaczęło się przekształcać w armię zawodową, przyjmując rekrutów w wieku osiemnastu lat na dwudziestoletnią służbę. Jeśli więc chodzi o żołnierza obywatela, musimy się cofnąć do okresu wojen domowych albo do jeszcze wcześniejszego, kiedy to zdolni do walki mężczyźni zgłaszali się ochotniczo do służby na krótszy czas, zwykle nie więcej niż sześć lat. To tylko kilka dziesięcioleci przed okresem rzymskiej obecności w Arikamedu. Nie możemy jednak zapominać, że nie ma żadnych świadectw, które sugerowałyby, że Rzymianie kiedykolwiek wysłali swoich legionistów do Indii.
 -	Może to był najemnik? - podsunął Costas. - Albo dezerter? Pomyślcie o brytyjskich i francuskich oficerach awanturnikach, którzy dowodzili tutejszymi armiami i wiedli życie książąt. Może to samo działo się w okresie rzymskim?
Jack powiódł snopem światła po komnacie.
-	Możliwe. Periplus wspomina o uzbrojonych strażnikach na
pokładach statków, którzy mieli bronić ludzi i ładunku przed pirata
mi - rzekł, choć już wiedział, na co patrzą. Głos łamał mu się z eks
cytacji. -Albo inaczej. Może był zbiegłym jeńcem wojennym.
Costas podszedł do ściany naprzeciwko i przyjrzał się głębokim cieniom obok posągu Kubery. Wsunął się w jeden z nich.
-	Miałem rację. Tu jest następny tunel. Wygląda na to, że dalej
jest druga komnata.
Z wejścia do jaskini dobiegło stłumione wołanie, kilka naglących słów w hindi. Pradesh coś odkrzyknął, rzucił okiem na zegarek i pokręcił z irytacją głową.
-	Sierżant Amratavalli wrócił ze zwiadu - wyjaśnił. - Muszę
z nim pogadać. Zostańcie tu, ale macie najwyżej godzinę. Pilot nie
będzie dłużej czekał. Nie pozwoli, żeby znowu ostrzelano mu ma
szynę. Musimy się stąd zwinąć, zanim przybędą następni maoiści.
Powodzenia.

Wyciągnął rewolwer z kabury i zniknął w tunelu. Jack wsunął się w szczelinę między głazami, a Costas zaczął przeciskać się za nim. Wilgoć na skale zadziałała jak smar i udało mu się prześlizgnąć mimo krzepkiej postury. Gdy Jack skierował latarkę do tyłu, żeby oświetlić mu drogę, w kręgu światła ukazała się szeroka brązowa smuga na podartej koszuli.
-	Zniszczona - mruknął posępnie Costas. - Kompletnie znisz
czona.
Jack obrócił latarkę w drugą stronę. Znajdowali się w komorze o rozmiarach podobnych do poprzedniej, ale wnętrze wyglądało inaczej. Ktoś zadał sobie wiele trudu, by wygładzić naturalne wypukłości głazów, tworząc równe płaszczyzny, idealne tło dla rzeźbiarza. Jack zdawał sobie sprawę z kształtów majaczących za plecami, ale zatrzymał światło latarki na ścianie, którą po wejściu do komnaty ujrzał jako pierwszą. Jego umysł wciąż był dostrojony do obrazów z poprzedniego pomieszczenia, indyjskich bóstw i demonów, wypukłych płaskorzeźb o modelunku, który zbliżał je do posągów wolno stojących. Ściana, którą miał przed sobą, została wykuta w boku jednego ogromnego głazu szerokości co najmniej pięciu metrów i wysokiego na trzy metry. Jack wpatrywał się w nią ze zdumieniem. Postaci były zupełnie niepodobne do tych z poprzedniej komnaty. Niemal całą powierzchnię pokrywał subtelny relief. Ukazywał uzbrojonych żołnierzy. Była to ciągła scena, przedstawienie narracyjne, niemające nic wspólnego z mitologią indyjską. Miał wrażenie, jakby wszedł do muzeum sztuki rzymskiej. Albo do komnaty w sercu samego Rzymu.
-	Mój Boże - wyszeptał. - Wygląda zupełnie jak bitwa pod
Issos. Jedna z najsłynniejszych bitew Aleksandra Wielkiego z Per
sami.
Obok pojawił się Costas.
-	To był IV wiek przed naszą erą, prawda? - rzekł. - Ja myślę
raczej o bitwie pod Karre w I wieku. Wspominałeś coś o jeńcach
wojennych.
Jack zastanawiał się gorączkowo.
-	Legioniści musieli mieć w pamięci Aleksandra, kiedy masze
rowali ku Karre. Krassus widział w sobie odrodzonego Aleksandra
i niewykluczone, że nawoływał do powtórki z Issos, mobilizując
swoich żołnierzy. Kiedy pod Karre ponieśli klęskę, zwycięstwo

Aleksandra nad Persami zyskało dla nich niemal mistyczny status. Dodaj do tego ślady pozostawione przez Aleksandra podczas wyprawy na wschód, które widzieli rzymscy zbiegowie, ołtarze opisane w Periplusie. Historia Aleksandra byłaby tłem, na którym rysowało się to, co przydarzyło się im samym. Tułaczka żołnierza obywatela najpierw do Karre, później do niewoli w Merwie, a stamtąd dalej na wschód do Azji Środkowej, szlakiem, który przebył Aleksander i jego macedońscy żołnierze trzy stulecia wcześniej. I wreszcie tutaj, do dżungli w południowych Indiach.
 -	Skąd wiesz, że to scena z bitwy Aleksandra?
 -	Bo widziałem mozaikę z Pompejów przedstawiającą bitwę pod Issos - odparł Jack. - Prawdopodobnie tak właśnie przedstawiano tę bitwę. Z lewej Aleksander o kędzierzawych włosach galopuje na plac boju na wierzchowcu Bucefale, w pancerzu z podobizną Meduzy na piersi. Umieszczony poniżej Dariusza, który góruje nad perskimi żołnierzami i spogląda na niego. Mnóstwo wojsk perskich i znacznie mniej Macedończyków. W ten sposób podkreślono chwałę Aleksandra, szarżującego przeciwko armii Wielkiego Króla. Tymczasem Dariusz ucieka, rozkazując woźnicy rydwanu, żeby popędzał konie, i z trwogą w oczach oglądając się za siebie. Prawe ramię ma wyciągnięte ku Aleksandrowi, jakby właśnie rzucił w niego włócznią albo składał mu hołd. Tym gestem Dariusz uznaje w Aleksandrze zwycięzcę.
 -	Jakim cudem kompozycja mozaiki z Pompejów została skopiowana przez rzeźbiarza w głębokiej dżungli środkowych Indii?
 -	Mam pewną hipotezę - odparł Jack półgłosem. - Wyrzeźbił to żołnierz, który w cywilnym życiu trudnił się kamieniarstwem. Dostrzegłem mnóstwo szczegółów technicznych pochodzących z rzymskiej szkoły rzeźbiarstwa funeralnego I wieku przed naszą erą. Mam na myśli prace wykonywane dla uboższych klientów: tabliczki z reliefem stawiane przed urnami z prochami zmarłych, od czasu do czasu większa scena na sarkofagu. Ale nawet kamieniarz byłby obeznany z wielkimi dziełami sztuki rzeźbiarskiej. W Rzymie było ich mnóstwo po podbiciu Grecji w II wieku przed naszą erą. Mozaika z Aleksandrem powstała mniej więcej w tym samym okresie na zamówienie bogatego klienta w Pompejach. Ale nawet ona była kopią słynnego obrazu namalowanego przez greckiego artystę Filoksenosa z Eretrii. Pliniusz Starszy wspomina o nim w swojej

Historii naturalnej. Obraz prawdopodobnie pokazywano w Rzymie szerokiej publiczności i ten, kto to wyrzeźbił, musiał dokładnie go przestudiować jako czeladnik. Costas powiódł ręką po reliefie.
-	Ci żołnierze nie wyglądają mi na Greków - rzekł. - Ani na
Persów.
Jack oświetlił inne partie płaskorzeźby.
 -	Masz rację. Żołnierze z lewej są Rzymianami, nie Grekami. Noszą kolczugi, a na głowach mają hełmy starszego typu. Na ich uzbrojenie składa się pilum, rzymska dzida, i gladius, krótki miecz do zadawania ran kłutych. To rzymscy legioniści z 1 wieku przed naszą erą, z czasów Krassusa.
 -	Widzę też rzymskie cyfry. - Costas przyjrzał się sztandarowi nad głowami żołnierzy. - Symbol XV.
 -	Piętnasty Legion - mruknął Jack. - Ten sam, o którym mówiła inskrypcja znaleziona w Uzbekistanie przez wujka Katii. Rzeźbiarz odtworzył scenę bitwy pod Issos, ale Greków zastąpił Rzymianami. To musi być rzymska armia maszerująca do boju pod Karre.
 -	A ten dryblas pośrodku? Tam, gdzie powinien być Aleksander? Czy to Krassus?
Jack pokręcił głową.
 -	Wykluczone. Legioniści, którzy przeżyli Karre, a potem niewolę i uciekli na wschód, musieli być największymi twardzielami. Prawdopodobnie znaleźli się wśród nich weterani z kampanii Cezara w Galii i Brytanii kilka lat wcześniej. Krassus był w porównaniu z uwielbianym Cezarem zwykłym nieudacznikiem, a nie dowódcą z prawdziwego zdarzenia, i żołnierze nim gardzili. Weteran spod Karre nigdy nie umieściłby Krassusa w miejscu Aleksandra Wielkiego. Wątpię też, by był to autoportret, podobizna samego rzeźbiarza. To nie w stylu rzymskiego legionisty. Tożsamość rzymskiego żołnierza była związana z oddziałem, w którym służył, z contubernium. Ze względu na tę silną więź można było wielbić bliskiego przyjaciela. Myślę, że tak jest w tym przypadku. Członkowie contubernium zwracali się do siebie „bracie",frater Ta postać nie nosi stroju wodza. Może jest optio, dowódcą oddziału, lub centurionem, ale nikim więcej. Został ukazany jako primus inter pares, na pewno o zdolnościach przywódczych, a zarazem jeden z prostych żołnierzy.
 -	To czemu jest nadnaturalnej wielkości? - spytał Costas.

Jack przystawił latarkę do wyrzeźbionej postaci.
 -	Przyjrzyj się uważniej. Nie jest nadnaturalnej wielkości, tylko po prostu bardzo wysoki. Popatrz na jego twarz. Rzymscy rzeźbiarze nie przywiązywali wagi do charakterystycznych szczegółów sylwetki przedstawionej postaci, ale jeśli chodzi o twarz, zawsze starali się oddać rzeczywiste rysy modela. Spójrz na tych żołnierzy. Widzę wśród nich mężczyzn ze środkowych Włoch, z Kampanii, Lacjum, Etrurii, krzepkich mieszkańców gór, rolników, rybaków. To podobizny ludzi, których rzeźbiarz znał. Widać to w drobnych felerach ich urody, wyglądają bardzo naturalnie. A teraz spójrz znowu na tego wysokiego. Jego twarz jest bardziej pociągła, o wyższych kościach policzkowych. Włosy pod hełmem ma spięte w kucyk i nosi brodę. Żaden z pozostałych legionistów nie ma takiego zarostu. To Gal, może z Alp, może jeden z dawnych wrogów wcielony do armii przez Cezara. Zwróć uwagę na jego minę i na hardość, odwagę, nawet odrobinę humoru w jego oczach: toż to czarny żołnierski humor. Musiał być przyjacielem rzeźbiarza, jego bratem.
 -	Tak czy inaczej, nasz rzeźbiarz wiedział co nieco o perspektywie - powiedział Costas. - Na dole doliczyłem się tuzina legionistów skupionych wokół tego wysokiego, ale nad nimi widać bodaj cały legion, wyrzeźbiony nie tak wypukło i jakby zawieszony w powietrzu.
 -	Właśnie to dla mnie było rozstrzygające - odparł Jack. - Jeszcze zanim spojrzałem na ich wroga po prawej.
 -	Wyjaśnij.
 -	Popatrz na tę grupę żołnierzy u góry. To nie prymitywny sposób ukazania perspektywy. To obraz z innego wymiaru. To legion widmo.
 -	Legion widmo?
 -	Tak. Sztandaru, który zauważyłeś, ze znakiem bojowym Piętnastego Legionu, nie niosą żołnierze poniżej, ci rzeczywiści. Niesie go legion widmo. Spójrz , co wyryto na szczycie sztandaru. To aqui-la, święty orzeł. A teraz popatrz na rzeczywistych żołnierzy u dołu. Nie mają żadnego znaku bojowego, co już jest dziwne. Rzymianin znający wszystkie reguły i konwencje kultury, w której się wychował, nigdy by czegoś takiego nie wyrzeźbił. Legion w boju zawsze miał swojego orła.
 -	Więc to legioniści, którzy stracili swój sztandar pod Karre - rzekł Costas.	

 -	Właśnie. I dlatego nie jest to scena spod Karre. Rzeźbiarz przedstawił jakąś inną bitwę, późniejszą. Żołnierze u góry, legion widmo, to polegli pod Karre wraz ze swoim orłem. Poniżej są ci, którzy przeżyli. Prawdopodobnie uciekli z Merwu i walczyli w innej bitwie, na Dalekim Wschodzie, w miejscu, gdzie legenda o podbojach Aleksandra musiała być dla nich szczególnie żywa. To skłoniło rzeźbiarza do wykorzystania kompozycji bitwy pod Issos jako szablonu.
 -	Mają na sobie pełne uzbrojenie legionistów - zauważył Costas. - Jak, u licha, udałoby im się je zachować po wieloletniej niewoli?
 -	Po ucieczce z partyjskiej twierdzy musieli uzbroić się po drodze, biorąc, co tylko mogli znaleźć. Ale wciąż uważali się za rzymskich legionistów, więc tak właśnie rzeźbiarz ich przedstawił.
 -	Rozumiem. A teraz ci pozostali wojownicy, wrogowie Rzymian.
Jack skierował latarkę na prawo. Postaci, jakie się ukazały, zupełnie nie pasowały do rzymskich legionistów. Przypomniał sobie, że stał przed niemal identycznymi postaciami w British Museum na wystawie, na którą zabrał córkę parę dni po tym, jak poznali się w Nowym Jorku. Przesunął snop światła po całej grupie i zatrzymał go na postaci pośrodku, naprzeciwko wysokiego legionisty. Przyjrzał jej się dokładnie. Nie było żadnych wątpliwości.
-	Może się mylę - odezwał się Costas - ale czy nie patrzymy na
terakotowych wojowników?
Jack wziął głęboki wdech, czując, jak serce łomocze mu z podniecenia.
 -	Popatrz na zbroje. To pancerze łuskowe. T na ich broń. Długie, proste głownie, ozdobne halabardy, charakterystyczne łuki i strzały. W świecie starożytnym tylko jedna armia była tak wyposażona. I nie są to podróbki chińskiego uzbrojenia. Spójrz na bogactwo szczegółów. Rzeźbiarz sam był żołnierzem i wiedział, na co patrzy. To scena bitwy rzymskich legionistów z 1 wieku przed naszą erą z chińskimi wojownikami w zbrojach z okresu dynastii Qin, z czasów Pierwszego Cesarza, dwa stulecia przed panowaniem Augusta.
 -	Jak to możliwe, żeby Rzymianie zetknęli się z terakotowymi wojownikami?
 -	Nie z terakotowymi, tylko z prawdziwymi. Pamiętaj o naszym rzymskim rzeźbiarzu i o tradycji portretowej. Widziałem

terakotowych wojowników z Rebeccą. Można wyróżnić wśród nich pewną liczbę typów twarzy, ale tworzą one tylko złudzenie indywidualności. Są jak wygenerowani komputerowo na potrzeby produkcji filmowej, na tyle różnorodni, by wywołać wrażenie autentyzmu, ale przy dokładniejszych oględzinach złudzenie pryska. Poza tym twarze terakotowych wojowników reprezentują jednorodny typ etniczny ze środkowych Chin, bez cech charakterystycznych dla różnych ludów. A teraz popatrz na tych facetów. - Jack poświecił latarką na rząd postaci, które zdawały się przepychać na pierwszy plan, stojąc na szeroko rozstawionych nogach, w gotowości bojowej. Miny mieli marsowe, oczy gniewne, a całości dopełniały sumiaste wąsy i włosy zaplecione w warkocze i upięte w koki.
 -	Wyglądają jak ojciec Katii - mruknął Costas. - Twarz, która wryła mi się w pamięć. Jak u Czyngis-chana.
 -	Otóż to - przyznał Jack. - To ludzie stepu, koczownicy z północnych rubieży. Lud, z którego pochodził Pierwszy Cesarz. Właśnie tak musieli wyglądać wojownicy towarzyszący mu w podboju Chin. Mają indywidualne rysy, ale nie przedstawiono ich tak jak Rzymian po drugiej stronie, jako sympatycznych, ludzkich. Mamy do czynienia z groźnymi, pełnymi determinacji żołnierzami, których rzeźbiarz spotkał w boju. Pamięta się twarze ludzi, którzy usiłowali cię zabić.
 -	Spójrz na tego pośrodku - powiedział Costas.
Jack poświecił na postać wysokiego legionisty. Dosiadał konia, muskularnego wierzchowca o szeroko otwartych oczach, które wydawały się wpatrzone w niebo. Rzeźbiarz uchwycił konia w ruchu, tak jak autor mozaiki z Pompejów rumaki z rydwanu Dariusza uciekającego przed Macedończykami. W tym przypadku ujęcie perspektywiczne wypadło nieporadnie, ale samo wrażenie ruchu zapierało dech. Koń i otaczający go wojownicy byli nakrapiani czerwonymi cętkami, jakby ktoś obryzgał skałę farbą. Costas potarł ją i powąchał wilgotną smugę, która została mu na palcach.
-	Tlenek żelaza, jak w ochrze.
Jack spojrzał na ścianę.
-	Rzeźbiarz mógł zrobić barwniki z minerałów dostępnych
w dżungli. Plemię Koja do dziś przyrządza z nich farby do malo
wania ciała. Wiemy, że miał lazuryt, którym ozdobił sufit. A tutaj
użył tylko czerwieni. Wrażenie jest potężne, jakby patrzyło się na

czarno-biały obraz przez czerwony filtr. Scena została zredukowana do tego, co było najważniejsze dla twórcy, do tego, co wryło się w jego świadomość. Indywidualne rysy twarzy, szczegóły oręża i zbroi. I krew.
 -	Wspomnienie bitwy.
 -	I wojownika na koniu. Spójrz, co ma na głowie. Na mozaice z Pompejów Dariusza przedstawiono w perskim kapturze ze sterczącym wysoko czubkiem. Był prawdopodobnie filcowy, chronił przed słońcem i zimnem na stepie. Nakrycie głowy tego wojownika wygląda podobnie, ale tylko na pierwszy rzut oka.
Podał latarkę Costasowi, który skierował snop światła ukośnie w dół.
-	Widzę oczy - mruknął. - I kły. To łeb zwierzęcia. Chyba
lwa.
Jack pokręcił głową.
 -	Nie, tygrysa.
 -	Tygrysa!
 -	Tygrysa z południowych Chin. Obecnie na wolności żyje ich tylko kilkadziesiąt, ale w czasach Pierwszego Cesarza były często spotykane.
Costas uniósł latarkę wyżej, między relief z legionem widmem a sufitem jaskini. Znajdował się tam następny relief, medalion o średnicy około metra, z dwiema postaciami w środku. Wlepił w niego wzrok.
 -	Pamiętasz, co mówiłeś w drodze do Arikamedu - mruknął. -O nadejściu chrześcijaństwa do tego regionu. Ta rzeźba cholernie mi przypomina Madonnę z dzieciątkiem.
 -	Zauważyłem ją, gdy tylko weszliśmy - odparł Jack. - Chciałem przyjrzeć się dokładnie całej scenie, ale teraz jestem już zupełnie pewny. Na chrześcijaństwo jest za wcześnie. Myślę, że wszystko zostało wyrzeźbione w ostatnich dekadach przed naszą erą, a medalion jest tego samego dłuta, więc nie dodano go później. Te postaci w środku przedstawiają rzeczywiste osoby. Widać, że wyrzeźbiono je ze szczególną troską. Kobieta nie jest zbyt ładna, prawda? Szczękę ma wydatną, a nos krzywy. Z kolei chłopcu odstają uszy i ma za blisko osadzone oczy. Prawdopodobnie rzeźbiarz przedstawił osoby, które kochał i które pozostały w jego pamięci.
 -	Żonę i synka - mruknął Costas.

Jack skinął głową.
-	Medalion to jedna z ulubionych przez Rzymian form reliefo
wych, częsta w rzeźbie funeralnej. Autor umieścił go na tym samym
poziomie co legion widmo, jakby kobieta i dziecko byli w niebie.
Może trawiony tęsknotą za nimi dotarł aż tutaj, przez prawie cały
kontynent, by znaleźć pobratymców. Może spotkał się z Rzymiana
mi w Arikamedu i powiedzieli mu to, co i tak już podejrzewał: że
świat, który znał, przepadł na zawsze, i teraz może dołączyć do tych,
których kocha, tylko jedną drogą.
-	Naprawdę sądzisz, że to był jeden z legionistów Krassusa?
Jak przytaknął.
-	Od czasu, gdy ostatni raz widział swoją żonę i dziecko,
upłynęło co najmniej trzydzieści lat. Dowiedział się w Arikamedu,
że Rzym został zrujnowany przez wojnę domową, i wycofał się
do tej jaskini. Pewnie miał nadzieję, że syn poszedł w jego ślady
jako rzeźbiarz albo żył i zginął jako legionista. Zdawał sobie spra
wę, że obraz jego ukochanych, jaki pielęgnował w duszy, to już
przeszłość, która żyje tylko jako wspomnienie. Stojąc tu z dłutem
w dłoni dwa tysiące lat temu, wiedział, że nie ma dla niego po
wrotu. Łatwiej było mu pomyśleć, że są w Elizjum. A dla żołnie
rza, który opuścił rodzinę, idąc na wojnę, w tej scenie kryło się
katharsis. - Jack odwrócił się do Costasa. - On i jego towarzysze
bili się jeden za drugiego, o honor i chwałę legionu. Ale walczyli
także za swoje rodziny. Umieszczając medalion tutaj, nad sceną
bitwy, czuł, że nie porzucił najbliższych, co przynosiło mu ulgę
i otuchę w chwilach zwątpienia. - Jack zastanawiał się, czy John
Howard zobaczył medalion owego dnia w 1879 roku, kiedy razem
z Wauchope'em trafili do tej jaskini. Jego dziecko, synek pozosta
wiony wraz z matką, obraz, który zawsze będzie żyć w jego pa
mięci. Czy Howard też to czuł? Czy zobaczył zapowiedź śmierci
ukochanej osoby? Czy to właśnie był jego największy lęk, obawa
o własne dziecko, tak daleko od niego? Czy poczuł ją, gdy odwró
cił się, żeby wyjść, uciec z tego mroku?
Costas poświecił niżej, na ramię chińskiego wojownika wyciągnięte w stronę wysokiego legionisty. Kamień między dwoma postaciami był sczerniały i wyżłobiony przez wodę, która kapała z otworu gdzieś u góry, niszcząc płaskorzeźbę. Przesunął snop światła z boku na bok.

-	Wydaje się, jakby wygrażał Rzymianom pięścią... ale w rze
czywistości nosi jakąś rękawicę. Jeśli ustawi się światło odpowied
nio, widać, że trzyma miecz.
Jack popatrzył we wskazane miejsce. Utkwił wzrok w wyrzeźbionej dłoni, zastanawiając się gorączkowo.
 -	To rękojeść rękawicowa - powiedział przez ściśnięte gardło. - Rękojeść szabli. Pata.
 -	Taka, jaką odziedziczyłeś?
Jack wziął od Costasa latarkę i przyjrzał się dokładniej. Wreszcie je dostrzegł: charakterystyczne uszy, pysk, obnażone kły. Kiedy się odezwał, mówił niemal szeptem:
-	Jest identyczna. Rzymianin musiał ją zabrać wojownikowi
podczas tej bitwy i przynieść aż tutaj. Potem Howard zabrał ją tam
tego dnia w 1879 roku. - Wyciągnął rękę i dotknął wyrzeźbionej
pięści, tak jak dzień wcześniej dotykał prawdziwej paty w swojej
kabinie na „Seaqueście II". Przesuwał palcami po rysach, które znał
tak dobrze od dziecka. Miał wrażenie, że historia nagle się skurczy
ła, a on stoi przy widmowej postaci mężczyzny, który wyrzeźbił ten
przedmiot, przy starcu, w którym ledwie można rozpoznać Rzymia
nina, który pracowicie odłupuje i wygładza skałę, chcąc dokończyć
portrety ukochanych osób, zanim dołączy do nich w Elizjum. Przy
pomniały mu się fragmenty Periplusa, pierwsze ślady niesamowitej
historii przedstawionej na tej ścianie mrocznej jaskini. To wszystko
było prawdą, pomyślał.
Usłyszeli łoskot, rzucone pod nosem przekleństwo i po chwili obok nich zjawił się Pradesh z rewolwerem w garści. Stanął jak wryty, wpatrując się w ścianę.
 -	Dobry Boże - wyszeptał.
 -	Chcesz streszczenie? - zapytał Costas.
 -	Nie mamy czasu. Mój saper mówi, że idzie tu oddział maoi-stów. Naliczył ich piętnastu. Są zaledwie dwadzieścia, dwadzieścia pięć minut marszu stąd. Wezwałem już helikopter. Musimy się stąd zbierać. Przy wejściu do świątyni założyłem kilka ładunków C-4. Wybuch przysypie tunel i zabezpieczy to miejsce do momentu, gdy będziemy mogli wrócić.
 -	Tylko pięć minut - poprosił Jack, wyciągając z pośpiechem aparat.

 -	Dobrze, ale ani sekundy więcej. - Pradesh znów wlepił wzrok w płaskorzeźbę, po czym schylił głowę i ruszył tunelem do wyjścia. Jack podał Costasowi latarkę.
 -	Zamknij oczy - ostrzegł. - Używam flesza.
Zaczął fotografować ścianę, czekając kilka sekund po każdym zdjęciu, aż lampa się ponownie naładuje. Costas potknął się i upadł do tyłu. Klął szpetnie, kiedy wstawał.
 -	Nie ruszaj latarką, muszę widzieć, co fotografuję.
 -	Dobrze by było, gdybyś rzucił okiem na to, o co się właśnie potknąłem.
Jack odwrócił się i aż zaparło mu dech. Kiedy wchodził do komnaty, gdzieś na progu świadomości zarejestrował obecność jakichś ciemnych kształtów za plecami i uznał, że to po prostu głazy. Ale to, co teraz zobaczył, było dziełem człowieka. Sześcienna bryła długa na jakieś dwa metry i wysoka na półtora, wykuta w litej skale. Obrzucił ją wzrokiem, szacując wymiary i kształt. Zauważył, że na górze spoczywa kamienna płyta.
-	Sarkofag! - wykrzyknął. - Znalazłeś sarkofag. To wcale nie
świątynia. To grobowiec.
Costas powiódł palcami wzdłuż szpary pod pokrywą.
 -	Więc nasz rzeźbiarz wykuł sobie trumnę i scenę pamiątkową na ścianie. Potem ostatni raz spojrzał na twarze ukochanych osób, wszedł do środka i zasunął nad sobą wieko.
 -	Ostatni dowód siły najtwardszego z twardych, legionisty, który przeżył niewolę w partyjskich kamieniołomach Merwu.
 -	Zdmuchnął świecę, położył się i zamknął oczy z tym ostatnim obrazem wyrytym w pamięci.
 -	Był znowu w Rzymie, z żoną i dzieckiem - wyszeptał Jack. - Zapomniał o tym, że tak naprawdę znalazł się na drugim końcu świata i umiera w piekielnej dżungli na południu Indii.
 -	I wciąż tu jest.
Jack przyjrzał się wieku. Było w nim coś dziwnego. Pochylił się niżej. Płytę piaskowca pokrywała skorupa twardej, przeźroczystej substancji podobnej do żywicy - najwyraźniej był to osad kalcy-towy, który wytrącił się ze skapującej od stuleci wody. Pośrodku znajdowało się wgłębienie otoczone grubszą warstwą osadu, jakby coś stamtąd usunięto. Jack oświetlił to miejsce latarką. Wgłębienie pokrywała cienka warstwa kalcytu, co wskazywało, że to, co tam

leżało, zabrano dziesiątki, a może ponad sto lat temu. Cofnął się o krok i popatrzył na kształt wgłębienia. Oczywiście. Dwudziesty sierpnia 1879 roku.
-	Tutaj leżała pata - wyszeptał. - Widać zarys rękojeści i uła
manej głowni.
Costas przyłożył dłoń do wilgotnego kamienia.
 -	Zdumiewające, że ostrze w ogóle przetrwało z czasów starożytnych.
 -	Jeżeli było chromowane i wykute z pierwszorzędnej chińskiej stali, nic w tym dziwnego.
 -	Chińskie - mruknął Costas. - Naprawdę tak myślisz?
 -	Dziadek mówił mi, że pata miała kiedyś ostrze, ale było już złamane, kiedy Howard ją znalazł. Howard usunął je i wyrzucił od-łamaną część do Godawari, kiedy wreszcie wydostali się z dżungli. Zachował samą rękojeść.
 -	Dziwne, że ją zabrał - stwierdził Costas. - To przecież świątynia plemienia Koja, a rękojeść stała się jednym z ich świętych przedmiotów, jednym z welpu.
 -	Pamiętaj, że Howard i Wauchope byli przede wszystkim żołnierzami, po drugie inżynierami, a antropologami dopiero na odległym trzecim miejscu. Mieli wprawdzie własną broń, ale Howard z pewnością sięgnąłby po następną szablę, choćby złamaną. Gdyby doszło do walki, mogłoby im zabraknąć czasu na ponowne naładowanie rewolwerów, a co dwie klingi, to nie jedna. To niemal cud, że dotarli tak daleko bez szwanku, i zdawali sobie sprawę z niebezpieczeństwa. Howard musiał myśleć o własnym przetrwaniu, o swojej żonie i dziecku. Szacunek dla lokalnej kultury nie znajdował się w tym momencie zbyt wysoko na jego liście priorytetów. Prawdopodobnie spędzili tu tylko chwilę, a na zewnątrz słychać było bębny wojenne.
 -	Tak jak teraz.
 -	Masz rację. Pora iść.
 -	Trochę za bardzo się pospieszyłem. Mój błąd.
 -	Dlaczego?
 -	Tu jest inskrypcja. W miejscu, gdzie położyłem dłoń. Wydawało mi się, że czuję żłobienia na kamieniu.
Usłyszeli teraz warkot helikoptera, który wdzierał się do komnaty. Jack poświecił w miejsce, które wskazał Costas, i ujrzał pięć linijek tekstu po łacinie. Przykucnął i przeczytał napis:

,Hic iacet
Licinius optio XV Apollinaris
Sacra iulium sacularia
In sappheiros nielo minium
Alta Fabia  frater ad Pontus adaelia acundus
Tu spoczywa
Licyniusz, optio XV Legionu Apollinaris Strażnik klejnotu niebios W kopalniach ciemnego sappheiros
Drugi jest u brata Fabiusza za jeziorem w kierunku wschodzącego słońca"
-	Sappheiros! - wykrzyknął Costas. - Pamiętam to słowo z Pe-
riplusa. Oznacza lazuryt, prawda?
Przez tunel dobiegło wołanie:
-	Czas iść!
Costas ostatni raz omiótł komnatę światłem latarki. W głębi znajdowała się następna ciemna szczelina, z której dochodził odgłos kapiącej wody. Zawahał się, a potem podszedł tam i przytrzymując się ściany, zajrzał do środka. Przez kilka chwil stał jak zamurowany, świecąc latarką w mrok.
-	Źle mi tu pachnie - rzekł. - Zabierajmy się stąd.
Na zewnątrz rozległ się terkot karabinów. Jack dołączył do Co-stasa i spojrzał w krąg światła. Początkowo wydawało mu się, że to następna rzeźba, biała od ekstruzji w kamieniu. Ale po chwili z przerażeniem zdał sobie sprawę, że patrzy na ludzkie zwłoki. Zwisały z wodospadu, z rękami skrępowanymi za plecami i głową pochyloną do przodu pod nienaturalnym kątem. Z szyi pozostały kości i ścięgna. Twarz była groteskowo napuchnięta, zniekształcona nie do poznania. Costas zachwiał się lekko i Jack przytrzymał go za ramię. Zmusił się do spojrzenia znowu na ciało, dyndające na linie przywiązanej do głazu nad wodospadem. Wyglądało na to, że mężczyzna umierał powoli, bo zostawiono mu dość luzu, by mógł znaleźć oparcie dla stóp na kamieniu. Mógł tak spędzić wiele godzin, nawet dni. Spod nóg Jacka czmychnęły czarne kształty i zobaczył, że łydki nieboszczyka zostały objedzone prawie do kości. Koszula była poszarpana, odsłaniając skórę na lewym ramieniu. Jack za-

uważył coś, co przekonało go, że nie ma mowy o pomyłce. Tatuaż z tygrysem. Był inny niż te, które widział na zwłokach przy jaskini, bardziej skomplikowany i kunsztowny. Przypomniał sobie, co Katia mówiła mu o tatuażu wujka. I wtedy do niego dotarło: wiedziała, że mogą znaleźć go w takim stanie.
-	To Hai Chen - powiedział zachrypniętym głosem. - Wujek
Katii.
Przełknął z wysiłkiem ślinę. Zobaczył już dość. Na zewnątrz rozległa się następna seria z karabinu. Obrócił Costasa i pchnął go w stronę wyjścia z komnaty. Ostatni raz spojrzał na płaskorzeźbę. Jego umysł pracował na najwyższych obrotach. Rzymianie. Rau-manowie. Rama. Świątynia Ramy. Zerknął na rosłą postać legionisty pośrodku. Czy to Fabiusz? Omiótł światłem latarki zbroję na jego piersi, pas od miecza, girlandy. Szukał czegoś, co zobaczył już wcześniej, ale zbagatelizował. Wreszcie znalazł. Zaokrąglony kształt-jakby słońce z rozchodzącymi się promieniami - który legionista nosił w sakiewce przy pasie. Klejnot niebios. Znów usłyszał wołanie, a potem kolejny huk wystrzału. Wyciągnął i odbezpieczył berettę.
-	Wynośmy się stąd.

13
 Mężczyzna z karabinem widział teraz obie postaci nad jeziorem wyraźnie, nieruchome wśród głazów przy brzegu, na tle gór Tien-szan, krawędzi samego niebiańskiego imperium na wschodzie. Obserwował je całe popołudnie, czekając, aż słońce pochyli się na niebie i kształty zarysują się ostrzej. Dowiedział się o ich zachowaniu wszystkiego, co mógł, obserwował każdy gest, tak jak nauczyła go babcia. Mężczyzna wysoki, niezgrabny, kanciasty, skłonny do nagłych ruchów, zwłaszcza podczas obsługi traktora. Ale miał również skłonność do wpatrywania się w kobietę, gdy ta schylała się, kopiąc, zamiatając pył, fotografując. Kiedy to robiła, potrafił nie ruszać się przez wiele minut, czasem pół godziny albo i dłużej, jakby nie chciał, żeby spostrzegła, że ją obserwuje. Mężczyzna z karabinem wykrzywił usta. Kirgizowie byli stepowymi koczownikami, tak jak i jego przodkowie, porzucili jednak wojaczkę i stali się niewiele lepsi od owiec. Gardził nimi. Wolałby wziąć na cel najpierw mężczyznę, ale liczyła się przede wszystkim śmierć kobiety. Przeniósł na nią wzrok. Miała kruczoczarne włosy, filigranową sylwetkę i szczupłe, kształtne uda. Podniecała go, a to jeszcze bardziej rozpalało jego gniew. Jej klan zbłądził. Bractwo dokona zemsty.
Światło było teraz idealne. Spojrzał na ośnieżone szczyty za jeziorem i znowu opuścił wzrok na obie postaci. Zawsze zaczynaj od horyzontu, uczyła go babcia, a wszystko znajdzie się na swoim miejscu. Pamiętał jej twarz, piękne kazachskie rysy, które zdobiły znaczki pocztowe i malowidła na murach w całej ojczyźnie, stanowiąc najlepszy symbol sowieckiego postępu. Tyle że przodowała w pracy, która polegała na zabijaniu. Jej mentor, Zajcew, przezy-

wał ją zajczata, „zajączek", lecz Niemcy mówili o niej Todesengel, „anioł śmierci". Podczas obrony Stalingradu jej trafienia liczyło się w setkach. Złota Gwiazda Bohatera Związku Radzieckiego. Przypomniał sobie, co powiedziała mu na łożu śmierci, wysoko w górach na chińskiej granicy, w ich ojczyźnie. Wyznała, że pod koniec nie zabijała dla żadnej sprawy. Zabijała, bo zabijała. Zobaczyła to także w jego oczach, kiedy spoglądał na nią beznamiętnym wzrokiem, pragnąc podjąć dzieło tam, gdzie skończyła.
Miał teraz jej karabin. Odczołgał się do tyłu i leżąc w skalistym zagłębieniu górskiego grzbietu, otworzył długi brązowy futerał. Po siedemdziesięciu latach skóra była wciąż miękka, zaimpregnowana olejem do czyszczenia broni. Wyjął karabin i ujął w prawą dłoń przednią część zamka, uważając, żeby nie dotknąć lunety. Lewą ręką powiódł po drewnianej kolbie, dotykając wgnieceń i rys z wojny - ran, które wzmocniły broń, zamiast ją osłabić. Kobiety służące w Armii Czerwonej jako strzelcy wyborowi zawsze nadawały karabinom imiona. Babcia nazwała swój Ognistym Smokiem. Popatrzył na znaki na metalu. Mosin-nagant z 1917 roku, wyprodukowany na zlecenie Rosji w Williamsburgu w stanie Maryland. Babcia śmiała się z ironii tego faktu, kiedy podczas długich lat zimnej wojny szkoliła pokolenia młodych snajperów, którzy mieli zabijać Amerykanów. Ale mawiała, że narzędzie do zabijania nie jest wierne żadnemu obozowi. Przejął po niej karabin i poznał go na wylot jak własną duszę. Babcia mówiła, że każde zabójstwo jest jak akt miłosny z kochankiem i że im częściej będzie strzelał, tym lepiej pozna potrzeby karabinu i tym bardziej go oswoi.
Otworzył rygiel, dotykając świeżo naoliwionego zamka. Ze skórzanej ładownicy wyjął dwa naboje. Robił je, używając zawsze takich samych spłonek, takiego samego prochu i odmierzając ładunki co do mikrograma. Tego też go nauczyła. Wypolerował pociski, aż lśniły. Wsunął je do magazynka, po czym pchnął rygiel do przodu i w dół, wprowadzając jeden nabój do komory. Wolno uniósł lufę, która spoczywała na niedużym worku z piaskiem obok głazu, a potem przesunął się do przodu na łokciach i kolanach i oparł kolbę o bark. Wcześniej umazał twarz kredą i ziemią, a karabin nie miał żadnych lśniących elementów. Przy świecącym od tyłu zachodzącym słońcu będzie niewidoczny. Spojrzał na obie postaci. Osiemset osiemdziesiąt metrów. Wyczuwał to. Na tym polegał jego

szczególny dar. Obrócił pokrętła celownika, biorąc poprawkę na wiatr i wypiętrzenie terenu. Powietrze było rzadkie, wiatr słaby. Cel znajdował się u podnóży zbocza, a siła ciążenia pociągnie pocisk w dół. Wziął to pod uwagę, dodając do odległości jedną ósmą. Spostrzegł rozedrgane powietrze wokół silnika traktora, zaburzenie w polu widzenia. Wymierzy metr na lewo od głowy kobiety, w głaz z wyrytymi rysunkami. Zanim pocisk dosięgnie celu, upłynie ponad sekunda. Kobieta nawet nie usłyszy huku wystrzału. Dostanie w szyję, pocisk przetnie rdzeń nerwowy. Wciągnął głęboko powietrze, a potem wypuścił je i wstrzymał oddech. Uspokoił bicie serca. „Zsynchronizuj serce z samą duszą". Położył palec na spuście, a potem zbliżył oko do okularu celownika. „Jego dobroć sięga po przyszłe pokolenia, bez końca trwać będzie doskonałość".
Zsunął się z powrotem do zagłębienia i odwrócił twarzą ku niebu, przyciskając karabin do piersi i otwierając rygiel. Powtarzał tę czynność raz za razem, doprowadzając się na samą krawędź. Babcia tłumaczyła mu, że to shiatse, samodyscyplina. Załatwił już wuja kobiety, którego miejsce zajmie wśród dwunastu. Wiedział, że wojownik niczego mu nie zdradzi, więc pozostawił go na pożarcie przez szczury w świątyni w dżungli. On i jego ludzie znaleźli w środku inskrypcję i zanim zjawili się maoiści, mieli dość czasu, by ją przeczytać i dowiedzieć się, dokąd doprowadzą poszukiwania świętego klejnotu. Przedtem jednak przybył tutaj, żeby zobaczyć, czy kobieta zaprowadzi ich dalej. Bractwo wiedziało, że wuj powiedział jej o swoim śledztwie, o tropach, które znalazł. Bractwo wszędzie miało oczy i uszy. A jej los był już przypieczętowany. Kiedy jeden z dwunastu dopuszcza się zdrady, cały jego klan ponosi karę. Tak było zawsze. Mimo to musiał sam siebie napominać. Znalazł się tu nie tylko po to, by zabić, lecz także po to, by obserwować i śledzić. To był jego sprawdzian, zadanie wyznaczone przez bractwo, rytuał przejścia, zanim dołączy do dwunastu. Podwinął rękaw i dotknął świeżego tatuażu na przedramieniu. Wyciągnął rękę do konia, który stał w zagłębieniu. Jego boki unosiły się i opadały niemal niezauważalnie, oczy miał przymknięte. Mężczyzna przycisnął tatuaż do końskiego boku, a gdy cofnął rękę, całe przedramię miał czerwone od krwi, która pokrywała skórę zwierzęcia niczym pot. Położył się znowu na plecach, szczęśliwy. Ich krew się zmieszała. Stali się jednością. Niebiański rumak i tygrysi wojownik.

Jack drgnął, wyrwany ze snu, gdy samolotem zarzuciło, a silniki zawyły, by po chwili znów się uspokoić. Poprawił pas bezpieczeństwa. Obok siedziała Rebecca, coś czytając, a naprzeciwko drzemali niespokojnie Costas i Pradesh. Jack zerknął na mapę nawigacyjną wyświetlaną na rozkładanym ekranie przed nim, a potem wyjrzał przez okno po prawej. Widział, gdzie dolina Indusu ustępuje miejsca pofałdowanym wzgórzom Beludży-stanu, północno-zachodniej prowincji Pakistanu. Znajdowali się w pobliżu granicy z Afganistanem, nad terytoriami plemiennymi, które niewiele się zmieniły od czasów brytyjskich rządów. Cel ich podróży leżał za Afganistanem, w dawnej Kirgiskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej wciśniętej klinem między góry prowadzące do Chin z jednej strony a Rosją z drugiej. Wzdłuż tamtejszych skalistych przełęczy biegły trasy karawan, które kiedyś stanowiły północną odnogę Jedwabnego Szlaku. Jack utkwił wzrok we mgle, ściskając poręcze fotela. Gdzieś tam była Katia, w jednej z najbardziej niedostępnych krain na ziemi. Tu, w powietrzu, możliwość znalezienia jej wydawała się niewyobrażalnie odległa, ale jeśli wszystko pójdzie dobrze, spotkają się z nią w ciągu kilku godzin.
Jack zerknął na towarzyszy. Costas miał na sobie hawajską koszulę, którą zachował na czarną godzinę na pokładzie „Sea-questa II", i teraz zastąpiła tę zniszczoną w dżungli. Na jego prawym barku widać było zgrubienie: opatrunek zakrywający ranę po strzale chińskiego terrorysty, na szczęście tylko draśnięciu. Pradesh był ubrany w mundur armii indyjskiej pozbawiony wszelkich insygniów - rozsądny środek ostrożności w pakistańskiej przestrzeni powietrznej. Wczoraj wieczorem wraz ze swoimi dwoma saperami ostrzeliwał maoistów, utrzymując ich na dystans podczas lądowania helikoptera, dzięki czemu ucieczka z dżungli przebiegła szybko i sprawnie. Pradesh dokładnie wiedział, co robi, i Jack był mu za to wdzięczny. Po powrocie na pokład „Seaquesta II" mieli czas umyć się i przebrać, ale zabrakło go na sen. Późno w nocy śmigłowiec zabrał ich ze statku na lotnisko wojskowe w pobliżu Chennai, gdzie wsiedli na pokład embraera należącego do MUM i rozpoczęli długi lot na północ. Jack zerknął na zegarek. Upłynęły już prawie cztery godziny. Powinni wylądować w amerykańskiej bazie wojskowej w kirgiskim Biszkeku przed południem.

Makabryczny widok przy wodospadzie wciąż tkwił mu przed oczami. Jack nie miał wątpliwości, że rozkładające się zwłoki należały do Hai Chena, wuja Katii. Tatuaż, który widział na jego ramieniu, był bardziej wyszukany niż te u zabitych Chińczyków na zewnątrz, lecz ukazywał ten sam obraz: budzącego trwogę tygrysa, niemal smoka. Stało się jasne, że Hai Chen nie był po prostu naiwnym antropologiem, który znalazł się w złym miejscu o niewłaściwej porze. Ktoś z rozmysłem skazał go na powolną śmierć. Chen był na tropie, który wydawał się coraz bardziej zbieżny z ostatnimi poszukiwaniami Jacka, a rezultat wyglądał stanowczo nieprzyjemnie. W grę wchodziło coś więcej niż złoża boksytu. Będzie musiał poważnie porozmawiać z Katią. Skłonić ją, żeby powiedziała mu wszystko, co na ten temat wie.
Usiłował wyprzeć z pamięci makabryczny obraz i skupić się na archeologii. Od ich ostatniego odkrycia niemal kręciło mu się w głowie. Rzymski grobowiec w południowych Indiach. Sarkofag w pobliżu Arikamedu można by wyjaśnić jako należący do kupca albo kapitana statku. Ale oni znaleźli grób rzymskiego legionisty. Legionisty, który mógł przeżyć bitwę pod Karre. Stanowiłoby to niezwykłe powiązanie z fragmentem starożytnego tekstu Periplu-sa, dowodząc, że grupa legionistów rzeczywiście zbiegła z Partii aż do Azji Środkowej'. Jeżeli legionista, który wyrzeźbił sceny bitewne w dżungli, należał do żołnierzy Krassusa, to musiał skręcić z Jedwabnego Szlaku na południe i przemierzyć trasę zbliżoną do trasy ich lotu. No i ta niesamowita wzmianka w inskrypcji nagrobnej. Jack zmrużył powieki, spoglądając w kierunku Afganistanu, ale wciąż widział tylko poranną mgłę. Jedno słowo z inskrypcji nie dawało mu spokoju. Sappheiros. Lazuryt. Legionista coś znalazł - coś tak cennego, że zostawił wzmiankę o tym na własnym sarkofagu. Coś, co posiadał i zabrał ze sobą również drugi legionista, Fabiusz, jego towarzysz broni. Coś, co składa się z dwóch części. Jack zaczął bębnić palcami o poręcz fotela. Teraz nie chodziło już tylko o fantastyczny ślad ucieczki i przygód sprzed dwóch tysięcy lat. Jego wyprawa zmieniła się w poszukiwanie skarbu.
- Tato. - Rebecca trąciła go łokciem. - Ta książka jest niesamowita.
Spojrzał na stronę tytułową: Porucznik John Wood, Marynarka Bengalska. Osobista opowieść o podróży do źródeł rzeki Oksos. Ustawił w pionie oparcie fotela.

 -	To jedna z moich ulubionych - rzekł. - Została napisana w latach trzydziestych XIX wieku, zanim Brytyjczycy zaczęli się mieszać w sprawy Afganistanu. Wood, tak jak inni wcześni podróżnicy brytyjscy, którzy zapuszczali się na tamte tereny, naprawdę współczuł tubylczej ludności. Zapewne, jak sam powiada, po części dlatego, że był Szkotem, urodził się i wychował w górach. To wspaniała opowieść przygodowa, a także jedna z najbardziej cenionych książek będących w posiadaniu twojego prapradziadka. Zaczytywał się nią. Kiedy jej dotykam, czuję jego bliskość.
 -	Ja też. - Rebecca zamknęła książkę, wsuwając między kartki kawałek papieru jako zakładkę, i sięgnęła po maszynopis, który także dostała od Jacka. - Twoja biografia pułkownika Howarda również jest niesamowita. Prawie się popłakałam, kiedy czytałam o tym, jak jego synek zachorował i zmarł w Bangalore, podczas gdy on znajdował się setki kilometrów dalej, w dżungli. Nie potrafię sobie wyobrazić, co czuła matka chłopca, kiedy patrzyła, jak opuszczają jego martwe ciało do grobu - mówiła cicho, żeby nie obudzić pozostałych, ale głos jej drżał. - Nie słyszy się zbyt wiele o losach kobiet, prawda? Te wszystkie przygody, wojny dotyczą tylko mężczyzn. A przecież kobiety musiały sobie radzić z tyloma cierpieniami i stratą ukochanych osób. Można by pomyśleć, że dzieci umierały wtedy tak często, że rodzice powinni być przyzwyczajeni, ale założę się, że nie byli. Może ta cała wystudiowana obojętność i flegma była sposobem, by sobie z tym radzić.
Jack pokiwał głową.
 -	Brytyjczycy szukali tam przygód, ale zarazem życie było bardzo kruche. Choroby, takie jak cholera, dyfteryt, malaria, atakowały bez ostrzeżenia i potrafiły zabić człowieka w jeden dzień. Wszystkie nasze wyobrażenia o wiktoriańskich damach i dżentelmenach w Indiach, o herbatkach, krykiecie, rodzinach przesiadujących na werandach i otoczonych służbą, są bardzo powierzchowne. To było miejsce, gdzie człowiek każdego ranka budził się ze świadomością, że wieczorem może leżeć już nie we własnym łóżku, a w trumnie. Miejsce dla ryzykantów, dla ludzi, którzy uwielbiali życie na krawędzi.
 -	Dlatego tak to lubisz, prawda? W głębi duszy marzysz o życiu jednego z tych saperów Jej Królewskiej Mości. Mógłbyś się sprawdzić na wojnie, przeżyć niezwykłą przygodę, nawet zająć się

archeologią, gdyby cię wyznaczyli do kreślenia map, a na dodatek miałbyś te wszystkie przepustki i urlopy, podczas których mógłbyś łazić po górach i szukać zaginionego skarbu. Świetne życie. Jack parsknął śmiechem.
 -	Na szczęście mogę robić to wszystko dzisiaj, a poza tym przenosić się w przeszłość. Żeby odkryć coś ważnego, trzeba umieć wczuć się w psychikę ludzi, których tropem się podąża, wiedzieć, co myśleli o świecie.
 -	Costas mówi, że skaczesz z kwiatka na kwiatek. Że szukasz jednej rzeczy, a zaraz potem na horyzoncie pojawia się coś innego. Uważa, że potrzebujesz kobiety, która wzięłaby cię w karby. Żeby można było na tobie bardziej polegać.
Jack zerknął na pochrapującą postać naprzeciwko.
 -	Przyganiał kocioł gankowi.
 -	Czy on ma... no wiesz, kogoś? - spytała Rebecca.
 -	Cóż, ma mnie i wszystkich innych w MUM.
-	Chodzi mi o przyjaciółkę.
Jack prychnął.
-	Na stałe? Chyba żartujesz. Ma tylko przelotne romanse
w przerwach między pływaniem w batyskafie.
Rebecca pokręciła głową.
 -	Faceci są tacy głupi w tych sprawach. Nie wiedzą nawet, co podoba się w nich kobietom.
 -	Costas to typ szalonego naukowca. Reszta niewiele go obchodzi.
Rebecca westchnęła. W kabinie zapaliły się światła i w głośniku odezwał się głos pilota:
-	Jack, prosiłeś, żebym zrobił wam pobudkę nad granicą afgań-
ską. Za niecałe dwie godziny będziemy na miejscu.
Costas i Pradesh poruszyli się i otworzyli oczy. Samolot znów drgnął od turbulencji. Pradesh wychylił się za Costasa i wyjrzał przez okno. Była czwarta nad ranem czasu miejscowego, więc słońce jeszcze nie wzeszło i daleko w dole migotały światełka.
 -	Minęliśmy właśnie Kwetę w północnym Pakistanie i teraz przelatujemy nad przełęczą Bolan, do Afganistanu - powiedział Hindus.
 -	Kurczę pieczone - mruknął Costas, przeciągając się i ziewając. Postawił wyżej oparcie fotela i wyjął ze stojącej między nimi

lodówki sok pomarańczowy. - Łeb mi pęka - poskarżył się. - To chyba przez tę dżunglę. Odwodniłem się. - Wypił sok duszkiem i sięgnął po następną puszkę.
 -	Raczej przez wino palmowe - odparł Jack. - Ostrzegałem cię.
 -	Wypiłem tylko parę łyków - bronił się Costas. - Ale od tej pory będę przestrzegał swojej zasady: nigdy nie pić alkoholu w trakcie misji. - Opróżnił drugą puszkę i wyrzucił do śmieci. - Dzięki temu pierwsza tequila na plaży będzie jeszcze smaczniejsza. Kiedy wreszcie dotrzemy na Hawaje... - Łypnął na Jacka z wyrzutem w zaspanych oczach.
 -	Lecimy tam, tyle że okrężną drogą   rzekł Jack.
 -	Z Indii na północ do Kirgizji w Azji Środkowej - skwitował Costas. - Tak, jasne.
Kirgizja. Za niecałe dwie godziny mieli wylądować na lotnisku w Biszkeku, a parę godzin później Jack zobaczy się z Katią. Kiedy wrócili z dżungli na pokład „Seaquesta II", czekała na niego wiadomość od niej o jakimś nowym niesamowitym odkryciu. Oddzwonił natychmiast i powiedział ojej wuju. Zareagowała spokojnie, tak jak się spodziewał, ale sprawiała wrażenie, jakby myślami była gdzieś daleko. Skierował rozmowę na temat archeologii. Omówiła w skrócie swoje odkrycie i poprosiła go o radę. Stanowiło to dostateczny powód zmiany harmonogramu i przyspieszenia podróży. Jack niezwłocznie wykonał inny telefon, prosząc o zatankowanie embraera MUM i przygotowanie go na ich przybycie na lotnisko w Chennai.
-	Najwyższa pora - rzekł Costas - żebyś opowiedział nam wię
cej o swoim przodku. Zatrzymałeś się na tym, jak Howard i ten drugi
oficer, Irlandczyk z Ameryki, Wauchope, uciekli z dżungli. I domy
ślam się, że to, co stało się z nimi później, ma jakiś związek z tym,
że właśnie lecimy do Kirgizji. I z inskrypcją w tamtym grobowcu.
Nie wybieramy się tam tylko po to, żeby spotkać się z Katią.
Jack pokiwał głową.
-	Dobrze. Oto reszta historii. Howard i Wauchope dotarli z sa
perami na pokład „Koniczyny". Pochowali Bebbiego w dżungli,
a nie w wiosce, gdzie widzieliśmy tablicę pamiątkową. Ale żaden
nie zostawił żadnej relacji z tego, co się stało. Mamy tylko spra
wozdanie porucznika Hamiltona z jego potyczki w dżungli i to, co
zachowało się o tamtym dniu w zbiorowej pamięci plemienia Koja.

Od Howarda nie wiemy niczego. Ostatni zapis w jego dzienniku pochodzi z tamtego ranka. Fakt, że dziennik tak nagle się urywa, wzbudził mój niepokój i zarazem ciekawość. To zupełnie nie pasowało do Howarda.
 -	Może chciał w ten sposób zatuszować sprawę śmierci tego faceta, Bebbiego - zasugerował Costas. - Jeżeli rzeczywiście zastrzelili go saperzy.
 -	Myślę, że chodziło o coś więcej - odparł Jack. - Rano przeżył wstrząs, obserwując rytuał złożenia ofiar z pokładu statku, a potem obaj widzieli w świątyni to samo co my. Dobrze znali łacinę ze szkoły. Wauchope czytywał greckich i łacińskich klasyków nawet w warunkach polowych, podczas kampanii. Podejrzewam, że zobaczyli tę inskrypcję i przysięgli, że nie pisną nikomu ani słowa o tym, co przeczytali. Widzieli, jak podczas trzęsienia ziemi wejście do świątyni zostało zasypane, więc mogli być pewni, że sekret pozostanie między nimi.
 -	Co się z nimi stało po rebelii?
 -	Wauchope został przeniesiony do Indyjskiej Służby Geodezyjnej, obejmując jedno z najbardziej upragnionych stanowisk wśród oficerów wojsk inżynieryjnych. Większość następnych dwudziestu lat spędził na granicy północno-zachodniej: posuwał się z Beludży-stanu na wschód, prowadząc pomiary przy wytyczaniu tak zwanej Linii Duranta, czyli granicy Afganistanu. Jego słupy graniczne wciąż stoją, jak starożytne ołtarze Aleksandra Wielkiego. Wauchope słynął z umiejętności alpinistycznych i wytrzymałości. Ale malaria, którą zaraził się w Rampie, w końcu go dopadła i zmusiła do wcześniejszej emerytury. Po pięciu latach leczenia w szwajcarskich górach wrócił do swoich ukochanych Indii i podróżował po odległych wąwozach pogranicza, odziany w tradycyjny strój tubylców i w ich towarzystwie. Ostatnio widziano go w Kwecie wczesnym latem 1908 roku, kiedy miał pięćdziesiąt pięć lat.
 -	A Howard?
 -	Był ostatnim oficerem saperów, który opuścił Rampę, wiele miesięcy później, i jedynym, który zdołał oprzeć się malarii, prawdopodobnie dzięki dzieciństwu spędzonemu w Indiach. Śmierć półtorarocznego synka Edwarda w Bangalore, kiedy on przebywał w dżungli, była dla niego strasznym ciosem. Howard zapowiadał się na wspaniałego oficera, ale wybrał zawód inżyniera. Pracował

w Indyjskim Departamencie Robót Publicznych, a potem wrócił do Anglii, do Szkoły Inżynierii Wojskowej w Chatham. Uczył młodych oficerów geodezji i angażował się w życie akademickie korpusu. Stał się żarliwym propagatorem nauki uniwersalnego języka esperanto. Być może jego zaangażowanie wiązało się z tym, co przeżył w Rampie, gdzie Anglicy nie mogli porozumiewać się z rdzenną ludnością bez pomocy tłumacza. Wrócił do Indii, dopiero gdy jego dzieci podrosły i rozpoczęły naukę w szkołach z internatem. Zawsze sądziłem, że wybrał taką drogę kariery, bo po śmierci Edwarda chciał zapewnić pozostałym dzieciom bezpieczny dom w Anglii. Teraz jednak uważam, że jego motywy były bardziej złożone. Powodów należy szukać w tym, co wydarzyło się tamtego sierpniowego dnia w 1879 roku. I nie chodzi mi o to, co mogli zobaczyć w świątyni. Mam na myśli raczej coś, co Howard zobaczył albo zrobił, a co wywołało w nim głęboki uraz. Może to był rytuał złożenia ofiary z ludzi.
-	Trudno to nazwać chwalebnym obrazem wojaczki - zauważył
Costas.
Pradesh poprawił się w fotelu i odchrząknął.
-	Potrafię to zrozumieć. Najgorszą rzeczą dla żołnierza jest
udział w misji, podczas której brak albo woli politycznej, albo środ
ków uniemożliwiających wykonanie roboty do końca. Doświadczy
łem tego podczas misji pokojowej w Afryce. Byłem bezsilny wobec
dokonującego się ludobójstwa. Jeśli człowiek w takiej sytuacji in
terweniuje, może ulżyć w cierpieniu jednej osoby, ale poczucie bez
silności staje się jeszcze bardziej dojmujące i bolesne. Jeden z mo
ich saperów zastrzelił kobietę, która została straszliwie okaleczona.
Później prześladowało go wspomnienie jej twarzy. Powiedział mi,
że wszystkie twarze, które przedtem były jedną masą cierpiącej
ludzkości, nabrały nagle indywidualnych rysów i to było dla niego
nie do zniesienia. Śniły mu się koszmary, jak wszyscy oni przycho
dzą do niego i pytają, dlaczego nie skrócił także ich cierpień. Nie
mógł z tym żyć. Zastrzelił się.
Jack zobaczył minę Rebecki i ścisnął jej dłoń.
-	Z Howardem mogło być podobnie - rzekł cicho. - Zachowało
się niewiele świadectw o emocjonalnych reakcjach na taką traumę
z czasów wiktoriańskich. A przecież mężczyźni wychowani na li
teraturze romantycznej i etosie dwornego rycerza musieli widzieć

i robić straszliwe rzeczy. Chowali swoje emocje głęboko w środku, tłumiąc je przez całe życie, do samego końca.
 -	Wspomniałeś, że Howard wrócił do Indii - powiedział Costas.
 -	Tak i właśnie tutaj historia robi się naprawdę fascynująca - odparł Jack. - W 1905 roku, jako pięćdziesięciolatek, Howard wrócił do aktywnej służby wojskowej. Został dowódcą inżynierów królewskich w dywizji armii indyjskiej w Kwecie, przy granicy afgańskiej w Beludżystanie. Było to jedno z najbardziej niespokojnych miejsc w Imperium Brytyjskim. Howard czuł się tam jak ryba w wodzie i przez jakiś czas wydawało się, że stara się nadrobić stracony czas. Ale potem, w 1907 roku, niespodziewanie przeszedł w stan spoczynku.
 -	W Kwecie - mruknął Costas. - Tam, gdzie Wauchope?
 -	No właśnie! - wykrzyknął Jack. - Po rebelii w Rampie drogi obu mężczyzn się rozeszły. Może wtedy w dżungli ustalili, kiedy się znowu spotkają. Wcześniej ich losy splotły się tylko raz, w 1889, kiedy Wauchope przyjechał do Chatham na kurs uzupełniający. Napisali nawet wspólnie rozprawę o rzymskich monetach w południowych Indiach. Zamierzali wygłosić ją razem w Królewskim Instytucie Wojskowym w Londynie, ale Wauchope'a wezwano z powrotem do Indii. Później obaj pojawiają się w Kwecie, po prawie dwudziestu latach i obaj w stanie spoczynku. Stołują się w kantynach regimentowych, nawiązują znajomość z podróżnikiem Aurelem Steinem, godzinami rozmawiają na bazarach z podróżnymi, kompletują ekwipunek. Wreszcie pewnego ranka w kwietniu 1908 roku wyruszają na wyprawę, w butach nabijanych ćwiekami, owijaczach, tweedowych bryczesach, baranich kożuchach i turbanach, z plecakami na grzbietach i rewolwerami. Dwóch starych pułkowników gotowych do ostatniej wielkiej przygody. W Kwecie widziano już podobne rzeczy. Tybetański służący Howarda, Huang-li, macha im na pożegnanie. Był z nim prawie od początku, odkąd Howard jako dziecko został wysłany do Tybetu, gdzie miał przeczekać powstanie sipajów. Huanga-li także nikt już później nie widział. Pułkownicy pomaszerowali raźno ku przełęczy Bolan i wszelki słuch po nich zaginął.
 -	Ale super - powiedziała Rebecca. - Zupełnie jak w O człowieku, który chciał być królem Kiplinga. Teraz wiem, dlaczego po-

łożyłeś tę książkę na samej górze stosiku, który wręczyłeś mi na „Seaqueście II". Dwaj brytyjscy żołnierze znikają w górach w poszukiwaniu skarbu.
 -	Skarbu? - zdziwił się Costas.
 -	Myślę, że Rebecca wybiegła myślami trochę dalej niż my -rzekł Jack.
 -	Niedaleko pada jabłko od jabłoni - skwitował z uśmiechem Pradesh.
 -	Co właściwie ciągnęło tych dwóch do Afganistanu? zapytał Costas.
 -	Przygoda. Wojna. - Pradesh otworzył z cichym trzaskiem małą walizeczkę, którą trzymał na kolanach. Zawierała osiem orderów: trzy gwiazdy i trzy medale za służbę oraz dwa z licznymi klamerkami kampanii wojskowych na wstęgach. - To odznaczenia Wauchope'a. Przed zniknięciem wszystkie związane z wojskiem rzeczy, które posiadał, zapisał regimentowej mesie Saperów Madraskich, z zastrzeżeniem, by sprzedano je na aukcji oficerom, a dochód przeznaczono na organizacje charytatywne walczące z głodem. Jako młody oficer, jeszcze przed Rampą, był w Madrasie podczas straszliwego głodu 1877 roku i wywarło to na nim ogromne wrażenie. Do czasu, gdy w 1924 zakończono dochodzenie w sprawie zniknięcia obu pułkowników i uznano ich za zmarłych, zainteresowanie orderami było nikłe. A potem walały się w magazynie w Bangalore. Uznałem, że powinny się znaleźć w starej siedzibie głównej Indyjskiej Służby Geodezyjnej, gdzie wystawiono by je obok pamiątek innych pionierów. Poświęcili oni życie na nakreślenie map Indii i poprawę bytu ludności, więc indyjscy i pakistańscy następcy wspominają ich z dumą i sympatią.
 -	Czy ta siedziba nie znajduje się w Pakistanie? - zapytał Costas.
 -	To dodatkowy powód, dla którego lecę z wami do Kirgizji - odparł Pradesh. - W bazie koalicyjnej w Biszkeku stacjonuje kontyngent pakistańskich saperów. Kupiłem ordery Wauchope'a i osobiście dopilnowałem, żeby pieniądze trafiły do organizacji charytatywnych. Teraz przekażę odznaczenia dowódcy pakistańskich saperów, a on dostarczy je do muzeum.
 -	Myślałem, że toczycie ze sobą wojnę - zauważył Costas.

-	Tylko nasze państwa. Major Singh i ja jesteśmy przyjaciół
mi. Obu nas w tym samym czasie oddelegowano do prowadzenia
zajęć z pomiarów geodezyjnych w dżungli w Szkole Inżynierii Woj
skowej w Chatham. Dzięki temu wiedziałem co nieco o późniejszej
służbie Howarda i Wauchope'a z tamtejszych archiwów. Kiedy Jack
powiedział, że interesuje się rebelią w Rampie, byłem zdumiony.
Nie miałem pojęcia, że pochodzi z tych Howardów.
Costas spojrzał na ordery.
-	Te dwa z prawej z klamerkami są za różne kampanie?
Pradesh przytaknął.
 -	To order za zasługi w służbie Indii, z klamrami za Hazarę, Wa-ziristan i Tirah. Jako geodeta i kartograf Wauchope brał udział prawie we wszystkich ekspedycjach na pograniczu afgańskim w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku.
 -	Nie ma klamry za Rampę - zauważył Jack.
 -	Rząd uważał rebelię za rozruchy, których tłumienie podpadało pod obowiązki cywilnych sił porządkowych - wyjaśnił Pradesh. - Była to kwestia polityki, chodziło o to, żeby sprawa nie nabrała rozgłosu. Nikt nie chciał szerzyć wiadomości o niepokojach wewnątrz kolonii, kiedy wspomnienia o powstaniu sipajów wciąż były świeże. Władze zgodziły się zaliczyć żołnierzom ten okres jako czynną służbę, ale nie przyznano im żadnych odznaczeń bojowych.
 -	A to? - Costas wskazał trzeci order za zasługi w boju.
 -	Wojna afgańska w latach 1878-80. Wauchope uczestniczył w niej jako młodszy inżynier w oddziałach bojowych w Bazarze, zanim oddelegowano go do Rampy.
Podniósł medal i odwrócił go na drugą stronę. Oczy Costasa rozbłysły.
-	Słoń!
Jack uśmiechnął się do Pradesha.
 -	Muszę przeprosić za swojego przyjaciela. Dostał obsesji na punkcie słoni. Znaleźliśmy kilka pod wodą, przy wybrzeżu egipskim.
 -	Pod wodą? - Hindus popatrzył na nich z niedowierzaniem. - Nie przesłyszałem się? Znaleźliście pod wodą słonie?
-	Tak, ale później o tym opowiem.
Rebecca pochyliła się i dotknęła orderu.

-	Wygląda zupełnie jak Hannibal w Alpach - zauważyła. - Mama
opowiadała mi o nim, kiedy się spotkałyśmy, a ja go narysowałam.
Więc w Afganistanie też wykorzystywano słonie. Jak fajnie.
Jack uśmiechnął się do córki i także spojrzał na odznaczenie. Był to piękny medal z czerwono-zieloną wstążką. Na awersie widniała podobizna królowej Wiktorii, władającej Indiami jako częścią Imperium. Na rewersie ukazano maszerującą kolumnę wojska z kawalerią, piechotą i górującym nad nimi słoniem, który niósł na grzbiecie części składanego działa polowego. W tle widać było wysoki łańcuch górski, a u dołu napis: „Afganistan" i daty: „1878-79-80". Taki order dostałby John Howard, gdyby po walkach w dżungli dołączył do Chajberskich Sił Bojowych, co mu proponowano. Gdyby rebelia w Rampie nie trwała znacznie dłużej, niż zakładano, i gdyby on nie był jedynym oficerem, który oparł się tropikalnej gorączce. Gdyby jego syn nie zachorował i gdyby inny oficer nie zaofiarował się zająć jego miejsca w Afganistanie, żeby Howard mógł być bliżej rodziny. Był to szlachetny gest, ale okazał się najzupełniej zbędny, jako że mały Edward zmarł, kiedy Howard przebywał wciąż w dżungli. Dla Jacka order ten symbolizował wszelkie dziwne koleje losu i żal po utracie ukochanej osoby. W Afganistanie zginęło mnóstwo brytyjskich oficerów. Gdyby Howard tam pojechał, Jacka mogłoby w ogóle nie być.
Costas nagle coś zauważył i przycisnął nos do szyby.
-	A niech mnie gęś kopnie. Co to było?
Wyjrzeli przez okno. Daleko w dole ciemność rozjaśnił rząd czerwonych błysków.
 -	Nalot na jeden z górskich grzbietów - powiedział Pradesh. - Amerykańskie albo brytyjskie samoloty wojskowe, może pakistańskie, lecące nisko nad ziemią. Znajdujemy się nad terenami opanowanymi przez talibów. Nad bandyckim krajem.
 -	Mamy jakieś środki zapobiegawcze? Zasłonę antyradaro-wą? - spytał Costas, spoglądając z niepokojem na Jacka.
 -	Lecimy wysoko, ponad dwanaście tysięcy metrów nad ziemią. Talibowie niczym nas nie dosięgną. Amerykanie w latach osiemdziesiątych nie uzbroili mudżahedinów w nic większego od stingerów, a i tych już prawie nie ma.
 -	Racja - mruknął Costas. - Zapomniałem, że to my uzbroiliśmy tych skurczybyków.

 -	Przed przybyciem Rosjan Afgańczycy dysponowali głównie starą bronią brytyjską - wyjaśnił Pradesh. - Karabinami Lee-Enfield, Martini-Henry, a nawet snider-enfieldami z lat sześćdziesiątych XIX wieku. Robili też własne strzelby, naśladując wzorce brytyjskie, tak zwane karabiny chajberskie. Trochę tej broni wciąż jest w użyciu i nie wolno jej lekceważyć. Afgańczycy doskonale radzili sobie ze strzelbami własnego pomysłu, dżezailów z zamkiem lontowym. Z brytyjskimi karabinami stali się niezwykle groźnymi snajperami. To kraj strzelców wyborowych, z rozległymi panoramami i położonymi wysoko punktami obserwacyjnymi. Hołdujący tradycji afgański strzelec gardzi świeżo zrekrutowanym talibem, który puszcza w powietrze serie z kałasznikowa, wykrzykując slogany o dżihadzie. Gardzi nim i za kiepskie umiejętności strzeleckie, i za wahabicki fanatyzm. Afgańskie społeczeństwo to jedno z tych, gdzie śmierć jest wszechobecna, ale w ramach szanowanej tradycji. Żaden afgański wojownik nie chce umrzeć. Gardzi zamachowcami samobójcami. Nienawidzi fundamentalizmu. Mentalność męczennika i kałasznikow to dwa słabe punkty w pancerzu talibów.
 -	Wygląda na to, że tę wojnę powinni za nas wygrać Afgańczycy - powiedział Costas.
 -	Kilkuset afgańskich górali uzbrojonych w karabiny snajperskie mogłoby zadać talibom poważne straty. Trzeba tylko przekonać Afgańczyków, że talibowie są ich największym wrogiem. I muszą wiedzieć, że później koalicja pozostanie, żeby odbudować kraj.
 -	Mnóstwo pracy dla saperów - zauważył Costas.
 -	Jesteśmy do tego przygotowani - odparł Pradesh z entuzjazmem. - Moi koledzy i ja studiowaliśmy wszystkie archiwalia z wojny w 1878 roku, kiedy Saperzy Madrascy budowali mosty w Przełęczy Chajberskiej. Możemy zrobić to po raz drugi.
Podnieśli wzrok, gdy zbliżył się drugi pilot i skinął ręką na Pra-desha.
 -	Moja kolej chwycić za ster - oznajmił Hindus, wstając. - Muszę poćwiczyć latanie. Do zobaczenia.
 -	Tato. - Rebecca patrzyła na książkę na kolanach. - Właśnie zauważyłam, że na marginesie jest coś napisane ołówkiem. Ledwo mogę to odczytać.

 -	W której książce? - zapytał Costas.
 -	W Źródłach rzeki Oksos Wooda - odrzekł Jack. - Z mojej kabiny. To osobisty egzemplarz Howarda.
 -	Ach tak. Fascynujące rzeczy o górnictwie.
 -	Kiedy wy chrapaliście sobie w najlepsze, dotarłam do miejsca, w którym Wood opisuje odkrycie kopalń lazurytu - powiedziała Rebecca. - Naprawdę ekscytujące. Zupełnie jak powieść przygodowa. Wood pisze, że były trzy rodzaje lazurytu. - Przeczytała na głos: - „Jest zatem nili, czyli lazuryt o barwie indygo, asmati w kolorze błękitnym i suwsi, czyli zielony". Wood pisze, że nili był najcenniejszy. „Największe nasycenie barw znaleźć można w najciemniejszych skałach, a im bliżej rzeki, tym większa ponoć czystość kamienia".
 -	Nili - powtórzył Costas. - Brzmi podobnie do nielo z inskrypcji na sarkofagu.
Jack pokiwał głową.
-	To to samo słowo zarówno po pasztuńsku, jak i po łacinie.
Musi mieć korzenie indoeuropejskie. Jeśli się nie mylę, rzymski
rzeźbiarz z dżungli, który wyrył tę inskrypcję, odwiedził kopalnie
w Afganistanie. Fakt, iż użył słowa „ciemny" w odniesieniu do
najlepszego lazurytu, może świadczyć o tym, że nawiązał kontakt
z tamtejszą ludnością. - Pochylił się w stronę Rebecki. - Ta notka
na marginesie... Gdzie mam patrzeć?
-	Obok akapitu, który właśnie przeczytałam.
Jack przyjrzał się kartce z uwagą.
 -	Masz rację. Wcześniej tego nie zauważyłem. Na marginesach tej książki jest wiele notatek Howarda, ale akurat tej stronie nie przyglądałem się zbyt dokładnie. - Wziął od córki otwartą książkę i przyjrzał się jej pod swoją lampką. -To na pewno jego pismo. Bardzo charakterystyczne, nawet mimo że prawie nie widać ołówka. - Spojrzał ponownie na notatkę, a potem powoli przeczytał: - „Powiada się, że gdy zetknie się oliwin i lazuryt, posiądzie się tajemnicę życia wiecznego. Kryształy muszą być wszak odpowiednie. Starożytna chińska mądrość, którą usłyszałem od swojej ai". - Opuścił książkę. - Dobry Boże.
 -	Oliwin i lazuryt! - wykrzyknął Costas. - Znowu to połączenie.
 -	Kim była ta aja?- spytała Rebecca.

 -	Piastunką- wyjaśnił Jack. - Opiekowała się Howardem, kiedy spędzał dzieciństwo w Biharze, gdzie jego ojciec miał plantację indygowców, w pobliżu granicy z Nepalem. Była cioteczną babką służącego Howarda, Huanga-li, tego samego, którego widziano, jak machał im na pożegnanie w Kwecie w 1908 roku. Podczas powstania sipąjów, kiedy John Howard był małym chłopcem, zabrała go w Himalaje. Później była ają jego dzieci, a potem wnuków. Nikt nie wiedział, ile miała dokładnie lat, ale dożyła bardzo sędziwego wieku, na pewno przekroczyła setkę. W latach trzydziestych ubiegłego stulecia opuściła rodzinę Howardów, by dożyć swoich dni w górach Tybetu. Twierdziła, że jej przodkowie przybyli ze wschodu, z północnych Chin. Kiedy mój dziadek był dzieckiem, opowiadała mu o Pierwszym Cesarzu, wielkim władcy Qin, który zjednoczył Chiny w III wieku przed naszą erą. Mówiła mu, że pochodzi w prostej linii od opiekuna grobowca Pierwszego Cesarza. Może była to tylko legenda, ale zafascynowała mojego dziadka. Jedną z książek, które od niego dostałem, są Zapiski historyka, opowieść o dynastii Qin. Wcześniej też należała do Johna Howarda: znaleziono ją w jego gabinecie, kiedy zaginął.
 -	Skoro już mowa o rodzinnych legendach, to co ze zniknięciem Howarda? - zapytał Costas. - To dopiero musiało fascynować dzieci z waszej rodziny. Musiałeś się zastanawiać, czy on i Wau-chope znaleźli legendarny skarb i dożyli kresu swoich dni jako królowie w jakiejś ukrytej w górach fortecy, jak u Kiplinga.
 -	Cóż, jest jedna opowieść na ten temat. Pochodzi od żony Howarda, czyli mojej praprababki. Wszyscy oprócz mojego dziadka lekceważyli jej słowa, ponieważ podupadła na zdrowiu. Howard robił dla niej wszystko, co mógł. Ale gdy dzieci dorosły, jej stan się pogorszył. Nigdy nie poradziła sobie ze śmiercią pierworodnego syna. Opiekowały się nią siostry, ale później trafiła do zakładu. Howard odziedziczył fortunę po ojcu, plantatorze indygowców, i nie szczędził pieniędzy na zapewnienie jej komfortowych warunków. Dopiero gdy nie było już nadziei na poprawę, wrócił do Indii. Ale odwiedził ją później kilkakrotnie, zanim zniknął. Ostatni raz widzieli się w 1907 roku, tuż po tym, jak przeszedł w stan spoczynku. Zabrał ją na kilka dni do wiejskiego domku na walijskim pograniczu. Były to dla nich ostatnie chwile niezmąconego szczęścia. Był pogodny początek lata i spacerowali po okolicznych wzgórzach. Tak

to zapamiętała i opowiedziała w momencie przytomności umysłu, kiedy mój dziadek odwiedził ją wiele lat później w szpitalu. Po tym, jak Howard spotkał się z Wauchope'em w Kwecie, już nigdy nie zobaczył żony. Ale ona żyła jeszcze bardzo długo w swoistej krainie cieni, zmarła dopiero w 1933 roku.
 -	Czy zapamiętała coś jeszcze? - spytała Rebecca.
 -	Powiedziała mojemu dziadkowi, że kiedy zamyka mocno oczy, stoi, trzymając za ręce swojego syna Edwarda, i oboje zaglądają do magicznej jaskini, która skrzy się pięknem. Tylko że Edward jest starszy niż w momencie śmierci, jest kilkuletnim chłopcem, a nie dzieckiem na rękach. I wtedy dostrzega Howarda, dumnego młodzieńca w mundurze, ojca Edwarda i swojego ukochanego męża, a chłopczyk podbiega do niego z wyciągniętymi ramionami, wołając raz za razem „papa". Powiedziała, że wtedy czuje się jak w raju. Wiele godzin spędzała w tym szpitalu z mocno zaciśniętymi powiekami.
Rebecca miała łzy w oczach. Jack wziął ją za rękę i rzekł:
 -	Ale powiedziała jeszcze coś. Nikt nie przywiązywał do tego wagi, bo szpital prowadziły zakonnice i wszyscy myśleli, że tylko powtarza jakąś religijną mantrę. Mówiła, że jej mąż wyruszył na poszukiwanie Syna Niebios.
 -	Siostrzyczki musiały to wmawiać wielu wdowom - stwierdził Costas.
 -	Tak właśnie wszyscy myśleli. - Jack pochylił się do przodu z błyskiem w oku. - Ale mojemu dziadkowi, wtedy młodemu oficerowi marynarki wojennej, zapadło to głęboko w pamięć. Pół wieku później, kiedy sam był już stary, zadzwonił do mnie do szkoły. Był niewiarygodnie podekscytowany i musiałem rzucić wszystko, żeby go odwiedzić. Wtedy podarował mi Zapiski historyka. Akurat przeglądał książkę i zauważył te same słowa. „Syn Niebios". Nagle przypomniał sobie, gdzie je wcześniej widział. Jako kadet trafił do Szanghaju i wybrał się w podróż do Xian, żeby obejrzeć słynny grobowiec Pierwszego Cesarza. Zdjęcie, które tam zrobił w 1924 roku, było jednym z pierwszych, jakie dotarły na Zachód. Tam właśnie widział słowa „Syn Niebios", tradycyjny tytuł chińskiego cesarza.
 -	Pamiętam to - rzekła Rebecca. - Z wystawy terakotowych wojowników.

 -	To jeszcze nie wszystko - podjął Jack. - Mój dziadek wygrzebał ze szpargałów swoją starą fotografię ogromnego kurhanu, dużego jak egipskie piramidy, zrobioną na wiele lat przed odkryciem terakotowych wojowników. Porównał fragment z Zapisków z opisem tego, co znajdowało się w środku. O fantastycznych skarbach, o całym świecie w miniaturze, o komorze grobowej ozdobionej tak, by wyobrażała niebo, z najwspanialszym światłem padającym na grobowiec. Zaczął się zastanawiać i wpadł na pomysł, którym musiał się ze mną podzielić. Właśnie wtedy do mnie zadzwonił. Żona Howarda nie mówiła o Synu Niebios, tylko o Słońcu Niebios: w angielskim słowa son i sun brzmią bardzo podobnie, łatwo więc było o pomyłkę. Chodziło o słońce, największe światło na niebie, światło, które miało zapewnić cesarzowi nieśmiertelność. Największy klejnot niebios. O nim właśnie mówiła żona Howarda. Powiedział jej, że wyrusza na poszukiwania legendarnego klejnotu.
 -	Wiedziałem. - Costas uśmiechnął się szeroko. - Poszukiwanie skarbu.
-	Fajnie to poskładałeś - przyznała z uznaniem Rebecca.
Jack opadł na oparcie fotela.
-	Otworzyłem tylko starą skrzynię podróżną i przejrzałem za
wartość.
Nad ich głowami zaświeciła się czerwona lampka alarmowa. Jack zerknął na pas Rebecki, a potem wyjrzał przez okno na szare światło świtu. Przy schodzeniu do lądowania na lotnisku w Bisz-keku często dochodziło do turbulencji ze względu na silne podmuchy wiatru. Przez dziury w chmurze dojrzał skrawki ziemi poniżej: płaskie pustkowie wokół lotniska. Kolejka ogromnych samolotów transportowych C-7 Galaxy stała na asfalcie, gdzie amerykańska baza tranzytowa do Afganistanu dzieliła jeden pas startowy z lotniskiem cywilnym. Silniki embraera zawyły przy nagłym zwiększeniu mocy. Maszynę zwiało za bardzo w dół i teraz wykonywali następne okrążenie, żeby jeszcze raz podejść do lądowania. Jack usiadł wygodniej i zamknął oczy; czuł się tak zmęczony, że mógł natychmiast zasnąć. Nagle pod powiekami ujrzał twarz dziadka z tego dnia, gdy zastanawiali się wspólnie nad zapiskami chińskiego historyka. Dziadek opowiedział mu o starodawnych dążeniach do życia wiecznego, o ekspedycjach Pierwszego Cesarza, które miały doprowadzić do odnalezienia Wysp Nieśmiertelnych. Jack był jeszcze dzieckiem,

ale oświadczył dziadkowi, że pewnego dnia sam będzie szukać takich skarbów. Pamiętał, co dziadek powiedział mu na odchodne, podczas ich ostatniego spotkania. Wyznał, że jako marynarz przepłynął miliony mil i że najlepiej wspomina same rejsy, a nie cele podróży. Teraz, po latach, poświęciwszy pół życia na tropienie największych skarbów świata, Jack dobrze to rozumiał. Przypomniało mu się, jak dziadek droczył się z nim, udając starego chińskiego mędrca. „Strzeż się Świętych Wysp. Poszukiwanie nieśmiertelności to mrzonka głupców, a Pierwszy Cesarz był największym głupcem z nich wszystkich. Kto zapuści się zbyt blisko, znajdzie się w śmiertelnym niebezpieczeństwie".
Samolotem zarzuciło gwałtownie. Jack drgnął i otworzył oczy. Costas wpatrywał się w niego z mieszaniną rozbawienia i zaciekawienia. Jack domyślał się, o co mu chodzi.
 -	Nie możesz się doczekać, kiedy zobaczysz Katię? - spytał Costas.
 -	Nie mogę się doczekać, kiedy zobaczę, co odkryła - odparł.
 -	Tato. - Rebecca posłała mu karcące spojrzenie.
 -	Dobrze już, dobrze. Nie mogę się doczekać, kiedy ją zobaczę - przyznał Jack. - Ale tkwi na tym pustkowiu nad jeziorem, bo jej to zasugerowałem. Odwiedzam ją jako naukowiec. Jestem żywotnie zainteresowany jej projektem badawczym.
 -	Kiedy ją poznasz, Rebecco, postaraj się nie używać słów typu „dziewczyna", „sympatia" czy „narzeczona" - poradził Costas. -W przeciwnym razie możesz obudzić w niej ducha Czyngis-chana.
 -	Co to ma niby znaczyć? - powiedziała Rebecca. - Zdaje się, że muszę wam coś wyjaśnić. Katia i ja jesteśmy kobietami. A to oznacza, że możemy rozmawiać o różnych sprawach.
 -	Na szczęście - odparł Jack, uśmiechając się słodko - dzisiaj nawet się do Katii nie zbliżysz. Po znalezieniu w dżungli tych trupów nie zamierzam ryzykować. Katia była bardzo zżyta ze swoim wujkiem i zaangażowana w jego badania. Jeżeli on znalazł się na czyjejś czarnej liście, to ona też może na niej być. A to oznacza, że każdy, kto przebywa w jej otoczeniu, jest w potencjalnym niebezpieczeństwie.

 -	Powiedziałeś Katii, co się z nim stało? - zapytał Costas. Jack wskazał swoją komórkę.
 -	Tuż przed odlotem.

 -	Czyli nie mogę z wami pojechać - mruknęła Rebecca, naburmuszona.
 -	Zostaniesz z Benem i Andym w bazie i pomożesz im przy sprzęcie. Potem polecisz z nimi helikopterem amerykańskiej piechoty morskiej na przeciwny brzeg jeziora Issyk-kul. Właśnie tam natknięto się na zatopione ruiny. Obiecałem, że gdy obejrzymy znalezisko Katii, rzucimy okiem także na nie. Pomożesz w przygotowaniach i zaczekasz na nas na miejscu.
 -	Czyli ominie mnie to, co najfajniejsze - skwitowała.
 -	Będziesz towarzyszyć oddziałowi amerykańskich komandosów - odparł Costas. - Trudno o coś fajniejszego.
-	Mówisz po rosyjsku, prawda, Rebecco? - spytał Jack.
Pokiwała głową i spojrzała na Costasa.
-	Małżeństwo, u którego mieszkałam w Nowym Jorku, to Ro
sjanie. Petra i Michael w połowie lat osiemdziesiątych byli na kon
ferencji naukowej w Stanach i już nie wrócili do kraju. Oboje są
paleolingwistami. Władze radzieckie pozwoliły Petrze studiować
we Włoszech, gdzie zaprzyjaźniła się z moją matką. To było, jesz
cze zanim poznałeś mamę, tato. Później Petra wróciła do Moskwy
i poznała Michaela w Instytucie Paleografii.
-	To tam, gdzie pracuje Katia, prawda?
Rebecca pokiwała głową.
 -	Wiedziałam o Katii na długo, zanim poznałam ciebie, tato. Pierwszy raz zobaczyłam ciebie i Costasa, kiedy pewnego wieczoru siedziałam z Petrą i Michaelem przed telewizorem w naszym domku letniskowym w Hamptons i oglądaliśmy film dokumentalny o Atlantydzie. Przeprowadzono tam również wywiad z Katią.
 -	Jaki ten świat mały - podsumował Costas.
Jack wyjrzał przez okno, nagle przytłoczony świadomością, jak wielu rzeczy musi się jeszcze dowiedzieć o swojej córce. Wydawało się niewyobrażalne, że zna ją dopiero od kilku miesięcy. Westchnął głęboko i zagłębił się w fotelu. Podchodzili do lądowania i samolot trząsł się od turbulencji. Popatrzył na Rebeccę.
-	Twój rosyjski bardzo się przyda. Obiekt przy jeziorze, do któ
rego polecicie, to rosyjski poligon doświadczalny dla batyskafów,
który powstał niedawno na miejscu starej sowieckiej bazy wojsko
wej. Mieliśmy ogromne problemy z przekonaniem rosyjskiego woj
ska, żeby pozwolili zespołowi MUM działać na ich terenie. Z kolei

dla Amerykanów to będzie coś o wiele ważniejszego niż ciekawe wakacje i odpoczynek po Afganistanie. Potrzeba więc taktu, wdzięku i uroku. To będzie twoje pierwsze oficjalne zadanie w MUM.
 -	Ale Costas jeszcze mnie nie nauczył nurkować - zauważyła Rebecca.
 -	Ponieważ nie pozwolono mu zabrać cię na Hawaje - rzekł Costas z wyrzutem.

 -	Możesz sterować łódką - powiedział Jack. Rebecca się ożywiła.
 -	Ajaką?
Jack wskazał podłogę samolotu.
 -	Leży zapakowana w luku bagażowym. To nowiutki ponton Zodiac długości sześciu i pół metra, z parą silników Evinrude osiemdziesiąt, nowoczesną nawigacją satelitarną oraz systemem ustalania pozycji jednostki i sprzętem do profilowania dna.
 -	Super.
Jack uśmiechnął się do Costasa. Koła samolotu dotknęły asfaltowej nawierzchni i nos maszyny opadł ku ziemi. Silniki zawarczały przy zmianie przełożenia.
 -	To kiedy was znowu zobaczę? - spytała Rebecca, przekrzykując hałas.
 -	Nie wiem - głos Jacka drżał wraz z całym samolotem. -Zależy, co Katia znalazła. Możliwe, że dołączymy do ciebie już dzisiaj wieczorem. Ale niewykluczone, że trafi nam się dodatkowa atrakcja.
 -	Co?
 -	Dodatkowa atrakcja.
Costas z rezygnacją popatrzył na swoją hawajską koszulę, a potem na Rebeccę.
-	Powinnaś już wiedzieć, co to oznacza.

14
Jack i Costas stali przy brzegu jeziora i machali wojskowej ciężarówce, która potoczyła się na wschód, przyspieszyła i zniknęła za wzniesieniem. Zostawiwszy Pradesha i Rebeccę w bazie lotniczej, odbyli czterogodzinną podróż z Biszkeku, ściśnięci w szoferce z kirgiskim kierowcą i jego strażnikiem. W należącym do armii USA helikopterze Chinook, który miał ich przetransportować na miejsce, wykryto usterkę techniczną, więc zamiast czekać w Biszkeku i ryzykować utratę całego dnia, postanowili zabrać się ciężarówką z zaopatrzeniem, która jechała do bazy przy poligonie doświadczalnym na drugim końcu jeziora. Przez ostatnią godzinę ciężarówka mknęła wśród grani i wąwozów ukształtowanych przez rwące wodospady, które wypływały niegdyś z jeziora, a teraz formowanych przez wiatr. Jack wyobrażał sobie, co musieli myśleć i czuć starożytni podróżni, wędrujący przez przełęcz z pełną świadomością, że w każdym zacienionym jarze może się czaić zbójecka banda gotowa zadać brutalną śmierć, która jakże często stawała się udziałem ludzi na Jedwabnym Szlaku. Wreszcie ciężarówka wtoczyła się na ostatnie wzniesienie i zobaczyli rozciągające się przed nimi jezioro Issyk-kul i ośnieżone szczyty gór Tien-szan majaczące w oddali. Kierowca zahamował gwałtownie i wskazał samotną jurtę na kamienistej równinie. Podziękowali mu, zeskoczyli na ziemię i zarzuciwszy na ramiona plecaki, ruszyli przed siebie. Jack zaczął dostrzegać kształty, które tak zafascynowały Katię: wyryte na głazach wzory o zaokrąglonych liniach, wyglądające na równie stare jak same skały. Zatrzymał się przy jednym z nich, przyłożył do niego wnętrze dłoni i poczuł ślady dłuta rzeźbiarza sprzed ponad dwóch tysięcy lat.

 -	Cmentarz? - zapytał zza jego pleców Costas. - Wyglądająjak kamienie nagrobne.
 -	Możliwe - odrzekł Jack. - Ale jest tu też mnóstwo rysunków szamanistycznych. Spotyka się je na odcinku wielu kilometrów, aż do miejsca, gdzie głazy stoczyły się ze zboczy i spoczęły w pobliżu brzegu jeziora. Katia uważa, że najwcześniejsze petroglify pochodzą z epoki brązu, z końca II tysiąclecia przed naszą erą, ale koczownicy wykuwali tu swoje rysunki także w okresie funkcjonowania Jedwabnego Szlaku, a nawet później, przez całe I tysiąclecie naszej ery. Oprócz nomadów między tymi głazami przez co najmniej tysiąc lat podróżowali kupcy, którzy zatrzymywali się nad jeziorem po przejściu tamtej przełęczy albo zanim się na to odważyli. Oprócz sztuki plemion koczowniczych można się więc spodziewać odkrycia czegoś naprawdę niesamowitego, inskrypcji wyrytych przez Bak-tryjczyków, Sogdyjczyków, Persów, Chińczyków i innych. Właśnie dzięki tym kupcom szlak zyskał trwałe miejsce w historii, ale oni zostawili po sobie niewiele śladów. Każde odkrycie tego rodzaju może się okazać wielką sensacją.
Osłonił dłonią oczy i spojrzał przez pole głazów w kierunku przełęczy. Popołudniowe słońce świeciło mu prosto w twarz, więc dostrzegał tylko błyski światła odbite od wysmaganych wiatrem skał i cienie, które skrywały jary i żleby. Bardzo łatwo było zgubić się w tej okolicy i nie zostać nigdy odnalezionym.
-	Oto i oni - powiedział Costas. - Widzę Katię. Chodź.
Nie pasował do w tej scenerii, ubrany w workowate szorty, hawajską koszulę, traperki i z lotniczymi okularami przeciwsłonecznymi na nosie, ale był zaskakująco żwawy i zwinnie przeskakiwał z kamienia na kamień. Dotarł do wysokiego mężczyzny w filcowym kołpaku, który wstał i uścisnął mu dłoń. Jack dołączył do nich i również się przywitał. Mężczyzna był mniej więcej w tym samym wieku co on, miał niesamowite błękitne oczy i ogorzałą od słońca i wiatru twarz człowieka stepu. Za jego plecami stała Katia, która wyglądała, jakby również przybrała barwę okolicznego krajobrazu. Popatrzyła Jackowi w oczy, lecz jego mina nie zdradzała żadnych uczuć. Odwróciła się do mężczyzny.
-	Poznajcie Altamatego - powiedziała. - Jest kuratorem mu
zeum petroglifów na otwartym powietrzu w Cholpon Ata. Oprócz
rodzimego kirgiskiego mówi biegle po rosyjsku i w kilku dialektach

afgańskich, ale dopiero zaczął uczyć się angielskiego. Ma doświadczenie w nurkowaniu z czasów, gdy służył w radzieckiej marynarce wojennej. Chciałby się zaangażować w badanie dna przy wschodnim brzegu jeziora. Mówiłam ci o nim, Jack.
-	Gdzie jest to muzeum? - zapytał Costas.
Katia szerokim gestem wskazała przestrzeń wokół.
-	Właśnie w nim stoisz. To prawdopodobnie największe pod
względem obszaru muzeum na świecie. I najgorzej finansowane. To
właściwie instytucja jednoosobowa.
Jack przyjrzał się Katii. Miała na sobie spłowiałe spodnie bojówki z wojskowego magazynu i szarą koszulkę z krótkimi rękawami, a przedramiona brudne od ziemi. Długie czarne włosy spięła w kucyk, a jej twarz pokrywała ciemna opalenizna, która podkreślała wysokie kości policzkowe. Wyglądała na bardziej zmęczoną, niż kiedy widział ją na konferencji trzy miesiące temu, ale opalenizna dodawała jej uroku. Jack wiedział, że matka Katii pochodziła z tych okolic, więc bez zdziwienia skonstatował podobieństwo jej rysów do rysów wysokiego Kirgiza, który stał obok niej.
 -	Powiedziałem już naszym ludziom o Altamatym - odparł Jack. - Jak tylko chinook będzie zdolny do lotu, Ben i Andy polecą z Biszkeku do starej sowieckiej bazy na wschodnim krańcu jeziora. Amerykanie już przygotowali obiekt na nasze przybycie i chciałbym, żeby nurkowie znaleźli się w wodzie tak szybko, jak to tylko możliwe. Razem z nimi przyleci także Rebecca.
 -	Wziąłeś ze sobą córkę? - zapytała Katia.
Jack po raz pierwszy wspomniał jej o Rebecce podczas konferencji.
 -	Zamierzałem zabrać ją także tutaj, ale po tym, co stało się w dżungli, zmieniłem zdanie. Może tu być zbyt niebezpiecznie. A i tak będzie miała co robić nad jeziorem. To jej pierwsza ekspedycja z MUM  i zależy mi, żeby wyniosła z niej jak najlepsze doświadczenia, zwłaszcza że tak niedawno straciła matkę.
 -	Cieszę się, że ją wreszcie poznam - powiedziała Katia.
 -	Mechanicy uznali, że helikopter nie będzie się dziś nadawał do lotu. Mam nadzieję, że dotrą tu na tyle szybko, by przygotować wszystko do eksploracji dna, zanim przybędziemy. Ostatni raz schodziliśmy pod wodę w Egipcie tydzień temu. Nigdy nie nurkowałem w żadnym jeziorze Azji Środkowej. Nie mogę się już doczekać.

 -	Ja wstrzymam się z decyzją, dopóki nie pomacham licznikiem Geigera nad powierzchnią - stwierdził Costas, drapiąc się po nieogolonym policzku. - Czterdzieści lat sowieckich testów torped i batyskafów to nie w kij dmuchał. Dobrze wiem, jakiego napędu używali. Pisałem o tym magisterkę w MIT.
 -	Największy problem stanowią stare radzieckie stacje wczesnego ostrzegania umieszczone na szczytach wzgórz: zasilano je energią jądrową, żeby można je było zostawić bez załogi - dodała Katia. - Tutejsi mieszkańcy grabili je i wracali z kieszeniami pełnymi uranu. Umierali w ciągu tygodnia. Aż strach pomyśleć, co się może stać, jeśli uran trafi na czarny rynek. Właśnie dlatego Amerykanom tak bardzo zależy na przejęciu spraw związanych z oczyszczeniem terenu starej bazy. Chodzi nie tyle o ochronę środowiska, ile o wojnę z terroryzmem.
Jack odniósł wrażenie, że w oddali mignęło jakieś światło. Spojrzał w górę na usiane głazami zbocze wznoszące się za ich plecami. Mógł to być odblask szkła lub metalu albo po prostu złudzenie. Osłonił oczy przed słońcem, wypatrując źródła błysku, a potem zwrócił się do Katii.
 -	Jest tu ktoś jeszcze?
 -	Od czasu do czasu trafi się pasterz, czasem myśliwy, który znika gdzieś w górach. - Zwróciła się do Altamatego i powiedziała coś do niego po kirgisku.
Spojrzał na ten sam górski grzbiet, który obserwował Jack, po czym jej odpowiedział.
 -	Altamaty ma sokoli wzrok - wyjaśniła. - Mówi, że kiedy dziś rano było zimno, widział obłok końskiego oddechu na tamtej górze. Myśliwi potrafią całymi dniami czekać w jednym miejscu na jelenia.
 -	Jesteś pewna, że to myśliwy? - spytał Jack.
 -	A kto inny mógłby to być?
 -	Jesteście uzbrojeni? - zainteresował się Costas.
 -	Altamaty ma swój stary służbowy pistolet Makarów i karabin SKS, który wyniósł z magazynu marynarki wojennej, kiedy sowieckie imperium upadło. Chodzimy razem na polowania. To zawsze jakaś odmiana po baraninie, która stanowi tutaj podstawę pożywienia.
 -	No tak, zapomniałem - mruknął Costas. - Paleolingwistka, która zna się na broni palnej.

Katia skinęła w stronę skupiska głazów jakieś pięćdziesiąt metrów dalej, znad których widać było część traktora.
 -	Chodźcie - powiedziała. - Światło jest teraz idealne, zupełnie jak wczoraj, kiedy dokonaliśmy odkrycia. A Altamaty podgrzewa nad ogniskiem przed jurtą wielki kocioł z potrawką. Dziś wieczorem czeka was tradycyjna kirgiska uczta.
 -	Umieram z głodu - rzekł Costas. - A Jack wprost uwielbia baraninę.
Jack łypnął na niego wilkiem i przełknął z trudem ślinę. Była to jedyna rzecz, której się obawiał. Mógł strawić praktycznie wszystko oprócz gotowanego owczego mięsa. Jako dziecko przez kilka lat mieszkał w Nowej Zelandii i pewnego dnia się przejadł. Od tamtej pory na sam zapach baraniny robiło mu się niedobrze. Rozumiał, iż jest sprawą najwyższej wagi, by przezwyciężył ten problem. Stawką była jego męskość. Uśmiechnął się do Altamatego, po czym ruszył za Katią po ścieżce między głazami. Ziemia była twarda, spieczona niczym cegła i tylko u podnóży głazów sterczało parę kęp roślinności. Miało się wrażenie, jakby morze błota i kamieni zsunęło się ze zbocza i zakrzepło w jedną wielką masę z zatopionymi w niej skalnymi bryłami. Jack spostrzegł następne rysunki wyryte na głazach, niektóre tak zniszczone erozją, że łedwo rozpoznawalne. Przystanął, żeby przyjrzeć się jednemu z nich, a Costas wyminął go, doganiając Katię.
-	Bardzo mi przykro z powodu twojego wujka - rzekł cicho.
Katia spojrzała na niego i w milczeniu kiwnęła głową. Ruszyła
przodem, a oni szli za nią między głazami, aż dotarli do traktora. Costas stanął jak wryty, niczym chłopiec, który właśnie dostał wymarzony prezent.
 -	Czterystasześćdziesiątkapiątka - wymamrotał nabożnym tonem. - Nuffield czterysta sześćdziesiąt pięć. To właśnie dzięki niemu zostałem inżynierem. Pracowałem w wakacje na farmie w Kanadzie. To był pierwszy czterocylindrowy diesel, jakiego rozłożyłem na części. - Altamaty otworzył pokrywę silnika i obaj zajrzeli do środka. Costas zerknął na Jacka. - Myślę, że dogadam się tym facetem. Chyba znaleźliśmy wspólny język.
 -	Nie ma mowy - zaprotestował Jack. - Nie przyjechaliśmy tutaj, żeby rozmontowywać traktor.
Costas westchnął, poklepał Altamatego z żalem po ramieniu, a potem podszedł za Jackiem do Katii, która uklękła przed głazem

kilka metrów dalej. Było widać, skąd został przeciągnięty traktorem, odsłaniając inny kamień, który tkwił częściowo pod ziemią. Między obu głazami oznaczono stanowisko wykopaliskowe mierzące około czterech metrów długości i dwóch szerokości. Pośrodku wnosił się ów metrowy stos starannie oczyszczonych z ziemi mniejszych kamieni. Jack przykucnął i spojrzał na znaki widoczne na świeżo odsłoniętym głazie. Wiedział, że to z tego powodu Katia sprowadziła go w to miejsce.
 -	A niech mnie    mruknął.
 -	Kolejny rysunek wyryty w kamieniu - powiedział Costas.
-	Wygląda na zachowany trochę lepiej od pozostałych.
-	Nie ma w nim nic zwyczajnego - odparł Jack. - To fantastycz
ne. - Czuł się, jakby dostał obuchem w głowę. Wiadomość o odkryciu
Katii to było jedno, ale zobaczenie go na własne oczy to zupełnie co
innego. Dotykając inskrypcji, czuł potęgę przeszłości. Łacińskie lite
ry. -To ten sam numer, ten sam symbol. Piętnasty ApolYmaris.
Costas ukląkł obok Jacka.
 -	Jak na tej rzymskiej inskrypcji z jaskini w Uzbekistanie. Tej znalezionej przez wujka Katii.
 -	To bez wątpienia ten sam rzeźbiarz - przyznała Katia. - Sfotografowałam inskrypcję i porównałam na komputerze z tą z jaskini. Autor w charakterystyczny sposób kończył ostatnią literę w wierszu, obracając dłuto i wycinając trójkątny kawałek skały.
 -	Żołnierz obywatel - mruknął Jack - który pamiętał swój fach i nadal go uprawiał z całą sumiennością. Kiedy trzeba było wykonać inskrypcję, jego wyznaczano do tej pracy.
 -	Myślę, że w jaskini w Uzbekistanie chodziło o zwykłe zaznaczenie swojej obecności: „Licyniusz tu był" - powiedziała Katia.
-	Zapewne wtedy poczuli, że uciekli z Merwu na dobre, bo pusty
nia przechodzi tam w pogórze Azji Środkowej. Podążając wąwo
zami i górskimi przełęczami wzdłuż Jedwabnego Szlaku, dotarliby
w końcu aż tutaj. Napis przy jeziorze powstał z innej przyczyny.
Ledwie można odczytać pierwszy wiersz, ale to inne imię, prawdo
podobnie Appiusz. I spójrzcie na te dwie litery u dołu.
-	„DM" - odczytał Jack, przesuwając po napisie palcami. - Dis
Manibus. To znaczy: oddany Disowi, Jowiszowi świata podziemne
go. Inskrypcja nagrobna. - Spojrzał na stos kamieni między głaza
mi. -To jest grób.

Costas przyjrzał się napisowi.
 -	I ten symbol. To orzeł rzymskiego legionu, prawda? Czy takiego samego nie widzieliśmy w świątyni w dżungli?
 -	To ten sam legion - rzekł Jack.
 -	Właśnie o znalezieniu czegoś takiego marzyłam - powiedziała Katia. - Miejsca pochówku kogoś, kto umarł tutaj albo w pobliskiej przełęczy. Niektórzy zatrzymywali się tu, by odpocząć i nabrać sił przed następnym etapem podróży. Dla innych było to miejsce śmierci. Musiało tu umierać mnóstwo kupców: Persów, Baktryjczyków, Sogdyjczyków, Chińczyków. Ale Rzymianin? To zdumiewające.
 -	Znalazłaś coś ciekawego w grobie? - zapytał Costas.
 -	Jak można się spodziewać, pochówek był pośpieszny - odrzekła. - Ziemia jest tu twarda jak kamień, a nie ma dość drewna, by spalić zwłoki. Ciało obłożono kamieniami, może także darnią. Wyrycie inskrypcji zajęłoby wprawnemu kamieniarzowi nie więcej niż godzinę.
 -	Wprawnemu kamieniarzowi? - zdziwił się Costas. - Chyba naprawdę jesteś tego pewna.
 -	To akurat nie ulega wątpliwości. - Jack powiódł dłonią po literach. - Jakimś sposobem udało mu się zrobić dłuto odpowiedniej szerokości i wiedział, jak je ułożyć. Znał właściwości tego rodzaju skały; wiedział, że powierzchnia nie popęka od ukośnego uderzenia. To samo pomyślałem w świątyni w dżungli. Że to żołnierz obywatel.
 -	Uważasz, że to ten sam facet?
 -	Poczekajmy, co jeszcze Katia ma do pokazania.
Katia spojrzała na niego, wzięła głęboki wdech i wskazała drewnianą skrzynię ze znaleziskami.
-	Gleba jest silnie zasadowa, więc kości już dawno zniknęły.
Ale kiedy traktor odsunął głaz, pod spodem znaleźliśmy to.
Gdy uniosła kawałek płótna zakrywającego wnętrze skrzyni, Costas aż zagwizdał.
-	To dopiero broń.
W skrzyni spoczywała wspaniała halabarda o matowosrebrnej barwie, zazieleniona miejscami od korozji. Z jednej strony miała groźne zaokrąglone ostrze długości około dwudziestu pięciu centymetrów, a z drugiej znacznie smukłej szy prosty brzeszczot w kształcie brzytwy.

-	Widziałem podobną broń w British Museum - powiedział
Jack. - Późny okres walczących królestw, wczesne lata zachodniej
dynastii Han?
Katia skinęła głową.
 -	Ostrze w kształcie brzytwy ma podobne proporcje jak miecze z okresu Han, które przypominają miecze japońskich samurajów.
 -	Czy to nie brąz? - spytał Costas. - Okres chyba musi być wcześniejszy.
Katia pokręciła głową.
 -	Niekoniecznie. Żelazo wprowadzono w Chinach w V wieku przed naszą erą, ale wczesne odlewy były kruche, więc nadal stosowano brąz. A ten brąz pokryto warstwą chromu, dzięki czemu ostrze stało się twardsze i mniej się tępiło.
 -	Taki oręż byłby uważany za bardzo cenny, przechodziłby z pokolenia na pokolenie - zauważył Jack. - Mógł powstać we wczesnym okresie panowania dynastii Han, wkrótce po czasach Pierwszego Cesarza. Ale nie wychodził z użycia przez dwa następne stulecia albo i dłużej, czyli do okresu, w którym zjawili się tu rzymscy legioniści.
 -	Ale jakim cudem tak cenna broń z Chin trafiła tutaj? - zastanawiał się Costas. - Przejeżdżający obok chiński wojownik rzucił ją na grób Rzymianina? Nie kapuję. - Popatrzył na Katię, która spojrzała na niego z błyskiem w oku. - Oho - zauważył. - Masz taką samą minę, jak Jack. To znaczy, że znalazłaś coś jeszcze.
Katia podniosła plastikową tackę leżącą obok skrzyni.
-	Halabarda znajdowała się pośrodku grobu, jakby położono ją
zmarłemu na piersi. Te dwa przedmioty leżały tam, gdzie mogła być
głowa.
Na tacce spoczywały dwie monety, jedna srebrna, a druga zielona od korozji, okrągła z kwadratowym otworem w środku. Jack wziął do ręki srebrną i uniósł do słońca.
 -	To srebrna tetradrachma Aleksandra Wielkiego!
 -	I widać, że nie była w obiegu - dodała Katia. - Jak te rzymskie monety z południowych Indii, o których mi opowiadałeś.
Jack podał monetę Costasowi. Na awersie widać było znajomą podobiznę Aleksandra, a jej klasyczna forma wskazywała, iż idea, że podróżnicy ze starożytnego grecko-rzymskiego świata dotarli tak daleko na wschód, do granicy Chin, jest realna. Costas popatrzył na portret na awersie.

 -	Jeżeli dobrze pamiętam, Aleksander Wielki żył w IV wieku przed naszą erą. To ponad sto lat przed Pierwszym Cesarzem i trzysta przed naszymi Rzymianami. Stare greckie monety musiały tu zawędrować jako kruszec albo biżuteria, ale wtedy byłyby mocno zużyte. - Popatrzył na łacińską inskrypcję na głazie i znów na monetę. - Czy to znaczy, że jednak nie mamy do czynienia z Rzymianinem, tylko z żołnierzem Aleksandra Wielkiego?
 -	Czytałeś Periplusa Morza Erytrejskiego! - zapytała Katia.
 -	Przewodnik dla kupców i żeglarzy? Z 1 wieku przed naszą erą, napisany po grecku przez Egipcjanina. Staję się ekspertem w tej dziedzinie.
 -	Wspomniano w nim, że stare greckie monety wciąż znajduje się w Barygazie - odparła Katia. - No i masz ten nowy fragment Periplusa znaleziony przez Hiebermeyera, w którym mówi się o legionistach Krassusa. Jack opowiadał mi o tym przez telefon. Autor Periplusa wspomina o ołtarzu Aleksandra, który legioniści minęli w drodze na wschód. To byłoby w Uzbekistanie, w pobliżu jaskini z inskrypcją Piętnastego Legionu. Rzymscy żołnierze na pewno znali legendy o ukrytym skarbie Aleksandra. Kiedy dotarli do tego smaganego wiatrami ołtarza na pustyni, prawdopodobnie zgubili już pościg z Merwu i czuli się bezpieczniej. Co zatem mogli zrobić? Ano pokopać tu i ówdzie, szukając skarbu. Skoro Aleksander zadał sobie trud, by wznieść ołtarz, złożyłby również ofiarę, a cóż byłoby lepszym podarkiem dla bogów od świeżo wybitych monet z idealną podobizną jego samego. Myślę, że Rzymianie znaleźli tam tę monetę i ją zabrali.
Jack wziął od Costasa drachmę i obrócił na drugą stronę.
 -	A potem położyli na powiece zmarłego jako zapłatę dla Charona.
 -	A na drugiej powiece tę drugą? - Costas spojrzał na monetę z otworem w środku. - Ta mi wygląda na chińską. Wyjaśnij mi to, Katiu.
Dziewczyna podniosła monetę.
-	Widnieją na niej trzy chińskie symbole, jeden na prawo od
dziurki i dwa z lewej. To moneta z dynastii Han, wushu, co oznacza
pięć granów chińskich, które równają się czterem gramom, wadze
greckiej drachmy i rzymskiego denara. Bito ich miliony i znajduje
się je dość często w chińskiej części Azji Środkowej.

 -	Jesteś w stanie ją zadatować? - spytał Costas.
 -	Symbole po lewej to imię panującego cesarza. Chińczycy umieszczali je na monetach, tak jak Rzymianie portrety na awersie. I tak samo jak cesarze w Rzymie, chińscy cesarze dążyli do zastąpienia pieniędzy będących w obiegu własnymi monetami. Monety zdawkowe, takie jak ta, pozbawione złota lub srebra, byłyby bezwartościowe z imieniem poprzedniego cesarza, a noszenie ich mogło być wręcz niebezpieczne. Tak więc ta moneta prawdopodobnie nie była w obiegu dłużej, niż trwały rządy cesarza, który ją wybił. A był nim władca z dynastii Han, Cheng, który panował mniej więcej od 32 do 5 roku przed naszą erą.
Jack pokiwał głową.
 -	Idealnie - rzekł. - To doskonale pasuje do moich szacunków. Legioniści Krassusa uciekli z Merwu w 19 albo 18 roku przed naszą erą. W Rzymie od około dekady rządzi August i mniej więcej w tym czasie dochodzi do zawarcia pokoju z Partami i odzyskania orłów straconych legionów.
 -	Ale jak nasi zbiegli Rzymianie weszli w posiadanie chińskiej monety? - chciał wiedzieć Costas.
 -	Byli zapewne desperatami, którzy nie mieli nic do stracenia - odparł Jack. - Wraz ze sztandarami pod Karre stracili honor, a długie lata tortur i niewoli uczyniły z nich gruboskórnych brutali. Możliwe, że ukradli partyjskie złoto, kiedy uciekli, ale musieli przecież coś jeść. Kupcy z Jedwabnego Szlaku brali ze sobą wszystko, czego potrzebowali na drogę. Rzymianie prawdopodobnie napadali każdą napotkaną karawanę, zabijali wszystkich i tylko od czasu do czasu brali kogoś na jeńca, żeby służył im jako przewodnik. W ten sposób zdobywali jedzenie i picie i brali tyle cennych łupów, ile zdołali unieść. Ta moneta mogła się znajdować w torbie siodłowej jakiegoś nieszczęsnego sogdyjskiego handlarza. Ale nie wybito jej z metalu szlachetnego, więc mogli sobie pozwolić na zostawienie jej Charonowi, by ułatwić towarzyszowi broni podróż przez Styks.
 -	A halabarda? Pozbycie się jej musiało być dużo większą stratą.
 -	Wojownika zawsze chowało się z jego bronią. Po utracie orłów legioniści mieli tylko siebie nawzajem i prawdopodobnie karmili się marzeniem, że pewnego dnia znów pomaszerują u boku martwych towarzyszy przez pola Elizjum. Nigdy nie pochowaliby

towarzysza bez broni, którą mógł wziąć w zaświaty. Nawet jeśli był to oręż odbiegający od zwyczajnego uzbrojenia legionisty.
 -	Więc uważasz, że halabardę też zrabowali któremuś z kupców?
 -	Najprawdopodobniej. Nad inny oręż przedkładaliby miecze do zadawania sztychów i włócznie, którymi nauczyli się władać w legionie, ale nie pogardziliby żadną bronią.
Costas przytknął palec do zaokrąglonego ostrza.
 -	Jakoś trudno mi sobie wyobrazić tę halabardę w ręku kupca.
 -	Na Jedwabnym Szlaku spotykało się nie tylko kupców - wtrąciła Katia. - Nie brakowało najemników, zatrudnianych do obrony karawan, a także włóczących się watah rabusiów, którzy napadali podróżnych. Tu było jak na Dzikim Zachodzie. Na stepach i w górach przybyszom z zewnątrz trudno było przetrwać, więc przeżywały tylko najbardziej okrutne i mordercze bandy. Nikt tutaj nie miał litości. Byli też...
 -	Wojownicy ze Wschodu - Jack wszedł jej w słowo. - Wojownicy, którzy nosili tatuaż tygrysa.
Katia zerknęła na niego i skierowała wzrok z powrotem na halabardę.
 -	Grasowały tu oddziały łupieżcze z Chin, z samego imperium wojowników. I to oni budzili największą trwogę. Byli najlepiej uzbrojeni i wyposażeni, mieli konie, a ich atakom zawsze towarzyszyło bicie bębna, wznoszące się w crescendo, gdy galopowali na swoje ofiary. Musieli się wydawać niezwyciężeni. U koczowników żyjących w tej okolicy, z których pochodziła moja matka, dźwięki bębna w oddali zawsze wywołują irracjonalny lęk. Nawet ja go odczuwam, kiedy za bardzo popuszczę wodze wyobraźni.
 -	Chińczycy napadali na własnych kupców? - spytał Costas z niedowierzaniem.
 -	Żeby zrozumieć, dlaczego to robili, trzeba zrozumieć naturę chińskiego społeczeństwa. Imperium było państwem totalitarnym, światem samym dla siebie. Ludzie z obsesją władzy zawsze potrzebują granicy między światem, który mogą zdominować, a tym, który jest na zewnątrz, który budzi lęk i który się odrzuca. Nie ma żadnego miejsca pośrodku. Kiedy się patrzy na Chiński Mur, trzeba pamiętać o tym mechanizmie. W skrajnych przypadkach granica funkcjonuje jako mur więzienny, a władca usiłujący kontrolować swój świat wy-

ciąga macki, by przyciągnąć z powrotem każdego, kto przekroczy granicę. W pewnych okresach tak właśnie było z Chinami.
 -	To jak chińscy kupcy korzystali z Jedwabnego Szlaku? - zdziwił się Costas.
 -	Oficjalnie wcale z niego nie korzystali. Ale mieszkańcy Azji Środkowej i zachodnich Chin wyglądają podobnie, a odważny Chińczyk mógł przekroczyć granicę niezauważony. Chińczycy mogli również podróżować w przebraniu w karawanach Sogdyjczyków. Na handlu jedwabiem można było zbić fortunę, więc pokusa dla chińskich kupców musiała być olbrzymia.
-	Chcesz powiedzieć, że byli ścigani?
Katia pokiwała głową.
 -	Ale była też druga strona medalu. Chińskie elity pławiły się w zbytku. Jak wszyscy megalomani, cesarze padali ofiarą własnej chciwości. Cenne surowce, takie jak lazuryt czy oliwin, można było zdobyć tylko z zagranicy. Cesarze przymykali więc oko na ten handel, o ile kupcy pozostawali niewidzialni. Jednak każdego, o kim rozeszła się wieść, że przekroczył granicę, bezwzględnie ścigano. Chińskie kroniki cesarskie są pełne opowieści o młodszych synach czy bratankach szukających szczęścia gdzie indziej i zawierających pakty z ludźmi z zewnątrz. Pod tym względem chińskie dynastie nie różniły się od innych, wyjątkowa była jednak nieustępliwość, z jaką władcy starali się sprowadzić z powrotem i ukarać każdego zbiega. - Katia wskazała skrzynię. - Ta halabarda jest orężem chińskiego imperium, przedmiotem równie cennym jak szabla oficerska. Nie trafiłaby do rąk zwykłego strażnika karawany. Dotarła tutaj wraz z chińskim wojownikiem.
 -	To jak, u licha, znalazła się u Rzymianina? - dopytywał się Costas.
 -	Mamy oddział Rzymian, twardych legionistów, zdesperowanych zbiegłych więźniów maszerujących na wschód. Ich szeregi coraz bardziej się przerzedzają. Znowu zostali zaatakowani, może w tej przełęczy. Ich wrogami nie są tym razem zwyczajni rozbójnicy, lecz siejący postrach chińscy wojownicy, godni przeciwnicy w starciu. Rzymianie bili się mężnie i zdobyli trochę broni. Ale ponieśli też straty. Jeden z ich towarzyszy zginął i urządzili mu szybki pochówek. Potem znów ruszyli na wschód.
 -	Ale dlaczego wojownicy chińskiego imperium mieliby ścigać Rzymian?

 -	Cofnij się jeszcze o dzień albo dwa - odparła Katia. - Wyobraź sobie grupę sogdyjskich kupców z jedwabiem na sprzedaż. Przeprawili się już przez jezioro i teraz podążają na zachód. Zostawiają swoje łodzie i przenoszą ładunek na grzbiety czekających na brzegu wielbłądów. Ruszają przez przełęcz. Wkrótce jednak napada na nich banda desperatów, nasi Rzymianie. Mordują kupców, lecz jednego zachowują przy życiu, by przeprowadził ich przez przełęcz. Tyle że ten kupiec to wcale nie Sogdyjczyk. To Chińczyk. 1 właśnie jego ścigają wojownicy, ponieważ zbiegł z kraju.
 -	Zbiegł z czymś, czego nie powinien był zabrać - wtrącił Jack. - Z tym, o czym wspomina inskrypcja w dżungli. Z klejnotem.
Katia popatrzyła na niego, a Jack wytrzymał jej spojrzenie. Costas wskazał skrzynię.
-	Masz nam do pokazania coś jeszcze?
Katia podniosła następną tacę.
-	Tak, naprawdę fantastyczne znalezisko. Zostawiłam je na ko
niec. - Odsłoniła płótno, ukazując sczerniały kłębek podobny do
długich obrzynek skórki owocu, które zostawiono na słońcu, żeby
się wysuszyły. - To skóra z lokalnego baktryjskiego wielbłąda - wy
jaśniła podekscytowana. -Nie została wyprawiona, zdarto japo pro
stu po śmierci zwierzęcia. Altamaty mówi, że kiedy koczownicy ro
bią coś takiego, moczą skórę w moczu, żeby zachowała sprężystość
i miękkość. Wciąż czuć ją uryną. Prawdopodobnie tylko dlatego
przetrwała. Znaleźliśmy ją tam, gdzie powinny być stopy zmarłego.
- Wzięła podkładkę z klipsem, do której przyczepiona była kartka
z geometrycznym wzorem pełnym trójkątów i rombów. - Ściąg
nęłam to ze sprawozdania z wykopalisk prowadzonych w miejscu
dawnego fortu legionu rzymskiego na granicy germańskiej - powie
działa. - Rzymski żołnierz, którego nauczono wykonywania czegoś
w określony sposób, zawsze starał się do tej nauki stosować, zwłasz
cza gdy chodziło o dobrze sprawdzony i wypróbowany wzór.
Costas wpatrywał się w rysunek jak sroka w gnat.
 -	Dobra - rzekł wreszcie. - Poddaję się.
 -	Nieoceniony wielbłąd - rzucił Jack, uśmiechając się szeroko. - Rzymski legionista w potrzebie, widząc go, pomyślałby nie o zwierzęciu pod wierzch albo do przewozu rzeczy, lecz raczej o butach.

 -	Buty! - wykrzyknął Costas. - No jasne. Te wystające kawałki służyły do wiązania rzemieni.
 -	To caligae - wyjaśnił Jack. - Nosił je każdy legionista, gdziekolwiek się znalazł. Wzór ustalił się mniej więcej za czasów Juliusza Cezara, kiedy nasi legioniści przechodzili właśnie podstawowe szkolenie.
Pochylił się i powąchał skórę. Katia miała rację, rzeczywiście czuć ją uryną. Ale nie tylko. Przez ułamek sekundy miał wrażenie, że czuje wszystko: pot, adrenalinę, strach i mdłosłodki odór rozkładu.
Odwrócił wzrok, bo zdał sobie sprawę, że Altamaty gdzieś zniknął. Wiatr przyniósł inną woń od strony jurty. Jack przygotował się na najgorsze. Chyba nadeszła pora, by złamał własną żelazną zasadę pracy w terenie i napił się czegoś mocnego. Bardzo mocnego. Mógłby wznieść toast za wielki naród kirgiski.
Katia przyglądała mu się z zapowiedzią uśmiechu na wargach.
-	Jesteś gotów zrobić Altamatemu zaszczyt i skosztować bara
niny, którą przyrządził według tradycyjnego przepisu dla okazania
szacunku gościom?
Jack z wysiłkiem przełknął ślinę i pokiwał głową. Zorientowała się. Uśmiech zniknął z jej twarzy i spojrzała na niego z powagą.
-	Potem pójdziemy na to wzgórze za nami. Chcę wam coś po
kazać. Miałeś rację z tym Sogdyjczykiem, Jack. Rzeczywiście miał
ze sobą coś, czego nie powinien był zabierać. Coś bardzo cennego.
Możliwe, że trafiliśmy na trop najbardziej niezwykłego skarbu, jaki
mógłbyś sobie wyobrazić.

15

Dw
ie godziny później Jack i Costas ruszyli za Katią kamienistym zboczem przy zachodnim brzegu jeziora, nad przełęczą, która wiodła wśród wąwozów i jarów ku centralnym równinom Kirgizji. Słońce już zaszło, ale tej nocy wypadała pełnia księżyca, więc jezioro było skąpane w srebrzystej poświacie. Katia znalazła półkę skalną i usiadła. Jack i Costas, zająwszy miejsca po bokach, patrzyli na migoczące lustro wody. Kilkaset metrów na północ od nich rozległ się warkot silnika i w niebo buchnął kłąb dymu. To Altamaty uruchomił traktor i teraz-jechał w kierunku jurty, podskakując na wyboistej drodze prowadzącej od stanowiska wykopaliskowego, gdzie odkryli grób rzymskiego żołnierza. Stok jak okiem sięgnąć usiany był ogromnymi głazami, które przypominały wielką wykluwającą się armię, która usiłuje wyrwać się na wolność.
Jack wrócił myślami do grupki żołnierzy, którzy przeszli tędy ponad dwa tysiące lat temu; mężczyzn żarliwie przywiązanych do swojego największego symbolu - orła legionu, którego wyryli na kamieniu nagrobnym towarzysza, chociaż nikt w tej okolicy nie byłby w stanie go rozpoznać. Przypomniały mu się słowa Prade-sha, który w Kaszmirze uczestniczył w walkach z Pakistańczykami o posępną górską kotlinę. Była to wielowiekowa mądrość żołnierska, że walczy się nie dla jakichś wyższych celów, lecz dla towarzyszy z oddziału. Zmrużył oczy i zastanawiał się, czy ci legioniści widzieli to, co on widzi teraz, czy unieśli wzrok i poczuli bliskość niebios, czy czuli dreszcz, wystawiając się na podmuchy wiatru. Przez chwilę majaczyła mu przed oczami nie garstka desperatów, którzy przeżyli lata niewoli, ale legion maszerujący w pełnym szyku

-	widma wojowników, którzy towarzyszyli niedobitkom od Karre,
a tutaj w miejscu, gdzie żywi są zaledwie mały krok od pól Elizjum,
byli bliżej nich niż kiedykolwiek.
Costas podał mu kubek, który przyniósł z jurty, ale Jack poczuł zapach kwaśnego mleka i pokręcił stanowczo głową.
-	Nie, dzięki.
Podczas kolacji udało mu się uniknąć kompromitacji. Przyjął kilka najlepszych kąsków, które długo przeżuwał w ustach - pozbawione smaku gumowate kawałki z owczego łba, zarezerwowane dla honorowego gościa. Rebecca szczęśliwa dodzwoniła się na telefon satelitarny właśnie w chwili, gdy Altamaty serwował potrawkę z baraniny, więc Jack zabrał swoją porcję przed jurtę razem z telefonem
-	na pozór po to, by nie stracić ani chwili i natychmiast wziąć się
do pałaszowania wyśmienitej strawy. Wrócił z kupką chrząstek na
talerzu i nawet wrzucił je z powrotem do kotła, żeby jeszcze bar
dziej zmiękły, stosując się do obyczaju, który wyjaśniła mu Katia.
Costas zerknął niewinnie zza niskiego stolika i sięgnął po chochlę,
lecz Jack zgromił go wzrokiem. Tym razem mu się udało, ale roz
wiązanie było tymczasowe - jako że dobrze zdał egzamin, mógł
się spodziewać wielu następnych uczt. Wyobrażał sobie, jak słyną
cy z gościnności przedstawiciele narodu kirgiskiego wlewają mu
na talerz tłustą breję z pływającymi w środku kawałkami baraniny.
Spojrzał na zegarek. Helikopter miał ich zabrać za niecałą godzinę.
Odwrócił się do Katii.
-	Miałaś nam coś jeszcze do powiedzenia.
Popatrzyła na okładkę książki, którą ze sobą przyniosła, odchrząknęła i zaczęła mówić:
-	Okres, w którym nasi legioniści przedzierali się tędy na
wschód, to czas powstania największego imperium zachodniego
świata. Kiedy opuszczali Italię, Rzym wciąż był republiką, ale gdy
uciekli Partom ponad trzy dekady później, rządził nim już pierwszy
i największy cesarz, Oktawian August. Ci legioniści nie byli emi
sariuszami Rzymu. Mogli nawet nie wiedzieć, że ich kraj jest teraz
cesarstwem. Ale nieświadomie stali się pomostem między Rzymem
a największym imperium Wschodu, powstałym dwieście lat wcześ
niej w Chinach. Były to czasy Zhenga z dynastii Qin, który zjedno
czył Chiny i rządził nimi od 221 do 210 roku przed naszą erą. Do
historii przeszedł jako Shihuangdi, Pierwszy Cesarz.

-	To ten facet od terakotowych wojowników - upewnił się
Costas.
Katia potaknęła.
 -	Terakotowi wojownicy otaczają największy niezbadany przez archeologię grobowiec w dziejach. Dla naszych legionistów opowieści o ukrytych w nim nieprzebranych bogactwach mogły być swego rodzaju światełkiem na końcu tunelu, mogły ich skłonić do podróży na wschód po ucieczce z Partii. Dojdę do tego za moment. Jack, co wiesz o Res gestae?
 -	Res gestie, czyli „rzeczy, których dokonałem" - odparł - był to spis osiągnięć Augusta uwieczniony na spiżowych tablicach, które umieszczono w różnych zakątkach Imperium. Lista podbojów, wzniesionych budowli, zarządzeń i podobnych dokonań. Krótko mówiąc, zapis działalności człowieka postrzegającego siebie jako obywatela, który przejął tymczasowo rządy, aby przywrócić republikę. Przede wszystkim zaś była to pochwała Pax Romana, który stał się inspiracją dla Pax Britannica i ludzi takich, jak mój prapradzia-dek, wierzących, że ich cel jest szlachetny, że dobre, pożyteczne dla obywateli imperium jest naprawdę możliwe.
 -	Shihuangdi, Pierwszy Cesarz - podjęła Katia - też pozostawił listę swoich dokonań, spisaną na tablicach z kamienia i brązu. Ustawiono je wysoko w górach, w miejscach, które odwiedzał, by składać ofiary kosmicznym potęgom. Ale to lista całkiem odmienna. Zamiast wyliczać pokonanych wrogów, Pierwszy Cesarz jest dumny z założenia totalitarnego państwa policyjnego. Imperium Augusta i Imperium Brytyjskie, jako kosmopolityczne, odznaczały się tolerancją dla zróżnicowania kulturowego, stanowiącą jeden z filarów ustroju imperialnego. Imperium Pierwszego Cesarza było inne, było państwem wyłącznie narodu chińskiego. Świat zewnętrzny ledwie zauważano. August czuł się obywatelem, Rzymianinem do szpiku kości. Pierwszy Cesarz był człowiekiem z zewnątrz, najeźdźcą, który podbił Chiny, tak jak wieki później miał to uczynić Czyngis-chan. O ile jednak Czyngis-chan skupiał całą energię na niekończących się podbojach, rozszerzając granice swojego państwa, o tyle Pierwszy Cesarz zatrzymał się w narzuconych przez ukształtowanie geograficzne granicach Chin, kiedy wciąż jeszcze kipiał wojowniczym gniewem. Znalazł dla niego ujście w manii kontrolowania rzeczywistości. Tak naprawdę nie rządził żadnym imperium. On zjednoczył

Chiny, wręcz je stworzył. Wcześniej Chiny były terytorium rozdzieranym przez wojujące królestwa, panował w nich chaos. Pierwszy Cesarz podporządkował sobie i wchłonął je wszystkie. Zawrócił czas, ustawił licznik z powrotem na zero.
-	Plus ca change - mruknął Jack.
Katia otworzyła książkę.
-	Praktycznie wszystko, co o nim wiemy, pochodzi z Zapisków
historyka autorstwa Simy Qiana, który tworzył sto lat po śmierci
Pierwszego Cesarza. Pisze o licznych edyktach i zarządzeniach nie
strudzenie wydawanych przez władcę. Pierwszy Cesarz ustanowił
reguły i wzorce dla „dziesięciu tysięcy rzeczy". Ujednolicił nazew
nictwo związane z porami roku i miesiącami, a także miary i dźwięki.
Wszystko pod słońcem miało być poddane jednej woli. Posłuchaj
cie tego: „Mądry jest wpływ jego rządów; wszystkie istoty odnoszą
korzyść, jednego słuchając prawa i jeden mając wzór. Jego wielka
prawość jaśnieje i sięga aż po przyszłe wieki; każdy się jej poddaje,
nic nie zmieniając". Zatarł nawet samo pojęcie wątpliwości.
Costas gwizdnął.
-	Niezły zamordysta.
Katia pokiwała głową.
 -	Credo Augusta niosło pozytywne emocje, było dewizą złotego wieku. Dewiza Pierwszego Cesarza to porządek i absolutna pewność. To oznaczało wyparcie wszystkiego, czego nie da się poddać kontroli, zaprzeczenie istnieniu świata poza granicami cesarstwa. Posłuchajcie: „W 26 roku na powrót zjednoczył świat. 1 wszyscy mu się poddali". I dalej: „Jego rady i zasady docierają wszędzie i wszyscy się im poddają". To oczywiste kłamstwa, o czym przekonałby się każdy, kto byłby kiedykolwiek za granicą. Cesarz próbował rozwiązać ten problem, zabraniając poddanym opuszczać kraj.
 -	A co z bogami? - zapytał Costas. - Czy ten facet też się ubóstwił?
Katia odłożyła książkę i sięgnęła do kieszeni po zamykaną foliową torebkę, która zawierała znalezioną w grobie chińską monetę z kwadratowym otworem w środku.
-	Ta moneta przedstawia dwa z najpotężniejszych chińskich
symboli kosmicznych potęg, gdzie ziemia jest kwadratem, a nie
bo okręgiem. Ukazuje niebo jako pojęcie ograniczone, jako coś
skończonego. - Wsunęła torebkę z powrotem do kieszeni. - Dla

mieszkańca stepów, otoczonego rozległymi przestrzeniami i niebem, bezkres może być przytłaczający w swoim ogromie, ale może też stać się istotą ludzkiego świata. Starożytni Chińczycy starali się zracjonalizować pojęcie nieba, tak by nad nim zapanować. Spójrzcie na jurtę Altamatego. Jej kopuła symbolizuje niebo. Siedząc w środku, otoczeni bezmiarem stepu, możecie się poczuć, jakbyście przyciągnęli niebo do siebie, jakbyście mogli je opanować. Tak należy postrzegać mentalność Pierwszego Cesarza. Jego miasta, jego pałace były odbiciem niebios, podobnie jak podziemny świat, który sobie stworzył i w którym miał żyć wiecznie.
 -	Opowiedz nam o tym więcej - poprosił Costas.
 -	To kolejna wielka różnica między Rzymianami a Chińczykami. August został wprawdzie ubóstwiony, ale przeżył swoje życie jako śmiertelnik. Pierwszy Cesarz nie potrzebował raju po śmierci. Stworzył sobie raj na ziemi już za życia. Kiedy udawał się w góry i składał ofiary kosmicznym potęgom, tak naprawdę składał je sobie samemu. Nie mógł znieść myśli o własnej śmiertelności.
 -	Mówisz teraz o wu di, chińskiej koncepcji nieśmiertelności -wtrącił Jack.
Katia skinęła głową.
 -	Dla starożytnych Chińczyków nie istniał duchowy świat poza teraźniejszością. Zmarli tworzyli na ziemi wspólnotę analogiczną do świata żywych. Oba światy mogły się nawet przenikać w miejscach, gdzie ziemia i kosmos są blisko siebie. W miejscach takich jak to, wysoko w górach. Dla cesarza koncepcja, że po śmierci wszyscy odgrywali te same role co za życia, oznaczała wieczną władzę.
 -	Czy Pierwszy Cesarz próbował przedłużyć swoje życie? - spytał Costas.
Katia przytaknęła.
 -	Wysyłał ekspedycje w poszukiwaniu miejsca zwanego Pen-glai, Wyspami Nieśmiertelnych, mitycznej krainy zamieszkiwanej przez Błogosławionych. Jadł sztućcami ze złota i nefrytu, o których sądzono, że powstrzymują rozkład ciała. Stosował zaklęcia i uroki przeciwko demonom, które jego zdaniem powodowały starzenie się. A według Simy Qiana przyjmował także rtęć, inne rzekome panaceum. Prawdopodobnie to go zabiło.
 -	I tu dochodzimy do tematu grobowca - spuentował Jack.

Katia otworzyła książkę na zaznaczonej stronie.
 -	Oto najsłynniejszy fragment Zapisków historyka. - Zaczęła czytać: - „W dziewiątym miesiącu tego roku pochowano Pierwszego Cesarza w grobowcu na górze Li. Od początku swego panowania Pierwszy Cesarz kazał drążyć górę Li, a kiedy zjednoczył już cały świat, zesłano tam do robót łącznie ponad siedemset tysięcy robotników. Wydrążono górę aż do poziomu wody, zalano szczeliny brązem i umieszczono tam sarkofag. Pod ziemią były pałace i budynki urzędów. Przeniesiono tam cudowne narzędzia, klejnoty i rzadkie przedmioty i uzupełniono nimi grobowiec. Rozkazano rzemieślnikom wykonać kusze i strzały, które by natychmiast strzeliły do tego, kto by chciał drążyć sztolnię i zbliżyć się do komory grobowej. Ponadto z płynnego srebra zrobiono mapę kraju, to jest wszystkie rzeki, rzekę Jangtsy i Żółtą Rzekę, oraz Morze Wielkie. Maszyny wprawiały rtęć w ruch, tak że płynęła ona rzekami do morza. W górze były wszystkie znaki niebieskie, w dole zaś układ całej ziemi".
 -	Niewiarygodne - wymamrotał Costas. -I te wszystkie rzeczy wciąż tam są?
Katia podała mu zdjęcie. Przedstawiało wielki kurhan, porośnięty na szczycie drzewami.
 -	Nie ma powodów, by wątpić w opis Simy Qiana, mimo że grobowiec zapełniono i zamknięto, zanim historyk się urodził - powiedziała. - Odkrycie terakotowych wojowników w rowach na zewnątrz sugeruje, że wcale nie przesadzał w swoim opisie komory grobowej. Chińscy naukowcy, używając technik nieinwazyjnych, stwierdzili nawet duże skupiska rtęci pod kopcem.
 -	Czyli cesarz nie przygotowywał się do podróży w zaświaty, tylko do życia w czymś w rodzaju świata równoległego.
 -	Tak. Zabrał się do tego na długo przed śmiercią, projektując pałace i świątynie w Xian, stolicy cesarstwa, jako odwzorowanie niebios, z rzeką Wei jako Drogą Mleczną. Zrównał porządek polityczny i porządek kosmiczny, tak jak ogłaszał w swoich edyktach. Wznosił pałace, kierując się położeniem gwiazd, zagarniał uprzywilejowane miejsca w kosmosie na siedziby istoty najwyższej.
 -	A „istota najwyższa" to Pierwszy Cesarz - podsumował Costas.
 -	Właśnie. A teraz powód, dla którego tu jesteśmy. - Katia przeczytała następny ustęp: - „Kiedy już pochowano zmarłego, ktoś

powiedział, że robotnicy i rzemieślnicy pracujący przy maszynach i zakopujący skarby wiedzą o wszystkim, toteż rozejdą się z pewnością pogłoski o wartości ukrytych przedmiotów. Gdy więc zakończono ceremonię pogrzebową i kiedy już zamknięto od strony grobu główną drogę podziemną, zaparto także zewnętrzną bramę tej drogi, więżąc w ten sposób wszystkich robotników i rzemieślników, którzy pracowali przy grobie. I nikomu wyjść się stamtąd nie udało. Zasadzono drzewa i posiano trawę, by kurhan wyglądał jak naturalne wzgórze". Zamknęła książkę i rzekła półgłosem:
 -	Wszystko, co powiedziałam do tej pory, jest udokumentowane. Ale tego, co zamierzam powiedzieć wam teraz, nie usłyszał jeszcze żaden Europejczyk i nikt w Chinach, z wyjątkiem małej grupy, do której należy moja rodzina.
 -	No proszę - mruknął Costas.
 -	Istnieje pewna legenda... - zawiesiła głos.
Jack widział, jak trudno jej podjąć ostateczną decyzję i wyjawić coś, co pokolenia jej przodków utrzymywały w tajemnicy. Spojrzała mu w oczy, a on skinął zachęcająco głową. Wzięła głęboki oddech i podjęła:
 -	Legenda o parze kamieni szlachetnych, zestawionych w grobowcu Pierwszego Cesarza na szczycie kopuły przedstawiającej firmament. Kamienie te jaśniały oślepiającym blaskiem, który, jak wierzył cesarz, miał mu zapewnić nieśmiertelną potęgę. Ponoć opiekun grobowca zabrał te kamienie, nim zamknięto komorę grobową, a ci, którzy przysięgli strzec kurhanu, by zapewnić cesarzowi wieczne panowanie, ścigali jego i jego potomków przez całe stulecia, lecz nigdy nie znaleźli skradzionych klejnotów.
 -	Dobry Boże - szepnął Jack. - Ta inskrypcja w grobowcu w dżungli...
 -	A teraz przenieście się dwa tysiące lat później - ciągnęła Ka-tia - do spowitego mgłą wiktoriańskiego Londynu i do siedziby Royal United Services Institute. Był zwykły czwartkowy wieczór, w instytucie podawano sherry i kanapki, na później zaś zaplanowano odczyt.
Wyciągnęła plastikową koszulkę zawierającą pożółkłą kartkę i podała ją Jackowi. Wpatrywał się w nią przez chwilę zdumiony.
-	A niech mnie diabli - mruknął. Przeczytał na głos: - „Ilustro
wany odczyt w Royal United Service Institute, w godzinach 6.30-

-7.30, czwartek, 26 listopada 1888 roku. Temat: Rzymskie zabytki w południowych Indiach. Wykładowi towarzyszyć będzie pokaz podświetlanych przeźroczy i wystawa zabytkowych przedmiotów. Odczyt wygłosi kapitan J.L. Howard ze Szkoły Inżynierii Wojskowej, poprzednio w służbie Madraskich Saperów Jej Królewskiej Mości". Popatrzył na Katię z niedowierzaniem.
 -	Skąd, u licha, to wytrzasnęłaś? Wiedziałem o tym odczycie Howarda, ale nigdy nie widziałem oryginalnej ulotki.
 -	Jest usiana chińskimi symbolami - zauważył Costas, przyglądając się kartce. - Napisano je ołówkiem i tak wyblakły, że ledwo je można odczytać. Ale to wygląda, jakby ktoś robił notatki z wykładu.
 -	Zgadza się. Notatki sporządził chiński dyplomata Wu Che Sianghu, Kazach pochodzenia mongolskiego - wyjaśniła Katia. - Skierowano go do londyńskiej ambasady rok wcześniej i często chodził na publiczne odczyty. Indie interesowały go szczególnie, bo wcześniej, na polecenie chińskiego rządu, badał, jak funkcjonuje tam handel opium, który, choć potępiany przez wiktoriańską moralność, przeżywał wtedy rozkwit. Przedmiotem jego szczególnej troski było rozpowszechnienie się opiumizmu wśród plemion górskich z okolic górnego biegu Godawari po upadku rebelii w Rampie i odejściu wojsk brytyjskich na początku 1881 roku. Wiem to wszystko, bo papiery Wu Che trafiły w posiadanie mojego wujka.
 -	Twojego wujka? - zapytał Costas. - Tego, którego zwłoki znaleźliśmy w dżungli?
 -	Tak. Ale ulotka prawdopodobnie w ogóle nie zostałaby zachowana, gdyby Howard nie powiedział podczas odczytu jednej rzeczy, która zarazem wyjaśnia, jak mój wujek trafił do dżungli i tam zginął. Jest to w tych notatkach ołówkiem. - Wyciągnęła kartkę z koszulki. - Na dole Wu Che zanotował: „Rzymskie płaskorzeźby o tematyce batalistycznej znalezione w dżungli". A potem dopisał: „Świątynia w jaskini?" Pierwsza notatka to pewnie zapis tego, co powiedział Howard, a druga domysł samego Wu Che. Prawie wszystkie starożytne rzeźby znajdowane wtedy w południowych Indiach pochodziły ze świątyń w jaskiniach, więc było to racjonalne przypuszczenie.
 -	Niewiarygodne - wyszeptał Jack. - Nie zachował się żaden szkic tego wykładu i nigdy nie doszło do jego publikacji.

Dysponuję listami redaktora instytutowego czasopisma, który usiłował wydębić od Howarda maszynopis. Współautorem referatu był Robert Waucłiope, wkrótce znowu odesłany do Indyjskiej Służby Geodezyjnej. Howard twierdził, że muszą jeszcze wspólnie popracować nad ostateczną wersją i wygładzić styl, ale nigdy tego nie zrobili. Parę lat później zmienił się redaktor i o sprawie zapomniano. Zawsze wydawało mi się dziwne, że Howard nie opublikował tego referatu. Przecież kolekcjonowanie rzymskich monet z Indii było jego wielką namiętnością. Teraz zaczynam rozumieć.
 -	Powiedział podczas wykładu coś, czego nie powinien był mówić? - zasugerował Costas.
 -	Na samym dole kartki - oznajmiła katia - Wu Che pisze: „Po wykładzie rozmawiałem z kapitanem Howardem, lecz nie udało mi się zdobyć więcej informacji". Myślę jednak, że usiłował nawiązać z Howardem kontakt także później.
Jack zastanawiał się gorączkowo.
 -	Od razu coś mi dzwoniło - rzekł wreszcie - ale nie wiedziałem, w którym kościele. Teraz skojarzyłem. W papierach Howarda zachował się inny list, mam go na „Seaqueście II". Został napisany parę lat później, w 1891. Ktoś z Ambasady Chińskiej w Londynie pisał do Howarda w sprawie rebelii w Rampie. Dlatego to zapamiętałem. Autor listu nazywał się Wu Che Sianghu i pytał Howarda o konteksty rytualne, w jakich plemiona górskie mogłyby zażywać opium: o ceremonie w jaskiniach i w świątyniach.
 -	Próbował mimochodem wyciągnąć więcej szczegółów o tej świątyni - domyślił się Costas.
 -	Otóż to. Zapewne po wykładzie Wu Che dowiedział się, gdzie Howard przebywał w latach służby w pułku Saperów Madraskich, i szukał czegokolwiek, co wydawało się wyjątkowe. Informacje dotyczące rozmieszczenia oficerów publikowano co roku w Army List. Prawdopodobnie tam Wu Che przeczytał o misji Howarda w Rampie. Rampa znajduje się w pobliżu obszaru, gdzie spotykano wpływy rzymskie, lecz mimo to nie zapuszczał się tam prawie żaden Europejczyk, a setki kilometrów kwadratowych dżungli pozostawały białą plamą na mapach. Oficerowie królewskich wojsk inżynieryjnych i młodsza kadra oficerska Saperów Madraskich byli jedynymi Brytyjczykami w oddziałach interwencyjnych w Rampie, jest więc całkiem możliwe, że Howard był jedynym weteranem tamtej kam-

panii przebywającym w Anglii. Wu Che mógł zagrać również na tej strunie. Mógł się spodziewać, że Howard chętnie odpowie na wszelkie pytania związane z rebelią. On jednak przy nagłówku listu Chińczyka dopisał: „Bez odpowiedzi". Był to błąd, bo brak odpowiedzi musiał wzbudzić w Wu Che jeszcze większą ciekawość.
 -	Przecież Howard zawsze milczał na temat rebelii - przypomniał Costas - z powodu, jak sam mówiłeś, jakiegoś głębokiego urazu po czymś, co tam przeżył.
 -	Pewnie żałował, że podczas wykładu wspomniał o płaskorzeźbach, i postanowił nigdy więcej nie popełnić tego samego błędu - powiedziała Katia. - Po otrzymaniu listu zapewne przypomniał sobie rozmowę z Wu Che i to wzbudziło w nim szczególną ostrożność. Może właśnie wtedy postanowił jednak nie publikować referatu.
Costas pokręcił głową.
-	Wciąż nie rozumiem, dlaczego chiński dyplomata zaintereso
wał się informacją o znalezieniu rzymskiej płaskorzeźby w świątyni
ukrytej głęboko w dżungli południowych Indii. Co to ma wspólnego
z opium?
Katia milczała chwilę, zanim odrzekła:
-	Właśnie dlatego opowiedziałam wam najpierw o Pierwszym
Cesarzu. Jedno ma związek z drugim, choć może to zabrzmieć dość
niesamowicie. A wy będziecie pierwszymi ludźmi z zewnątrz, któ
rzy o tym usłyszą. - Wzięła głęboki oddech. - Pierwszy Cesarz
powierzył strzeżenie świętości swojego grobowca najbardziej za
ufanym żołnierzom gwardii przybocznej, którzy pochodzili z jego
klanu i przyjechali z nim z królestwa Qin na północnych stepach.
Byli Mongołami, wojowniczymi koczownikami i doskonałymi
jeźdźcami, potomkami tego samego ludu, który wydał później
Czyngis-chana i najbardziej przerażającą armię, jaką świat kiedy
kolwiek widział. Członkowie cesarskiej straży nosili na zbrojach
tygrysie skóry i walczyli długimi szablami. Nazywali siebie tygry
simi wojownikami.
Jack spojrzał na Katię i pokiwał głową.
 -	Mów dalej - poprosił.
 -	Najbliższych strażników było dwunastu - ciągnęła. - Sześć Pierwszy Cesarz uważał za świętą liczbę, a każda jej wielokrotność miała szczególną moc. Nawet za życia cesarza strażnicy ci

pozostawali w cieniu. Ujawniali się wyłącznie jego wrogom, których mieli za zadanie wytropić i natychmiast zabić, by nie mogli opowiedzieć o tym, co widzieli. Na łożu śmierci władca zobowiązał dwunastu, by strzegli grobowca z zewnątrz. Pieczę nad wnętrzem mauzoleum powierzył rodzinie opiekunów, którzy mieszkali w pobliżu kurhanu. Tygrysi wojownicy przysięgli czuwać w Xian przez następne pokolenia jako dworzanie, wysocy urzędnicy i dowódcy wojskowi, niewidzialna siła zawsze gotowa do uderzenia. Nieśmiertelni dzięki reinkarnacji mieli być wieczną ziemską strażą przednią armii terakotowych wojowników, których zakopano przy grobowcu. Przez ponad dwa tysiące lat tygrysi wojownicy nie dopuścili do zbezczeszczenia grobu, chroniąc go przed rabusiami, późniejszymi władcami i archeologami. Z jednym wyjątkiem.
-	Coś stamtąd zabrano - domyślił się Jack.
Katia skinęła głową.
 -	W grobowcu złożono mnóstwo skarbów, ale tylko jego opiekun i dwunastu strażników wiedzieli, co znajdowało się w najwyższym punkcie sklepienia niebios, nad samym sarkofagiem. Sima Qian, autor Zapisków historyka, nie miał o tym pojęcia.
 -	O parze kamieni szlachetnych - wyszeptał Jack - które reagowały między sobą, emitując światło podobne do gwiazdy na niebie. Klejnot złożony z dwóch części. Klejnot niebios zapewniający nieśmiertelność.
Katia spojrzała na niego i powiedziała cicho:
-	Po zakończeniu ceremonii pogrzebowej opiekun grobowca
miał przejść z komory centralnej do wyjścia, zamknąwszy ją na całą
wieczność. Wojownicy tygrysa podejrzewali jednak, że opiekun
wykradł największy skarb, a ich przypuszczenia zyskały na praw
dopodobieństwie, gdy dożył on bardzo sędziwego wieku, znacznie
ponad setki. Nie było to wprawdzie niezwykłe wśród Mongołów
stepowych, ale wystarczyło, by przekonać wojowników, że przy
właszczył sobie coś, co przedłuża życie, skarb, który powinien był
pozostać w grobowcu. Żaden z nich nie widział śmierci opiekuna,
ten bowiem wrócił na północne stepy, przekazawszy obowiązki sy
nowi, co stało się później tradycją. Ale pięć pokoleń później syn
opiekuna zniknął. Wyruszył na zachód i przekraczając granicę ce
sarstwa, zapuścił się tam, gdzie nie powinien. Dwunastu postanowi
ło działać. Tygrysi wojownik ruszył w pościg.

-	Niech zgadnę - wtrącił Jack. - To było w 18 roku przed naszą
erą albo trochę wcześniej?
Katia spojrzała na niego przeciągle i kontynuowała opowieść:
 -	Syn opiekuna przebrał się za sogdyjskiego kupca i dołączył najpierw do jednej karawany na Jedwabnym Szlaku, a potem do następnej. Tygrysi wojownik i jego siepacze gonili go przez pustynię Takla Makan i Tien-szan, a potem tutaj, nad jeziorem Issyk-kul i w wąwozach i przełęczach dalej na zachód. Mieli go już na wyciągnięcie ręki, lecz wtedy na ich drodze pojawiła się nieoczekiwana przeszkoda.
 -	Banda zbiegłych rzymskich legionistów - domyślił się Jack.
 -	Według przekazywanej potajemnie opowieści dwunastu zapamiętało ich jako kauwanów, a to stare chińskie słowo oznacza ludzi z Zachodu - odrzekła Katia. - Ale mój wujek uważał, że byli Rzymianami.
 -	Zastanawiałem się, kiedy wreszcie o nim wspomnisz - powiedział Costas.
 -	Właśnie on zrekonstruował tę historię, a jego ustalenia pasują do twojego scenariusza, Jack. Rzymianie zaatakowali karawanę i pojmali Chińczyka, który podawał się za Sogdyjczyka. Zachowali go przy życiu, bo potrzebny im był przewodnik. Pozostali tygrysi wojownicy, chcąc uwolnić towarzysza, zaatakowali Rzymian, ale zostali odparci. Jeden z wojowników poległ w wąwozie, zginął także jeden z Rzymian. To jego grób znaleźliśmy przy jeziorze. Wojownicy ścigają Rzymian aż do tego miejsca, potem legioniści wsiadają do łodzi i płyną na wschód. Chińczycy znajdują zwłoki Sogdyjczyka, lecz skarbu przy nich nie ma. Jadą wzdłuż brzegów jeziora, śledząc łódź, aż ta znika w ulewnym deszczu. Ale wojownicy orientują się, że w łodzi jest mniej Rzymian, niż być powinno, jednego brakuje. Wracają więc na zachodni brzeg i ruszają tropem samotnego Rzymianina. Podążają za kroplami krwi, które skapywały mu z miecza. Gonią go niezmordowanie przez wiele tygodni, to zbliżając się, to znów gubiąc ślad. Jadą za nim przez góry i kotliny Afganistanu, przez Przełęcz Chajber-ską do Indii, a stamtąd doliną Gangesu aż do Zatoki Bengalskiej. W dżunglach na południu tracą go z oczu. Wiedzą, że gdzieś tam jest, ale mają wrażenie, jakby dżungla po prostu go pochłonęła. Wciąż jednak nie rezygnują. Docierają do rzymskiej kolonii

handlowej w Arikamedu, gdzie podają się za handlarzy jedwabiem. Pozostają tam setki lat, obserwując i czekając. Ale gdy Rzymianie opuszczają port, a wraz ze wzrostem potęgi Arabów morski handel z Zachodem obumiera, Chińczycy wracają do domu. Opowieść o ich wyprawie staje się legendą, częścią mitologii nieznanego tajnego bractwa, które znika z areny dziejów.
 -	Z inskrypcji grobowej w indyjskiej dżungli znamy imiona tych Rzymian - powiedział Jack.- Fabiusz był dowódcą grupy, która popłynęła jeziorem na wschód. Licyniusz to jego najlepszy przyjaciel i zarazem ten, który uciekł na południe. Wiemy też, że Fabiusz miał jeden z kamieni, oliwin, a Licyniusz drugi, sappheiros, lazuryt. Rozłączyli się, nie zdając sobie sprawy z wartości obu klejnotów razem wziętych. Ale Chińczycy mogli uznać, że Licyniusz wziął oba kamienie i uciekł, bo znał potęgę tego, co zrabował, wiedział, że mogłaby uczynić z niego cesarza w jego własnym świecie.
 -	Możliwe, że wujek Katii przeczytał tamtą inskrypcję, zanim został zamordowany - spekulował Costas. - A ci, którzy go zabili, również mogli ją znaleźć.
 -	To co się stało z tygrysim wojownikiem i z dwunastoma? -zastanawiał się Jack.
 -	Przysięga, że będą bronić grobowca i odzyskają wykradziony skarb - odparła Katia - wciąż obowiązywała, mimo zmian władców i dynastii. Wojownicy krzewili i podsycali kult Pierwszego Cesarza, ową mistykę, która otacza jego imię do dziś. Wu Che, chiński dyplomata, który poszedł na wykład Howarda, był jednym z nich. Był również historykiem i spisał opowieść przekazywaną podczas ich tajnych zebrań. A potem pojawiły się nowe ślady, które mogły naprowadzić członków bractwa na zgubiony przed wiekami trop. Europejscy uczeni, którzy analizowali świeżo przetłumaczony tekst Periplusa Morza Erytrejskiego, zaczynali odkrywać prawdę na te- * mat obecności handlowej Rzymian w południowych Indiach. Wu Che uważnie śledził te badania, usiłując wyłowić każde niezwykłe znalezisko, cokolwiek, co wskazywałoby na rzymskiego awanturnika, legionistę. Kiedy więc Howard napomknął o świątyni w dżungli, gdzie znajdują się rzymskie płaskorzeźby, u Wu Che zapaliła się czerwona lampka.
 -	I tak naprawdę właśnie dlatego jesteś nad jeziorem Issyk-kul - zauważył Jack. - Chodziło ci nie tylko o znalezienie nowych pe-

troglifów i inskrypcji na Jedwabnym Szlaku. Chciałaś odnaleźć tego Rzymianina. Ty też idziesz tym tropem. Costas spojrzał na Katię i zapytał:
-	Twój wujek był jednym z dwunastu, prawda?
Milczała przez chwilę, wreszcie odparła:
-	Wujek i ojciec znali tę historię i powtórzyli ją mnie. Ojciec
odziedziczył rodzinne dokumenty, ale nie interesował się mitolo
gią bractwa. Dla niego klejnot, jeśli w ogóle kiedykolwiek istniał,
był stracony na zawsze. Wolał czarny rynek zabytków, gdzie łatwiej
o szybki zarobek. To wujek rozbudzał moje zainteresowanie języ
kami starożytnymi i archeologią. Dwa lata temu, kiedy po śmierci
mojego ojca byliśmy na Morzu Czarnym, natrafił na notatki Wu Che
z wykładu Howarda, przeszukując papiery ojca w Kazachstanie,
zanim zjawił się po nie Interpol. Już wcześniej skojarzył legendę
o tygrysim wojowniku z historią zaginionych legionistów Krassusa,
a teraz podjął badania tam, gdzie zakończył je Wu Che. Udał się
do londyńskiej biblioteki India Office, poszperał w „Madras Milita-
ry Proceedings" i ustalił, gdzie Howard przebywał podczas rebelii
w Rampie.
-	Badałem te same archiwa - wykrzyknął Jack.
Katia pokiwała głową.
 -	Obaj byliście na tym samym tropie. W indeksie nazw geograficznych dystryktu natrafił na wzmiankę o świątyni ku czci Ramy. Ta wskazówka była rozstrzygająca. I tam właśnie go znaleźliście. Martwego.
 -	Opowiedziałeś Katii o swojej teorii dotyczącej tego imienia, Jack? - zapytał Costas.
Katia odpowiedziała pierwsza.
 -	Mój wujek wpadł na nią wcześniej. Słowo „Rama" jest bardzo podobne do słowa „Romanus", Rzymianin. Wspomniał mi o tym, ale nie chcieliśmy występować z tą hipotezą, zanim nie zdobędziemy pewniejszych dowodów. Podobieństwo wydawało się zbyt oczywiste.
 -	W tej grze nic nie jest oczywiste - mruknął Jack, spoglądając na Katię. - Czy jeszcze czegoś nam nie powiedziałaś?
 -	Mój wujek był skryty, ale miał ku temu ważne powody. Wiedział, że gdy tylko wezmągo na cel, to samo stanie się z jego najbliższą rodziną. Zawsze tak było. Ilekroć jeden z dwunastu okazywał

nieposłuszeństwo, karano cały jego klan. W ten sposób Pierwszy Cesarz wymierzał sprawiedliwość. A ponieważ z rodziny wujka nie pozostał nikt inny, oznaczało to mnie.
 -	Rozumiem, że masz na myśli tych facetów z tatuażami, których zwłoki znaleźliśmy w pobliżu świątyni - rzekł Costas.
 -	Tak - przyznała półgłosem. - Ilu ich tam było?
 -	Naliczyliśmy sześć trupów. Najwyraźniej do dżungli przyleciało ich siedmiu, helikopterem. Wszyscy byli Chińczykami i nosili koszulki ze znakiem korporacji wydobywczej „Intacon". Rząd szykuje się do sprzedania licencji na odkrywkowe wydobycie boksytów na wzgórzach Rampy, więc ludzie z plemienia Koja przywykli do widoku poszukiwaczy złóż. Przez to coraz bardziej sprzyjają maoistowskim terrorystom, którzy wykorzystują dżunglę jako swoją kryjówkę. Maoiści od czasu do czasu atakują pracowników przedsiębiorstw wydobywczych, bo dzięki temu zyskują poparcie lokalnych plemion, no i policja przymyka oko, kiedy przedstawiciele firm górniczych wchodzą do dżungli uzbrojeni po zęby. To, co zobaczyliśmy przy świątyni, wskazuje, że Chińczycy dostali się do jaskini, znaleźli i zabili twojego wujka, a w drodze powrotnej wpadli w zasadzkę maoistów. Ich ciała zostały częściowo rozebrane i zmasakrowane przez maoistów, więc widzieliśmy, że wszyscy mieli na lewym ramieniu taki sam tatuaż.
Katia zaczęła rysować w notesie.
 -	Taki? - spytała po chwili. Costas skinął głową.
 -	Właśnie taki. Jakby łba tygrysa.
 -	To byli tygrysi wojownicy? - zapytał Jack.

 -	Nie - odparła Katia - tylko jeden z dwunastu jest tak nazywany. Ten, który wykonuje w ich imieniu brudną robotę, jako najmłodszy. Uważają to za coś w rodzaju obrzędu inicjacyjnego. Pozostali nazywają się bractwem. A Chińczycy, których ciała widzieliście, to tylko szeregowi żołnierze, członkowie klanów, z racji pokrewieństwa zobowiązani do służenia bractwu.
 -	Napotkaliśmy trzech maoistów i jeden mnie postrzelił. - Costas wskazał obandażowany bark. - Powinienem być na wakacjach, a nie leczyć ranę postrzałową. Musisz nam wszystko powiedzieć, Katiu.
 -	Tylko sześć trupów - zauważyła. - Więc jeden uciekł?

 -	Wygląda na to, że przedarł się przez dżunglę do brzegu rzeki, gdzie wylądował helikopter. Ludzie z plemienia Koja, z którymi rozmawialiśmy, nie potrafili go odróżnić od pozostałych Chińczyków. Powiedzieli jednak, że nosił w starym skórzanym pokrowcu karabin powtarzalny z celownikiem optycznym, broń, która mieszkańcom dżungli musiała się wydać dziwna.
 -	W jego przypadku wcale nie jest dziwna - mruknęła Katia.
-	Znasz tego faceta?
Katia spojrzała na Jacka.
 -	Myślisz, że widział to samo co wy? Płaskorzeźby i napis w świątyni?
 -	Możliwe - przyznał. - A twój wujek mógł im wszystko powiedzieć. Niewykluczone, że poddali go torturom.
 -	Więc sądzisz, że to pewne - stwierdziła.
 -	Kiedy Licyniusz wyrył inskrypcję na własnym sarkofagu, prawdopodobnie żył już w świecie mroku i zjaw. Klejnot stał się jednym z symboli jego uwielbienia dla Fabiusza, towarzysza broni, którego niemalże ubóstwił w scenie bitwy na jednej ze ścian. Lecz bez względu na to, czy świadomie zostawił wskazówki dla jakichś przyszłych poszukiwaczy skarbów, na określenie lazurytu użył słowa sappheiros. Każdy, kto byłby na właściwym tropie, w mig zrozumiałby, co to znaczy.
 -	Czy ten siódmy facet jest gdzieś w pobliżu? - Costas utkwił wzrok w grzbiecie góry oświetlonej przez ostatnie promienie zachodzącego słońca. - Czy ma nas w tej chwili na celowniku?
 -	1NTACON ma koncesje wydobywcze w Kirgizji, w górach Tien-szan. - Katia wskazała ośnieżone szczyty w oddali. - Ludzie, których zwłoki znaleźliście, byli pracownikami firmy, ale wszystkich łączyły więzy pokrewieństwa z klanami bractwa. 1NTACON ma flotę prywatnych odrzutowców, więc tygrysi wojownik mógł przylecieć tu już wczoraj. Mają też helikoptery i konie, których używają podczas ekspedycji poszukiwawczych. To bardzo wytrzymała rasa pochodząca z Mongolii. Jeżeli on tu jest, to w tej chwili nas obserwuje. Bractwo musi ustalić, co wiem i dokąd się teraz wybierzemy. Na zabijanie przyjdzie czas później.
 -	Super - skwitował Costas. - Po prostu super. Więc mamy przeciwko sobie przedsiębiorstwo wydobywcze. Czy to współczesne oblicze tych wojowników?

 -	INTACON to ich najbardziej zyskowne przedsięwzięcie. -Zwróciła się do Jacka: - Ile mamy czasu?
 -	Helikopter piechoty morskiej powinien tu być za pół godziny. - Zerknął na zegarek. - Embraer ma czekać na pasie startowym w Biszkeku. Potrzebny ekwipunek jest już spakowany.
Katia spojrzała na Costasa.
 -	Te konie, o których wspomniałam, to niebiańskie rumaki o krwistym pocie z chińskiej mitologii. Według legendy każdy, kto ich dosiada, nigdy nie przegra w boju. Były bardzo cenione przez Pierwszego Cesarza i pomogły przekonać jego poddanych, że jest niezwyciężony.
 -	O krwistym pocie? - powtórzył Costas z powątpiewaniem.
 -	Tak. To konie achał-tekińskie, niezwykle rzadkie. Należą do jednej z nielicznych ras, które przetrwały od czasów starożytnych. Słyną z szybkości i wytrzymałości. Przypuszcza się, że krwisty kolor potu powoduje pasożyt występujący endemicznie u tej rasy, ale nikt nie wie tego na pewno.
-	Widziałaś kiedyś takiego konia? - zapytał Costas.
Katia popatrzyła na niego z wyższością.
 -	Jestem córką kazachskiego watażki, pamiętasz? Ojciec uczył mnie na nich jeździć, kiedy byłam dzieckiem. Konie achał-tekińskie żyły w kilku dolinach Kazachstanu, Turkmenii i Afganistanu, hodowane potajemnie przez rodziny, które dbały o czystość ich rasy. Mój instruktor jazdy mówił, że rodowód jego stada sięga czasów Pierwszego Cesarza. Władca wyprawił w te doliny swoich emisariuszy, a ci przyjęli od hodowców przysięgę wiecznej czujności, aby niebiańskie rumaki czekały na jego straż przyboczną, kiedy ponownie wkroczy do świata śmiertelników. W Chinach panuje teraz ogromna moda na te konie, bo stały się symbolem narodowej tożsamości i potęgi sprzed czasów komunistycznych.
 -	Czy nauczyciel jazdy konnej przekazał ci jakieś inne opowieści? - dopytywał się Costas.
 -	Powiedział, że ludzie, w których żyłach krąży krew tygrysa, potrafią wyczuć bliską obecność achał-tekina, a konie z kolei wyczuwają ich. Mówił, że gdy wojownicy szykowali się do boju, przybywali nad jezioro Issyk-kul przez góry Tien-szan i przyzywali rumaki biciem w bębny. Konie achał-tekińskie przybiegały galopem przez górskie przełęcze, pieniąc się i pocąc, otoczone mgiełką krwi.

-	To się robi coraz ciekawsze - stwierdził Costas. - Ty też masz
w genach te szczególne zdolności?
Katia w zamyśleniu spoglądała na jezioro.
-	Tu, wysoko, może przez rozrzedzone powietrze, nigdy głębo
ko nie zasypiam - odparła - i właśnie wtedy świat snów i rzeczy
wistość splatają się. Budzę się z walącym sercem i mam wrażenie,
że ziemia drży od tętentu kopyt i huku bębnów. Jakby po mnie też
jechali wojownicy.
-	Tylko nie zamień się w Czyngis-chana, Katiu.
Posłała mu blady uśmiech i znów spojrzała na jezioro.
-	Leżąc w nocy w półśnie, widzę ojca takiego, jakim go zapa
miętałam z dzieciństwa, kiedy był profesorem historii sztuki w Bisz-
keku. Od dwóch lat prawie o nim nie myślałam. Mój umysł odciął
się od tych wspomnień.
Jack patrzył na Katię, zastanawiając się nad złożonością emocji, jakie przeżywała od śmierci ojca: żal, poczucie oswobodzenia, gniew na siebie i na niego. Uznał, że będzie najlepiej, jeśli nic teraz nie powie i pozostawi sprawę własnemu biegowi. Costas, widząc jego powściągliwość, rzekł:
 -	Twój ojciec uzyskał dostęp do zatopionego rosyjskiego okrętu podwodnego pełnego rakietowych pocisków balistycznych o zasięgu międzykontynentalnym. Sprzedałby je al Kaidzie, a to byłby tylko początek. Mnóstwo niewinnych ludzi nadal żyje dzięki temu, co zrobiliśmy. - Wstał, przeciągnął się i otrzepał pył z szortów. - Pora udać się w ustronne miejsce. - Skrzywił się, zerkając na Jacka. - To na pewno przez ten barani tłuszcz.
 -	Bądź ostrożny. - Katia pomachała mu i odwróciła się z powrotem do jeziora.
Jack zauważył, że Altamaty zaparkował traktor przy jurcie, a dym z ogniska, nad którym ugotował kolację, rozpłynął się w powietrzu. Obok namiotu stały dwa duże plecaki.
 -	Wydaje się, jakby minęły całe wieki, odkąd ostatni raz siedzieliśmy razem nad brzegiem morza - powiedział cicho. Katia skinęła głową, ale się nie odezwała. Jack milczał chwilę, a potem skinął w kierunku jurty. -Na pewno chcesz z nami polecieć?
 -	Tak - odparła. - Altamaty również. Docenia wasze doświadczenie wojskowe, ale jego zdaniem Afganistan to szczególne miejsce. Był w dolinie, do której się wybieramy, jako żołnierz radzieckiej

piechoty morskiej w latach osiemdziesiątych. Jego helikopter został zestrzelony i tylko on przeżył. Odpierał ataki wroga, aż skończyła mu się amunicja. Mudżahedini darowali mu życie, bo jest Kirgizem. Przez ponad rok mieszkał z nimi w górach. Jack pokiwał głową.
-	Dobrze. Będzie z nami jeszcze pewien Hindus, Pradesh. Kie
ruje podwodnymi pracami wykopaliskowymi w Arikamedu i przy
leciał z nami do Biszkeku. To kapitan indyjskich wojsk inżynieryj
nych, który doświadczenie bojowe zdobył w Kaszmirze, a także
specjalista w dziedzinie starożytnych technologii wydobywczych.
Był z nami w dżungli. Jeżeli Altamaty naprawdę chce się zaanga
żować w eksplorację dna przy wschodnim brzegu jeziora, to on
i Pradesh mogliby rozpocząć wykopaliska. Pradesh zna rosyjski. Na
pewno się dogadają.
Zza skalnego załomu dobiegł głos Costasa:
 -	Hej! Chodźcie tu, musicie coś zobaczyć! Jack wstał i się odwrócił.
 -	Na pewno możemy?
 -	Tylko omińcie tę rynnę po lewej. Jestem trochę dalej.
Katia podniosła się i oboje ruszyli w kierunku Costasa. Jack miał ze sobą małą latarkę do nurkowania. Poświecił nią w mrok i zobaczył Costasa pochylonego nad rozpadliną w skale. Zsunęli się po stoku małego rumowiska do niewielkiego zagłębienia w górskim zboczu. Od północy widać było niewielki fragment jeziora, za plecami mieli ściany wąwozu, a na południu ośnieżone szczyty Tien--szan.
-	Co znalazłeś?    spytał Jack, stając obok Costasa.
-	Umyłem ręce w strumyku i właśnie wracałem, kiedy zobaczy
łem to - odparł, wskazując rozpadlinę między dwiema sterczącymi
skałami. - W szparze tkwi coś metalowego. To pewnie nic takiego,
ale przez tę chińską halabardę wszędzie widzę starożytne miecze.
Katia przykucnęła, a Jack poświecił jej latarką. Z rozpadliny wystawał podłużny kawałek metalu, zupełnie jak odłamana głownia. Katia dotknęła go, a potem chwyciła i pociągnęła, lecz ani drgnął.
-	Spójrzcie na srebrzysty pył na moich palcach. To chrom - po
wiedziała z przejęciem. - Metal pod spodem jest przeżarty rdzą, ale
kiedyś była to pierwszorzędna stal, ręcznie kuta. Chińczycy pokry
wali swoje najlepsze klingi warstwą chromu, żeby uchronić je przed

korozją. To głownia starożytnego chińskiego miecza. Fantastyczne znalezisko, Costasie.
-	Dajcie mi michę owczego tłuszczu, a potem wyślijcie mnie
na wzgórza - mruknął. Przyjrzał się głowni dokładniej. - Wygląda,
jakby ktoś specjalnie wetknął ostrze w szczelinę, żeby je złamać.
Może potrzebował krótszej klingi.
Jack się zastanawiał.
-	Wiesz, jaki to był rodzaj miecza? - spytał.
Katia przesunęła palcami wzdłuż głowni.
-	Tak, wiem - odparła cicho. - To klinga długiej, prostej szab
li kawaleryjskiej, ulubionej broni Mongołów. Sprawdza się jedynie
w walce z konia, więc gdybyś był piechurem i potrzebował broni,
mógłbyś odłamać część głowni, żeby zrobić sobie krótszy miecz do
zadawania nie tylko cięć, ale i sztychów.
Jack westchnął. Przypomniał sobie grobowiec w dżungli. 1 wojownika na płaskorzeźbie, przeciwnika Rzymian. Zwrócił się do Katii.
-	Masz na myśli szablę z rękojeścią rękawicową? Patę?
Pokiwała głową.
 -	W dzieciństwie wszędzie widziałam takie szable. Rękojeść zawsze lśniła i miała kształt tygrysiego łba. Właśnie jej tutaj brakuje. Dlatego tak bardzo się zdumiałam, kiedy mi powiedziałeś, że masz taką rękojeść. Wiedziałam, że twoja pata to część szabli tygrysiego wojownika, ale nie byłam pewna powiązania. Teraz mamy je przed oczami. Jestem o tym przekonana. Rękojeść od tej klingi John Howard znalazł w świątyni w indyjskiej dżungli.
 -	A niech mnie - mruknął Jack.
Katia znów dotknęła głowni i powoli wypuściła powietrze z płuc.
 -	Więc legenda jest jednak prawdziwa - wyszeptała.
 -	Jaka legenda? - zainteresował się Costas.
 -	Inny wątek historii, którą wam opowiedziałam. - Podniosła wzrok i rozejrzała się dokoła. Jack wyczuł jej niepokój. - Powinniśmy stąd odejść.
Wzięła płaski kamień i zakryła nim ułamane ostrze. Wrócili na skalną półkę, gdzie siedzieli wcześniej i gdzie zostawiła książkę.
-	Legenda o tym, którego wysłano, by zabił opiekuna kurhanu,
tego, który uciekł za granicę - powiedziała. - O człowieku, który
ścigał swoją ofiarę bez wytchnienia przez góry i dżunglę, i którego

następcy przez wieki zachowali czujność, szukając tego, co zostało skradzione z grobowca cesarza. Legenda o tygrysim wojowniku.
 -	I jego szabli? - zapytał Jack.
 -	Oryginalna pata tygrysiego wojownika padła łupem kauwa-nów, Rzymian. Legenda głosi, że gdy zostanie odzyskana, tygrysi wojownik znowu uderzy, pokona wszystkich wrogów i znajdzie to, czego szuka.
 -	Uprzedzę twoje pytanie: pata jest bezpieczna, zamknięta w mojej kabinie na „Seaqueście II" - zapewnił Jack.
 -	Znowu to czuję - wyszeptała Katia. - Mówiłeś mi kiedyś, że czasami wchodzisz w przeszłość, oglądasz ją oczami wyobraźni. Czułam coś takiego, gdy przyglądałam się rysunkom wyrytym na tych głazach przez moich przodków. Ale kiedy dotknęłam tej klingi, poczułam coś innego. Euforię.
 -	Zaczynam się bać - mruknął Costas.
Jack spojrzał na jezioro. Jego powierzchnia połyskiwała, odbijając światło gwiazd, jak fosforyzujący kilwater za rufą, widmowy ślad przeszłości. Poczuł na skórze znajome mrowienie. Kiedyś w Arktyce pewien eskimoski myśliwy powiedział mu, że to niebiański wiatr, który wieje z zawrotną prędkością, ale ledwo się go czuje, bo powietrze w niebie jest rzadkie. Inny Eskimos roześmiał się na to i stwierdził, że to po prostu mróz. Jack często o tym myślał, ilekroć przebywał wysoko w górach. Może to były tylko lekkie zawroty głowy, niedobór tlenu. Tym razem jednak czuł nieokreślony niepokój, od którego ciarki chodziły mu po plecach. Spojrzał w stronę gór na południu, na nieprzystępną ścianę skał i śniegu. Tam właśnie musiał się udać Licyniusz. Jack wyczuł obecność Rzymianina wychodzącego z tego żlebu i spoglądającego na towarzyszy, którzy znikają w oddali, wiosłując na wschód. A potem poczuł, jak Rzymianin odwraca się ku górom i zrywa do biegu, napinając każde ścięgno do granic możliwości. Znów spojrzał ku mrocznemu grzbietowi i wytężył wzrok. Odległe dudnienie zmieniło się w ryk, a wzgórze omiotły reflektory helikoptera, który przeleciał nad nimi, szykując się do lądowania na brzegu jeziora.
Katia wstała. Odwróciła się do Costasa i rzuciła stanowczym głosem:
-	Czas dowiedzieć się więcej o bractwie tygrysa. W wersji
współczesnej.

16
 Mówi pilot. Wlatujemy właśnie w afgańską przestrzeń powietrzną.
Jack poprawił się w fotelu, przeciągnął i ustawił oparcie w pozycji pionowej. Znajdował się w przedniej kabinie embraera należącego do MUM, a ostatnie trzy godziny upłynęły mu na niespokojnej drzemce - w tym dwie i pół na płycie lotniska w Biszkeku, kiedy czekali na pozwolenie na start. Lot do Fajzabadu w północno--wschodnim Afganistanie trwał zwykle półtorej godziny, a kapitan chciał dotrzeć na miejsce o świcie i po wyładunku jak najszybciej wrócić. Na afgańskich lotniskach, nawet tych, które nominalnie pozostawały pod kontrolą Międzynarodowych Sił Bezpieczeństwa, lepiej było nie zatrzymywać się na długo, ale embraer musiał zostać zatankowany do pełna, żeby móc po nich wrócić na pierwsze wezwanie.
Jack trzymał w dłoni szkic inskrypcji z grobowca w dżungli. Spojrzał na łacińskie słowo sappheiros. W starożytności oznaczało lazuryt, który wydobywano tylko w niedostępnym wąwozie Koran, wysoko w afgańskim Hindukuszu. Jeden trop ich poszukiwań wiódł ku wschodniemu brzegowi jeziora Issyk-kul, w miejsce, gdzie, jak podejrzewał, podczas burzy przed dwoma tysiącami lat utonęła łódź. Drugi prowadził w głąb Afganistanu - tam, właśnie się teraz wybierali.
Znów spojrzał na słowa inskrypcji nagrobnej. Hic iacet Licinius optio XV Apollinaris. Sacra iulium sacularia in sappheiros nielo mi-nium. Alta Fabia frater ad Pontus ad aelia acundus. „Tu spoczywa Licyniusz, optio XV Legionu Apollinaris, strażnik klejnotu niebios w kopalniach ciemnego sappheiros. Drugi jest u brata, Fabiusza, za

jeziorem w kierunku wschodzącego słońca". Więc Licyniusz nie zabrał swojej części klejnotu do dżungli na południu Indii. Welpu zabrane przez Howarda i Wauchope'a muttadarowi mogło stać się przedmiotem czci poprzez skojarzenie z Raumanem - tym, który przybył do dżungli i zmarł w świątyni. Ale bambusowa rurka zawierała tylko fantom skarbu. Prawdziwy skarb został ukryty gdzieś w kopalniach lazurytu, który wydobywano w afgańskich górach od czasów faraonów.
Wąwóz ze starymi kopalniami znajdował się po drodze z jeziora Issyk-kul do rzymskiej osady kupieckiej w Indiach, która była celem podróży Licyniusza. Licyniusz prawdopodobnie odgadnął, że ścigającym go wojownikom zależy właśnie na odzyskaniu klejnotu. Może uznał, iż jego szanse są niewielkie, więc postanowił go ukryć. Niewykluczone, że wiedział od Sogdyjczyka, jaką potęgę by zyskał po połączeniu tego klejnotu z drugim - tym, który zabrał Fabiusz. Może Sogdyjczyk liczył, że zdradzając tajemnicę klejnotów, uratuje własną skórę. A może powiedział coś, co sprawiło, że Licyniusz zapragnął pozbyć się skarbu. Na przykład ostrzegł, że tamci nigdy nie przestaną go ścigać, a kopalnie to jedyne miejsce, gdzie klejnot można bezpiecznie ukryć, bo potęga kryształu zostanie wchłonięta przez skałę, z której go wydobyto. Tylko wtedy przestanie przyciągać tych, którzy rusz,ą za nim w pogoń i będą na niego polować niczym tygrys, wyczuwając jego obecność jakimś szóstym zmysłem.
Jack wstał, włożył buty i poszedł do głównej kabiny pasażerskiej. Kilka okien z lewej strony miało uniesione zasłony. Lecieli nad Tadżykistanem w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara, żeby dotrzeć do Fajzabadu od zachodu, więc Jack zobaczył światło brzasku nad górami Pamiru i posępną pustynię Takla Makan w oddali. Pochylił się nad fotelami i spojrzał na krajobraz poniżej. Mieszkańcy tej niegościnnej krainy zmagali się na co dzień z trudnościami niemal nie do pokonania, ale nagrodą dla tych, którzy zdołali wytrwać, było życie w połowie drogi do nieba. Jack odsunął się od okna i dołączył do pozostałych pasażerów. Altamaty i Pradesh rozmawiali po rosyjsku. Jack usiadł naprzeciwko nich i nalał sobie z wózka kawy. Kiedy wychodził, żeby się przespać, Costas właśnie opisywał ze szczegółami rozkład swoich ulubionych zajęć w kampusie MUM w Konwalii. Teraz on poszedł się zdrzemnąć, a Altamaty i Pradesh byli pochłonięci przeglądaniem katalogów sprzętu do nurkowania.

Jack nie mógł się już doczekać następnego zejścia pod wodę. Pomyślał o Rebecce. Na lotnisku w Biszkeku przez pół godziny referowała mu swoje notatki ze Źródeł rzeki Oksos Wooda. Potem oddała ojcu książkę, uściskała go i odleciała helikopterem amerykańskiej piechoty morskiej w kierunku jeziora. Jack uśmiechnął się, wspominając, jak wyglądała w hełmofonie lotniczym, otoczona przez czterech krzepkich komandosów. Była wniebowzięta, dosłownie i w przenośni. Jeżeli wszystko pójdzie zgodnie z planem, spotkają się na wschodnim brzegu Issyk-kul za niespełna dwadzieścia cztery godziny, a do tego czasu sprzęt zamówiony przez Costasa powinien już czekać na miejscu. Odkrycie w wodach jeziora ruin budowli mogło się okazać największą sensacją archeologiczną na Jedwabnym Szlaku. A że po Issyk-kul pływały liczne łodzie kupieckie, istniała też możliwość znalezienia wraku. Jack pomyślał o Fabiuszu, o losie jego towarzyszy i zerknął na Katię, która siedziała sama kilka rzędów z przodu. Jeżeli pole głazów rozciąga się dalej niż do brzegów jeziora, pod wodą mogli znaleźć również petroglify. Szykował się poważny projekt badawczy, wymagający międzynarodowej współpracy, nie wyklucza więc, że spędzi w tych okolicach więcej czasu. Zerknął na krajobraz w dole i przypomniał sobie, dokąd lecą. Dalsze plany zależały od tego, czy w ogóle przeżyją następne dwadzieścia cztery godziny.
Wrócił Costas i klapnął na sąsiedni fotel. Wyjrzał przez okno, a Jack podążył za jego spojrzeniem. W dole widać było falujące wzgórza, doliny i okryte śniegiem górskie szczyty. Costas otworzył monitor wbudowany w poręcz fotela i wyświetlił mapę.
-	Przelecieliśmy nad granicą i jesteśmy już w Afganista
nie - powiedział. - Za pół godziny powinniśmy być na miejscu.
 -	Można nawet dojrzeć wąwóz Pandższir - zauważył Jack. -Spowity mgłą, ze szczytami po obu stronach, ciągnie się daleko na wschód. To dolina słynnej rzeki Oksos, której bieg wyznaczał wschodnią granicę podbojów Aleksandra Wielkiego. Osiemset kilometrów na zachód stąd wpada do Jeziora Aralskiego. Po drodze przepływa obok Merwu, gdzie więziono legionistów Krassusa. Rzymscy zbiegowie mogli przyjść właśnie tędy, ale widząc ścianę gór na wschodzie, skręcili na północ w odnogę Jedwabnego Szlaku, która prowadziła przez Kirgizję i jezioro Issyk-kul.
 -	A Howard i Wauchope? - zapytał Costas. - Czy dotarli tu podczas swojej ostatniej wyprawy?

-	Niewykluczone - odparł Jack. - Obaj dobrze znali afgańskie
pogranicze z czasów, gdy pełnili tam służbę wojskową, a Wauchope
był w samym Afganistanie podczas drugiej wojny brytyjsko-afgań-
skiej.
-	I dostał za to ten order ze słoniem?
Jack skinął głową.
 -	Tak, w 1879, tuż zanim dołączył do Howarda w dżungli. Był to okres tak zwanej Wielkiej Rozgrywki o wpływy między Wielką Brytanią i Rosją, a także dekada heroicznych klęsk: generała Custe-ra z Siuksami w 1876, Brytyjczyków z Zulusami pod Isandlwaną i Brytyjczyków z Afgańczykami pod Maiwandem w Afganistanie, w 1880. Prawie tysiąc brytyjskich i hinduskich żołnierzy zginęło na równinie pod Kandaharem, walcząc do ostatniej kropli krwi. Af-gańczycy zbezcześcili zwłoki poległych wrogów, tak samo zresztą jak Siuksowie i Zulusi. Trzydzieści lat wcześniej, podczas pierwszej wojny afgańskiej, brytyjska armia została wręcz zmiażdżona, kiedy wycofywała się w kierunku Przełęczy Chajberskiej, krwawą jatkę przeżył tylko jeden żołnierz. Uznano je za heroiczne klęski, aby utrwaliły się w wyobraźni społecznej jako przykłady chwalebnego bohaterstwa i cnót żołnierskich. Wielu brytyjskich oficerów wychowało się na etosie rycerskim. Mam komplet powieści Waltera Scotta, należących do Johna Howarda. Niewątpliwie fascynował się tym eposem za młodu, a w latach osiemdziesiątych zamówił nowe wydanie, jakby próbował wrócić do swoich romantycznych wyobrażeń, które szybko wyparowywały w zetknięciu z brutalną rzeczywistością. Brytyjczycy powinni byli lepiej ocenić swoje szanse w Afganistanie. Przecież mieli tam swoich ludzi, podróżników i odkrywców, takich jak porucznik Wood, którzy znali i te tereny, i ich mieszkańców.
 -	Jak wyglądała sytuacja w 1908?
 -	Utrzymywał się kruchy pokój. Afganistan wciąż był strefą zamkniętą. Podróż z Kwety do tego miejsca zajęłaby Howardowi i Wauchope'owi całe tygodnie, a nawet miesiące. Jeśli chodzi o prowiant, musieli polegać na dobrej woli ludzi, których spotykali po drodze. Wauchope miał wprawdzie spore doświadczenie w kontaktach z plemionami pogranicza, ale i tak musieli często zbaczać z drogi, żeby ominąć terytoria wojujących między sobą watażków. Kiedy wreszcie dotarli do wąwozu Pandższir, jeżeli w ogóle tego

dokonali, prawdopodobnie byli zdani wyłącznie na siebie. Nadchodziła zima, więc wędrówka w góry, dokąd, jak przypuszczam, zmierzali, musiała być bardzo wyczerpująca.
Pradesh, który właśnie słuchał ich rozmowy, pochylił się do przodu i spytał:
 -	Skąd pewność, że zmierzali właśnie tutaj?
 -	Ponieważ wąwóz Pandższir jest na szlaku prowadzącym do kopalni lazurytu - odparł Jack.
 -	Oczywiście - rzekł Pradesh. - Sappheiros, lazuryt. Howard i Wauchope przeczytali inskrypcję w dżungli, a teraz szukali miejsca, gdzie Licyniusz ukrył klejnot.
Jack przekrzywił ekran z mapą, tak żeby wszyscy mogli ją widzieć. Wskazał kolejne górskie grzbiety na południe od głównego wąwozu.
 -	Głęboko w górach Hindukuszu jest około dwudziestu sztolni. Niektóre istniały od setek lat. Lazuryt zdobiący trumnę Tutencha-mona pochodził właśnie stamtąd. Sprzedawano go od ponad tysiąca lat, zanim trafili tam nasi Rzymianie.
 -	Rzymianie? - zdziwił się Costas. - Myślałem, że trafił tam tylko jeden, Licyniusz.
 -	Przybył sam, żeby ukryć klejnot, po ucieczce znad Issyk-kul na południe - wyjaśnił Jack. -Ale nie wiedziałby, gdzie szukać kopalni, gdyby wcześniej cała grupa rzymskich uciekinierów z Mer-wu nie przeszła tędy w drodze do Azji Środkowej. Przypuszczam, że właśnie w wąwozie Pandższir skręcili na północ, ku Kirgizji. Jeśli się przeczyta Źródła rzeki Oksos Woodsa, łatwo zrozumieć, dlaczego. Góry na wschodnim skraju wąwozu sprawiają wrażenie całkowicie niedostępnych, niemożliwych do przejścia. Lecz przed zawróceniem i marszem na północ Rzymianie mogli zajść wąwozem na tyle daleko, by usłyszeć o słynnych kopalniach, może nawet je zobaczyć. Jeżeli więc Sogdyjczyk radził tam ukryć klejnot, Licyniusz już wiedział, dokąd iść.
Katia wśliznęła się na fotel przed Pradeshem.
-	A kiedy dotarł do dżungli, nie musiał zostawiać mapy z drogą
do skarbu - powiedziała. - Wystarczyło, że wyrył na sarkofagu sło
wo oznaczające lazuryt. Wszyscy w Indiach wiedzą, że lazuryt po
chodzi z Afganistanu. A wszyscy w Afganistanie wiedzą, że kopal
nie znajdują się w wąwozie Pandższir. W samym wąwozie zawsze

można znaleźć kogoś, kto wskaże drogę do szybu, gdzie wydobywa się lazuryt o najciemniejszym niebieskim odcieniu, nielo. Ale to tak, jakby mówić ludziom o Szangri-La, bo tak naprawdę mało kto marzy, by tam dotrzeć. Wiadomo bowiem, że każdy, kto się tego podejmie, ma małe szanse na przeżycie. To miejsce mogło skusić tylko desperatów albo głupców. Albo romantycznych starych wiarusów, takich jak Howard i Wauchope, którym zachciało się przygód.
 -	Dlaczego uważasz, że Howard i Wauchope poszli tym szlakiem? - zapytał Costas Jacka.
 -	Z Osobistej opowieści o podróży do źródeł rzeki Oksos porucznika marynarki bengalskiej Johna Wooda — odparł Jack, wskazując książkę. - Ten egzemplarz należał do Howarda, widać na nim ślady wielokrotnej lektury i liczne notatki. Znalazłem go w dolnej szufladzie starego kufra z rodzinnymi papierami, który widziałeś na „Seaqueście II". Był w osobnym zawiniątku, jakby Howard szczególnie go cenił i zarazem nie chciał, aby ktokolwiek inny go oglądał. Rozdział o wąwozie Pandższir i kopalniach lazurytu jest usiany notatkami tak gęsto, że prawie nie można ich odczytać.
 -	I są wśród nich dopiski wykonane inną ręką - zauważył Costas, zerkając do książki.
 -	Roberta Wauchope'a - wyjaśnił Jack. - Widziałem kilka jego rękopisów w londyńskiej bibliotece India Office i porównałem charaktery pisma.
 -	Dziwne, że nie wzięli tej książki na swoją ostatnią wyprawę - powiedział Costas.
 -	Pewnie znali ją na pamięć, a swój bagaż ograniczyli do niezbędnego minimum. Nikt nie chciałby taszczyć książek po Hindukuszu.
 -	Ale twierdzisz, że zawiera wskazówki, które nam się przydadzą.
 -	Tak. Gdy my byliśmy nad Issyk-kul, Rebecca ślęczała nad książką i rozszyfrowywała notatki. Znalazła informacje o drodze do wyrobiska, do którego zamierzali dotrzeć.
 -	Jest świetną badaczką - rzekł Costas.
 -	Ma oko do szczegółów i cierpliwość. Odziedziczyła to po matce.
 -	Mówiłeś jej o tym? - spytała Katia.
 -	Jeszcze nie. Rany są zbyt świeże.

-	Jeśli chcesz, porozmawiam z nią. Ja też niedawno straciłam
ojca, więc dobrze ją rozumiem.
Jack pokiwał głową i wyjrzał przez okno. Samolot znalazł się poniżej szczytów po obu stronach wąwozu. Od czasu do czasu migały światła domów i reflektory samochodów jadących tą samą drogą, którą prawie dwieście lat temu pokonał Wood. Zamknął książkę.
-	Najcenniejsze w relacji Wooda jest to, że pochodzi sprzed
okresu Wielkiej Rozgrywki. Ukazuje doświadczenia jednego z tych
podróżników, którzy zjawili się w Afganistanie, zanim wkroczyła
tam wielka polityka. Robert Wauchope w notatkach na końcu książ
ki sugeruje, że gdyby pozostawić Afgańczyków samym sobie, bar
dzo szybko zapomnieliby o wszelkich obcych wpływach.
Głośnik w kabinie zatrzeszczał i rozległ się głos kapitana:
-	Mówi pilot. Planowane lądowanie za trzydzieści pięć minut.
Wlatujemy w strefę zasięgu pocisków rakietowych ziemia-powie
trze. Przygotowaliśmy się do zrzucenia zasłon antyradarowych. Na
wszelki wypadek.
Costas sprawdził swój pas bezpieczeństwa.
-	Obsztorcowałem go, kiedy wylądowaliśmy w Biszkeku. Byli
piloci myśliwców czasami zapominają, że teraz latają z cywilami na
pokładzie.
Jack zwrócił się do Katii.
-	Jeżeli nie powiedziałaś nam czegoś ważnego, to teraz jest
ostatnia okazja, zanim wyruszymy w góry.
Napiła się wody i skinęła głową.
-	Dobrze. Pod koniec XIX wieku, kiedy Wu Che zjawił się na
wykładzie Johna Howarda, bractwo było jednym z wielu tajnych
stowarzyszeń w Chinach. Ale strzegło swoich tajemnic bardziej niż
pozostałe. Członkowie kilku innych szczycili się tym, że ich rodo
wód sięga czasów Pierwszego Cesarza. Bractwo nigdy nie powięk
szyło grona swoich członków. Pierwszy Cesarz pochodził z rodu
Qin, a gdy doszedł do władzy, nadał swoim braciom i kuzynom
lenna. Ci w zamian przysięgli wiernie mu służyć w doczesnym ży
ciu i po śmierci. Było ich dwunastu i przyjęli nazwiska od swo
ich nowych ziem: Xu, Tan, Ju, Zhongli, Yunyan, Tuqiu, Jiangliang,
Huang, Jiang, Xiuyu, Baiming i Feilian. To oni stanowili pierwszą
przyboczną straż władcy. Kiedy któryś umierał, bractwo wybierało

następcę z tego samego klanu. Z biegiem lat miało swoich reprezentantów na najwyższych szczeblach władzy: generałów, dyplomatów, ministrów. Wszystkich od dzieciństwa wychowywano na tygrysich wojowników. Każdy klan dostarczał grupę chłopców wyćwiczonych w sztukach walki, w posługiwaniu się szablą pata i w sztuce jeździeckiej, tak by stanowili jedność z niebiańskimi rumakami o krwistym pocie. Gdy jednego z nich wybierano na członka bractwa, pozostali do końca życia służyli mu jako wojownicy. Stanowili oddział zabójców, który niezwłocznie zjawiał się na każde wezwanie, by walczyć w imię Pierwszego Cesarza. Jeden z dwunastu, zawsze ten najmłodszy, uzyskiwał tytuł tygrysiego wojownika i stawał na czele swojej drużyny, by wykonywać rozkazy bractwa. Na tym polegała jego inicjacja. Wu Che pochodził z rodu Jiang i był jednym z dwunastu. Klan mojego ojca i wujka to Huang. Wśród moich przodków wielu wdziewało strój tygrysiego wojownika.
-	A dzisiaj? - zapytał Costas. - Czy mamy do czynienia ze zor
ganizowaną przestępczością?
Katia wzięła głęboki oddech.
 -	Celem bractwa była obrona grobowca cesarza - odparła. - Aż do nastania komunizmu zdołali zachować swoje ziemie i przywileje i nie potrzebowali większych bogactw. Przez pokolenia stali za kulisami wydarzeń jako dowódcy wojskowi, doradcy czy urzędnicy, zawsze w pobliżu wielkiego kurhanu pod Xian, strzegąc jego świętości. Podsycali wszystkie przesądy przestrzegające przed ingerowaniem w dziedzictwo Pierwszego Cesarza; przesądy, które utrzymują się do dziś nawet wśród chińskich archeologów. Bractwo pilnowało, by nikt nie rozkopał grobowca. Ale nie byli zbirami. Wu Che to typowy przykład dziewiętnastowiecznego członka bractwa: człowiek gruntownie wykształcony i chętnie reprezentujący Chiny za granicą. Ale właśnie on dokonał przełomu. Odkąd tygrysi wojownik wrócił z pustymi rękami, zgubiwszy ślad Licyniusza w indyjskiej dżungli, bractwo stanowiło część zamkniętego społeczeństwa chińskiego, odciętego od zewnętrznego świata. Wu Che wznowił poszukiwania i bractwo ponownie wstąpiło na wojenną ścieżkę. Poszukiwania przerodziły się w istną obsesję. Wu Che zrobił coś jeszcze. Nieświadomie dostarczył pokusy, której członkowie bractwa nie zdołali się oprzeć.
 -	Niech zgadnę - mruknął Jack. - Opium?

Katia pokiwała głową.
 -	Wu Che podróżował po Indiach, chcąc zbadać rozległość obszaru, gdzie palono opium, ustalić dostawców i przekonać władze brytyjskie do ukrócenia handlu narkotykiem. Z jego notatek wynika, że kierował się przede wszystkim racjami moralnymi i posunął się w walce z opiumizmem znacznie dalej, niż wymagały tego interesy Chin. Odwiedził Rampę kilka lat po stłumieniu rebelii i zobaczył skalę uzależnienia wśród mieszkańców dżungli, którzy po wycofaniu się wojska padali ofiarami handlarzy opium. Na pewno mógłby liczyć na sympatię i zrozumienie Johna Howarda w tym względzie. Jako dyplomata w Londynie miał okazję przyjrzeć się palarniom opium, które pojawiały się w miastach portowych Europy jak grzyby po deszczu. Kiedy wrócił do Chin w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, przywiózł mnóstwo materiałów, szczegółowe dane o użyciu, rozprowadzaniu i dostawcach opium na Zachodzie. Można było je wykorzystać do zdławienia handlu narkotykiem, ale także opracować na ich podstawie plan przejęcia całego rynku.
 -	Mówimy o czasach rodzenia się w Chinach komunizmu? - spytał Costas.
Katia przytaknęła.
 -	Chiny już były podzielone, a w roku 1912 ogłoszono powstanie republiki. Partia Nacjonalistyczna ledwo utrzymywała się przy władzy i przez lata funkcjonowała w niewygodnym sojuszu z Partią Komunistyczną. Abdykacja ostatniego cesarza w 1912 to zarazem moment narodzin nowoczesnej postaci bractwa tygrysa. Nadejście Pierwszego Cesarza poprzedził okres walczących królestw i bractwo dostrzegło tu analogię do wydarzeń z lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Wydawało się, że czas powrotu cesarza jest bliski. Wtedy jednak członkowie bractwa stracili swoje lenna, które przeszły na własność państwa. Potrzebowali innego źródła dochodów.
 -	Handlu opium - podsunął Jack.
 -	Wu Che został zamordowany w 1912; padł ofiarą czystek na cesarskim dworze - ciągnęła Katia. - Gdy miejsce Wu Che zajął jego syn, po raz pierwszy w dziejach bractwa radę dwunastu zdominowała jedna osoba. Syn Wu Che zbudował największe i najlepiej działające imperium narkotykowe, jakie kiedykolwiek

istniało. W XIX wieku udział Brytyjczyków w handlu opium o mało nie doprowadził Chin do kompletnej ruiny, a w następnym stuleciu syn Wu Che odwrócił system do góry nogami. Wykorzystał wszystkie kanały, aby dostarczać coraz więcej opium na Zachód, powodując istną eksplozję uzależnień od heroiny w latach pięćdziesiątych i później.
Costas wskazał mapę na ekranie.
-	Afganistan? Główny producent i dostawca?
Katia pokiwała głową.
 -	Bractwo od wieków przysyłało tu swoich wojowników po konie. Nauka jazdy na niebiańskich rumakach zawsze stanowiła część jego etosu, ważny rytuał przejścia dla każdego, kto w przyszłości mógłby zasiąść w gronie dwunastu. W latach dwudziestych handel końmi stał się przykrywką dla przemytu narkotyków. Opium wędrowało dwoma kanałami: na południe do Indii i na zachód do Europy. Bractwo przeniosło centrum swojej działalności najpierw do Hongkongu i Malezji, a potem na sam Zachód, do Londynu i Stanów Zjednoczonych. Jego członkowie nie mieli żadnych problemów z integracją, bo pochodzili z zamożnych rodzin z Hongkongu i Singapuru, które kształciły swoich synów w elitarnych szkołach Europy i Ameryki. Doskonale odnajdywali się w kapitalistycznej gospodarce Zachodu.
 -	Ale przecież musieli się pokazać na którymś z radarów, skoro ich udział w biznesie narkotykowym był tak duży - zauważył Costas.
Katia prychnęła.
-	Byli bardzo sprytni. I w przeciwieństwie do członków wielu
innych tajnych stowarzyszeń w Chinach nie byli gangsterami. Dla
bractwa handel narkotykami stanowił nie tyle działalność prze
stępczą zorientowaną na zysk, ile zemstę za współudział Zachodu
w eksporcie opium do Chin w XIX wieku. Wśród jego członków
powszechne było poczucie służby dla Chin, tych Chin, które daw
no odeszły do przeszłości. Nie chcieli stać się częścią świata prze
stępczego, więc wycofali się z handlu narkotykami po II wojnie
światowej. Zgromadzone fundusze zainwestowali w szukanie złóż
mineralnych i górnictwo, a ta gałąź gospodarki okazała się bardzo
dochodowa po rozpadzie Związku Radzieckiego. Nowe republiki
w Azji Środkowej stały się idealnym terenem ekspansji dla zagra-

nicznych przedsiębiorców z branży. Należąca do bractwa firma IN-TACON zaczęła przynosić ogromne zyski i przyćmiła działalność gospodarczą bractwa na innych polach.
 -	A co z Mao Zedongiem i powstaniem Chińskiej Republiki Ludowej w 1949? - zapytał Jack.
 -	Komunizm doprowadził do upadku starego świata, w którym bractwo funkcjonowało przez wieki. Jego członkowie stracili swoje ziemie. Ale rok czterdziesty dziewiąty oznaczał też zwycięstwo ładu nad chaosem, co stanowiło analogię do końca epoki walczących królestw i nastania dynastii Qin. Nowy porządek miał dla bractwa uwodzicielską moc, a reżim komunistyczny wykształcił własną hierarchiczną strukturę. Bractwo szybko odzyskało wpływy. Podsycało kult Mao Zedonga, aż niemal zaczął przyćmiewać kult samego Pierwszego Cesarza. Lecz wraz ze śmiercią Mao z tym większą namiętnością wróciło do pierwotnych przekonań i mitów.
 -	Opowiedz o nich coś więcej - poprosił Jack.
 -	Zgodnie z wit di, chińskim pojęciem nieśmiertelności, członkowie bractwa wierzą, że Pierwszy Cesarz nigdy nie odszedł, lecz żyje w świecie równoległym, a oni oczekują chwili, kiedy ten świat wchłonie naszą rzeczywistość. Wtedy cesarz będzie mógł ponownie narzucić swoją władzę. Po 1912 roku ta mistyczna nadzieja stała się dla członków bractwa dogmatem. Wierzą, że dopiero po stopieniu się obu światów wróci prawdziwy ład, a o tym, kiedy to nastąpi, można wnioskować na podstawie starożytnych mitów o pierwotnych żywiołach. Pierwszy Cesarz doszedł do władzy pod znakiem shuide, potęgi wody, która ugasiła żywioł ognia. Następną erę jego panowania obwieści nadejście siandhe, mocy światła.
 -	To dlatego para klejnotów z grobowca jest taka ważna - powiedział Jack. - Chodzi o moc światła.
Katia skinęła głową.
 -	Właśnie Wu Che ożywił legendę o klejnocie wykradzionym z grobowca, klejnocie niebios, którego części po złączeniu oświetlą sarkofag cesarza oślepiającym blaskiem i zostanie przełamana bariera wu di. Dopiero gdy klejnot zostanie odnaleziony, może się zacząć siandhe, czyli era światła.
 -	A kiedy ma to nastąpić? - zapytał Costas.

 -	Od czasów Pierwszego Cesarza shuide kojarzono z liczbą sześć, a także z zimą, ciemnością i śmiercią. Bractwo ma dwunastu członków, co jest dwukrotnością sześciu. Wierzą, że era światła rozpocznie się sześćdziesiąt sześć pokoleń po zamknięciu grobowca.
 -	Niech zgadnę - mruknął Costas. - Właśnie teraz mamy to pokolenie?
Katia przytaknęła.
-	Dlatego atmosfera robi się taka gorąca. Wujek ze wszyst
kiego mi się zwierzył. Wiedział, że znam historię bractwa na tyle
dobrze, by podzielić jego obawy, a przy tym zdawał sobie sprawę,
że mogę podjąć archeologiczny trop, którym podążał. Rozumiał,
że czas działa przeciwko niemu, ale nigdy nie sądziłam, że wszyst
ko potoczy się tak szybko - westchnęła i mówiła dalej: - Wujek
rozpoczął tam, gdzie urwało się śledztwo Wu Chena. Kiedy jednak
zrozumiał, że klejnot niebios naprawdę można znaleźć, zaczął się
obawiać konsekwencji. Dziesięć lat temu bractwo straciło reprezen
tanta klanu Zhao, który nagle zmarł. Miejsce po nim zajął jego syn
Shang Yong.
Tymczasem Chiny ciągle się zmieniały. Komunizm upadał, kraj otworzył się na gospodarkę kapitalistyczną. Jedni bardzo na tym skorzystali, inni zaś nie- W Rosji niektórzy spoglądają tęsknym okiem na czasy caratu jako swego rodzaju mityczny złoty wiek. W Chinach niektórzy zatęsknili za Pierwszym Cesarzem. Shang Yong podzielał te sentymenty, choć jednocześnie wykorzystywał rysujące się nowe możliwości w gospodarce. Jego rodzina, Feilian, kontrolowała IN-TACON. Wraz ze wzrostem dochodów firmy Shang zaczął popadać w megalomanię. Przekształcił bractwo w swoją prywatną radę wojenną. To on wpadł na pomysł, by firma zaangażowała się w rabunkową eksploatację złóż położonych na dziewiczych terenach. Jednym z takich miejsc jest dżungla w Rampie. Na kopalniach odkrywkowych boksytów można tam było zarobić krocie. Mój wujek stanowczo sprzeciwiał się temu projektowi. Był wierny wartościom niezbędnym do uprawiania antropologii i miał humanitarne poglądy, jako jedyny w bractwie oparł się odurzającemu wpływowi mistycyzmu. Od początku nie podobał mu się wzrost wpływów Shanga. Był jednak dość naiwny i zdał sobie sprawę z niebezpieczeństwa za późno. Kiedy mi o tym wszystkim opowiadał, był już człowiekiem, ściganym.

 -	I zapłacił najwyższą cenę - wyszeptał Jack.
 -	Tak jak Wu Che nieświadomie otworzył puszkę Pandory -powiedział po namyśle Costas. - Wu Che dał bractwu handel opium. Twój wujek wznowił poszukiwania klejnotu niebios i jednocześnie doprowadził ich do innego skarbu: do dżungli bogatej w złoża boksytów.
 -	To też zrozumiał dopiero poniewczasie - rzekła Katia. -1 obawiam się, że mógł się wdać w negocjacje z maoistami. Ale z drugiej strony, nie miał do kogo się zwrócić, skoro INTACON lada dzień miał podpisać umowę z rządem, a plemię Koja było bezsilne. Byłoby to dla niego samobójstwo, lecz przecież i tak wiedział, że wydano na niego wyrok śmierci. A wiem, że odrzucił poglądy bractwa. Uznał, że punkt ciężkości przesunął się z kultu Pierwszego Cesarza ku uwielbieniu dla samego Shang Yonga, jakby ten ostatni uważał się za odrodzonego Shihuangdi.
 -	Gdzie można znaleźć Shang Yonga? - zapytał Jack.
 -	Na pustyni Takla Makan, po drugiej stronie gór Tien-szan - odrzekła. - Sto tysięcy kilometrów kwadratowych ruchomych piasków i zupełnego pustkowia, po którym hula wiatr. Dla podróżników zmierzających Jedwabnym Szlakiem na wschód Takla Makan była ostatnią wielką przeszkodą, zanim docierali w głąb Chin i do miasta Xian, gdzie kupowało się jedwab i gdzie znajdował się kurhan Pierwszego Cesarza. Każdy, kto zapuszczał się na pustynię, narażał się na zgubę, a każdy, kto sprawował pieczę nad pustynnymi warowniami, mógł z łatwością łupić karawany podróżujące jej skrajem. Pustynia pozostaje jednym z ostatnich wielkich szlaków na ziemi, gdzie panoszy się bezprawie. Nawet komunistom nie udało się nad nią zapanować. Zostało tam sporo fortec zbudowanych przy oazach, które dawno pochłonęła pustynia. Shang Yong urządził sobie siedzibę w jednej z nich, setki kilometrów od najbliższej drogi. Wybudował lądowisko i zaczął przekształcać całość w świat swoich marzeń. Dla bractwa Takla Makan zawsze miała znaczenie symboliczne jako bastion chroniący przed zewnętrznym światem, miejsce, które zdawało się potwierdzać słowa Pierwszego Cesarza, że dalej nie ma już nic więcej. Dla Shang Yonga pustynia stanowi także idealną bazę dla działalności wydobywczej INTACON-u w Azji Środkowej, w górach Tien-szan i Karakorum. Takla Makan stała się jego prywatnym imperium, ale nie jest ono zwrócone ku sobie.

Przeciwnie, Shang próbuje podporządkować sobie całą zachodnią część Chin i wywierać wpływ na świat zewnętrzny.
 -	I właśnie tego tak naprawdę obawiał się twój wujek - wyszeptał Jack.
 -	Co miałaś na myśli, mówiąc o świecie marzeń Shanga? - spytał Costas.
Katia westchnęła.
 -	Tu znowu dochodzimy do klejnotu - odparła po chwili -i rzeczywistego niebezpieczeństwa, jakie się z nim wiąże. Ostatnie zebranie bractwa, w którym wziął udział mój wujek, odbyło się w pustynnej siedzibie Shanga. Pośród ruin wznosi się zwieńczona kopułą budowla, dawny kościół nestorian. Wujka poprowadzono pochyłym korytarzem do wielkich spiżowych wrót, za którymi w niemal całkowitej ciemności przy długim, niskim stole zasiedli członkowie rady, przy czym Shang Yong zajął miejsce u szczytu. Kiedy wujek zobaczył wnętrze komnaty, ogarnęło go zdumienie i trwoga. Rozpoznał je natychmiast z Zapisków historyka. Shang Yong zrekonstruował komorę grobową Pierwszego Cesarza, dla dawnego bractwa rzecz wręcz niesłychana. Nad nimi było sklepienie niebios, a po bokach rzeki, góry i pałace. Dalej widać było postaci terakotowych wojowników. Wujek powiedział, że czuł się jak w planetarium wyposażonym w najnowszą technologię komputerową i holograficzną; słychać było nawet plusk wody, szum wiatru i rżenie koni. W ciągu kilku dni, które tam spędził, zorientował się, że Shang Yong coraz częściej zamyka się sam w tej komnacie. Martwił się o zdrowie Shanga, gdy ten był jeszcze chłopcem. Shang bowiem był uzależniony od gier komputerowych, od świata natychmiastowej gratyfikacji i bezwzględnej pewności, świata, gdzie moralność i humanitaryzm są bez znaczenia. Wujek zrozumiał, że Shang z gracza przed ekranem zmienił się we własnym mniemaniu w kogoś, kto przeszedł na drugą stronę, stał się częścią gry.
 -	Maniak komputerowy, który od małego ledwo odróżniał rzeczywistość od fantazji - powiedział Costas. - Gdy dorósł, zbił fortunę i teraz myśli, że może zrobić to, o czym marzył jako chłopiec: przeniknąć do wirtualnego świata, nad którym będzie sprawował kontrolę, jakiej nigdy nie poddałaby się sama rzeczywistość.
Katia pokiwała głową.

 -	Właśnie. W świadomości Shanga jawi się to jako realizacja idei wu di, połączenie świata żywych ze światem zmarłych, które dokona się wraz z nastaniem epoki światła po odzyskaniu klejnotu niebios. Mój wujek wiedział, że moc klejnotu może się okazać tylko mitem, ale dla Shanga i tak byłby zabójczy. Jeśli Shang naprawdę wierzy, że klejnot stanowi klucz do jego apoteozy i pozwoli mu w jakiś magiczny sposób stopić się z Pierwszym Cesarzem, to jego zdobycie wywołałoby w nim niesłychaną megalomanię. Właśnie tego mój wujek obawiał się najbardziej. Dlatego tak bardzo zależało mu na zachowaniu wyników swoich poszukiwań w tajemnicy przed resztą bractwa i na tym, żeby samodzielnie odnaleźć klejnot.
 -	Ale Shang o tym wiedział - rzekł Jack. - Twój wujek mógł żyć do chwili, gdy znalazł miejsce, gdzie ukryto klejnot.
-	Kim właściwie jest facet, który nas śledzi? - zapytał Costas.
Katia popatrzyła mu w oczy.
 -	Opowiadaliście mi, co widzieli ludzie z plemienia Koja - odparła. - Siedmiu mężczyzn z INTACON-u poleciało helikopterem w głąb dżungli, a wrócił tylko jeden, uzbrojony w karabin z celownikiem optycznym. Zamordowanie mojego wujka to była jego inicjacja. Teraz stał się członkiem bractwa. Zgodnie z tradycją, gdy jeden z członków zdradzi, bractwo zabija zarówno jego, jak i jego najbliższą rodzinę. Jego miejsce w radzie dwunastu zajmuje ktoś z tego samego klanu, wybrany ze względu na umiejętności bojowe przez pozostałych jedenastu.
 -	Więc ten nowy jest teraz tygrysim wojownikiem - powiedział Jack.
 -	Tak. Niestety, to psychopata. Jego kazachska babcia była strzelcem wyborowym Armii Czerwonej podczas II wojny światowej, jednym z najlepszych, z kilkuset śmiertelnymi trafieniami na koncie. Wszystkiego nauczył się od niej. Jest zawodowcem, szlifował swoje umiejętności w Bośni, w Czeczenii, w Afryce. Prawdopodobnie już prześcignął babkę, jeśli chodzi o liczbę zabitych ludzi. Używa jej starego karabinu Mosina-Naganta.
 -	Karabin jest dla strzelca wyborowego jak ulubiony pędzel dla malarza - mruknął Jack. - Stary radziecki karabin powtarzalny zabija nie gorzej niż najnowszy barrett.
 -	Jedno pytanie - wtrącił Costas. - Twoja rodzina należała do bractwa od czasów Pierwszego Cesarza. Przez sześćdziesiąt

sześć pokoleń. Skąd mamy wiedzieć, że nie jesteś po stronie złoczyńców?
Katia spojrzała na niego z urazą.
 -	Ponieważ zamordowali mojego wujka. Ponieważ nie mam już innej rodziny. Z powodu przysięgi, którą moi przodkowie składali przez ponad dwa tysiące lat. Dlatego, że to, co ubrdał sobie Shang Yong, nie ma nic wspólnego z tamtą historią. I ponieważ będzie usiłował mnie zabić... zabić nas wszystkich... gdy tylko doprowadzimy go do klejnotu.
 -	Ten wąwóz, do którego się wybieramy, wygląda mi na aleję snajperów - powiedział Costas, spoglądając na Jacka. - Dostaniemy jakąś ochronę od NATO albo USA?
 -	Mógłbyś sprowadzić cały batalion sił specjalnych do przeczesania wąwozu, ale ani rangersi, ani żołnierze SAS nie znaleźliby snajpera, który jest tak dobry, jak mówi Katia - odparł Jack.
Pradesh, który przysłuchiwał się rozmowie w milczeniu, teraz odezwał się, patrząc na Costasa.
 -	Rozmawialiśmy o tym z Jackiem. Jeżeli chce się wytropić jednego człowieka z karabinem, to liczne wsparcie wojskowe mija się z celem. W tamtym rejonie rządzą lokalni watażkowie, na tyle silni, by oprzeć się samym talibom. Dowódcy sił amerykańskich i NATO wiedzą, że to krok w dobrym kierunku. Niech sami rozwiążą własne problemy, a my starajmy się nie zwrócić ich przeciwko sobie. Tali-bowie mordowali i gwałcili, kiedy doszli do władzy, a Afgańczycy mają długą pamięć. Tak więc dostaniemy tylko ograniczoną pomoc ewakuacyjną i medyczną. Gdy opuścimy bazę lotniczą Międzynarodowych Sił Bezpieczeństwa w Fajzabadzie, będziemy zdani wyłącznie na siebie, dopóki nie spotkamy się z pewnym byłym mudża-hedinem, a obecnie lokalnym watażką, którego zna Altamaty. Potem musimy przejść przez wąwóz i minąć kilka wiosek, gdzie mogą się ukrywać talibowie, i zawsze istnieje niebezpieczeństwo samobójczego zamachu bombowego. Ale jeżeli Altamaty przeciągnie na naszą stronę tego watażkę, będzie to duży krok naprzód.
 -	Jaką mamy przykrywkę? - spytał Costas. - Nie wezmą nas za agentów CIA albo innych szpiegów?
 -	Kręcimy film - odparł Jack. - Śladami wyprawy Johna Woo-da w poszukiwaniu źródeł rzeki Oksos. Mamy nawet starą książkę jako dowód.

 -	To mi brzmi j ak j eden z twoich wymarzonych proj ektów - zauważyła Katia.
 -	Kiedyś chętnie. - Jack się uśmiechnął. - Kiedy skończą się walki.
Costas spojrzał na mapę.
 -	Jak nazywa się ten wąwóz z kopalniami?
 -	Koran - powiedział Jack.
Samolot przechylił się na lewo i usłyszeli łoskot wysuwanego podwozia. Altamaty wyglądał przez okno, ale odwrócił się, usłyszawszy ostatnie słowo Jacka. Popatrzył na Katię i rzekł cicho:
-	Agur dżanub doszuch na-cham buro, zinaar murrou ba dża-
nub tungi Koran.
-	Co znaczy? - spytał Costas.
Katia posłała mu stalowe spojrzenie.
-	To po pasztuńsku. Porzekadło, którego Altamaty nauczył się,
kiedy został tam pojmany przez mudżahedina. „Jeżeli nie pragniesz
swej zguby, unikaj wąskiego wąwozu Koran".
Samolot podskoczył na płycie lotniska.
-	Doskonale - burknął Costas. - Następne wyborne miejsce na
wakacje.

17
AFGANISTAN, 22 WRZEŚNIA 1908 ROKU
Po zboczu odłamków, które do połowy wypełniały zejście do kopalni, pokoziołkowali w dół dwaj mężczyźni. Rozpaczliwie machali rękami w poszukiwaniu zaczepienia albo oparcia, ale zatrzymali się dopiero u podnóża rumowiska i legli jeden obok drugiego. Z dołu widać było wejście do kopalni, szare niebo na zewnątrz i promień światła na szczycie usypiska. Dalsza część tunelu tonęła w mroku. Na wysokości ponad trzech i pół tysiąca metrów powietrze było rozrzedzone, więc obaj sapali i kaszleli w tumanach pyłu, który wzbili, spadając. John Howard zamrugał i wytężył wzrok, przyglądając się ścianie tunelu. Na całej powierzchni widział ślady po uderzeniach kilofów. Snop światła od wejścia padł na strop. Nie było wątpliwości. Niebieskie żyły nakrapiane złotymi cętkami. Zaczął się śmiać - albo płakać, sam nie był pewien - a po chwili odkaszlnął, czując bolesne ukłucie.
 -	Robercie - wyszeptał. - Widziałeś? Lazuryt.
 -	Właśnie wziąłem próbkę. - Howardowi ulżyło, gdy usłyszał Wauchope'a, w którego głosie, mimo tylu lat spędzonych w służbie brytyjskiej, wciąż pobrzmiewał irlandzki akcent z amerykańskim zaśpiewem. Leżał na brzuchu, z wyciągniętymi do przodu ramionami. W prawej dłoni wciąż ściskał starego colta, z komory bębna unosiła się smużka dymu po strzale oddanym kilka chwil wcześniej. W lewej ręce trzymał kurczowo stary kawałek bambusa, sczerniały od upływu lat. Wyciągnęli go, żeby przeczytać napis na schowanym w środku papirusie, tuż zanim zostali zaatakowani.

Leżący obok Wauchope przewrócił się na plecy, otworzył swojego webleya, wysypał z bębna zużyte łuski i naładował rewolwer amunicją, którą wyjął ze skórzanego patronaszu przy pasie. Zerknął w stronę wejścia do tunelu, odłożył rewolwer i podniósł lewą ręką kawałek niebieskiej skały. Drugą ręką sięgnął do skórzanego woreczka na szyi, podpierając się na łokciu i krzywiąc, gdy kamienie wpiły mu się w ciało. Wyjął z woreczka stary, porysowany mo-nokl i nałożywszy go na lewe oko, poddał kamyk dokładnym oględzinom.
-	Kiedy porucznik Wood przybył tu siedemdziesiąt lat temu,
zanotował, że lazuryt występuje w trzech odmianach. - Wauchope
jeszcze raz spojrzał na kamień. - To najcenniejsza z nich, nielo, zu
pełnie jak w opisie Licyniusza. Te skrzące się złotem kryształki to
piryt. - Zdjął monokl i osunął się z powrotem na ziemię.
Przez chwilę Howard słyszał tylko własny oddech: wysilony i chrapliwy. Patrzył, jak wydychana wilgoć skrapla się w mroźnym górskim powietrzu. Wauchope spojrzał na niego.
 -	Wiesz, co to znaczy.
 -	To znaczy - odrzekł Howard - że bodaj za sprawą boskiej opatrzności ci cholerni dranie zapędzili nas prosto do właściwej sztolni. Wood napisał, że tylko z jednego szybu wydobywa się lazuryt najcenniejszego rodzaju. Spójrz na te ślady po kilofach nad nami i na sadzę od ognisk rozpalanych, żeby skała popękała. Górnicy pracowali tutaj od tysięcy lat.
Przymknął powieki. Odłamki skalne, na których leżał, były ostre, ale ledwie je czuł. Dziwne wrażenie. Otworzył oczy i spojrzał na Wauchope'a. Obaj zmienili się prawie nie do poznania, od kiedy trzy miesiące temu opuścili Kwetę i ruszyli w kierunku przełęczy Bolan. Twarze mieli spalone od słońca i szorstkie niczym skały tutejszych wąwozów. Dwaj ogorzali starsi mężczyźni ze zmierzwionymi siwymi brodami. Nosili turbany i ciężkie afgańskie kożuchy z baraniej skóry, chroniące przed szczypiącym mrozem, który nadciągał w góry podczas ich wspinaczki do kopalń. Pod kożuchami mieli mundury i skórzane pasy oficerskie. Wprawdzie odeszli ze służby, ale wiedzieli, że gdyby zapuścili się w głąb Afganistanu w cywilnych ubraniach, mieszkańcy uznaliby ich za szpiegów i zgotowali los gorszy od śmierci. A że jako oficerowie Królewskiego Korpusu Wojsk Inżynieryjnych spędzili w wojsku trzydzieści pięć lat,

wydawało się naturalne, że na ostatnią wielką przygodę wybiorą się w mundurach, które nosili przez całe dorosłe życie.
Howard spojrzał na przyjaciela i obaj uśmiechnęli się szeroko, a potem zaczęli się trząść od niepohamowanego śmiechu. Udało im się. Nagle Howard zakaszlał i wypluł krew na kamienie.
 -	Dobry Boże, człowieku! - wykrzyknął Wauchope, wstając i pochylając się nad nim. - Jesteś ranny!
 -	Dźgnął mnie mieczem. - Howard z trudem przełknął ślinę, czując smak krwi na języku. - Ten jeździec, który nas gonił, ten w masce tygrysa. Gdy wdrapywaliśmy się na skałę, trafił mnie w plecy. Z lewej strony.
Wauchope rozpiął mu kożuch. Wyjął z jego lewej dłoni kawałek bambusa, położył go ostrożnie na kamieniach i wyciągnął ramię Howarda z rękawa.
 -	Tylko spokojnie - powiedział, odchylił połę kożucha i przesunął ręką po mokrym od krwi boku przyjaciela. Potem delikatnie wsunął jego ramię w rękaw i ułożył w pierwotnej pozycji na rumowisku.
 -	Jest bardzo źle, prawda? - spytał cicho Howard.
 -	Klinga ominęła wątrobę, to na pewno. Możliwe, że trafiła w opłucną. Widziałern ludzi, którzy wylizywali się z takich ran bez problemu. Niedługo staniesz na nogi.
 -	Ostrze przebiło płuco, Robercie. Krew jest spieniona. Oddech mam coraz krótszy. - Howard zamknął oczy. To już koniec, pomyślał.
Wauchope ukląkł, utkwił wzrok w wejściu do jaskini i wziął głęboki wdech. Potem rozwiązał i zrzucił kożuch, poprawił pas oficerski, przesunął kaburę w odpowiednie miejsce i otrzepał przód koszuli.
 -	Wiemy, że gdzieś tu jest. - Skinął głową w głąb ciemnego tunelu za nimi.
 -	Oni też wiedzą.
 -	Nie wiedzą, w którym szybie się ukryliśmy. Kiedy opróżniłem na nich cały magazynek, zostali w tyle. Dzięki temu zyskaliśmy trochę czasu. A nawet jak tu dotrą, nie będą wiedzieć, że przypadkiem wpadliśmy akurat do kopalni, w której Licyniusz ukrył klejnot.
 -	Przeszukają wszystkie szyby. Znajdą najpierw nas, a potem klejnot.

Klejnot... Howard czuł, jak krew napływa mu do gardła. Miał wrażenie, jakby powoli się topił. Nie okaże jednak lęku. Spojrzał na bambusowy pojemnik, który Wauchope położył na skale. Welpu, święta relikwia, którą zabrali ze świątyni w dżungli prawie trzydzieści lat temu jako gwarancję bezpiecznego wydostania się z piekła. Howard dobrze zapamiętał tamten dzień, jakby to było wczoraj. I zachował bambus, wraz z rękojeścią w kształcie łba tygrysa, kształcie, który zobaczył ponownie zaledwie parę godzin temu. Już wcześniej domyślili się, że ktoś ich śledzi, lecz wróg zaatakował dopiero na dnie wąwozu, gdy dotarli do osławionych kopalni lazurytu. Howard widział budzącego trwogę jeźdźca, który prowadził falangę uzbrojonych mężczyzn prosto na nich. Był w masce, przebrany za tygrysa albo smoka. Howard dojrzał błysk złota na jego nadgarstku, gdy wyciągnął długą szablę z taką samą rękojeścią jak rękojeść ze świątyni w dżungli.
Tamtej rękojeści Howard nie miał teraz przy sobie, wzięli natomiast welpu ze względu na zawartość. Gdy dziesięć lat po ucieczce z dżungli znowu się spotkali w Szkole Inżynierii Wojskowej w Chacham, pewnego wieczoru zamknęli się w bibliotece i otworzyli bambusowy pojemnik. W środku nie znaleźli żadnego bożka, lecz zwój starożytnego papirusu, który Howard znał z wizyt w Bri-tish Museum. Egipski papirus w dżungli południowych Indii -już to wydawało się niewiarygodne. A do tego był zapisany literami, których kształt Wauchope rozpoznał jako identyczny z krojem liter inskrypcji wyrytej na sarkofagu w dżungli. Hic iacet Licinius, optio XV Apollinańs. Sacra iulium sacularia. „Tu spoczywa Licyniusz, optio XV Legionu Apollinaris, strażnik klejnotu niebios". Tekst na papirusie był dłuższy, a treść wprawiła ich w zdumienie. Każde słowo zapadło Howardowi głęboko w pamięć. Łaciński tekst, który odczytywali pochyleni nad papirusem przy blasku świecy, sprawił, że odżyły w nim chłopięce marzenia o wielkiej przygodzie. Howard poczuł, że może wydostać się z mroku, jaki spowijał jego duszę od tamtego dnia w dżungli, że jest coś, do czego mógłby dążyć poza szukaniem odkupienia za czyn, którego popełnienia nie był nawet pewien, ale który czaił się tuż pod progiem jego świadomości od chwili, gdy pociągnął za spust, stojąc na pokładzie parowca. Uczynił to, bo nie mógł znieść cierpień małego chłopca z plemienia Koja, potem jednak wciąż prześladowało go wspomnienie jego twarzy

i rozdzierającego serce płaczu. Teraz, w szybie kopalni, u kresu podróży, podniósł wzrok na Wauchope'a i wyszeptał ostatnie słowa tekstu, który po raz pierwszy przeczytali tamtego wieczoru: Cave tigris bei'lator - „Strzeż się tygrysiego wojownika".
Zakręciło mu się w głowie. Znowu przełknął ślinę i znowu poczuł smak krwi. Pomyślał o jeźdźcu szczerzącym kły smoka-tygrysa i jego towarzyszach. Ci, którzy dwa tysiące lat temu zapędzili Licy-niusza do kryjówki w dżungli, nadal istnieli i prześladowali każdego, kto trafił na ten trop. Wciąż szukali tego, co Licyniusz znalazł i ukrył. Podczas wspinaczki po górskim zboczu Howard zastanawiał się, jak odkryto ich zamiary. W Kwecie, podczas przygotowań, postanowili powiedzieć innym tylko tyle, że zamierzają przejść tą samą drogą co Wood, żeby znaleźć źródła rzeki Oksos w wąwozie Pandższir w północnym Afganistanie. Zasięgnęli rady podróżnika Aurela Steina, lecz nie zdradzili mu prawdziwego celu wyprawy. Stein uważał, że zapuszczanie się w góry Hindukuszu bez tragarzy i przewodników to samobójstwo, życzył im jednak powodzenia. Najwyraźniej uznał, że dwaj emerytowani pułkownicy chcą przeżyć ostatnią przygodę w najlepszym brytyjskim stylu.
Nagle przypomniał sobie pewne zdarzenie sprzed lat. Po służbie w pułku Saperów Madraskich wrócił do Anglii, mając nadzieję, że dzięki temu Helen odzyska równowagę po stracie małego Edwarda i będą mogli rozpocząć wspólne życie od nowa. On niewiele wcześniej awansował na kapitana i wykładał geodezję w Szkole Inżynierii Wojskowej. Któregoś dnia wygłosił w Londynie odczyt o rzymskich zabytkach w południowych Indiach. Pasjonował się tym tematem od dzieciństwa, kiedy to kolekcjonował rzymskie monety, które ojciec i wujowie kupowali mu na bazarach Madrasu i Bangalore. Chciał wykazać, że do południowych Indii mogli docierać nie tylko rzymscy kupcy, ale i żołnierze. Była to niezwykła możliwość. I niezwykłe odkrycie.
Dał się ponieść entuzjazmowi. Teraz zdał sobie sprawę, że w głębi duszy pragnął, by z niedających mu spokoju doświadczeń tamtego okresu wynikło coś dobrego, i dlatego zapomniał o ostrożności. Nie powiedział dużo, nie podał żadnego konkretu - wszak obiecali sobie z Wauchope'em, że nigdy nie ujawnią, co widzieli w świątyni - a jednak coś w jego wykładzie czy zachowaniu zdradziło zbyt wiele uważnemu obserwatorowi.

Po odczycie dyplomata z chińskiej ambasady podszedł, żeby mu pogratulować i zapytać o źródła informacji. Howard zbył go, zapewniając, że to tylko pogłoski. Ta krótka rozmowa miała miejsce ponad dwadzieścia lat temu. Czy to możliwe, żeby go śledzono, wypatrując czegoś niezwykłego, czegoś, co mogłoby zdradzić, ile wie? Bambusowe welpu schował w zamykanej na klucz sali w szkole w Chatham, wśród istnego zatrzęsienia egzotycznych przedmiotów zwożonych przez oficerów od dziesięcioleci. Pełnił funkcję kuratora i tylko on miał klucz. Nie, to nie mógł być nikt ze szkoły. Pomyślał o ludziach, którzy służyli mu przez te wszystkie lata. Tylko jedna osoba towarzyszyła mu przez cały czas: Huang-li, wnuk siostry jego ukochanej tybetańskiej ai. Był z nim w Bangalore, w Chatham, a potem znowu w Indiach, gdy Howard wrócił tam po odchowaniu dzieci. Huang-li zawsze miał azjatyckich przyjaciół, z którymi spotykał się wieczorami w palarniach opium. Howard przymykał na to oko, uznawszy, że lepiej tolerować tajne bractwa i rytuały niż ich zakazywać. Huang-li był z nim do końca: spakował ich plecaki w Kwecie, a potem machał im na pożegnanie, gdy ruszyli ku przełęczy Bolan. Był rozentuzjazmowany, może wręcz nadmiernie, jeśli wziąć pod uwagę, że prawdopodobnie widział swojego pana po raz ostatni. Zapakował im więcej rzeczy, niż potrzebowali: nawet tradycyjne chińskie zioła lecznicze - które zresztą szybko wyrzucili. Zrobił wszystko, co w jego mocy, by przeżyli do czasu, gdy dotrą na miejsce. Wtedy Howard był wzruszony oddaniem wiernego sługi, teraz jednak ogarnęły go wątpliwości. Może Huang-li starał się zachować ich przy życiu tylko po to, by mogli wskazać drogę tamtym? Czy to możliwe?
Możliwe, czy nie, teraz i tak nie miało to znaczenia. Howard zakaszlał. Gdy spróbował poruszyć głową, do ust napłynęła mu spieniona krew. Przeszył go potworny ból. Pożałował, że wyrzucił laudanum, które spakował mu Huang-li. Wauchope pochylił się i przytrzymywał mu głowę. Howard popatrzył na przyjaciela.
-	Nie wyzionę ducha - wyszeptał ochryple - dopóki nie znaj
dziemy klejnotu.
Wauchope wskazał w głąb mrocznego tunelu.
 -	Jest gdzieś tam. Na pewno.
 -	Potem poszukamy drugiego klejnotu. Tego, który zabrał Fabiusz.

-	Wszystko po kolei, stary druhu.
Twarz Howarda wykrzywił grymas bólu.
-	Nieśmiertelność. Właśnie ją zapewnia klejnot niebios, praw
da? Przydałaby mi się jej dawka.
Wauchope spojrzał z niepokojem w stronę wejścia i znów popatrzył na Howarda.
-	Może tuż przed śmiercią, w dżungli, Licyniusz też to poczuł.
Często zastanawiałem się, jakim był człowiekiem. Co myślał, co
czuł, co nim kierowało. Czasami wydaje mi się, że to jedyny sposób,
by przeniknąć tę tajemnicę. Że wszystkie wskazówki, inskrypcja na
grobna, wiadomość w welpu, trasa, którą rekonstruowaliśmy przez
te lata, niewiele dadzą, jeśli nie podejmie się wysiłku zrozumienia
człowieka, którego tropem się podąża.
Howard uśmiechnął się słabo. Odkaszlnął, przełknął krew, odetchnął kilka razy i powiedział chrapliwym szeptem:
 -	Pamiętasz płaskorzeźbę na ścianie jaskini, tę z kobietą i dzieckiem? Nieśmiertelność oznacza zarazem wieczną żałobę i rozpacz. Po co ci nieśmiertelność, gdy wszyscy, których kochałeś, odeszli i jeśli wyczerpałeś już swój zapas miłości? Myślę, że Licyniusz ostatecznie sam wybrał śmierć. Elizjum jest jednak lepszym wyjściem.
 -	Więc co robimy w tej kopalni?
 -	Sprowadziło nas tu to pragnienie, które pchało naprzód Licy-niusza i Fabiusza. Może tak naprawdę szukali śmierci z honorem, a nie nieśmiertelności. Może pokusa nieśmiertelności pojawiła się tylko przypadkiem. Może Licyniusz dowiedział się o potędze klejnotu, dopiero gdy Fabiusz go opuścił, od kupca, którego obrabowali i wzięli do niewoli, żeby wskazywał im drogę. Gdyby Rzymianie wiedzieli o klejnocie wcześniej, po co Licyniusz i Fabiusz mieliby się rozstawać i rozdzielać jego części.
 -	Może bogowie nie chcieli, żeby ludzkość znalazła sekret nieśmiertelności.
 -	Może bogowie mają na względzie nasze najlepiej pojęte dobro.
-	Nadal nie odpowiedziałeś na moje pytanie. Co tu robimy?
Howard wiedział, że Wauchope stara się przedłużyć ostatnie
chwile jego przytomności, wycisnąć z ich przyjaźni, ile jeszcze się da. Spojrzał mu w oczy.

 -	Jesteśmy tu z tego samego powodu, dla którego wyruszyli w swoją ostatnią podróż tamci Rzymianie. Pamiętasz inskrypcję w świątyni w dżungli? Piętnasty Apollinaris. Maszerowali ramię w ramię z poległymi towarzyszami, podążali za nimi, kusząc los, by pozwolił im zginąć z honorem. My też jesteśmy żołnierzami. Przybyliśmy tu dla chwały naszego legionu, Korpusu Królewskich Wojsk Inżynieryjnych. Dla wszystkich, którzy zginęli przed nami, dla wszystkich straconych w boju. Ubiąue.
 -	Ubiąue - powtórzył Wauchope. - Słowa godne prawdziwego sapera.
Howardowi pociemniało w oczach; widział tylko tunel o mrocznych, niewyraźnych krawędziach i brodatą twarz Wauchope'a jak na starej sepiowej fotografii. Miał wrażenie, jakby nakłuwano go tysiącem szpileczek - doznanie, które okazało się całkiem przyjemne. Czuł, że powinien się ruszyć, zarazem jednak był pewien, że jeśli pozostanie nieruchomy, lada chwila zdoła wstać i pójść tunelem do światła.
-	Robercie - wychrypiał. - Coraz gorzej widzę.
Wauchope wziął go za rękę i mocno ja uścisnął. Przy wejściu rozległo się nagle rżenie i stukot kopyt. Podnieśli wzrok. Przez mgiełkę końskiego oddechu zobaczyli niesamowitego wierzchowca. W blasku zachodzącego słońca jego pot lśnił niczym krew, a gdy zwierzę potrząsnęło łbem, uniosły się szkarłatne kropelki. Dosiadał go mężczyzna w przerażającej masce tygrysa i z szablą o rękojeści w kształcie rękawicy, połyskującą na tle nieba, czerwoną od świeżo zakrzepłej krwi. Mojej krwi, pomyślał Howard. Serce zaczęło walić mu jak młotem, krwawa piana wypływała z ust. Rozległo się bicie w bębny, powolne, nieustępliwe dudnienie, które stopniowo stawało się coraz głośniejsze.
-	Koń się tu nie zmieści - powiedział Wauchope. -Ale piechu
rzy wkrótce nadejdą. Zostało nam tylko kilka minut.
Howard zacisnął palce na dłoni przyjaciela i podniósł na niego wzrok.
 -	Czy zrobiłem w życiu coś dobrego, Robercie? Budowałem kanały, mosty, drogi. Uczyłem sporządzać mapy. Ale czy zrobiłem coś naprawdę dobrego?
 -	Dbałeś o rodzinę. Byłeś kochającym ojcem. Mężczyzna nie może lepiej spożytkować życia.

Howard sposępniał.
 -	Mój synek Edward. Mój mały chłopiec. Nie powinienem był opuszczać Bangalore. Powinienem był być z nim aż do końca.
 -	Byłeś oficerem i wykonywałeś swoje obowiązki.
-	Obowiązki? W dżungli? Co my tam robiliśmy?
Wauchope uśmiechnął się do Howarda.
 -	Pamiętasz doktora Walkera? Doniósł o straszliwej gorączce, która zdziesiątkowała naszych ludzi, Rossowi, a ten przybył do dżungli i odkrył przyczynę choroby. Gdybyś nie powiedział Walkerowi, że twoim zdaniem malarię wywołują moskity, może nigdy by do tego nie doszło. I sir Ronald Ross nie zostałby laureatem nowej Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny. Tłumienie rebelii w Rampie było niewdzięcznym zadaniem, ale wynikło z tego coś dobrego dla ogółu.
 -	Coś dobrego dla ogółu. - Howard zakaszlał i z wysiłkiem przełknął ślinę. - Koja i tak byli uodpornieni na malarię. Zabiliśmy wielu z nich. Spaliliśmy ich wioski. Większość dróg, które wytyczyłem z moimi saperami, teraz zarasta dżungla. A tych kilka, które ukończyliśmy, sprowadziło do dżungli lichwiarzy, handlarzy opium i nieznane wcześniej choroby. Znaleźliśmy się tam, bo rząd chciał nałożyć na plemię Koja bezsensowny podatek, a ponieśliśmy klęskę, bo rząd zorientował się, że ten podatek przyniesie niewielki zysk. Zdarzało mi się walczyć dla szczytnych idei, ale tłumienie tamtej rebelii nie było chwalebne, a odcisnęło trwałe piętno na moim życiu.
Zadrżał gwałtownie i zaniósł się kaszlem. Krew pociekła mu po brodzie. Przycisnął dłoń do rany w boku i spojrzał na Wauchope'a.
-	Straciłem czucie w nogach - wyszeptał.
Bębnienie było coraz głośniejsze.
Wauchope położył dłoń na ramieniu przyjaciela, pochylił się i rękawem otarł mu krew z ust.
-	Trzymaj się, staruszku.
Howard chwycił jego dłoń.
-	Znajdź klejnot i zanieś go do dżungli, do Koja. I zwróć im
święte welpu... - głos mu się załamał. Znowu zakaszlał, a potem
dodał szeptem: - Włóż je do sarkofagu w świątyni. Jesteśmy im to
winni.

 -	Wszystko po kolei, staruszku - odparł Wauchope. - Będę potrzebował twojej pomocy, żeby odsunąć górną płytę.
 -	Zajrzyj pod sarkofag - wychrypiał Howard. - Jest tam otwór, w sam raz na tę łodygę bambusa. Licyniusz był kamieniarzem, pamiętasz? W rzymskich sarkofagach zawsze jest otwór, żeby dusza mogła swobodnie poszybować w zaświaty.
 -	Zawsze mówiłem, że powinieneś był zostać archeologiem - rzekł Wauchope.
Howard uśmiechnął się słabo, jego zęby lśniły od krwi.
 -	Przeżyliśmy wielką przygodę, prawda?
 -	Tak. - Wauchope wyjął z jego lewej dłoni kawałek bambusa, a potem podniósł z ziemi swojego webleya. - Ale jeszcze się nie skończyła. - Wskazał pistolet Howarda. - Zostały ci jakieś kule?
 -	Dwie.
 -	Aż nie chce się wierzyć, że wciąż używasz tego starego gnata. Kapiszonowiec! Powinieneś sprawić sobie rewolwer na scalone naboje.
 -	To samo mówiłeś trzydzieści lat temu w dżungli. Od tamtej pory nie wystrzeliłem z niego w gniewie żadnej kuli. Dobrze mi służy.
 -	Dopóki proch jest suchy.
 -	Żołnierz zawsze dba o swoją broń, Robercie.
 -	A ty jesteś żołnierzem. Najlepszym.
 -	Ale nie zawsze jestem rycerzem w lśniącej zbroi.
 -	Dobrze było wystrzelić znowu w gniewie?
 -	Zawsze lubiłem zapach prochu.
 -	Spróbujmy więc nadrobić stracony czas. Co ty na to?
 -	Hann til Ragnaroks.
 -	Co powiedziałeś?
Howard podniósł lewą rękę. Palce miał przygięte, jakby wciąż trzymał bambus, ale już ich nie czuł.
-	Spójrz na ten sygnet. Herb rodu, z kotwicą. Zrobiony ze sre
bra wikingów, przywiezionego do Anglii przez moich nordyckich
przodków. Hann til Ragnaroks było ich zawołaniem. To znaczy:
„Do zobaczenia w Ragnaroks", w Waihalli.
-	Skąd, do diaska, to wiesz? - zapytał Wauchope.
Howard zdobył się na słaby uśmiech.

 -	Historia rodzinna. Zawsze mnie pasjonowała. Wątpię, żebym znalazł następców, ale przynajmniej wiem, co powiedzieć, kiedy dotrę na miejsce.
 -	Niech mnie diabli, jeśli pójdę do Walhalli bez walki - oznajmił Wauchope. - Chodź.
 -	Moja ręka - wyszeptał Howard. - Widziałeś? Przestała drżeć. Drżała mi przez te wszystkie lata, od tamtego dnia w dżungli. Odkąd pociągnąłem za spust. Teraz w ogóle jej nie czuję.
Wauchope odciągnął kurek jego colta i ułożył pistolet w omdlewającej dłoni przyjaciela.
 -	Idę na zwiad. Twoje zadanie polega na wpakowaniu kulki w każdego, kto się pojawi w wejściu do tunelu.
 -	Jasne - głos Howarda był ledwo słyszalny. - Po pierwsze żołnierz, dopiero na drugim miejscu inżynier.
 -	Quo fas et Gloria ducunt*. Jesteśmy żołnierzami.
 -	Wojownikami - wyszeptał Howard. - Rycerzami.
 -	Jak ty to powiedziałeś? Hann til Ragnaroks.
 -	Hann til Ragnaroks - Howard wyszeptał te słowa, wziął rzężący oddech i ścisnął Wauchope'a za ramię. Dygotał, a oddech miał płytki. - Zrobiłem to? - wyszeptał. - Tam, w dżungli? Czy zastrzeliłem tego małego chłopca? - Podniósł błagalnie wzrok, ale nie widział już Wauchope'a, tylko blask światła na końcu tunelu i niebieską poświatę, którą biły otaczające otwór skały.
Wauchope sięgnął do kieszeni jego koszuli i wyjął spłowiała fotografię młodej kobiety z dzieckiem na rękach. Wsunął zdjęcie w mokrą od krwi dłoń przyjaciela, a później nakrył ją własną dłonią. Z niewidzących oczu Howarda płynęły łzy.
-	Widzę go - wyszeptał. - Mojego kochanego Edwarda. - Pa
trzył, jak idą do niego tunelem, wyłaniając się ze światła, kobieta
i chłopiec. Chłopczyk pobiegł przodem, padł mu w ramiona, a Ho
ward podniósł go wysoko, śmiejąc się i płacząc z radości.
Wauchope pochylił się i pocałował go w policzek. Potem dźwignął się na kolana i wstał, z webleyem w jednej ręce i kawałkiem bambusa w drugiej. Sylwetka zniknęła i teraz Howard widział tylko oślepiające światło wschodzącego słońca. Błękit ścian rozbłysł, od-
* Quo fas et Gloria ducunt - (łac.) Gdzie prowadzą obowiązek i chwała (przyp. tłum.).

bijając światło, które niczym wiązka energii zdawało się go unosić, tak że wstał i ruszył do przodu. Znów usłyszał bębny -jeszcze bliżej, tak blisko, że ich bicie niosło się echem przez jaskinię. Poczuł powiew wiatru z zewnątrz, ostre igiełki mrozu, które przeszywały go niczym strzały. A potem już nic nie czuł.

18
Jack opadał swobodnie, z rozpostartymi nogami i rękami pozwalał działać sile ciążenia. Z początku mocno poruszał płetwami, żeby szybciej osiągnąć głębokość, na której będzie miał neutralną pływalność, potem zaś wypuścił resztę powietrza z płuc do ust, by wyrównać ciśnienie w uszach. Czuł teraz wodę na języku, chłodną, o lekko słonym posmaku. Pod sobą widział już dno, szare i w przeciwieństwie do dna morskiego pozbawione fałd. Zobaczył kształt, który go tu zwabił: zarys starożytnej łodzi pogrzebanej częściowo pod warstwami osadu. Ze środka biła zielonkawa poświata, jakby ktoś upuścił na dno lampę stroboskopową. Opadł ku niej, zanurzył ramię głęboko w muł i chwycił świetlisty przedmiot. Wyciągnął go i obejrzał. Był to klejnot, zielony oliwin z wyspy na Morzu Czerwonym. Poczuł płynące od niego ciepło, przenikający ciało blask. Zrobił się nagle senny, przytłoczony ciężarem klejnotu, jakby znalazł to, czego szukał przez całe życie i nie musiał już nigdzie się stąd ruszać. Chciał tylko zanurzyć się w mulistym osadzie i usnąć na zawsze. Przezwyciężył to pragnienie świadomy, że musi wrócić na powierzchnię. Tam było coś cenniejszego. Odepchnął się od dna i z klejnotem w garści popłynął ku sączącym się z góry promieniom słońca. „Jestem spokojny. Jestem silny", powtarzał mantrę, ale jej nie potrzebował. Nie łaknął powietrza, nie musiał nabierać tchu. Kiedy jednak dostrzegł zarys łódki powyżej i postaci wychylone za burtę, znowu poczuł ociężałość, dziwne mrowienie, które z rąk i nóg rozlewało się po całym ciele. Klejnot, ciężki na dnie jeziora, stał się jeszcze cięższy, nie do uniesienia. Jack zobaczył spoglądającą na niego z góry córkę, jej twarz i długie włosy dryfujące na powierzeń-

ni wody. Próbował dosięgnąć jej ręką, lecz klejnot ciągnął go z powrotem w dół. Otworzył usta i zaczerpnął tchu. Woda wdarła się do płuc i zaczął opadać szybciej, z ramionami uniesionymi ku postaci, która rozpływała się w migoczącym blasku słońca, a w końcu całkiem znikła.
-	Jack, pobudka. Katia i Altamaty wracają.
Jack poczuł, jak potrząsa nim czyjaś ręka, i obudził się. Siedział w dżipie na fotelu pasażera, a obok był Costas. Usłyszał szelest i stwierdził, że jest przykryty kocem termoizolacyjnym. Costas musiał go znaleźć w samochodowej apteczce. Poczuł w rękach mrowienie: krążenie wracało. Przypomniał sobie, jak było im zimno, kiedy zjawili się tutaj tuż po świcie. Wyciągnął rękę spod koca i spojrzał na zegarek. Dochodziło południe. Tkwili tu przez prawie trzy godziny, a on wyspał się za nich dwóch. Wcześniej analizowali dokładnie każde zdanie relacji porucznika Wooda z ostatniego etapu wspinaczki do kopalni lazurytu w wąwozie, który widzieli teraz przed sobą. Jack przypomniał sobie, że przymknął powieki, kiedy Pradesh poszedł zagotować wodę na herbatę. Zerknął na Costasa. Miał na sobie ciemny polar, spłowiały zielony płaszcz wojskowy i baranią czapę radzieckiego czołgisty. Okazało się, że nie byli przygotowani na taki mróz, musieli więc uzupełnić swój ekwipunek o to, co znaleźli w koszu pod tylnym siedzeniem dżipa. Jack pociągnął koc w dół i odchrząknął.
 -	Przepraszam. Przysnąłem.
 -	Zauważyłem. Brzmiało to, jakby silnik cały czas pracował.
 -	Ja nie chrapię.
 -	Jasne, że nie.
Przy drzwiach dżipa pojawił się Pradesh.
 -	Potrzebowałeś snu. - On też nosił baranią czapkę, a do tego zielony sweter armii indyjskiej. Przykucnął obok kuchenki turystycznej i podał Jackowi parujący kubek. - Świeżo zaparzona. Najlepsza herbata Darjeeling. Zawsze noszę ją ze sobą. To część wojskowej tradycji, którą przejęliśmy od was, Brytyjczyków, i jakoś nie możemy się jej pozbyć.
 -	Dzięki. - Jack wziął blaszany kubek i spojrzał na wąwóz przed sobą. Za nim wznosiły się góry Hindukuszu, ogromne bryły surowych skał i rumowisk, grzbiety oproszone bielą i okryte śnieżnymi czapami szczyty w oddali. Wąwóz tworzył głęboki żleb,

który zwężał się, w miarę jak góry się wznosiły, a między głazami na dnie przetaczały się wody rzeki. Jack uniósł do oczu lornetkę. Dostrzegł Katię i Altamatego, którzy schodzili ścieżką biegnącą u podnóży jednego ze stoków. Towarzyszył im mężczyzna w af-gańskim stroju. Jack opuścił lornetkę i zerknął na Pradesha, który skinął głową.
Wszystko szło zgodnie z planem. Dotarli na lotnisko w Faj-zabadzie w północnym Afganistanie tuż po świcie i przesiedli się z samolotu do dżipa. Pewien stary kumpel Jacka, który prowadził agencję pomocy w Fajzabadzie, załatwił im wóz ze świeżo wymalowanymi na dachu i bokach literami „TV". Nie chcieli robić wokół siebie zbyt dużo szumu, więc chociaż w regionie działał zespół do spraw odbudowy zniszczeń Międzynarodowych Sił Wsparcia Bezpieczeństwa, postanowili zrezygnować z eskorty. Wprawdzie atak ze strony talibów był możliwy wszędzie, nawet tu, na północy kraju, ale okoliczny watażka miał opinię niezależnego; był niezłomnym zwolennikiem starego Sojuszu Północnego, którego nie należało prowokować, lecz raczej zabiegać o jego przyjaźń. Pułkownik z MSWB zapewnił ich, że w razie potrzeby przyśle helikopter do ewakuacji rannych, ale poza tym byli zdani na siebie.
Jack znów uniósł lornetkę i przyjrzał się zboczu po przeciwnej stronie. Wypatrywał odblasków lub jakiegokolwiek ruchu wśród skał, lecz niczego takiego nie zauważył. Gdzieś przed nimi ukrywał się snajper, który obserwował ich nad jeziorem w Kirgizji, a teraz podążył za nimi tutaj. Powinni być bezpieczni, dopóki cel ich podróży nie stanie się jasny, dopóki nie znajdą tego, na czym zależy bractwu, ale z każdym krokiem naprzód ryzyko będzie wzrastać, aż wreszcie snajperowi zabraknie argumentów na dalsze powstrzymywanie się od ataku. Jack czuł się bezsilny i odsłonięty, wiedział jednak, że nie mają już wyboru. Muszą pozwolić, by gra toczyła się dalej, z nadzieją że znajdą sposób na wyrównanie szans. Pozostali też zdawali sobie sprawę, na czym stoją. Wszystko zależało od tego, czy Katii i Altamatemu udało się wykonać zadanie.
Pradesh złożył kuchenkę turystyczną i schował ją do plecaka.
 -	Pora siodłać konie, panowie. Costas wyskoczył z dżipa.
 -	Skąd bierzesz te powiedzonka? - mruknął.

-	Ze Szkoły Inżynierii Wojskowej w Fort Leonard Wood w sta
nie Missouri. W zeszłym roku oddelegowano mnie tam na sześć
miesięcy.
Costas popatrzył na niego z zaskoczeniem.
 -	Serio? A spotkałeś tam może Jima Praedera?
 -	Od technologii łodzi podwodnych i batyskafów, oddelegowanego z Akademii Marynarki Wojennej? Chodziłem na jego zajęcia.
Costas zerknął na Jacka.
-	Ten facet naprawdę by nam się przydał - rzekł, wskazując
Hindusa. - Byłby jak znalazł na stałym etacie w MUM.
Jack uśmiechnął się do Pradesha, po czym wysiadł z dżipa, wyprostował się i przeciągnął. Miał na sobie znoszone skórzane pionierki, zieloną kurtkę z goreteksu z polarową podpinką i ukochaną czapkę z niebieskiej wełny, którą dostał jako chłopiec od jednego z członków załogi kapitana Cousteau. Zarzucił na ramię starą płócienną torbę i poklepał ją, wyczuwając pod materiałem kształt kabury. To, że ma pod ręką pistolet, dodawało mu otuchy, ale tak naprawdę potrzebowali czegoś więcej. Zmrużył powieki, podnosząc wzrok na górski szlak, i obserwował, jak Afgańczyk oddala się od Katii i Altamatego i wspina inną ścieżką po zboczu, by po chwili zniknąć. Odetchnął głęboko i zmówił krótką modlitwę. Altamaty był w tych górach dwadzieścia lat temu, więc zna okolicę. Zarówno on, jak i Katia mówią językiem dari, obowiązujący«n w Afganistanie dialektem nowoperskiego, a do tego znają obyczaje Pasztunów. Lepiej, żeby to oni nawiązali pierwszy kontakt. Zbyt wielu ludzi z Zachodu przybyło tutaj, obiecując pomoc i pokój, a przynosząc jedynie zdradę i śmierć. Jack wiedział, że muszą się zmierzyć z niebezpiecznym snajperem, a gdyby zrazili do siebie także lokalnego watażkę, nie mieliby żadnych szans, że wyjdą z tego wąwozu żywi.
Sięgnął do dżipa po Źródła rzeki Oksos porucznika Wooda i otworzył starą książkę w miejscu, gdzie włożył zakładkę. Patrzył na wyblakłe notatki swojego prapradziadka Johna Howarda i na staranne pismo swojej córki Rebecki. Wydawało się, jakby jedne przechodziły płynnie w drugie, jakby istniała między nimi ciągłość, a sama książka stanowiła most łączący pokolenia. Zerknął na zdanie, które utkwiło mu w głowie, kiedy zasypiał. „Po długim i żmudnym marszu dotarliśmy do podnóży gór Laddżuord". Wiedział, że staroperskie słowo laddżuord oznacza miejsce, gdzie wydobywano lazuryt.

Znaleźli się teraz tam, gdzie kiedyś Wood, w najdalszym miejscu, dokąd mogli dojechać dżipem. Od tej pory musieli poruszać się pieszo, tak jak przed laty Howard i Wauchope, jeżeli w ogóle dotarli tak daleko. Jack zamknął książkę i schował ją do torby. Pomyślał o Rebecce, która została z zespołem płetwonurków nad jeziorem Issyk-kul. Sen, który przyśnił mu się kilka minut wcześniej, wciąż był żywy. Przypomniał sobie, co powiedziała Katia. W górach, na dachu świata, marzenia trudno odróżnić od rzeczywistości, jakby człowiek przebywał do pewnego stopnia w krainie snów. Powiedziała, że to pewnie przez rozrzedzone powietrze. Jack otrząsnął się z zamyślenia i spojrzał na Katię i Altamatego, którzy zbliżali się do dżipa. Pora skoncentrować się na twardej rzeczywistości.
Katia, opatulona w grubą kurtkę alpinistyczną, sprawiała wrażenie, że jest w swoim żywiole,
 -	Sytuacja wygląda następująco - oznajmiła. - Dobra wiadomość jest taka, że nawiązaliśmy kontakt ze starym znajomym Altamatego.
 -	Z tym mudżahedinem, który schwytał go podczas wojny z Sowietami? - zapytał Costas.
Katia skinęła głową.
 -	Nazywa się Rahid, Mohamed Rahid Chan. Wiadomości o przyjeździe ekipy filmowej już zdążyły tu dotrzeć. Rahid zna twoje nazwisko, Jack. Wie, kim jesteś. Wiedział nawet, że są w naszej grupie Kirgizi. Zdumiewające, jak szybko krążą tutaj informacje. Przecież to prawie kompletne bezludzie.
 -	Czy widział kogoś innego? - zapytał Pradesh.
 -	Nie pytałam. Facet ma teraz inne problemy na głowie. Dziś rano talibowie zaatakowali wioskę w następnym wąwozie na północ. Był to akt zemsty za czasy, gdy talibowie rządzili Afganistanem, przed 11 września. Zemsty na kuzynie Rahida, nauczycielu szkolnym. Oszczędzę wam szczegółów. W każdym razie Rahid posłał tam wszystkich swoich ludzi i większość broni, a sam wyrusza za niecałą godzinę.
 -	Więc nie będziemy mieli wsparcia - skwitował Costas.
 -	Może nie będzie tak źle. Powiedziałam mu to, co ustaliliśmy z Jackiem. Nie wyjawiłam prawdziwego powodu naszej obecności, ale facet nie jest głupi. Jack Howard nie przyjechałby do strefy wojennej, żeby kręcić film dokumentalny. Ci ludzie wiedzą jednak,

kiedy powstrzymać się od pytań. Z Pasztunami nie można wyłożyć od razu kawy na ławę, trzeba najpierw odgadywać intencje rozmówców, trochę pokluczyć, poobserwować się nawzajem. Powiedział, że w wąwozie mieszka trochę ludzi, a zawsze istnieje możliwość, że są wśród nich sympatycy talibów. Gdy dochodzi do jakiegoś ataku, jak dziś rano, wszystkim udziela się niepokój, a widok obcokrajowców może ich sprowokować. Rahid powiedział, że powinniśmy iść granią i nie schodzić w dolinę. Kiedy przekazałam mu, o co prosiłeś, Jack, zapytał, czy znajdzie się wśród nas ktoś, kto poradziłby sobie z lee-enfieldem. Opowiedziałam mu o tobie i o kanadyjskich strażnikach leśnych.
 -	O strażnikach leśnych? - zdziwił się Pradesh.
 -	Kiedy byłem nastolatkiem - wyjaśnił Jack - mój ojciec był malarzem i parę razy spędziliśmy letnie wakacje w kanadyjskiej Arktyce. Kanadyjscy strażnicy leśni to milicja złożona głównie z Eskimosów. Są uzbrojeni w stare karabiny Lee-Enfield. Używają ich do polowania. Nauczyli mnie strzelać.
 -	Wyuczyli cię na snajpera - uściślił Costas. - Sam widziałem.
 -	Coś takiego nigdy nie przeszłoby mi przez usta w obecności afgańskiego watażki - rzekł Jack z uśmiechem. - Pasztun umie strzelać, jeszcze zanim nauczy się chodzić. W każdym razie Pradesh pewnie też umie się posługiwać lee-enfieldem, bo w Indiach nadal się go używa. Prawdopodobnie jest lepszym strzelcem ode mnie.
 -	Jesteś naszym dowódcą, a on o tym wie - odparł Hindus. - Na szacunek pasztuńskiego wodza klanu zasłuży tylko taki przywódca, który sam potrafi zabijać.
Katia popatrzyła na Jacka.
-	Rahid jest w kompleksie jaskiniowym około dwudziestu mi
nut drogi stąd, na zboczu, gdzie nas zostawił. Chodźmy, bo możemy
nie zdążyć.
Poprowadziła ich górskim szlakiem. Kiedy skręcili za skałę, zobaczyli rozciągającą się poniżej kamienistą dolinę. Niemal natychmiast natknęli się na wrak: rozrzucone kawałki metalu, duże fragmenty kadłuba, śmigło podobne do ogromnego zwiędłego kwiatu. Szczątki blachy były pomalowane łuszczącą się farbą w kolorze khaki, a w dwóch miejscach widać było matową czerwoną gwiazdę.

 -	Helikopter Altamatego - wyjaśniła szeptem Katia. - Ten, w którym go zestrzelono, kiedy miał osiemnaście lat, podczas wojny radziecko-afgańskiej. Tylko on wyszedł z tego żywy. Dwaj inni też przeżyli upadek, ale Rahid ich zastrzelił.
 -	Masz na myśli tego przyjaznego faceta, z którym się spotkamy? - zapytał Costas.
 -	Tak już jest w górach - powiedział Pradesh. - Walczy się bez pardonu.
Jack patrzył, jak Altamaty mija wrak, unikając spojrzenia na roztrzaskane szczątki, ze wzrokiem utkwionym w kamienistą ścieżkę przed sobą. Gdzieś w oddali rozległ się przeciągły hałas, dźwięk odrzutowców przelatujących nisko przez inny wąwóz. Wkrótce ucichł, a oni zostawili za sobą wrak śmigłowca i teraz widzieli tylko nagie skały i rumowiska. Odnosiło się wrażenie, jakby na skraju tych gór historia była jedynie gościem, niczym fala ludzkich poczynań napływająca na chwilę z nizin, a potem cofająca się, by pozostawić tylko szczątki i niknące echo. Wojny, zarówno ta, która właśnie trwała, jak i wszystkie poprzednie - z Brytyjczykami, z Sowietami - przetaczały się ze szczękiem przez niziny, lecz góry pozostawiały nienaruszone, w stanie niemal niezmienionym od pzasów, gdy John Wood przybył tutaj w 1836, szukając kopalni lazurytu. Tutaj, w górach, ludzie wydawali się mali i nieważni, a uprawy i wioski w dolinach wyglądały, jakby mogły zniknąć w mgnieniu oka. Pradesh powiedział to samo o dżungli w dolinie rzeki Godawari. Dżungle i góry to miejsca, gdzie natura jest bezwzględna, miejsca, nad którymi człowiek nie potrafi zapanować.
Jack wspinał się pierwszy. Szlak stawał się coraz mniej wyraźny, w miarę jak robiło się coraz stromiej, ale wciąż można go było rozpoznać po lśniących miejscach na skałach - punktach oparcia i zaczepienia, dzięki którym wielu ludzi weszło na górę. Łupkowe i dolomitowe skały były twarde jak w górach północnej Walii, gdzie Jack uczył się wspinaczki. Wspinał się z radością, sprawnie i szybko przechodził po występach, gdzie musiał się podpierać i podciągać na rękach, pełną piersią wdychając mroźne powietrze. W górach czuł się równie dobrze i swobodnie jak pod wodą. Po kilkunastu minutach dotarł do wystającej półki skalnej w pobliżu szczytu. Zatrzymał się, żeby złapać oddech, i podniósł wzrok. Kilka metrów od

niego stał mężczyzna. Miał na sobie turban, afgańską szatę i gruby kożuch. Wpatrywał się w Jacka przenikliwymi zielonymi oczami. Jego twarz była ogorzała i pobrużdżona, a broda przyprószona siwizną. Miał nie więcej niż pięćdziesiąt lat, ale w jego twarzy było coś ponadczasowego jak w górach, które go otaczały. Jack wspiął się na skalną półkę i wyciągnął dłoń.
 -	Mohamed Rahid Chan? Salaam.
 -	Salaam, doktorze Howard.
 -	Słyszał pan o mnie.
 -	My też oglądamy History Channel - rzekł Rahid z kpiącym uśmiechem. - Uczyłem się w angielskiej szkole z internatem, zanim wojna z Sowietami sprowadziła mnie z powrotem. Mój ojciec był ministrem w starym afgańskim rządzie. Odkąd go zamordowano, ja tu rządzę.
 -	Wiem, że nie ma pan dużo czasu. - Jack wyciągnął z torby egzemplarz Źródeł rzeki Oksos i podał Rahidowi.
 -	Czytałem tę książkę. - Rahid otworzył ją i przez chwilę kartkował w milczeniu. - Ale nigdy nie widziałem w niej tylu notatek. Myślę, że nie podąża pan trasą porucznika Wooda, doktorze Howard. Myślę, że idzie pan śladami kogoś innego.
 -	Dwóch brytyjskich oficerów w 1908 roku. Oficerów w stanie spoczynku, na samotnej wyprawie. Jednym z nich był mój prapra-dziadek. Sądzimy, że dotarli aż tu, w głąb tego wąwozu.
 -	W takim razie nasze ścieżki już się skrzyżowały. Ścieżki pańskich i moich przodków.
 -	Wiem.
-	Jest pewne stare porzekadło o tym wąwozie.
Jack zawiesił na chwilę głos, a potem powiedział:
-	Agur dżanub doszuch na-cham buro, zinaar murrou ba dża-
nub tungi Koran. Jeżeli nie pragniesz swej zguby, unikaj wąskiego
wąwozu Koran.
Rahid spojrzał na niego ze zdumieniem.
 -	Skąd pan je zna?
 -	Od zaprzyjaźnionego Kirgiza - odparł Jack.
Rahid spojrzał na wspinającego się po stoku Altamatego.
-	Ma dobrą pamięć.
-	Powiedział, po co przybyliśmy?
Afgańczyk przymrużył powieki.

 -	Mój dziadek zapamiętał ten dzień sprzed stu lat. Nasi współ-plemieńcy wiedzieli o ich przybyciu i widzieli tych, którzy ich ścigali przez wąwóz do kopalń. Później mój dziadek tam poszedł. Powiedział, że zobaczył coś przerażającego, że w kopalniach straszą duchy. Tylko ja byłem na tyle odważny, by tam wejść.
 -	Sądzimy, że jest tu ktoś jeszcze. Ktoś, kto nas śledzi, obserwuje. Zaczaił się na nas w górach i czeka.
Rahid spojrzał na wąwóz.
 -	Ta ziemia jest jak moja skóra. Czuje, gdy pełza po niej robactwo. Twój wróg jest moim wrogiem. Inszallah. Ale dzisiaj moi ludzie ruszają do boju. Zemścimy się.
 -	Wasz wróg jest moim wrogiem.
Rahid spojrzał na Jacka, przez chwilę patrzył mu w oczy, a potem kiwnął głową. Sięgnął pod połę kożucha i wyciągnął fotografię.
 -	Masz dzieci?
 -	Tak - odparł Jack. - Córkę.
 -	A to moja córka. - Rahid pokazał Jackowi zdjęcie uśmiechniętej Afganki, bez kwefu, z kruczymi włosami opadającymi na ramiona. - Jeżeli zaprzestanę walki, pewnego dnia zrobią z nią to, co właśnie zrobili z.moim kuzynem. Wychłoszczą ją za chodzenie bez czarczafu. Okaleczą za czytanie książek. 1 zgwałcą, ponieważ są bydlakami.
-	To nie są ludzie. Nie mają nic wspólnego z Allahem.
Rahid wykrzywił wargi.
-	Talibowie? Al Kaida? Wahabici zjawili się tu jeszcze w cza
sach Brytyjczyków, usiłując nas podburzyć. Nie mają z Afganista
nem nic wspólnego. A teraz bojownicy za ich sprawę przyjeżdżają
z Zachodu. Trafiają do tak zwanych obozów szkoleniowych. Młodzi
muzułmanie, którzy myślą, że nauczyli się strzelać, grając w gry
wideo, i obsypują górskie zbocza setkami pocisków, recytując jed
nocześnie święte wersety. Głupi chłopcy, tłuste fąjtłapy z klapkami
na oczach. Nie nadają się nawet na cele strzelnicze. Za łatwo umie
rają.
Katia i Altamaty wdrapali się na skalną półkę, a Costas wskoczył na nią tuż za nimi. Zdjął rękawiczkę, uścisnął Rahidowi dłoń i wysapał:
-	Costas Kazantzakis.

 -	Ach, tak. - Rahid skłonił lekko głowę. - Specjalista od batyskafów i kawaler Krzyża Marynarki Wojennej.
 -	Jack o mnie opowiadał?
 -	Czytam gazety.
 -	Rozmawialiśmy właśnie z Rahidem o talibach - wtrącił Jack. - Naszych wspólnych wrogach.
 -	Jesteśmy po tej samej stronie, jak przypuszczam - powiedział Costas.
Rahid przeszył go wzrokiem.
 -	Kiedy ktoś strzela do Pasztuna, to Pasztun go zabija. Gdy zjawili się Brytyjczycy, zabijaliśmy Brytyjczyków. Gdy przyszli Sowieci, zabijaliśmy Sowietów. A teraz zjawili się talibowie, więc ich też zabijamy.
 -	Mimo to przed dwudziestu laty darował pan życie Altamate-mu - zauważył Costas.
 -	Od czasu do czasu bierzemy zakładników. A on jest Kirgizem, nie Rosjaninem. Ale może powinienem był go zabić.

 -	Cóż, teraz ma pan następną szansę - stwierdził Costas. Rahid uśmiechnął się lekko.
 -	Nic z tego. Przyniósł mi owczy łeb.
 -	Co?
-	Tam, w tym worku. Kiedy przyszedł tu z tą kobietą, Katią. -
Rahid wskazał na nią ręką.
Jack doznał nagłego olśnienia. To wyjaśniało zapach, który drażnił go najpierw w samolocie, a potem w dżipie. Dzięki Bogu nie było czasu, żeby ją teraz ugotować.
 -	Kiedy schwytaliśmy go podczas wojny z Sowietami, właśnie to dałem mu do jedzenia - dodał Rahid.
 -	Dlatego pan go oszczędził - powiedział Costas. - Poznał się pan na nim, kiedy go pan złapał. Wiedział pan, że przyniesie owczy łeb, jeśli jeszcze kiedykolwiek się tutaj zjawi.
Rahid spojrzał na Jacka, a potem wskazał Costasa.
 -	Podoba mi się ten facet.
 -	W Grecji jest tak samo - rzekł Costas. - Tam też mężczyźni są mężczyznami.
-	Mężczyźni - mruknęła Katia - są idiotami.
Rahid schował zdjęcie córki.

-	Wkrótce muszę się zbierać. Proszę za mną. - Poprowadził
ich za półkę skalną do jaskini w górskim zboczu, której wejście
zamaskowano, usypując stos kamieni, tak że całość wyglądała jak
naturalne rumowisko. Weszli do korytarza wykutego w skale. - To
była naturalna pieczara, a potem moi przodkowie powiększyli ją,
żeby służyła jako kryjówka w czasach pierwszej wojny brytyjskiej,
w latach czterdziestych XIX wieku. Ludzie, którzy ją wykuli, pra
cowali w kopalniach lazurytu, więc znali się na robocie. Miesz
kaliśmy tu podczas wojny z Sowietami. Mamy własny generator
prądu na energię słoneczną. Sowieci usiłowali zniszczyć jaskinię
z powietrza, ale nie mieli odpowiednich bomb. Próbowali też ata
ku lądowego, i to wielokrotnie. To właśnie robił tutaj Altamaty.
Ale całe zbocze jest usiane pułapkami. Nawet teraz dotarliście tu
taj żywi, ponieważ wiedziałem, że idziecie. - Pchnął przesuwane
stalowe drzwi na końcu korytarza, włączył światło i wyciągnął
z gniazdka wtyczkę odwilżacza, który szumiał w kącie. - To nasz
arsenał. Moi ludzie zabrali nowoczesną broń, ale i tak znajdziecie
tu, czego wam trzeba.
Gęsiego weszli za Rahidem do pomieszczenia. Przy ścianach stały drewniane szafy na karabiny, większość była pusta, ale zostało jeszcze kilkadziesiąt sztuk broni. W powietrzu unosiła się woń smaru i wszystko aż lśniło od czystości. Jack podszedł do najbliższej szafki. Na górnej półce spoczywała długa, bogato zdobiona strzelba: zabytkowa broń ładowana odprzodowo, z oryginalnie wygiętą kolbą i dekoracyjnymi metalowymi obręczami na lufie.
-	Dżezail - powiedział. - Zamek lontowy, lufa niegwintowana,
początek XIX wieku.
Rahid popatrzył na niego z uznaniem.
 -	Zna się pan na broni.
 -	Tradycja rodzinna:
 -	Moi przodkowie zabijali z nich wszystkich. Przechowujemy je tutaj gotowe do użycia.
 -	Właśnie widzę. - Pod dżezailem było kilka gładkolufowych muszkietów z zamkiem skałkowym, należących kiedyś do uzbrojenia żołnierzy Kompani Wschodnioindyjskiej. Na dole leżało pół tuzina karabinów Martini-Henry, z inicjałami królowej Wiktorii na zamkach. Pośrodku zaś spoczywał ładowany odtylcowo snider-enfield z datą 1860 widoczną na osłonie zamka. Pradesh wskazał trzewik kolby.

 -	Spójrz na to - powiedział. - Ma okrągły stempel Madraskich Saperów Jej Królewskiej Mości. Mojego regimentu. I Johna Howarda. Możliwe, że dotykał tej broni, Jack.
 -	Wszystkie te karabiny zostały zdobyte na Brytyjczykach
-	wyjaśnił Rahid. - Tego snider-enfielda wzięto z pola bitwy pod
Maiwand w październiku 1880 roku. Używał go brytyjski sierżant,
który walczył do ostatniego pocisku, broniąc swoich indyjskich sa
perów. Nazywał się O'Connell. To właśnie oznaczają perskie litery
na kolbie. Wyryli je Afgańczycy, którzy znaleźli jego nazwisko na
orderach. Szanujemy swoich wrogów, kiedy okazują męstwo. Czu
jemy się zaszczyceni, że możemy używać ich broni.
Pradesh zerknął na Jacka.
-	Niektórych saperów z dżungli w Rampie oddelegowano tu
niedługo po incydencie na parowcu. Ten sierżant mógł służyć pod
Howardem.
Jack dostrzegł na kolbie ślady naprawy: przy zamku ciemniejsze indyjskie drewno dosztukowano do angielskiego orzecha. Pomyślał o saperach na rzece Godawari tamtego dnia w 1879 roku, półtora tysiąca kilometrów stąd. Zrobił krok do tyłu. Resztę arsenału stanowiły karabiny Lee-Enfield - model numer trzy ze skróconą lufą, produkowany w indyjskiej fabryce w Ishapore, a także późniejszy model numer 4 z kanadyjskich zakładów w Long Branch, kilka z nich wprawionych w łoża z indyjskiego mahoniu.
-	Wciąż ich używamy - oznajmił Rahid. - Nabój kaliber 303
ma większe przebicie niż obecna standardowa amunicja wojskowa,
a lee-enfield jest bardzo celny i wyjątkowo szybkostrzelny jak na
karabin powtarzalny. Od czasu dżezailów uczymy się strzelać tak,
by zabić pojedynczą kulą. Jeden z moich ludzi z lee-enfieldem może
załatwić cały oddział talibów uzbrojonych w broń automatyczną,
której nie potrafią używać. Oni nie są tacy jak ten sierżant saperów.
To wrogowie, którymi gardzimy. Bezcześcimy ich zwłoki i niszczy
my ich broń.
Jack powiódł wzrokiem po karabinach, zatrzymując spojrzenie na jednym z celownikiem optycznym.
-	Long branch, numer 4, model pierwszy, 1943 - mruknął.
-	Taki sam jak karabin, z którego uczyłem się strzelać. - Wyjął go
z szafy, spojrzał od strony zamka wzdłuż lufy i zdjął skórzane okry
wy z lunety. - Wzór celownika 1918, numer 32, model pierwszy.

Powiększenie do trzech i pół razy. - Pchnął bezpiecznik do przodu, wyciągnął trzon zamka, podniósł karabin do światła i spojrzał w głąb lufy. - Doskonały gwint.
-	Dbamy o swoją broń - odrzekł Rahid.
Jack włożył trzon z powrotem, pociągnął rączkę do góry i w tył, pchnął do przodu i w dół, żeby zaryglować zamek, nacisnął spust, po czym powtórzył całą procedurę, tym razem pozwalając zamkowi odskoczyć do tyłu, a następnie pchnął rączkę do przodu, naciskając jednocześnie spust. Wyciągnął magazynek i przycisnął podajnik, sprawdzając sprężynę. Rahid podał mu płócienny ban-dolier koloru khaki z pięcioma ładownicami. Jack przewiesił go przez lewe ramię, otworzył kieszeń i wyjął łódkę z pięcioma nabojami.
 -	Brytyjskie trzystatrójki, model siódmy - powiedział. Odciągnął rączkę zamkową karabinu, założył magazynek, prawym kciukiem wcisnął do niego naboje, a potem powtórzył tę czynność z drugą łódką. Wreszcie zamknął zamek i przełączył kciukiem bezpiecznik. - Chyba nie muszę regulować celownika.
 -	Jest wyzerowany na trzysta metrów. Sam to zrobiłem.
 -	Niezbyt potężna luneta - mruknął Costas.
 -	Nie mieliśmy lunet, kiedy zniszczyliśmy Brytyjską Armię Indusu naszymi dżezailami w 1841 - odparł Rahid.
 -	Słuszna uwaga.
Pradesh sięgnął po jeden z karabinów z Ishapore i poddał go szybkiej inspekcji.
-	Pożyczę go sobie, jeśli nie ma pan nic przeciwko.
Jack podał mu dwie łódki ze swojego pasa i Hindus wycisnął z nich naboje do magazynka. Na aparacie radiowym Rahida zapaliła się lampka. Afgańczyk powiedział coś szybko do mikrofonu i złożywszy z trzaskiem aparat, wręczył Jackowi długi pas szarej tkaniny turbanowej i grube skórzane rękawiczki z jednym palcem.
-	Materiałem owiń karabin - instruował. - Nie wystawiaj ce
lownika na promienie słoneczne. Dłonie trzymaj w rękawiczkach
aż do momentu, gdy będziesz musiał nacisnąć spust. Musimy się
pożegnać. - Zaprowadził ich do wyjścia z jaskini, tam odwrócił się
i rzekł do Jacka półgłosem: - Powiem ci to, co musisz wiedzieć.
Jako chłopcy bawiliśmy się w kopalniach. Znam je wszystkie, każdy

tunel, każdy kąt i zakręt. Tuż pod górnym grzbietem są trzy szyby, których nie widać z dna wąwozu. Znajdują się powyżej głównych wyrobisk, z dala od kopalń, gdzie obecnie wydobywa się lazuryt. Górne wyrobiska są bardzo stare i nie ma tam już dobrego lazurytu. Kiedy byliśmy dziećmi, mówiono nam, że to kopalnie z czasów starożytnych Egipcjan i Aleksandra Wielkiego. Dziadek zabronił nam tam chodzić, strasząc, że pożre nas demon. Ale ja raz tam poszedłem. To, czego szukasz, jest w środkowym szybie, tym ledwo widocznym ze szlaku, którym pójdziecie.
 -	Nikt inny tam nie chodzi?
 -	Przez wiele pokoleń kopalnie znajdowały się pod naszą kontrolą. Podczas wojny z Sowietami sprzedawaliśmy lazuryt, żeby kupować broń. Ja i moi przodkowie rządziliśmy na tym obszarze, nasze słowo było tu prawem. Zabroniliśmy wszystkim zbliżać się do starych wyrobisk pod karą śmierci. Tak życzył sobie mój dziadek. Dopiero z nastaniem talibów nasza władza uległa osłabieniu. Teraz musimy bronić naszych wiosek przed talibami. Mimo to jestem pewien, że stare tunele pozostały nietknięte. Lazuryt dobrej jakości wydobywa się tylko z szybów niższej położonych. A żaden z tutejszych mieszkańców nie wspina się wyżej niż to konieczne. W górze można znaleźć tylko śmierć.
Wyszli na zewnątrz. Gdzieś z dołu dobiegł jęk, a potem rozległ się dziwny ryk i tętent kopyt. Katii aż zaparło dech.
-	Achał-tekiny!
Rahid popatrzył na nią.
 -	Więc wiesz -powiedział cicho. - Oczywiście. Mówiłaś. Rodzina z Kazachstanu.
 -	Żaden inny koń tak nie rży - odparła łamiącym się głosem. - To okrzyk wojenny achał-tekina.
 -	Pasą się dziko w tym wąwozie. To jedno z ostatnich miejsc, gdzie rasa jest czysta. Między innymi dlatego nie wpuszczamy tu obcych.
-	Hodujecie je?-zapytał Costas.
Rahid popatrzył na niego.
-	Pochodzę w prostej linii od Kaisa Abdula Raszida, protopla
sty wszystkich plemion pasztuńskich - powiedział. - On z kolei
pochodził z klanu, który zamieszkiwał ten wąwóz przed czasami
Aleksandra Wielkiego. Moi przodkowie hodowali achał-tekiny dla

Pierwszego Cesarza Chin, Shihuangdi, odkąd jego wojownicy przybyli tutaj ich szukać.
Katia wpatrywała się w niego zdumiona.
 -	Pochodzisz z klanu cesarskich hodowców koni? - spytała. - Myśleliśmy, że wszystkie już wymarły.
 -	Jesteśmy ostatni. Nasze konie to ostatnie achał-tekiny czystej krwi.
 -	Nadal słuchacie wezwania? Czy wojownicy wciąż się zjawiają?
 -	Pasztun nie łamie słowa. Mój przodek dał je sześćdziesiąt sześć pokoleń temu i przysięga nadal obowiązuje.
 -	Kiedy pojawili się ostatnio? Czy Jack mówił, że podejrzewam, iż ktoś nas śledzi?
 -	Przysięga zobowiązuje nas do zachowania tajemnicy.
 -	Wyczułam obecność achał-tekina w pobliżu Issyk-kul - szepnęła. - Słyszałam je, czułam ich zapach.
 -	Złożyliśmy przysięgę Pierwszemu Cesarzowi i tym, którzy mogą dowieść, że są jego wiecznymi strażnikami.
 -	Bractwu tygrysa - wtrącił Costas.
Katia wyciągnęła z wewnętrznej kieszeni zdjęcie.
-	Masz na myśli tych, którzy mogą pokazać taki tatuaż?
Rahid w milczeniu spoglądał na wąwóz. Atmosfera zrobiła się
napięta. Jack rzucił Costasowi ostrzegawcze spojrzenie. Katia zauważyła je, schowała fotografię i zwróciła się do Rahida.
-	Wiesz, że idea bractwa uległa wypaczeniu. Ten, który teraz
stoi na jego czele, uległ pokusie i rządzi resztą, jakby był drugim
wcieleniem samego Shihuangdi. Czyniąc tak, złamał przysięgę wo
bec cesarza. Przysięga twojego klanu nie jest już wiążąca.
Rahid popatrzył na nią, a potem odrzekł:
 -	Dwa tygodnie temu zjawiła się grupa ludzi z przedsiębiorstwa wydobywczego. Twierdzili, że jestem im winien posłuszeństwo. Ośmiu mężczyzn, poszukiwacze złóż. Zażądali, żebym zaprowadził ich do kopalń lazurytu.
 -	Przedsiębiorstwo wydobywcze - mruknął Jack. - Chińskie?
 -	INTACON.
Jack wziął głęboki oddech.
-	Co pan zrobił?

 -	Mówiłem już, jak postępujemy. - Rahid wskazał głową jego karabin. - Moi przodkowie złożyli przysięgę bractwu, nie tym bydlakom. Zabiłem ich wszystkich.
 -	A ten drugi? - spytał cicho Jack. - Ten, który zjawił się po nich i jest tam teraz?
Rahid dotknął karabinu i spojrzał na Jacka.
-	Twój wróg jest moim wrogiem. Bóg z wami. Inszallah.
Jack popatrzył mu w oczy i zrozumiał. Przez korytarz od wyjścia
dobiegło ich staccato odległej wymiany strzałów, a później przeciągłe rżenie: dziwny, rozstrajający dźwięk. Katia wciąż wydawała się podekscytowana.
-	Mogę go pogłaskać? - zapytała. - Nie głaskałam żadnego
achał-tekina od dzieciństwa.
Rahid pokręcił głową.
-	Nie teraz. Kiedy wrócicie. Gdy przyniesiecie mi ten karabin
z jedną pustą łuską. - Wskazał szlak prowadzący w góry. - Musicie
iść tędy.
Jack wyciągnął rękę.
-	Taszakkurr. Dziękuję.
Rahid uścisnął mu dłoń.
 -	To nasz kodeks honorowy. Pasztunuali. Okazywać gościnność podróżnym.
 -	Ale nie wszystkim - zauważył Costas.
 -	Nie, nie wszystkim. Wy mieliście szczęście. - Rahid klepnął go po plecach. - Salaam. Idźcie już.
Odwrócił się i zniknął za skalnym występem. Kilka chwil później rozległ się piskliwy jęk, a potem chrzęst kopyt na żwirze. Wreszcie hałas ustał i Jack słyszał tylko świst wiatru hulającego między skałami - ostrego, suchego wiatru niesionego ze szczytów Hindukuszu. Przewiesił karabin przez ramię, zmrużył oczy i spojrzał w głąb wąwozu. Wyjął z torby berettę i podał ją Costasowi. Pradesh wziął z niego przykład i wręczył swój rewolwer Altama-temu. Wiedzieli, że Katia ma własną broń. Costas odciągnął zamek beretty, opuścił kurek w pozycji bezpiecznej i wsunął pistolet do kieszeni kurtki.
 -	Jestem gotowy - oznajmił.
 -	Ja pójdę przodem - powiedział Jack, ruszając.

-	Nie. - Pradesh zwinnie go wyminął i zaczął się wspinać
pierwszy.
Jack spojrzał na zegarek.
-	Według Rahida powinniśmy dotrzeć na miejsce za dwie go
dziny, czyli już dobrze po południu. A to pewnie dwie godziny czasu
afgańskiego, dla ludzi, którzy mieszkają w tych górach. Powietrze
jest rozrzedzone, a my niezaaklimatyzowani. Lepiej się pospieszmy.
Wolałbym, żebyśmy nie utknęli tu po zmroku.
Costas włożył rękawiczki z polaru.
-	Zrozumiano.

19

Dw
ie i pół godziny później Jack zdjął z ramienia karabin i przysiadł na skałce, czekając na pozostałych. Przenikliwy poranny chłód nie dawał się już we znaki, ale Jack wiedział, że po paru minutach siedzenia na kamieniu jego ciało znów się wyziębi, zwłaszcza że był niewyspany i głodny. Wyciągnął lornetkę i spojrzał na zwężającą się rozpadlinę między górami z przodu, szukając oznak ruchu, charakterystycznego błysku metalu w promieniach słońca. Wciąż nic. Schował lornetkę, świadomy, że nie powinien jej używać, o ile nie będzie to absolutnie konieczne. Skoro miał strzelać z karabinu, musiał dostroić się i przywyknąć do tego, co widać gołym okiem: umieć ocenić odległości, odróżnić żywą postać od kawałka skały z dystansu tysiąca metrów. Popatrzył na grzbiet górski wysoko nad głową, mrużąc oczy przed ostrym słońcem. Rozpadlina z przodu miała nie więcej niż dwieście metrów szerokości, z nagimi skałami i rumowiskami po obu stronach i suchą, spękaną ziemią w dole. Zgodnie z radą Rahida szli górnym szlakiem, biegnącym dobre sto metrów powyżej dna doliny. Jack schylił się i wziął do ręki kawałek skały. Mimo mroźnego powietrza była ciepła, ogrzana w słońcu. Nie dostrzegł w niej ani odrobiny niebieskiego, a powierzchnię miała nierówną, popękaną. Rumowisko mogło powstać z odpadów, które gromadziły się przez tysiące lat kucia i ciosania, żeby skała pękła i odsłoniła żyły drogocennego minerału. Jack jeszcze raz spojrzał na zbocze. Krajobraz idealnie pasował do opisu porucznika Wooda. Zdał sobie sprawę, że patrzy na osławione kopalnie lazurytu. Serce waliło mu jak młotem. To tu.
Dołączyła do niego pozostała czwórka. Costas klapnął obok Jacka, a Pradesh przykucnął oparty o skałę, z karabinem na kolanach.

Altamaty wskazał mgiełkę pyłu unoszącą się nad dnem wąwozu. Katia wspięła się na skałę, żeby zobaczyć, co pokazywał. Rozglądała się za końmi od chwili, gdy rozstali się z Rahidem. Nie zauważyli jeszcze żadnego, ale zapewniała Jacka, że Altamaty dostrzega znaki, które tylko on potrafi rozpoznać, bo wychował się wśród koczowników. Jack spojrzał w dół wąwozu. Nie zobaczył koni, lecz ludzi: mężczyznę i chłopca. Stali przed namiotem rozbitym u podnóża przeciwległego zbocza. Byli w odległości sześciuset, może siedmiuset metrów. Jack zapamiętał wielkość ich postaci i powędrował wzrokiem ku zboczu za nimi. Przyglądał się głazom - potencjalnym kryjówkom i oceniał stopień nachylenia rumowiska oraz zwiększającą się odległość między sobą a zboczem wznoszącym się ku grzbietowi jakieś pięćset metrów wyżej.
-	Przywitamy się? - Nie zdejmując rękawic, Costas roztarł dło
nie i wsunął je do kieszeni kurtki. - Podoba mi się to ognisko.
Jack pokręcił głową.
 -	Rahid to odradzał. Górnicy używają dynamitu, a wśród robotników sezonowych są i tacy, którzy poza sezonem robią bomby dla talibów. Prawdopodobnie właśnie tym się teraz zajmują. Na pracę w kopalniach jest za zimno, a w dolinach nie ma plonów do zebrania. Talibowie wolą, żeby bomby robiono w górach, bo jeśli coś się nie uda i dojdzie do wypadku, nikt się o tym nie dowie. Gotowe bomby wędrują głównie do Kabulu i na południe, ale talibowie w Fajzabadzie wyznaczyli ostatnio nagrodę za zabicie Europejczyków i Amerykanów, a ci dwaj mogliby dać się skusić i nas zaatakować. Nie mają ziemi ani innych źródeł utrzymania. A dla zrozpaczonych biedaków samobójcze zamachy bombowe stały się łatwą drogą do raju. Musimy uważać.
 -	Nie zobaczą naszej broni? - zapytał Costas.
 -	Tutaj wszyscy noszą karabiny - powiedziała Katia. - Prawdopodobnie wezmą nas za poszukiwaczy złóż. Wielu innych było tu przed nami.
 -	Łącznie z tym, który chce nas dorwać.
 -	On akurat będzie niewidzialny - odrzekła. - To snajper. Mężczyzna i chłopiec zapewne zauważyli nas, ale nie jego.
 -	Przeczytajmy jeszcze raz ten opis Wooda - zaproponował Costas. - Musimy zorientować się, gdzie jesteśmy, i ruszać dalej.

Zęby mu dzwoniły, więc Pradesh podał mu termos z herbatą. Costas podziękował i zdjął nakrętkę. Kiedy napełniał kubek, Jack wyjął z torby Źródła rzeki Oksos i przeczytał zaznaczony fragment:
-	„Tam, gdzie występują złoża lazurytu, wąwóz Kokcza ma
około dwustu jardów szerokości. Góry po obu stronach są nagie
i wysokie. Wejście do kopalń znajduje się w zboczu góry na prawym
brzegu strumyka, jakieś tysiąc pięćset stóp nad nim. Ukształtowanie
skalne to biało-czarny wapień nieuwarstwiony, za to poprzecinany
licznymi żyłami. Szczyty owych gór są poszarpane, zbocza zaś po
zbawione ziemi i roślinności. Ścieżka, która prowadzi do kopalń,
jest stroma i niebezpieczna".
Costas dopił herbatę i zwrócił termos Pradeshowi.
 -	Stroma i niebezpieczna - mruknął, spoglądając na szlak. -Nic dodać, nic ująć.
 -	Na zboczu przed nami widać wejścia do niektórych wyrobisk - zauważyła Katia.
Jack przewiesił karabin przez ramię i wstał. Znowu przemarzł na kość. Ta górska kraina tchnęła surowym pięknem, ale była też pełna zagrożeń. Natura była tu bezwzględna. Jack stanął obok Katii na występie skalnym i spojrzał tam, gdzie ona. Nad rumowiskami skalnych odpadów zobaczył zejścia do tuneli, co najmniej pół tuzina ciemnych dziur w stoku. Gdzieś powyżej znajdowały się wyrobiska, których szukali: trzy szyby w pobliżu grzbietu.
-	Jeżeli nawet Howard i Wauchope tu dotarli, nie mieli pojęcia,
w której kopalni znajduje się to, czego szukali.
-	Masz na myśli ten klejnot z lazurytu? - spytał Costas.
Jack pokiwał głową.
 -	Dysponowali tylko wskazówką z inskrypcji nagrobnej w dżungli, sugerującą, że Licyniusz ukrył swój skarb w którymś z tych wyrobisk, kiedy zboczył z Jedwabnego Szlaku na południe, żeby dotrzeć do Indii. Howard i Wauchope mogli spędzić wiele dni, przeszukując wszystkie tunele. Powinniśmy sprawiać wrażenie, że robimy to samo. Lepiej nie zdradzać się z tym, że wiemy, dokąd idziemy. Jeżeli obserwuje nas ten snajper, wspinaczka prosto do szybu wskazanego przez Rahida mogłaby być naszą ostatnią.
 -	A co będzie, jeśli jednak nas przejrzy? Raczej nie pozwoli nam stąd odejść.
Jack zszedł ze skały.

 -	Altamaty był tu kiedyś i zapamiętał, że mudżahedini zrobili kilka sangarów, prymitywnych umocnień ze stosów kamieni, które służyły jako ochrona przed atakami z powietrza. Rozmawiałem o tym z Pradeshem i ustaliliśmy, że znajdzie jeden z nich i ustawi się tam z karabinem. Sangary są mniej więcej w połowie drogi na szczyt. Niżej są główne wyrobiska, w których nadal prowadzi się wydobycie. Proponuję, żeby Katia i Altamaty przeszukali je. Costas i ja poszukamy tych trzech górnych szybów. Snajper powinien być gdzieś na zboczu naprzeciwko, skąd najlepiej widać nasz stok. Jeżeli się rozdzielimy, Altamaty i Katia niżej, Pradesh pośrodku, a Costas i ja powyżej, nie będzie mógł się skoncentrować na jednym punkcie. Jeszcze nie wie, co będzie jego celem, więc musi skupiać się na tym, czy ktoś jest w stanie go namierzyć. Jeśli tu jest, to już nas zobaczył i orientuje się, że dwóch z nas ma karabiny.
 -	Czego właściwie szukamy? - spytał Costas.
 -	Rahid sprawiał wrażenie, jakby wiedział, czego. I powiedział, że znajdziemy to na górze.
 -	Jakieś szczegóły? Na przykład mapka z drogą do skarbu?
 -	Powiedział dokładnie tyle, ile potrzeba, że mam szukać w środkowym tunelu. Był tam kiedyś jako dzieciak. Nikt inny tam nie chodzi, bo wszyscy uważają, że tam straszy.
 -	No to super. - Costas zawiesił na chwilę głos. - Jeżeli Rahid znalazł klejnot, to dlaczego go nie wziął? Albo nie podał więcej szczegółów, na przykład gdzie w wyrobisku mamy szukać?
 -	Powiedział dokładnie tyle, ile potrzeba - powtórzył Jack. -Ufam mu.
 -	Nie chodzi tylko o to, co znajdziemy - powiedziała Katia. -Chodzi o Shang Yonga. On myśli, że jesteśmy na tropie klejnotu zabranego przez Licyniusza i że doprowadzimy go do niego. Właśnie to snajper chce zobaczyć. Odkąd John Howard wygłosił w Londynie swój odczyt, bractwo przez całe lata sądziło, że klejnot jest ukryty w jaskini w dżungli. A teraz są na tym samym tropie co my, podąża-jąza tymi samymi wskazówkami. Nawet jeżeli nie uzyskali żadnych informacji od mojego wujka, zapewne widzieli inskrypcję na sarkofagu, a więc również słowo sappheiros. Tutaj wszystko musi się zakończyć. Albo tygrysi wojownik zabije nas, albo my jego. Jeżeli nam się uda, przywództwo Shang Yonga się załamie. Jego władza opiera się na używaniu siły i gróźb. Kiedy straci swoich zbirów,

pozostali członkowie bractwa powstaną przeciwko niemu, zmierzą się z zepsuciem, które zapanowało w szeregach organizacji, i wrócą do swojego wiecznego obowiązku: ochrony Pierwszego Cesarza, Shihuangdi.
 -	A jeśli się wycofamy? - zapytał Costas.
 -	I tak dojdzie do konfrontacji, tyle że nasze szanse będąjeszcze mniejsze. Jeżeli pozwolimy Shang Yongowi uwierzyć, że zwyciężył, jego iluzja wszechwładzy pozostanie nienaruszona. Pamiętaj, że klejnot niebios ma wpływ przede wszystkim na stan jego umysłu. Tego właśnie obawiał się mój wujek. Shang kazał zrobić replikę komory grobowej Pierwszego Cesarza, pewnie więc już wierzy, że klejnot lśni nad jego głową, dając mu nieśmiertelność, której pożąda. Jeżeli zrezygnujemy z dalszych poszukiwań, to złudzenie stanie się całkowicie spójne. Musimy go przekonać, że klejnot nadal można znaleźć, bo Shang w głębi duszy wciąż wie, że karmi się marzeniami. Jeśli jednak zasklepi się we własnym urojonym świecie, może to mieć straszne konsekwencje. Musimy zrobić wszystko, co w naszej mocy, żeby do tego nie dopuścić. Stawka w tej grze jest znacznie wyższa niż odnalezienie starożytnego klejnotu.
Jack milczał dłuższą chwilę. Potem zarzucił karabin na ramię i spojrzał na zegarek.
-	Mamy tylko trzy godziny do zmroku. Ruszajmy.
Godzinę później Jack i Costas siedzieli na kamienistym zboczu niedaleko szczytu, pokonawszy zdradliwy szlak wiodący przez strome ściany kruchych skał. Znajdowali się na wysokości ponad trzech i pół tysiąca metrów, więc Jack wydmuchał nos, żeby wyrównać ciśnienie w uszach. Przez całą drogę mieli świadomość, że są obserwowani, zakładali jednak, że staną się celem ataku, dopiero gdy zaczną okazywać, że dotarli do celu poszukiwań. Byli zaledwie sto metrów poniżej trzech szybów, o których mówił Rahid. Zeszli do rynny przy brzegu rumowiska z pokruszonego materiału skalnego, gdzie byli niewidoczni ze zbocza naprzeciwko. Jack ostrożnie poczołgał się do krawędzi. Jakieś sto pięćdziesiąt metrów w dole zobaczył Pradesha, który przycupnął w zagłębieniu żwirowiska z karabinem ustawionym przy skałce. Gdzieś znacznie niżej byli Katia i Altamaty, zajęci przeszukiwaniem tuneli położonych bliżej dna wąwozu.
-	Strzelanie do duchów ukrytych za skałami - mruknął Jack.

 -	O czym ty mówisz? - zapytał Costas.
 -	To słowa j ednego z brytyj skich żołnierzy walczących w pierwszej wojnie afgańskiej - wyjaśnił Jack.
Costas położył się obok niego i podparł na łokciach. Wciąż sapał z wysiłku, wydychając obłoki białej mgiełki w nieruchome powietrze.
 -	Powinienem był wziąć laserowy dalmierz - mruknął.
 -	Kanadyjscy strażnicy leśni nauczyli mnie szacować odległości w tundrze, gdzie białe tło sprawia, że cel jest wyraźnie widoczny. Ich wzorcem była działka wielkości stu akrów, o boku mierzącym prawie siedemset metrów. W Kanadzie właśnie taką miarę stosowano przy parcelacji ziemi. Strażnicy uznali, że to maksymalna odległość, z jakiej można trafić do celu, używając naboju kaliber 303. Przy większym dystansie masz małe szanse na dostrzeżenie nieruchomej ludzkiej postaci, zwłaszcza na tle skał, jak tutaj.
-	Chyba że masz sokoli wzrok, jak nasz przeciwnik.
Jack popatrzył na wysokościomierz w zegarku.
 -	Przed wylotem z Biszkeku załadowałem mapę topograficzną wąwozu. Odległość od doliny do szczytu tego grzbietu wynosi około pięciuset metrów. Porucznik Wood trafnie ocenił ją na tysiąc pięćset stóp. My jesteśmy jakieś sto metrów poniżej grzbietu, a zbocze, po którym się wspięliśmy, ma przeciętne nachylenie co najmniej czterdziestu pięciu stopni.
 -	Trójkąt równoramienny - zauważył Costas. - To daje odległość około sześciuset metrów stąd na sam dół. Ale snajper może siedzieć gdziekolwiek na drugim zboczu, no i dochodzi jeszcze odległość w poziomie.
 -	Spróbujmy postawić się na jego miejscu - odparł Jack. - Przyjmijmy, że dotarł tutaj na tyle wcześnie, że miał mnóstwo czasu na wybór dogodnego stanowiska. Zależy mu, żeby widzieć wszystkie wejścia do tuneli, bo przecież nie wie, w którym z nich jest klejnot. Szyby na górze, w pobliżu grzbietu, znajdują się najdalej od zbocza naprzeciwko. Rahid powiedział, że są ledwo widoczne ze szlaku biegnącego nad dnem wąwozu. To oznacza, że minimalny dystans do potencjalnie najbardziej oddalonego celu wypada dla niego na tej samej wysokości, na której teraz jesteśmy. Na pewno chciał się ustawić w równej odległości do najbardziej oddalonych punktów po

bokach. Czyli prawdopodobnie gdzieś w tym żlebie, który widać nad szlakiem naprzeciwko nas.
-	Pamiętaj, co o jego umiejętnościach mówiła Katia. Ty myślisz
o siedmiuset metrach, ale może on wykonuje takie zadania z dzie-
więciuset, tysiąca albo i więcej.
Jack pokiwał głową.
 -	Zapewne wziął też pod uwagę możliwość snajperskiego kontrataku. Widział nasze karabiny, ale prawdopodobnie założył, że żaden z nas nie jest odpowiednio wyszkolony. Pamiętasz, co mówił Rahid o rekrutach Talibów i o ich marnych umiejętnościach strzeleckich. Ten facet jest przyzwyczajony do gołowąsów w mundurach, do terrorystów strzelających długimi seriami z kałaszy. Tacy przeciwnicy nigdy nie stanowili dla niego zagrożenia. W pojedynkach snajperów trzeba przede wszystkim znaleźć słabość przeciwnika, a jego słabością jest właśnie to. Myśli, że jest panem tego wąwozu, ale to nieprawda.
 -	Musi w to wierzyć - rzekł Costas.
 -	Masz rację. Strzelec wyborowy musi być całkowicie pewny siebie i swoich umiejętności. To największa siła snajpera, ale też jego słabość. Pewność siebie łatwo przeradza się w pychę.
Costas zsunął się po żwirze z powrotem w głąb rynny.
 -	Mam nadzieję, że nie dostaniesz trzęsiączki. Zęby zaczynają mi dzwonić i wcale nie jestem pewien, czy tylko z zimna. Zajrzę do tego tunelu nad nami. Ale najpierw zejdę do Pradesha. Zobaczę, co u niego, i powiem mu, że snajper prawdopodobnie jest w żlebie.
 -	Okej. Im więcej ruchu widzi nasz przeciwnik, tym więcej mamy czasu.
 -	Czyli ile?
 -	Niedużo. Będzie chciał zaatakować, zanim straci dobre światło. A widział, że nie mamy odpowiedniego ekwipunku, by spędzić tu noc. Będzie wypatrywał wszelkich oznak, że znaleźliśmy to, po co przybyliśmy.
 -	Uważasz, że domyślił się, że o nim wiemy?
 -	Widział Katię. Widział, że się rozdzieliliśmy. Mógł zgadnąć, dlaczego.
 -	Skoro mam wystawić głowę, chcę, żebyś mnie ubezpieczał.
 -	W porządku.

Costas poklepał się po bokach, żeby się rozgrzać, i ruszył w dół zbocza ku miejscu, gdzie w sangarze widać było Pradesha. Schodził nieporadnie po rumowisku, całkiem odsłonięty. Jack martwił się znacznie bardziej, niż dawał po sobie poznać. Jeżeli snajper jest choć w połowie tak dobry, jak mówiła Katia, jego pierwszym celem powinien być on albo Pradesh. Będzie chciał wyeliminować oba karabiny, a po pozbyciu się zagrożenia na spokojnie zabić resztę. Jack przymknął powieki, próbując odgadnąć zamiary snajpera, który przyglądał się im z kryjówki po drugiej stronie wąwozu, przenosząc wzrok z Katii i Altamatego na Pradesha, na niego i na schodzącego po stoku Costasa. Otworzył oczy i spojrzał na zbocze naprzeciwko. Nadal niczego nie dostrzegał.
Costas pośliznął się i upadł z łoskotem, który odbił się echem w całym wąwozie. Jack modlił się, żeby snajper mierzył właśnie w niego, a nie w Pradesha. Odetchnął głęboko, wstał z karabinem w ręku, wystawiając się na cel, a potem znowu położył się za skałami. On miał karabin z lunetą, a Pradesh nie. Zdjął rękawice. Pamiętał ostrzeżenia Rahida, że palce zgrabiałe od mrozu uniemożliwiają skuteczne strzelanie, ale przez samą tę czynność przygotowywał się wewnętrznie do zadania. Musiał wierzyć, że przeciwnik także jest gotów. Odwinął lee-enfielda i próbował skupić myśli wyłącznie na karabinie i swoim celu. Oddychał miarowo, czekając kilka sekund po każdym wydechu, zanim znów wciągnął powietrze, by uspokoić walące serce. Dotknął łoża karabinu, poczuł olej lniany na orzechowym drewnie, sprawdził uchwyt. Wziął karabin do lewej ręki i ułożył tkaninę tam, gdzie miał podeprzeć się łokciem, żeby ostre kamienie nie wrzynały się w ciało. Owinął prawe przedramię paskiem materiału; nie za mocno, bo tętno w nabrzmiałych żyłach mogło przy tej odległości spowodować, że strzał chybi celu.
Zdjął osłony z obiektywu i pokręteł celownika, ale nie zdjął sukna z lunety, żeby zminimalizować ryzyko odblasków. Wystarczyło, by promień słońca odbił się od soczewki przy najdrobniejszym ruchu, a wszystkie przygotowania mogły pójść na marne. Gdyby przeciwnik zorientował się, że Jack zajmuje pozycję strzelecką, czas oczekiwania natychmiast dobiegłby końca i pierwszymi celami staliby się pozostali członkowie wyprawy. Odbezpieczył broń i odciągnął rączkę zamka. Zobaczywszy w magazynku lśniącą łuskę, pchnął zamek do przodu. Nabój podskoczył i trafił do komory.

Jack zaryglował zamek, opuszczając rączkę. Podkradł się do góry, opuścił karabin, układając łoże w szczerbie między skałkami, i wymierzył w szlak biegnący wzdłuż zbocza po drugiej stronie wąwozu. Popatrzył wzdłuż luty obok celownika, próbując ocenić odległość gołym okiem. Odnalazł wzrokiem skałę, którą wytypował. Osiemset metrów. Była niżej niż on, ale mniejszy opór w rozrzedzonym i suchym powietrzu powinien zrównoważyć działanie siły ciążenia na pocisk. Sięgnął do lunety i ustawił pokrętło wysokości. Nie było roślinności, po której można by oszacować prędkość wiatru, ale Jack czuł na twarzy tylko leciutki podmuch z północy. Przestawił pokrętło regulacji siatki o jedną kreskę. Opuścił prawą dłoń na osłonę cyngla i przycisnął trzewik do ramienia, układając policzek na kolbie. Spojrzał w celownik, lekko odchyliwszy głowę, żeby uzyskać optymalną ostrość obrazu. Siatka celownika była prostym krzyżykiem, lecz mimo trzykrotnego powiększenia skałka wydawała się zbyt daleka. Przypomniał sobie, czego go uczono. Skupił myśli na celu, wyobrażając sobie ludzką sylwetkę wśród skał, a potem mknący pocisk, który staje się coraz mniejszy, w miarę jak postać robi się większa. Nie ruszając głową, rozejrzał się dokoła. Cel mógł się znajdować poza polem widocznym w celowniku. Zagiął palec na spuście, aż poczuł opór. Wziął głęboki wdech, a potem wypuścił powietrze z płuc i wstrzymał oddech.
Popatrzył w okular celownika. Pokaż no się.
Nagle lewym okiem dostrzegł jakiś ruch daleko w dole. Z kłębów kurzu na końcu wąwozu wyłonił się koń. Rumak bez jeźdźca cwałował wzdłuż suchego koryta strumienia. Minął namiot, który widzieli wcześniej między głazami, i zatrzymał się około stu metrów dalej, potrząsając łbem i grzebiąc kopytem w ziemi. Jack ani drgnął. Po chwili zobaczył jakąś postać, idącą od podnóża stoku w stronę konia. Oderwał wzrok od celownika i spojrzał na nią z niedowierzaniem. To była Katia. Przypomniał sobie jej fascynację achał-tekinami. Podeszła do konia i wyciągnęła do niego ręce. Wtedy Jack dostrzegł błysk na zboczu powyżej. Natychmiast skupił się z powrotem na celu. Błysk pojawił się jakieś dwadzieścia metrów od punktu, w który mierzył. Jack uniósł lekko lufę. Koń i Katia rozproszyli snajpera, tak jak jego. Ale pewnie od razu zrozumiał swój błąd i teraz przejdzie do działania.
A on był jego pierwszym celem.

Nad głową Jacka rozległ się trzask, gdy pocisk uderzył o skałę za jego plecami. Huk wystrzału i echo zlały się w jedno, odbijając się od ścian wąwozu. Kiedy wszystko ucichło, Jack wciąż był oszołomiony. Skup się, powiedział sobie. Położył palec na cynglu, wziął głęboki wdech i wolno wypuścił powietrze.
Ale znów coś go rozproszyło. Katia nie była już jedyną postacią na dnie wąwozu. Od namiotu biegł w jej kierunku afgański chłopiec. Był coraz bliżej, ale Katia nie widziała go, bo między nimi stał koń... Już tylko sto metrów... osiemdziesiąt. Szykowało się coś bardzo złego. Chłopiec miał na piersi pakunek i krzyczał chrypiącym, załamującym się od mutacji głosem. Jego słowa niosły się echem po wąwozie. Słowa protestu i straszliwej agresji. Allah akbar. Allah akbar.
Okrzyk zamachowca samobójcy!
Jack spojrzał na chłopca. Musiał podjąć decyzję natychmiast. To mogła być dla Katii jedyna szansa.
Następna kula uderzyła w głaz, obsypując go kawałkami skał. Tym razem Katia usłyszała hałas. Podniosła wzrok i przytrzymała konia, żeby nie uciekł. Musiała słyszeć krzyk chłopca, ale nadal go nie widziała. Jackowi zaschło w ustach, serce waliło mu jak młotem. To tylko cel, powtarzał sobie. Snajper i tak już zna jego pozycję. Jack spojrzał w celownik. Cel był ruchomy, trafienie z tej odległości graniczyło z cudem. Nagle chłopak potknął się, przewrócił i dźwignął na kolana. Jack dostał swoją szansę. Wymierzył w klatkę piersiową. Katia wskoczyła na konia, a zwierzę stanęło dęba. Z dołu dobiegł huk wystrzału. Jack przypomniał sobie o Pra-deshu. Spojrzał w dół i zobaczył go leżącego obok Costasa, z karabinem wycelowanym w młodego Afgańczyka. Usłyszał następny trzask i odbita rykoszetem kula świsnęła mu nad głową. Po chwili z drugiego zbocza dobiegł huk wystrzału. Pradesha odrzuciło do tyłu niczym szmacianą lalkę, a jego karabin poleciał z łoskotem w dół. Jack spojrzał na dno wąwozu. Chłopiec leżał bezwładnie na ziemi. Katia popędziła konia, a Altamaty zbiegł ze stoku obok i wskoczył za nią. Nagle w miejscu, gdzie leżał chłopak, buchnął ogień i dym, a sekundę później rozległ się huk. Tuman pyłu po eksplozji zdawał się gonić konia, gdy ten pędził w głąb wąwozu. Potem Jack spostrzegł następny błysk z lufy na stoku naprzeciwko. Snajper wystawił głowę i strzelał do konia. Jack wciąż mie-

rzył w cel. Był spokojny i nieruchomy. Nacisnął spust. Karabinem mocno szarpnęło do tyłu i nastąpiło wrażenie zassania, jakby wir pocisku wchłonął cały dźwięk, ciągnąc w stronę celu wszelką możliwą energię. Osiemset metrów. Półtorej sekundy. Jackowi dzwoniło w uszach. Nie słyszał kompletnie nic. Na drugim zboczu zauważył błysk i jakieś poruszenie. Coś poleciało w powietrze. Wyciągnął lornetkę i zobaczył karabin spadający po kamienistym stoku. Wytężył wzrok, spoglądając w cień. Wreszcie dojrzał ludzką postać leżącą nieruchomo na plecach i ciemną plamę na skale za głową. Zamknął oczy i wypuścił powietrze z płuc. Zaczął się trząść. Czuł tylko zimno, przejmujące zimno. Włożył z powrotem rękawiczki, mocno skrzyżował ręce na piersiach i położył się na żwirze, dygocąc.
-	Mamy rannego! - rozległ się krzyk Costasa z sangaru po
niżej.
Jack wyskoczył zza skał i zbiegł po zboczu. Costas otworzył torbę Pradesha i właśnie rozdzierał opakowanie dużego opatrunku. Hindus był przytomny, popatrzył na Jacka, uśmiechając się słabo. Jack, widząc krew sączącą się spod jego pleców, ukląkł nad nim, zdyszany.
 -	Jak to wygląda?
 -	Nie najgorzej. - Pradesh skrzywił się, kiedy Costas wyciął dziurę w płaszczu, odsłaniając okrągłą ranę o średnicy centymetra tuż pod prawym barkiem. Posypał ją proszkiem przyspieszającym krzepnięcie krwi, przycisnął opatrunek, a potem ostrożnie obrócił Pradesha i powtórzył cały zabieg przy ranie na plecach.
 -	Czysta rana wylotowa - mruknął. - Miałeś farta. Jeżeli strzelał z mosina-naganta, to pewnie użył naboju kaliber 7,62 milimetra z pociskiem zaokrąglonym, a nie zapalającym. Z tej odległości mniejsza jest kawitacja, a uszkodzenie tkanek nie tak rozległe. Wygląda na to, że pocisk ominął główne arterie. Masz więc paskudną ranę, która jednak nie zagraża życiu. Kilka centymetrów niżej byłaby zupełnie inna historia.
Pradesh spojrzał na Jacka.
 -	Co ze snajperem?
 -	Dostał w głowę.
 -	Gratuluję. - Hindus popatrzył w dół i nagle drgnął z bólu. -A chłopiec? - spytał, krzywiąc się - To był mój strzał.

 -	Eksplozja nastąpiła kilka sekund po uderzeniu kuli. Możliwe, że chłopak spanikował i detonował bombę, kiedy zobaczył, że Katia odjeżdża.
 -	To moja wina - powiedział Pradesh. - Albo go trafiłem, albo mój strzał tak go wystraszył, że sam wysadził się w powietrze.
 -	Ja też do niego celowałem. To przypadek, że pierwszy pociągnąłeś za spust. I tak by zginął. A ty uratowałeś życie Katii.
 -	Dzięki temu mogłeś zdjąć snajpera.
 -	Robota wykonana.
Pradesh popatrzył na Jacka z zagadkowym wyrazem twarzy i znów skrzywił się z bólu.
-	W plecaku mam radio. Możecie sprowadzić helikopter ra
tunkowy. Wyślą tu pewnie oddział zwiadowczy. Prawdopodobnie
obserwują atak Rahida na talibów w tamtej wiosce, więc w Fajzaba-
dzie kilka helikopterów jest już w pogotowiu.
Costas spojrzał w dół wąwozu; jego twarz była biała od kurzu.
 -	Jakimi motywami kieruje się dziecko, że robi coś takiego? - wymamrotał. Przez zasłonę pyłu widzieli mężczyznę z namiotu chodzącego w tę i z powrotem i gestykulującego, jakby czegoś szukał w miejscu, gdzie.zginął chłopiec.
 -	To nie motywy dziecka się liczą- odparł Jack, drżąc i przyciskając ramiona do piersi. - Chodzi raczej o motywy ojca. Ten człowiek założył synowi pas z ładunkami wybuchowymi i posłał go na śmierć.
 -	Wygląda na załamanego.
 -	Na tę chwilę dżihadyści nie potrafią nikogo przygotować.
 -	Mam nadzieję, że siły wsparcia wykurzą z tych okolic wszystkich talibów, którzy zgotowali temu biedakowi takie piekło.
 -	Myślę, że Rahid sobie z tym poradzi - odezwał się Pradesh słabym głosem. - Prawdopodobnie Afgańczycy mieli już dość interwencji z zewnątrz. A gdzie Katia i Altamaty?
 -	Odjechali w głąb wąwozu - odrzekł Costas. - Kiedy cię już stąd zabierzemy, możemy wysłać po nich helikopter.
 -	Zabiorą mnie najszybciej za pół godziny, więc macie trochę czasu, żeby się rozejrzeć - powiedział Pradesh.
 -	Czegoś ci potrzeba? - spytał Jack.
 -	Przydałaby się odrobina morfiny.

Costas wyjął z torby ampułkę, napełnił strzykawkę i zrobił Pra-deshowi zastrzyk w udo.
 -	To powinno wystarczyć. - Owinął Pradesha kocem ratunkowym, a Jack nakrył go jeszcze płaszczem.
 -	Teraz lepiej. Znacznie lepiej. - Hindus zamknął oczy i machnął ręką. - Możecie już iść. Pora, żebyście zajrzeli do tego szybu.
Dwadzieścia minut później Jack i Costas stali przed wejściem do środkowego szybu, spoglądając w ciemny otwór częściowo zasypany przez skalny gruz. Costas otworzył Źródła rzeki Oksos Woo-da i przeczytał fragment o kopalniach lazurytu:
-	„Szyb, którym człowiek dostaje się do podziemnego wy
robiska, ma około dziesięciu stóp kwadratowych i nie jest na tyle
stromy, by uniemożliwić normalne zejście. Chodnik jest długi na
osiemdziesiąt kroków i opada łagodnie, lecz kończy się nagle jamą
o średnicy dwudziestu stóp i na tyleż głęboką. Szerokość i wysokość
chodnika, choć się waha, można oszacować na około dwudziestu
stóp, jednak w miejscach, gdzie strop się oberwał, bywa tak ciasny,
iż człowiek musi posuwać się naprzód na czworakach. Wydaje się,
że wypadki zdarzały się tu często, a jedno miejsce w kopalni na
zwano na cześć jakichś nieszczęśników, którzy zginęli przywaleni
stropem. Nie podjęto żadnych starań, by podeprzeć stemplami sufit,
który utworzono z osobnych bloków zaklinowanych jeden o drugi,
wystarczy zatem nieznaczne rozepchnięcie na boki, by zapadł się
w tunel. Wszelkie dalsze prace można prowadzić jeno przy bezpo
średnim zagrożeniu życia i zdrowia górników".
Zamknął książkę i podał Jackowi, który schował ją do swojej torby. Costas zaczął się wdrapywać na kupę gruzu, osuwając się przy każdym kroku.
-	Cóż, nie brzmi to groźniej niż to, co robiliśmy dzisiaj do tej
pory - mruknął. - Mówisz, że nikt inny tu nie przychodzi?
-	Tak twierdził Rahid. Afgańczycy uważają, że tu straszy.
Jack ruszył za Costasem. Opadło go nagłe zmęczenie, poczuł
się wyczerpany. Każdy krok wymagał od niego ogromnego wysiłku, jakby szedł w głębokim śniegu. Stopy ześlizgiwały mu się po kamieniach i w połowie drogi na szczyt nasypu miał wrażenie, że nie da rady. Czuł się, jakby dążył do celu, który pozostawał tuż poza zasięgiem, jak we śnie. Wreszcie dotarł na górę i przystanął. Strop

przy wejściu do jaskini był na tyle nisko, że mógł go dotknąć. Costas siedział w kucki jakieś dziesięć metrów w głębi szybu. Wyciągnął miniaturową latarkę i poświecił na ściany dokoła. Skała była ciemna, prawie czarna. Jack przypomniał sobie opisywane przez Wooda grube warstwy sadzy z ognisk, które rozpalali tu górnicy przez tysiące lat, żeby odsłonić żyły lazurytu. Spojrzał na wejście. Wydawało mu się, że światło odbija się od ścian zabarwione na niebiesko, że jarzy się błękitem nieba. Odwrócił głowę. Costas posunął się kilka kroków dalej i teraz stał schylony u podnóży osypiska, gdzie zaczynał się chodnik. Wpatrywał się w odłamki skalne, świecąc latarką w jeden punkt przed sobą. Potem wyprostował się, odwrócił i spojrzał w górę.
 -	Jack - rzekł półgłosem.
 -	Jestem tu.
Na moment zaległa cisza. Wreszcie Costas odchrząknął.
 -	Ten stary colt Johna Howarda... Drugi do pary... Ten, którego jego ojciec używał podczas powstania sipajów.
 -	Tak? - Jack miał wrażenie, jakby jego własny glos dobiegał z oddali, dziwnie nierzeczywisty.
-	Wiesz, gdzie go wyprodukowano?
Jack miał w głowie pustkę. Wysilił umysł.
-	Pewnie w londyńskiej filii Colta. Miejsce produkcji powinno
być wybite na lufie.
Costas wstał, wyłączył latarkę i wspiął się z powrotem na górę. Spojrzał na Jacka.
-	Wiem, co Rahid tutaj znalazł. I dlaczego nie pozwalają niko
mu zbliżać się do tego szybu.
Podał Jackowi latarkę, lecz on tylko pokręcił głową i wyjął coś ze swojej torby. Ruszył w dół tunelu, ześlizgując się po gruzie. Gdy dotarł do miejsca, gdzie wcześniej zatrzymał się Costas, osunął się na kolana. Odczekał, aż wzrok przyzwyczai mu się do mroku. I wtedy zobaczył przedmiot do połowy przysypany kamykami, ale rozpoznawalny bez trudu. Rewolwer był wyczyszczony olejem, więc nie zardzewiał, tylko przybrał barwę ciemnej śliwki. Jack dostrzegł napis na lufie: „Col. Colt, London". Kolba i osłona spustu były owinięte w ciasno zawiązane zgrzebne płótno. Tkanina znikała pod kamieniami, wyłaniała się znowu na lekkim wzniesieniu i ciągnęła jakiś metr dalej, prześwitując spomiędzy skalnych odłamków.

Całość była symetryczna. Jackowi zakręciło się w głowie. Para rąk rozpostartych na boki. Spojrzał na drugą dłoń i zobaczył puste zagłębienie, w którym coś wcześniej spoczywało.
Przyjrzał się uważniej. Wgłębienie mogło oznaczać wiele rzeczy. Może był to kształt pięści, która rozwarła się w chwili śmierci. Mogła w nim spoczywać inna broń, na przykład szabla. Ale mogło tam być coś innego. Święte welpu, ściskane kiedyś w tej dłoni, a później zabrane.
Jack przełknął z wysiłkiem ślinę. Płakał i nie wiedział dlaczego. Wziął głęboki wdech, zatrzymał powietrze w płucach, a potem powoli je wypuścił, mrugając gwałtownie. Przypomniał sobie, co wie o tym człowieku, o jego miłości do dzieci, do żony. Miał nadzieję, że nie zabrakło mu jej w chwili śmierci. Miał nadzieję, że cokolwiek go dręczyło - wyrzuty sumienia, tęsknota - opuściło go w tych ostatnich sekundach. Miał nadzieję, że John Howard znalazł to, czego szukał przez te wszystkie lata po opuszczeniu dżungli, największy wyobrażalny skarb.
Wytarł oczy i podniósł wzrok. Na zewnątrz rozległo się pulsujące dudnienie, które niosło się przez kopalnię - helikopter nadlatujący nad wąwóz. Usłyszał za plecami chrzęst kroków. Costas zostawił go na kilka minut samego przy zwłokach, ale Jack jak przez mgłę przypomniał sobie, że przyjaciel minął go, żeby zbadać dalszą część jaskini.
-	Wszystko dokładnie obejrzałem - oznajmił, wydychając
obłok pary widoczny we wpadających przez wejście promieniach
słońca. - Chodnik ciągnie się jeszcze jakieś dwadzieścia metrów
i kończy studzienką głęboką na około pięciu. Jeżeli Licyniusz ukrył
klejnot w tej kopalni, to pewnie właśnie w studzience. W jej ścia
nach wykuto schodki, ale nie ma żadnych luźnych odpadów. Wyglą
da to, jakby ktoś przed nami metodycznie przeszukał całą jaskinię.
Jeśli klejnot tu był, to już go nie ma.
Jack odchrząknął i skinął ręką.
-	Spójrz na tę pustą dłoń. Wygląda, jakby trzymała bambusowe
welpu plemienia Koja. Myślę, że wzięli je ze sobą, a teraz nie ma
i jego. Tak jak Roberta Wauchope'a. Nie ma tu ani śladu drugich
zwłok. Może kiedy tu weszli, welpu było puste, ale gdy wychodzili,
już nie. Może Wauchope wyrwał je Howardowi z garści i uciekł.
Może naprawdę znaleźli klejnot.

Costas popatrzył na Jacka.
-	Ale my znaleźliśmy to, po co przyszliśmy, prawda?
Jack nie odpowiedział. Sięgnął do torby po przedmiot, który ściskał w ręce, gdy schodził do kopalni.
 -	Wiem, że musimy iść. Ale daj mi jeszcze chwilę.
 -	Chcesz być sam?
 -	Nie. Zostań. - Jack wyjął rękę z torby i otworzył dłoń. Trzymał w niej słonika z lazurytu, zabawkę Johna Howarda z dzieciństwa, wygładzoną przez długie lata od dotyku małych rączek. Słonik miał na szyi kokardkę z połyskliwej wstążki, którą ozdobiła go Rebecca w swojej kabinie na „Seaqueście II". Jack ścisnął figurkę i położył ją ostrożnie w otwartej dłoni przodka i cofnął rękę. Lazuryt, wydobyty z tej góry, teraz został zwrócony.
Nad kopalnią przeleciał helikopter. Jack wstał i poprawił torbę na ramieniu. Odetchnął głęboko, po raz ostatni w tej jaskini, patrząc, jak skłębiony obłok oziębionej pary wodnej znika w mroku. Przypomniał sobie o Pradeshu. Musieli się zbierać.

20

Dw
a dni później Jack siedział na rafie łodzi patrolowej Marynarki Stanów Zjednoczonych, która pruła przez spokojne wody Issyk-kul, wycinając na powierzchni szeroką literę „V". Widok robił wrażenie. Issyk-kul jest najgłębszym jeziorem górskim na Ziemi, jego powierzchnia wynosi trzy tysiące kilometrów kwadratowych, pięć razy więcej niż Jeziora Genewskiego. W oczach Jacka kilwater zdawał się gigantyczną strzałą skierowaną na wschód, ku ostatnim górom masywu środkowoazjatyckiego i rozciągającym się dalej pustyniom Chin. Szczyty okalające jezioro od południa wyłaniały się z mgły niczym w krainie fantazji: rząd śnieżnych wierzchołków, które wydawały się oderwane od ziemi, zawieszone w powietrzu niczym miraż. Na zachodzie rozciągało się usiane głazami wybrzeże, gdzie on i Costas spotkali się przed trzema dniami z Katią i Alatamatym. Dziś rano zostawili ją tam, żeby sporządziła dokładną dokumentację grobu Rzymianina, zanim ponownie do nich dołączy. Jack chciał zobaczyć jeszcze jedno miejsce, daleko za jeziorem i pustynią Ta-kla Makan, prawie na końcu Jedwabnego Szlaku. Zorganizowanie podróży zajmie kilka dni, a tymczasem znowu będzie miał okazję ponurkować.
Jack pomyślał o rannym Pradeshu. Hindus spędzi jeszcze parę tygodni na intensywnej terapii, ale rokowania były dobre. Znajdował się teraz w amerykańskim ośrodku medycznym w Biszke-ku, a wkrótce miał trafić do Landstuhl w Niemczech. Po przylocie z Afganistanu Jack i pozostali wsiedli do helikoptera, który przetransportował ich nad jezioro, gdzie już czekała łódź patrolowa ze starej radzieckiej bazy marynarki wojennej na wschodnim brzegu.

Jack chciał przebyć tę samą trasę, którą zapewne pokonali Rzymianie pod wodzą Fabiusza po tym, jak Licyniusz oddzielił się od nich i uciekł w góry na południu. Łódź patrolowa już zbliżała się do celu, po zaledwie dziesięciu godzinach rejsu z maksymalną prędkością. Dwa tysiące lat wcześniej musiała to być niebezpieczna i trudna wyprawa dla garstki mężczyzn w łodzi z odkrytym pokładem, zmęczonych długim marszem na wschód aż z Merwu, skąd uciekli Partom. Nie sposób było stwierdzić, jak daleko dotarli i czy zdołali dopłynąć do drugiego brzegu. Jack wyobrażał sobie, że walczyli do końca przeciw żywiołom i wrogom, którzy mogli czekać na nich na lądzie. Wyszkolono ich, by stawiali czoło każdemu wyzwaniu, bili się do ostatniej kropli krwi za honor legionu i zasłużyli na to, by dołączyć do towarzyszy, którzy zginęli przed nimi. Możliwe, że Fabiusz nigdy się nie dowiedział, że ma klejnot cenniejszy od wszystkich innych skarbów. Jack utkwił wzrok w stalowych wodach, widząc tylko odbicie nieba, po którym płynęły obłoki. Może klejnot spoczywa gdzieś, tutaj we wraku łodzi, tak jak mu się przyśniło. Klejnot niebios.
Sternik zmniejszył obroty silnika i woda kilwatera chlusnęła o pawęż łodzi. Wiatr ucichł, powietrze było rzadkie i chłodne. Jack odwrócił się i spojrzał na zachodnią linię brzegową. Miał wrażenie, jakby znalazł się na granicy Wschodu i Zachodu, w miejscu, skąd Jedwabny Szlak prowadził podróżnych osłoniętą przed wiatrami przełęczą do Chin. Dalej rozciągała się śmiertelne niebezpieczna pustynia Takla Makan, ale dla przybyszów z Zachodu wielka przełęcz mogła być znakiem nadziei. Jack znowu spojrzał do przodu. Costas nadal był w pokładówce, gdzie siedział od rana, rozmawiając ze sternikiem i wpatrując się w ekrany aparatury nawigacyjnej. Przed nimi linie brzegowe jeziora wreszcie się połączyły. Wcześniej brzeg wydawał się jałowy, wysmagany niszczącymi wichrami, lecz tutaj zachodni wiatr, który unosił na wschód parującą z jeziora wilgoć, usłał grzbiety i wąwozy kobiercem oliwkowej zieleni. Na brzegu przycupnęły zabudowania, ponure betonowe budynki, rozpadające się resztki mola i kei. Powierzchnia jeziora nagle zadrgała i jakby się zmąciła, by po chwili znów wygładzić się i znieruchomieć. Zastanawiał się, czy to nie wstrząs sejsmiczny. Popatrzył na brzeg. Gdzieś tam była Rebecca, a z nią zespół pracowników MUM i żołnierze amerykańskiej marynarki. Wstępne badania sonarowe

dna wskazywały na obecność pod warstwami osadu zarysów czegoś, co wyglądało na mury. Już to uzasadniało potrzebę dalszych prac archeologicznych w tym miejscu. Ich dzisiejsze zadanie polegało na zorientowaniu się w sytuacji pod wodą. Potem Katia do nich dołączy i razem ruszą dalej na wschód.
Costas wyszedł z pokładówki i zaczął przeglądać sprzęt do nurkowania. Zdjął dwa skafandry z lufy działka dwudziestomilimetro-wego za rufówką i położył jeden przed Jackiem.
 -	Możemy się przebierać - rzekł. - Jesteśmy prawie na miejscu. Rebecca i paru naszych ludzi wypłynęli po nas pontonem. Mamy zejść pod wodę pierwsi.
 -	Rebecca nie będzie zadowolona - odparł Jack.
 -	To nie jest odpowiednie miejsce na pierwsze nurkowanie w życiu - oznajmił kategorycznie Costas. - Nie ufam nawet zwykłym jeziorom, a przy tym powinno się postawić wielki czerwony zakaz.
 -	Jest lekko słonawe - powiedział Jack. - Dzięki temu szybciej się oczyszcza. A dno pośrodku znajduje się sześćset metrów pod powierzchnią wody, pod grubą warstwą osadu. Jeśli wyrzucono tu coś toksycznego, prawdopodobnie utkwiło bezpiecznie w głębokim mule.
Costas przerwał wkładanie skafandra i popatrzył na przyjaciela z niedowierzaniem.
 -	Chyba żartujesz? Naprawdę uważasz, że Sowieci testowali tu tylko batyskafy? Kiedy byłem w marynarce, monitorowaliśmy takie miejsca. Można było grzać sobie ręce przy zdjęciach satelitarnych. A wcale nie musiały to być głowice albo reaktory. Sowieci chętnie używaliby uranu nawet do zasilania szczoteczek do zębów.
 -	Altamaty mówił Katii, że testowano tu głównie torpedy, a ilekroć którąś zgubili, dokładano ogromnych starań, żeby ją odnaleźć. Właśnie stąd wzięło się pierwsze doniesienie o murach pod wodą. Altamaty zwędził trochę dokumentacji z tutejszego archiwum, kiedy w dziewięćdziesiątym pierwszym rozpadł się Związek Radziecki. Mówi, że zaginione torpedy, których nie udało się znaleźć, uznano za nie do odzyskania i postanowiono zostawić je tam, gdzie są.
 -	No, to bardzo krzepiąca wiadomość - prychnął Costas, wkładając gumowy kołnierz skafandra. -Jeszcze jakieś słowa mądrości, zanim się napromieniujemy?

 -	Ponoć Kirgizi uważają, że jezioro jest pełne skarbów. Niektórzy wierzą, że jest tu pochowany Czyngis-chan. Ich legendy wspominają o złotej trumnie ustawionej na srebrzystym morzu. Uważają też, że tuż przy północnym brzegu jest zatopiony klasztor nestoriań-ski. No i jest tu pełno skarbów, które ich przodkowie widzieli na Jedwabnym Szlaku. Ale te wody są również święte. Niektórzy starsi Kirgizi nie chcą się tu nawet kąpać.
 -	To akurat brzmi rozsądnie - skwitował Costas, wsuwając dłonie w gumowe mankiety. - W tym przypadku jestem jak najbardziej po stronie mądrości ludowej.
 -	Część tych historii może być prawdziwa. Jeżeli przyjrzysz się dokładnie linii brzegowej, zauważysz, gdzie poziom wody to opadał, to się podnosił. To miejsce jest naprawdę osobliwe. Do jeziora uchodzą setki górskich strumieni, ale nic z niego nie wypływa, więc poziom wody podnosi się albo opada, kiedy, tak jak teraz, dużo wody wyparowuje. Na dodatek to strefa silnej aktywności sejsmicznej.
Costas skończył wkładać skafander, usiadł i wziął do ręki dokumentację na podkładce z klipsem, którą przyniósł z pokładówki.
 -	Mam to tutaj - rzekł. - Odnotowano trzy poważne trzęsienia ziemi: jedno około 250 roku przed naszą erą, Grigoriewka. Następne w 500 roku naszej ery, Toru-Aigir. I ostatnie w 1475, Balasogun. Wszystkie prawdopodobnie o sile ośmiu albo dziewięciu stopni w skali Richtera, czyli dosyć potężne. - Odwrócił się tyłem do Jacka, unosząc ręce, żeby łatwiej było zapiąć suwak na barku.
 -	Właśnie. - Jack zapiął suwak i klepnął Costasa w plecy. - Drugie z tych trzęsień, to w 500 roku naszej ery, pasuje do historii o zatopionym klasztorze. Ale legenda o Czyngis-chanie nie. Czyngis-chan zmarł w XIII wieku. Jego następcy, chcąc zachować miejsce pochówku w tajemnicy, zabili każdego, kogo napotkali podczas pochodu żałobnego. Zgodnie z mongolską tradycją ziemię nad mogiłą wydeptały konie, żeby ukryć miejsce spoczynku zmarłego. Ale myślę, że grób Czyngis-chana był rzeczywiście w Burqan Qaldun w Mongolii, setki kilometrów na wschód stąd.
 -	A co ze zwodniczymi kłamstwami? - spytał Costas. - Z celowym sianiem dezinformacji? Jeżeli tak bardzo zależało im na tajemnicy, to może rozpowszechniali pogłoski, że grób znajduje się w kilku różnych miejscach. I stąd tutejsza legenda.

Jack pokiwał głową.
 -	To możliwe. I nie tylko w przypadku ukrytych grobów, lecz także tych bardzo bogatych. Wygląd zewnętrzny grobowca ma znaczenie dla potomności, dla tego, jak przyszłe pokolenia będą postrzegać zmarłego. Ale dla samego zmarłego najważniejsze jest to, co znajduje się wewnątrz, osobista polisa ubezpieczeniowa, która ma się przydać w zaświatach. Tak więc skarby mogą być ukryte wraz z ciałem gdzie indziej, nie w oficjalnym grobie. W końcu nawet egipskie piramidy były grabione.
 -	Grobowiec Pierwszego Cesarza w Xian też został okradziony - zauważył Costas. - Przez samego opiekuna, jeśli wierzyć w historię z klejnotem niebios.
Jack wstał i spojrzał w stronę brzegu, wypatrując pontonu i Re-becki. Niczego nie zauważył, usiadł więc i włożył stopy do nogawek skafandra.
-	Gdzie dokładnie schodzimy pod wodę? - spytał.
Costas przerzucił kartkę na podkładce.
-	Mniej więcej na godzinie drugiej od nas, pół kilometra od
brzegu. Jest tam ujście potoku i kilka budynków w pobliżu.
Jack osłonił dłonią oczy.
 -	Widzę.
 -	Właśnie tam trafiono na zarys murów.
 -	I to się zgadza z treścią radzieckiego raportu?
 -	Zgadza się z wersją Altamatego, którą powtórzyła mi Katia. A chyba nie ma nic do ukrycia.
Jack uniósł brwi i milczał chwilę.
-	Cóż, mogę cię uspokoić - rzekł wreszcie. - Altamaty roz
mawiał też z Rebeccą, po rosyjsku. Powiedział, że pierwsze do
niesienia o podwodnych znaleziskach w tym miejscu pochodzą
od rosyjskich odkrywców, którzy dotarli nad jezioro w XIX wie
ku. Pamiętasz Aurela Steina, podróżnika zainteresowanego Je
dwabnym Szlakiem? Rosjanie nie chcieli być gorsi i dołączyli do
grona odkrywców, wysłani tu przez moskiewskie Towarzystwo
Geograficzne. To była taka archeologiczna wersja Wielkiej Roz
grywki: Rosjanie przeciwko Brytyjczykom. Nikt jednak nie wie
do końca, co Rosjanie wtedy znaleźli. Tyle rzeczy zginęło z muze
ów i archiwów podczas rewolucji. Ale wiadomo, że dotarło tutaj
dwóch rosyjskich badaczy, Mikołaj Przewalski i Piotr Siemionów

Tian-Szański. Obaj słyszeli wcześniej o zatopionych ruinach, o miastach pod wodą jeziora. Tian-Szański był przedtem w Wenecji i znalazł czternastowieczną mapę wskazującą, że nad jeziorem stał ormiański klasztor. Legenda o grobie Czyngis-chana wydaje się tutejsza. Bez wątpienia Rosjan karmiono tym, co chcieli usłyszeć, ale pokazywano im także autentyczne przedmioty znalezione przez rybaków.
 -	Powiedz mi jeszcze, jak wyglądała sytuacja w czasach sowieckich.
 -	Badacze odeszli, ale legendy kwitły. Nazistowscy fantaści uważali, że tutaj była ojczyzna Aryjczyków, przy czym czerpali z lokalnych opowieści, w których jezioro ukazywano jako miejsce szczególnej czystości, swego rodzaju niebo na ziemi. Potem, w latach pięćdziesiątych, Sowieci ulokowali tu poligon do testów nad torpedami i po raz pierwszy pod wodę zeszli płetwonurkowie. Jak wiemy, znaleźli coś w trakcie poszukiwań zgubionej torpedy i w sprawę zaangażowano Ministerstwo Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Ten epizod zakończył się pod rządami Chruszczo-wa na początku lat sześćdziesiątych, kiedy zimna wojna weszła w następną fazę i uwagę skierowano gdzie indziej. Mijały lata, a pogłosek było coraz więcej. Pewien profesor z Biszkeku zaczął mówić o Atlantydzie. Wtedy też zainteresował się jeziorem ojciec Katii.
 -	Powiązanie rodzinne. Wiedziałem.
 -	Profesor oczywiście się mylił. A ojciec Katii nigdy tu nie dotarł. Issyk-kul było następnym miejscem na jego liście zamierzeń, ale przekreślił ją dwa lata temu.
 -	Co jeszcze Altamaty wie o odkryciach Sowietów?
 -	W archiwach zachowały się tylko współrzędne geograficzne. Na dnie zalega ogromna ilość osadu i nie ma żadnych informacji o tym, czy torpedę znaleziono. Ale w Karakolu, osadzie, w której mieszkał radziecki personel bazy, zaczęły krążyć opowieści o starożytnych murach na dnie, tworzących coś w rodzaju korytarza i ozdobionych płaskorzeźbami w stylu chińskim. W Katakolu jest drewniany meczet zbudowany sto lat temu przez Dunganów, chińskich muzułmanów, którzy uciekli na zachód przed prześladowaniami. Wygląda jak chińska świątynia, ze smokami na gzymsie. Zapewne właśnie Dunganie podsycili legendę o grobie Czyngis-chana. Katia

uważa, że to tylko kwestia czasu, zanim pomysł podchwyci departament turystyki i zmieni go w żenujące widowisko, z wyrzeźbionymi w starym radzieckim stylu gigantycznymi posągami Czyngis-chana na miejskim rynku. Ona wolałaby, żeby zainwestowali w petroglify, w rzeczywistą atrakcję archeologiczną, która przyciągałaby ludzi z zagranicy.
Costas przełożył kolejną kartkę na podkładce i pokazał Jackowi wydruk.
 -	Cokolwiek widzieli tamci nurkowie, wydaje się potwierdzać dane z odczytu naszej aparatury. Na wizualizacji widać było liniowe struktury biegnące od brzegu: wylot rzeki, która wyżłobiła skaliste dno. Dopiero Rebecca zwróciła uwagę, jak regularny kształt ma jeden z tych kanałów. Prawie jak odwrócona litera „V", o bokach zbiegających się ku brzegowi.
 -	Więc to Rebecca to zauważyła? Nie powiedziała mi o tym.
-	Jest skromna. Jak ty.
Jack uniósł brwi.
-	Raczej za bardzo rozpieszczana przez piętnastu komandosów
SEAL, żeby zajmować się czym innym.
-	Każdy z nich jest stuprocentowym dżentelmenem.
Jack popatrzył na Costasa z powagą.
 -	Nie chcę, żeby teraz schodzili pod wodę płetwonurkowie z marynarki wojennej. Tylko my dwaj.
 -	I tak mają pełne ręce roboty. Na terenie starego radzieckiego portu są prawdziwe tykające bomby, porzucone kadłuby z reaktorami jądrowymi. Będziemy nurkować w strefie, która jest objęta ścisłym zakazem. Miną miesiące, zanim zdążą oczyścić tę część jeziora. Ten show należy do nas. Pamiętaj, ci radzieccy nurkowie zapuścili się tak daleko tylko dlatego, że szukali zgubionej torpedy, i nigdy jej nie znaleźli.
Jack zaczerpnął trochę wody z jeziora i chlusnął nią na hełm.
 -	Woda jest ciepła. Tak jak lubisz.
 -	Jeżeli zrobi się choć trochę cieplejsza bliżej dna, zwinę się stąd szybciej, niż zdążysz powiedzieć „licznik Geigera".
 -	Przecież od tego mamy te skafandry. Sam je zaprojektowałeś.
 -	Ale i tak będziemy musieli wziąć pełną kąpiel odkażającą.
 -	Na Hawajach?

Costas się rozchmurzył.
-	Pierwszy raz słyszę to z twoich ust. Sam to powiedziałeś, nikt
cię nie zmuszał.
Jack spojrzał na jezioro. W zatoce woda była intensywnie niebieska, jak lazuryt z kopalni w Afganistanie. Ale tutaj, z dala od brzegu, barwa się zmieniła. Woda była skąpana w opalizującej poświacie. Za sprawą jakiegoś składnika, a może po prostu wskutek samej intensywności promieni słonecznych, jezioro wydawało się wchłaniać światło i odbijać je dopiero kilka metrów pod powierzchnią. Jack spojrzał w dół, ale nie zobaczył własnego odbicia. Połyskliwa warstwa do złudzenia przypominała rtęć rozlewającą się pod wodą z jakiegoś źródła poniżej. Popatrzył znowu na brzeg i dostrzegł czaplę stojącą w ujściu potoku kilkaset metrów dalej. Przez kilka chwil tkwiła nieruchomo niczym posąg, a potem zanurzyła dziób w wodzie. Jack przypomniał sobie, jak kilka miesięcy temu w Londynie zwiedzał z Rebeccą wystawę terakotowych wojowników i zatrzymał się przed odlanym z brązu ptakiem, który niegdyś zdobił replikę brzegu w grobowcu Pierwszego Cesarza. Spojrzał na łańcuch gór na południu i uniósł rękę, żeby osłonić oczy przed oślepiającym blaskiem ośnieżonych szczytów, które zdawały się szybować w powietrzu, jakby znajdowały się w jakimś innym wymiarze.
Costas szturchnął go lekko.
-	Odkąd przylecieliśmy z Afganistanu, jedna rzecz nie daje mi
spokoju - powiedział. - Wiemy, co się stało z Howardem, ale nie
mamy pojęcia o dalszych losach Wauchope'a. W kopalni nie było
ani śladu świętego welpu. Możliwe, że Howard ściskał relikwię
w ręku, kiedy upadł, lecz potem ktoś mu ją zabrał. Gdyby zrobili to
ci źli, to pewnie znaleźliby również klejnot, a cała historia potoczy
łaby się inaczej. Shang Yong siedziałby w swojej fortecy na pustyni
z klejnotem nieśmiertelności przylepionym do sufitu i snuł plany,
jak zapanować nad światem.
Jack pokiwał głową. Od powrotu z Afganistanu myślał przede wszystkim o Pradeshu, jakby starał się zmobilizować własny instynkt przetrwania tak, by pomógł ich przyjacielowi. Dopiero gdy lekarze zapewnili go, że Pradesh wróci do zdrowia, zaczął myśleć o mężczyźnie, którego zastrzelił, i o chłopcu, który wysadził się w powietrze w samobójczym zamachu. Śmierć snajpera była mu

obojętna, natomiast myśl o śmierci chłopca wywoływała rodzaj odrętwienia, jakby widział wybuch w reportażu telewizyjnym. Na razie wydarzenie nim nie wstrząsnęło: szok miał przyjść dopiero później. Przeżycie, jakim okazało się ujrzenie szczątków Howarda, własnego prapradziadka, wciąż było ostre i wyraźne -jeszcze zbyt świeże, by poddać je refleksji. Kiedy jednak płynęli przez jezioro, też zastanawiał się nad losem Wauchope'a, zwłaszcza gdy pomyślał o tym, jak zbiegają się wszystkie ścieżki: rzymskich legionistów, Howarda i Wauchope'a, badaczy Jedwabnego Szlaku, ich samych - wszystkie skupione w mistycznym punkcie za wschodnim widnokręgiem, w Chryse, słynnej Krainie Złota ze starożytnego Peri-plusa.
Zwrócił się do Costasa.
 -	Pamiętasz Źródła rzeki Oksos Wooda, książkę, która pomogła nam zlokalizować kopalnie lazurytu?
 -	Jasne. Tę usianą notatkami Howarda i Wauchope'a.
 -	Rebecca zwróciła uwagę na jedną notatkę na marginesie mapki na początku książki. To strzałka z doliny rzeki Oksos skierowana na północny wschód, narysowana ołówkiem i podkreślona nazwa Issyk-kul, a obok nazwisko Przewalskiego.
-	Ten rosyjskiego badacza?
Jack pokiwał głową.
 -	Przewalski zmarł tutaj na tyfus w 1888 roku. Rebecca trochę poczytała na jego temat. Okazuje się, że wcześniej był w Londynie i wygłosił wykład w ramach tego samego cyklu odczytów w Royal United Service Institution co wykład Howarda o Rzymianach w południowych Indiach. Wauchope jeszcze nie wrócił do pracy w Indyjskiej Służbie Geodezyjnej i obaj z Howardem poszli na ten wykład. Dotyczył rzadkiej rasy koni, którą Przewalski odkrył w Mongolii. Wspomniał w nim o rumakach o krwistym pocie, opowiadał o podróży tutaj i o legendarnych skarbach w jeziorze. Mówił także o swoich wyprawach w góry Tien-szan. Myślę, że mogło to wywrzeć duże wrażenie na Wauchopie, jako zapalonym alpiniście.
 -	Myślisz, że właśnie tam Wauchope się udał?
 -	Tien-szan znaczy „niebiańskie góry". Od strony pustyni Ta-kla Makan wyglądają na bliższe niebu niż inne szczyty w Chinach. Pierwszy Cesarz miał obsesję na punkcie gór, zawsze starał się wspiąć jak najwyżej i ustawić tam swoje tablice. Musiał spoglądać

ku Tien-szanowi, gdy czuł zbliżającą się śmierć. - Jack gestem ręki wskazał na zachód. - Jeżeli Wauchope przeżył, to mógł przebyć trasę Licyniusza w odwrotnym kierunku do łssyk-kul, a potem ruszyć w góry Tien-szan. Może on i Howard nigdy nie mieli zamiaru wracać. Przewalski opowiadał o wąwozach i dolinach, które nie są surowe i niedostępne jak w Afganistanie, lecz obfitujące w bujną roślinność, odcięte od świata i dziewicze jak Szangri-La. Nawet jeśli nie udało im się odnaleźć klejnotów, opowieści Przewalskie-go mogły wzbudzić w nich tęsknotę za czymś, co stanowiło jakiś przedsmak tego, co obiecywała legenda o klejnocie niebios.
-	Albo znaleźli klejnot w kopalni i Wauchope wrócił z nim
do dżungli. Włożył klejnot do bambusowego pojemnika i oddał
plemieniu Koja święte welpu z prawdziwym skarbem w środku.
Mógł dostać się do świątyni od strony wodospadu i ukryć welpu
w sarkofagu Licyniusza. To, co zrobili w dżungli w 1879 roku,
prawdopodobnie dręczyło Howarda w ostatnich chwilach życia.
W obliczu śmierci ludzie myślą o pokucie, odkupieniu. Może
Wauchope złożył mu wtedy odpowiednią obietnicę, a potem ją
wypełnił. Byli nie tylko przyjaciółmi, ale i żołnierzami, łączyło
ich braterstwo krwi. Jak Licyniusza i Fabiusza.
Jack popatrzył na Costasa z namysłem.
-	Tak. Może.
Łódź jeszcze bardziej zwolniła i zaczęła zbliżać się szerokim łukiem do brzegu.
 -	Jesteśmy prawie na miejscu. Musimy omówić pilniejszą sprawę.
 -	Jaką?
Costas spojrzał na wodę.
-	Zauważyłeś, że kiedy jest bryza, powierzchnia prawie wcale
się nie marszczy?
Jack skinął głową.
 -	Przez to woda wydaje się ciężka jak roztopiony metal.
 -	To dlatego, że zachodni wiatr podrywa się do góry, zbliżając się do lądu. A widziałeś to drżenie wody parę minut temu?
Jack znowu potaknął.
 -	Sejsmiczny wstrząs następczy?
 -	Gorzej. Sejsmiczne skurcze przedporodowe. Niedawno było tu silne trzęsienie ziemi i prawie na pewno będzie następne. Dzisiaj,

może jutro. Nie są to idealne warunki do nurkowania, ale my akurat możemy na tym skorzystać. Mamy do czynienia z bliższymi i dalszymi nanosami deltowymi, które są pocięte zbieżnymi kanałami. To mnóstwo nagromadzonego osadu.
 -	Chcesz powiedzieć, że woda może się zrobić mętna.
 -	Nie, mam na myśli deformację, osunięcie się osadów. Może odsłonią się te mury, o ile w ogóle istnieją. Zobaczymy je na moment, a potem... puf! zwali się następna część osadów i znikną. Może nam się poszczęści. Jeżeli tam coś jest, teraz może być najlepszy moment, żeby to zobaczyć.
-	Pamiętasz, jak ostatnio nurkowaliśmy?
Costas westchnął.
 -	Osiem dni temu. Morze Czerwone. Piękna woda, rafy koralowe. Raj - zawiesił głos. - I słonie. Podwodne słonie.
 -	O tym właśnie myślałem. O twoich słoniach. Słyszałeś kiedyś starą hinduską opowieść o ślepcach i słoniu?
Costas popatrzył na niego zdezorientowany, ale skinął głową.
 -	Trzech ślepców podprowadzono do słonia, nie mówiąc im, że to słoń. Pierwszy złapał za ogon i pomyślał, że to lina. Drugi pomacał trąbę i stwierdził, że to wąż. Trzeci dotknął kła i pomyślał, że to włócznia.
 -	Pamiętasz, jak niewiele brakowało, żebym w ogóle nie zauważył tego słonia na dnie morza? Byłem za blisko, żeby go zobaczyć. Pamiętaj o tym, kiedy zejdziemy dzisiaj pod wodę.
 -	Co zobaczymy? Warstwę brązowego, potem jeszcze ciemniejszy brąz. Zrobi się cieplej, potem gorąco. Zaczniemy się jarzyć. A później jakiś ruski gangster wyłowi nas z wody i sprzeda al Kai-dzie jako komponenty brudnej bomby.
Jack się uśmiechnął.
 -	Geolodzy twierdzą, że to jezioro stopniowo się opróżnia, wiesz?
 -	Opróżnia?
 -	Zawsze było tajemnicą, gdzie się podziewają te wszystkie roztopy, które spływają z Tien-szanu. To jezioro jest jak dziurawa sadzawka, która nigdy nie napełnia się wodą z fontanny. Zupełnie jakby gdzieś w tych głębinach znajdował się gigantyczny korek.
 -	Jeszcze jeden powód, żeby tu nie nurkować. Nie chcę, żeby zassało mnie do jakiejś czarnej dziury.

 -	A propos czerni, czy wiesz, że czarna śmierć wzięła się właśnie stąd?
 -	Co?
 -	Czarna śmierć. Dżuma. W XIV wieku zawędrowała do Europy Jedwabnym Szlakiem na grzbietach szczurów.
 -	Czarna śmierć pochodziła z jeziora, w którym mam za chwilę pływać?
 -	Tym akurat bym się nie przejmował. Myślę, że to jeszcze jeden mit stworzony po to, by ludzie trzymali się od jeziora z daleka. Tym bardziej należy je zbadać.
 -	Hawaje - mruknął Costas, unosząc dłonie jak do modlitwy. - Dlaczego zawsze jest tak, że kiedy widać już światełko na końcu tunelu, ty zmuszasz mnie do przejścia następnego koszmaru?
Jack poklepał go pocieszająco po ramieniu.
-	Bo jesteś moim partnerem do nurkowania. Potrzebuję cię, że
byś na mnie uważał.
Silnik łodzi pracował teraz na jałowym biegu. Jack wciągnął głęboko powietrze i poczuł niespodziewany zapach: nie woń charakterystyczną dla brzegów jeziora, lecz aromat ziół, lawendy, rozdrobnionych suszonych liści. Potężny wiatr z zachodu świszczał nad powierzchnią wody niczym armia duchów, a mimo to w powietrzu czuć było egzotyczny zapach Orientu. Jack dostrzegł w oddali blanki murów, minaret meczetu, który zawalił się od trzęsienia ziemi, i poczuł, jak coś zaprasza go na wschód, przez górską przełęcz do Chin. Zachodni brzeg jeziora, gdzie kilka dni temu spotkali się z Katią i Altamatym był pustkowiem - krainą, przez którą ludzie podróżowali z konieczności, ale tu, na wschodzie, ludzie od zawsze osiadali na stałe: starożytni kupcy z Han, Sogdyjczycy, Mongołowie, którzy ciągnęli za Czyngis-chanem, a ostatnio Dunganie wypędzeni z zachodnich Chin.
Jeden z członków załogi wyszedł do nich z pokładówki.
-	Rozmawialiśmy z brzegiem. Odczyt wstrząsów sejsmicznych
pozostaje bez zmian, ale nadal mamy stan podwyższonej czujności.
Płetwonurkowie marynarki wojennej oczyszczają okolice zawalo
nego mola i dlatego zodiac jeszcze nie przypłynął. Mają nadzieję,
że wyruszą za jakieś piętnaście minut. Według współrzędnych GPS
jesteśmy już na miejscu. Zaleca się, żeby nie schodzić do wody, ale
jeżeli musicie, zróbcie to teraz. Trzymajcie się co najmniej dziesięć

metrów nad dnem i unikajcie głębokich dołów. Powtarzam, zaleca się, żeby nie schodzić do wody.
 -	Rozumiemy, Brad - odparł Costas, mocując się ze sprzączką przy butli. - Nurkowaliśmy z Jackiem w Atlantydzie do wnętrza czynnego wulkanu, z którego wydobywała się lawa - oświadczył.
 -	Tak? Super.
 -	Niezupełnie. Ale bardzo gorąco. - Costas podniósł wzrok na marynarza, który z miną wyrażającą głęboki sceptycyzm wskazał jezioro. Większość podróży spędzili razem w pokładówce, rozmawiając o torpedach i wyciekach substancji promieniotwórczych. - Tylko nie mów nic o tej wodzie, Brad. W ogóle nic nie mów.
 -	Chciałem tylko powiedzieć: powodzenia, sir.
 -	Jaki znowu sir    mruknął Costas. - Ja?
 -	Komandor porucznik Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych, jeśli dobrze pamiętam - wtrącił Jack.
 -	Facet od śrubek i nitów. Po prostu marynarz, równy chłop. I nigdy nie powoływałem się na swój stopień wojskowy.
 -	To dlatego, że jesteś urodzonym przywódcą i wszyscy i tak cię słuchają- zauważył Jack, szturchając go w ramię.
 -	Wszyscy oprócz ciebie.
 -	Ja nie muszę słuchać twoich poleceń. Wystarczy, że je wykonuję. - Poklepał przyjaciela po plecach i skinął na marynarza.
Brad założył Costasowi maskę na hełm, zatrzasnął hermetyczne zamknięcia i wykonał tę samą czynność przy hełmie Jacka. Obaj płetwonurkowie skontrolowali swoje systemy podtrzymywania życia, odczytując wyniki na ekranikach komputerów pod hełmami, a potem sprawdzili działanie osprzętu jeden drugiemu. Brad uniósł rękę z rozczapierzonymi palcami i pokazał na swój zegarek. Jack kiwnął głową. Pięć minut do zejścia. Silnik zadrgał lekko, wchodząc na wyższe obroty, i łódź ruszyła, żeby podpłynąć dokładnie na wyznaczoną pozycję. Przez parę chwil przed włączeniem interkomu Jack był kompletnie odcięty od świata. Słyszał tylko własny oddech, bicie serca i lekki szum w uszach - pozostałość po niedawnej strzelaninie.
Pomyślał znowu o Wauchopie, a potem o Rzymianach. Może chociaż jeden z nich dotarł na brzeg i ruszył na wschód przez górską przełęcz ku Chryse, Krainie Złota. Może był to sam Fabiusz. Jack zastanawiał się, czy kiedykolwiek się tego dowiedzą. Na razie mógł

polegać tylko na intuicji, a ta podpowiadała mu, że historia nie kończy się w tych wodach.
Spojrzał w głąb jeziora i znów zobaczył ten sam efekt połysk-liwości, jakby patrzył na płynne srebro. Odsunął tę myśl i włączył interkom. Costas skierował kciuki w dół, a Jack powtórzył sygnał. Poczuł ssanie powietrza z automatu oddechowego i jeszcze raz sprawdził odczyt komputerowy. Zsunęli się za burtę jednocześnie. Jack opadł pod powierzchnię, a potem się wynurzył. Był w swoim żywiole i rozpierał go entuzjazm. Nagle ogarnęło go wrażenie, że są we właściwym miejscu. Znowu intuicja. Zerknął na Costasa, który unosił się w wodzie obok, dotknął swojego zaworu komory wypornościowej i wcisnął guzik interkomu. Zawsze to mówili. To był ich rytuał. Zaklęcie na szczęście. Uśmiechnął się do przyjaciela.
 -	Gotowy?
 -	Gotowy.
Trzy minuty później znajdowali się już ponad dwadzieścia metrów pod powierzchnią. Jack nie widział dna, ale wiedział, że unosi się ono stopniowo przez pół kilometra aż do linii brzegowej. Woda okazała się zaskakująco przejrzysta i gdy Jack spojrzał w górę, zobaczył nad sobą ciemny kształt kadłuba i dwie migotliwe postaci wychylonych przez burtę marynarzy. Odwrócił się brzuchem do dna akurat w momencie gdy dotarli do termokliny - zjawisko niewyczuwalne w skafandrze, ale zarejestrowane przez komputer, który wyświetlił na ekraniku w hełmie informację o obniżeniu temperatury wody.
 -	Robi się zimniej. Może jednak nie ugotujemy się w radioaktywnej zupie - powiedział przez interkom.
 -	Dopóki wstrząsy tektoniczne czegoś nie naruszą. - Głos Costasa pobrzmiewał metalicznym echem. - Jak powiedział Altamaty, cokolwiek tam jest, lepiej tego nie ruszać.
-	Przypomnę ci to, gdy zobaczymy coś, co trzeba rozbroić.
Schodzili coraz głębiej. Pod termokliną widoczność gwałtownie
się pogorszyła - skutek unoszącej się w wodzie szaroburej zawiesiny. Jack wyczuwał coś ciemnego w mroku pod nimi. Zapalił czołówkę, lecz natychmiast tego pożałował, oślepiony blaskiem odbitym od drobnych cząsteczek w wodzie. Wyłączył latarkę, zamrugał i zerknął na odczyt głębokościomierza. Trzydzieści pięć metrów.

Nagle zobaczył dno: szarą równinę osiem metrów niżej, wznoszącą się łagodnie ku brzegowi.
-	Cofam to, co powiedziałem o braku radioaktywności - mruk
nął. - Wygląda na to, że coś wszystko tu zabiło.
Zneutralizował pływalność dwa metry nad dnem, uważając, żeby nie wzburzyć płetwami tumanów osadu.
-	Konsystencją przypomina to zupę - powiedział Costas. -
Gdybyś zamknął oczy i zanurzył się głębiej, nawet byś nie poczuł,
że to już dno. Po prostu schodziłbyś coraz niżej, aż wreszcie osad
stałby się na tyle kleisty, że by cię uwięził. Jedyna pociecha jest
taka, że nie zjadłyby cię żadne robale. Też nie przeżyłyby w takich
warunkach.
Jack spojrzał na osad.
 -	Raczej nie ma szans, że znajdziemy jakiś zabytek sterczący z tego mułu.
 -	Może się nam akurat udać. Wskutek trzęsienia ziemi osad, który normalnie zalega na wypukłościach podłoża skalnego i innych twardych elementach, mógł się zsunąć po pochyłym dnie. Brązowa zawiesina w wodzie wskazuje, że było jakieś poruszenie. Ale po wstrząsie osad też jest niestabilny. Niewykluczone, że wyżej na zboczu jest następna masa osadu, gotowa spaść niżej i zagrzebać to, co mogło się wyłonić.
Jack potoczył wzrokiem dookoła.
 -	Czyli mury, rynna czy co tam Rebecca zobaczyła na odczycie sonaru, może być teraz widoczne.
 -	Badanie podłoża wykonano ponad dwadzieścia cztery godziny temu. Według danych, które wprowadziłem do swojego komputera, powinniśmy popłynąć wzdłuż tego konturu jakieś pięćdziesiąt metrów na południe. Wtedy znajdziemy się bezpośrednio nad rynną, dokładnie naprzeciwko rzeczki, którą widzieliśmy na brzegu. Ze starych radzieckich sprawozdań sejsmologicznych wynika, że kiedyś sam kontur znajdował się mniej więcej na poziomie linii brzegowej, a to, co jest powyżej, było suchym lądem. Prawdopodobnie wszystko znalazło się pod wodą wskutek silnego trzęsienia ziemi, które nastąpiło jakieś dwa i pół tysiąca lat temu.
Popłynęli ostrożnie na południe, Costas przodem. Granica widoczności wynosiła około pięciu, sześciu metrów, a kilka metrów nad nimi unosiła się warstwa drobin osadu. Jack lustrował wzrokiem

szarość poniżej, szukając jakichkolwiek wypukłości. Po mniej więcej dwudziestu metrach Costas nagle przestał machać płetwami.
-	Mam coś - oznajmił.
Jack podpłynął do niego. Dno było tu bardziej urozmaicone, upstrzone ciemniejszymi plamkami. Jack dotknął go ostrożnie. Wyczuł twardą glinę, która umazała mu rękawicę.
 -	Wygląda jak grzbiet ciągnący się od brzegu - powiedział. -Może był to kiedyś mur z niewypalonej cegły, ale nie widać żadnych śladów pracy kamieniarskiej.
 -	Spójrz na to. - Costas wskazał jakiś przedmiot zatopiony w glinie.
Jack włączył latarkę i aż westchnął z wrażenia.
-	Rączka z brązu - wykrzyknął.
Costas wyciągnął ją. Była przymocowana do dysku wielkości talerza obiadowego. Jack wziął znalezisko i wytarł je z gliny.
 -	To lustro - powiedział. - Powierzchnia pokryła się patyną, ale jest nienaruszone.
 -	Dziwne, że znaleźliśmy je w takim miejscu - zauważył Costas.
 -	Przedmioty z brązu znajdowano wcześniej przy brzegu albo w sieciach rybackich - odparł Jack. - Lustra, ozdobne końskie uprzęże, garnki. I wszystkie, na co zwrócił uwagę Przewalski, były takie jak to zwierciadło, dobrze zachowane i bardzo wysokiej jakości. Krótko mówiąc, przedmioty, jakich ludzie raczej nie wyrzucają. Stąd szerzące się plotki o zatopionym pałacu i o zalanym mieście.
 -	Albo grobowcu - podsunął Costas.
 -	Właśnie to podpowiada mi intuicja - orzekł Jack. - Ale te znaleziska nie pasują do Czyngis-chana. Mongolskich wodzów raczej nie chowano ze zwierciadłami i garnkami. Być może te rzeczy zostały wyrzucone przez trzęsienie ziemi z grobu jakiejś bardzo poważanej osoby. To by wyjaśniało także dawniejsze znaleziska. Raczej nie mamy do czynienia z przypadkiem obrabowania grobu w starożytności, kiedy ten teren wciąż był suchym lądem. Rabusie grobów nie porzuciliby tak wartościowego przedmiotu, jak lustro.
Costas wskazał zdobienia na rączce, wyryte cienką kreską wirujące kształty i wybałuszone oczy.
-	Przypominają mi halabardę, którą Katia znalazła w grobie
Rzymianina na drugim brzegu. Styl jest ten sam, chiński.

-	Zgadza się - przyznał Jack. - Wśród tutejszej ludności znaj
dziemy chińskich muzułmanów wygnanych z okolic pustyni Takla
Makan, a były też wcześniejsze migracje, na przykład Ujgurów. To
lustro wygląda, jakby miało ponad dwa tysiące lat. Wtedy na brzegu
jeziora musiał być istny tygiel kulturowy, bo tutaj Wschód łączył
się z Zachodem. Zbytkowne przedmioty z Chin mogły tu trafić. Ale
przecież takich rzeczy nie wrzuca się ot tak, do jeziora.
Odłożył lustro, a Costas umieścił obok miniaturowy sygnalizator elektroniczny i ruszyli dalej wzdłuż konturu znajdującego się czterdzieści metrów pod powierzchnią. Tym razem Jack płynął pierwszy. Widoczność nadal nie przekraczała kilku metrów, lecz to wystarczało, by zauważyć, że grzbiet z gliny zakrzywił się w lewo, a dno po prawej wyraźnie opadło.
 -	Kanał erozyjny - stwierdził Costas. - Krawędź rynny, która jest przedłużeniem koryta potoku. To, co widzimy, zgadza się z odczytem sonaru. Dno powinno się obniżyć o dziesięć metrów, a zagłębienie będzie miało w tym miejscu około dwudziestu metrów szerokości. Zazwyczaj jest przykryte osadem, ale trzęsienie ziemi je odsłoniło. To pewnie ta struktura o regularnym kształcie, którą wypatrzyła Rebecca i która wyglądała tak obiecująco na wykresie. Chyba jednak nie jest dziełem człowieka.
 -	Rozejrzę się trochę dalej - odparł Jack. -Tak dla pewności.
 -	Zwierciadło to wspaniałe znalezisko. Rebecca będzie zachwycona.
 -	Mam przeczucie - rzekł Jack, płynąc dalej.
 -	Ja też mam przeczucie - powiedział Costas. - Złe przeczucie. - Woda zadrgała, a potem zafalowała. - Widziałeś to? Jakieś trzy metry nad tobą jest ściana osadu. To tam nastąpiło osunięcie, które odsłoniło kanał rynny. W każdej chwili może runąć dalsza część. Musimy się stąd wydostać. Natychmiast.
Jack podniósł wzrok na ciemną ścianę osadu i spojrzał znowu w dół. Drganie ziemi spowodowało, że z dna wzbił się tuman, który ograniczył widoczność niemal do zera. Blask latarki z tyłu przygasł, gdy Costas zaczął się wynurzać. Jack wiedział, że jego partner zatrzyma się kilka metrów wyżej i zaczeka, aż upewni się, że on podążył za nim. Włączył czołówkę, żeby Costas go widział, i zerknął na kompas. Dopłynął dostatecznie daleko. Nie było już nic do obejrzenia.

-	Rozumiem, bez odbioru - powiedział. Sięgnął po regulator
wyporności na skafandrze. Costas miał rację. Nie warto było tu
umierać.
Woda znowu zadrgała. Jack uświadomił sobie, że stał się aktywnym elementem układu sił i każdy jego ruch może wywołać następny wstrząs. Spojrzał na zawór komory wypornościowej na przodzie skafandra, by sprawdzić, czy nie zapchał się osadem, co mogłoby doprowadzić do jego otwarcia. Była to wada projektu, którą zauważył już wcześniej. Musi pogadać o tym z Costasem. Cały czas zakrywając zawór ręką, uniósł głowę. Uderzył o coś hełmem. Spojrzał w to miejsce, ale w mętnej wodzie światło latarki tylko odbiło się od szarawej zawiesiny. Było mało prawdopodobne, żeby Costas zatrzymał się tak blisko, skoro wiedział, że Jack się wynurza. Musiał trafić na coś innego. Obrócił się, wyciągnął lewą rękę i dotknął twardego obiektu, który sterczał z dna jeziora pochylony w jego stronę. Przypomniał sobie o zaginionej torpedzie. Ale torpeda powinna być gładka, a powierzchnia tego obiektu była szorstka jak kora starego drzewa. Zaczął obmacywać obiekt obiema rękami, posuwając się ku górze. Jeżeli był to pień drzewa, to bardzo sękaty, z pozostałościami konarów po bokach. Pomacał jeszcze wyżej. Pień zwęził się, a później znów rozszerzył, zwieńczony czymś w rodzaju pękatej narośli. Jack znieruchomiał.
 -	Wszystko okej? - dobiegł go naglący głos Costasa.
 -	Mam coś - wykrztusił Jack.
 -	Zostaw to. Musisz się stamtąd wydostać. Natychmiast.
 -	Rozumiem.
Nastąpił kolejny wstrząs i unoszący się osad nagle odpłynął niczym ławica drobnych rybek. Woda zrobiła się przejrzysta i Jack wyraźnie zobaczył, co ma przed sobą. Głowę kamiennego posągu nadnaturalnych rozmiarów. Przyjrzał się twarzy. Wyglądała jak maska pośmiertna: oczy zamknięte, usta ściągnięte w surowym grymasie. Wysokie kości policzkowe, płaski nos, długie cienkie wąsy zaplecione w warkoczyki. Jack przypomniał sobie kirgiską legendę o złotej trumnie na srebrzystym morzu. Ale przecież to była legenda o zatopionym grobowcu Czyngis-chana, a on z miejsca ją odrzucił. Czyżby się pomylił? Spojrzał jeszcze raz. To, co wziął za korę drzewa, było zbroją złożoną z nachodzących na siebie łusek. I zobaczył miecz, długi, prosty miecz precyzyjnie wyciosany w kamieniu. Miał

zaokrągloną osłonę rękojeści, która zakrywała dłoń. Dopiero po chwili dotarło do niego, co zobaczył. Nie rękojeść z koszykiem, tylko rękawicę. Ledwo wierzył własnym oczom. Opadł trochę głębiej i przyjrzał się jej uważnie. Wszystko się zgadzało: spiczaste uszy, ślepia w kształcie migdałów, groźnie wykrzywiony pysk w miejscu, gdzie zaczynała się głownia.
Szabla z rękojeścią rękawicową.
Broń tygrysiego wojownika.
Jack podniósł wzrok i kilka metrów wyżej dostrzegł Costasa, który właśnie wypuszczał boję. Chwilę później usłyszał stłumiony odgłos. Brzmiał, jakby dochodził z samych trzewi ziemi, i mieszał się z warkotem silnika łodzi. Zobaczył ścianę osadu za posągiem i zdał sobie sprawę, jak blisko do niej podpłynął. A teraz nawarstwiony osad zmienił się w rozedrganą, pozbawioną wyraźnych konturów masę. Jakaś siła zaczęła spychać Jacka w dół zbocza. Znalazł się za krawędzią czarnego rowu, którego boki rozchodziły się, znikając w wirujących kłębach szarości. Drganie ustało, a on opadł jeszcze głębiej. Był już pięćdziesiąt metrów pod wodą i widział miejsca, gdzie twarda gliniana powierzchnia rozpękła się przy trzęsieniu ziemi, odsłaniając pustą przestrzeń pod spodem, teraz zasypaną osadem. W świetle czołówki zobaczył coś białego. Czaszkę. Ludzką czaszkę. Po chwili dostrzegł ich więcej: całe rzędy czaszek o pustych oczodołach i obwisłych żuchwach. Pod czaszkami widać było coś zielono-brązowego. Opadł jeszcze niżej, do otworu jamy. Zieleń i brąz okazały się metalowymi elementami zbroi. Miał przed sobą rzędy szkieletów, odzianych w pancerze płytkowe z brązu -starożytne chińskie zbroje. Przyglądał się im ze zdumieniem. Każdy szkielet miał na szyi resztki liny, zachowanej w słodkiej wodzie jeziora. To była armia żołnierzy, którzy z własnej woli poszli na śmierć, na tamten świat.
Umysł Jacka pracował teraz na najwyższych obrotach. Kamienny wojownik musiał być strażnikiem. Znowu spojrzał na czaszki znikające pod kaskadami pyłu i przypomniał sobie słowa starożytnego kronikarza o stu urzędnikach, cudownych narzędziach, klejnotach i cennych przedmiotach, którymi wypełniono grobowiec. Podniósł wzrok na majaczącą w mroku kamienną postać. I wtedy zrozumiał. Tygrysi wojownik nie był strażnikiem. Był katem. Popatrzył na czaszki. To byli prawdziwi strażnicy, wierni żołnierze i słudzy,

którzy zbudowali grobowiec, wnieśli tu ciało zmarłego i przysięgli strzec sekretu. Lecz ta przysięga nie ochroniła ich samych. Nie byli dobrowolnymi żołnierzami armii, która wyruszyła w zaświaty, tylko ofiarami masowego mordu. Zostali zabici nie po to, by zaspokoić próżność tego, który wierzył, że będzie rządzić wiecznie. Zginęli, by zaspokoić żądzę nieśmiertelności tych, którzy uważali się za jego najbardziej zaufanych wasali i wierzyli, że strzegąc tajemnicy, zapewnią sobie władzę po wsze czasy. Rebecca miała rację. Ciemne wody jeziora skrywały tajemnicę tak zdumiewającą, że sam ledwie mógł w to uwierzyć. Tajemnicę grobowca Pierwszego Cesarza.
Nastąpił kolejny wstrząs i Jack znowu poczuł, że coś zasysa go w dół. Zaczął machać płetwami, by odbić się do góry. Ogarnął go strach, mrożący krew w żyłach lęk, że spocznie na wieki wśród żołnierzy makabrycznej armii - za to, że ośmielił się zobaczyć to, co zobaczył. Uświadomił sobie, że całe dno jeziora porusza się i osuwa. Posąg i rów zniknęły. Potężna siła rzuciła go na bok, wypychając poza rynnę. Po chwili w jakiś cudowny sposób znalazł się nad skłębionym osadem, skąpany w promieniach słońca. Zaledwie kilka metrów dalej zobaczył Costasa. Dioda interkomu w jego hełmie jarzyła się na czerwono, co oznaczało awarię. Dał Costasowi sygnał ręką, że wszystko jest w porządku, a on odpowiedział tym samym gestem. Spojrzał w dół, ciężko dysząc i czekając, aż serce uspokoi mu się na tyle, by mógł się wynurzyć.
Był pewien, że przed chwilą - w tym ułamku sekundy, gdy nastąpiło osunięcie i zwały osadu poderwały się w skłębionym wirze z dna - zobaczył wielkie kamienne mury na obrzeżach zwężającego się korytarza, który prowadził do mrocznych wrót zawalonych ogromnymi głazami. Pomyślał o tym, co jeszcze widział w dole. Podniósł wzrok ku powierzchni wody, teraz krystalicznie czystej. Znajdowali się na głębokości niecałych dwudziestu metrów i Jack zobaczył linię ośnieżonych szczytów na południu, która przebijała się przez srebrzyste odblaski słońca na powierzchni jeziora. Znów przypomniały mu się słowa chińskiego kronikarza: „Z płynnego srebra zrobiono mapę kraju, to jest wszystkie rzeki, rzekę Jangtsy i Żółtą Rzekę, oraz Morze Wielkie. Maszyny wprawiały rtęć w ruch, tak że płynęła ona rzekami do morza. W górze były wszystkie znaki niebieskie, w dole zaś układ całej ziemi". I wtedy zrozumiał. W grobowcu w Xian wszystko było sztuczne. Tutaj, u podnóży niebian-

skich gór, gdzie jezioro wygląda jak płynne srebro, wszystko było rzeczywiste. Tu, gdzie królestwo niebios widać na horyzoncie, a ziemia łączy się z niebem, władzę mógł sprawować jeden monarcha.
Nie Czyngis-chan, lecz ktoś znacznie potężniejszy od niego. Shihuangdi. Pierwszy Cesarz.
Jack pomyślał o Sogdyjczyku, który przed ponad dwoma tysiącami lat doprowadził Rzymian w to miejsce. Samo jego istnienie było tylko domysłem. Czy naprawdę wykradł klejnot niebios? A może tylko wypełniał obietnicę, jaką pierwszy opiekun złożył konającemu cesarzowi: że przyniesie klejnot z Xian tutaj, do prawdziwego grobowca? Czyżby cesarz stracił zaufanie do tygrysich wojowników? Czyżby przewidział przyszłość, zobaczył, że jego dziedzictwo zostanie zagarnięte przez tych, którzy twierdzili, że je chronią? A może Bractwo Tygrysa żyło kłamstwem o staniu na straży czegoś, co nigdy nie było niczym więcej niż ich własną żądzą bogactwa i władzy?
Jack pomyślał o klejnocie niebios, który zaprowadził ich w tę niezwykłą podróż. Czy ten bezcenny klejnot, którego wszyscy przysięgli chronić, został umieszczony nad pustą trumną pod górą Li tylko po to, by pewnego dnia opiekun wykradł go i zaniósł we właściwie miejsce? Jack przypomniał sobie wujka Katii i historię tygrysich wojowników, przekazywaną wśród członków bractwa z pokolenia na pokolenie. Czyżby któryś z zaufanych Pierwszego Cesarza miał za zadanie odwracać uwagę pozostałych od prawdy? Czy przez sześćdziesiąt sześć pokoleń pilnowali grobowca w Xian, choć jeden z nich od zawsze wiedział, że jest on pusty? Czy wujek Katii szukał klejnotu tylko po to, żeby nie trafił w ręce Shang Yonga, czy też również po to, by potajemnie przynieść go tutaj? Jackowi przypomniało się coś, co Katia powiedziała o swoim wujku: że przygotowywał ją, by zajęła jego miejsce. Czy na pewno powiedziała mu wszystko, co wie? Kto teraz opiekował się grobowcem?
Zatrzeszczał interkom.
 -	Jack! Słyszysz mnie?
 -	Głośno i wyraźnie.	/
 -	No, nareszcie. Mało gardła sobie nie zdarłem od krzyku. Potrzebny ci będzie dziesięciominutowy przystanek dekompresyjny. Ciśnienie wody mogło się zwiększyć, gdy zsunął się osad.
 -	Pięć minut na dwudziestu metrach, pięć na dziesięciu.

 -	Rozumiem.
 -	Zakłócenia w działaniu interkomu musiały mieć charakter elektromagnetyczny.
 -	Dlatego się zaniepokoiłem. Trzęsienie ziemi mogło obruszyć torpedę i uruchomić coś w jej elektronice.
 -	Trzeba oddzielić ten obszar - powiedział Jack - i cały odcinek wybrzeża objąć zakazem wstępu. To nasz warunek, jeśli mamy współpracować z NATO i Rosjanami. Sfinansujemy całą operację oczyszczającą, zorganizujemy Rosjanom wszelkie szkolenia podwodne, jakich sobie zażyczą. Kiedy wszystko będzie gotowe, za dwa, może trzy lata, rozpoczniemy wykopaliska. Do tej pory nikt nie wejdzie tutaj do wody. Względy bezpieczeństwa.
 -	Jasne, Jack. Jakby bezpieczeństwo kiedykolwiek znajdowało się na liście twoich priorytetów. Co właściwie tam znalazłeś? Przypuszczam, że nie kolejne brązowe zwierciadło.
 -	Ten kanał jest bezpieczny?
 -	System zamknięty. Wszystko zostaje między nami. Na łodzi patrolowej nie mieli odpowiedniego odbiornika, a my nie mogliśmy sprowadzić go na czas.
Jack odchrząknął.
 -	Znalazłem posąg, i trochę kości.
 -	Powtarzam: co znalazłeś, Jack?
 -	To widziałem na pewno. Tego dotykałem.
 -	Jasne.
 -	No, dobra. Możliwe że znalazłem grobowiec.
 -	Tan z tutejszej legendy? Grobowiec Czyngis-chana?
 -	Nie jestem pewien. Za mało dowodów.
 -	Nie znalazłeś drugiego klejnotu? Tego z oliwinu?
 -	Nie, ale może gdzieś tu być. Jeżeli Fabiusz i reszta dotarli do wschodniego brzegu jeziora, a potem utonęli w czasie burzy, to wrak łodzi spocząłby właśnie tutaj. Wszystko, co ze sobą mieli, wciąż może być gdzieś w osadzie pod nami. Chyba że Fabiusz zdołał się uratować i zabrał klejnot do Xian.
 -	Do grobowca Pierwszego Cesarza.
 -	Do miejsca, które uznaje się za grobowiec Pierwszego Cesarza.
Nastąpiła chwila ciszy.
-	Czy chcesz powiedzieć to, co myślę? - spytał Costas.

-	Widziałem to tylko przez sekundę. Nawet mniej niż sekundę.
Ale jestem pewien.
Costas zerknął na starego roleksa, którego nosił na skafandrze, i pokazał uniesione kciuki. Jack powtórzył gest i obserwował głę-bokościomierz w hełmie, kiedy unosili się na kolejnych dziesięć metrów. Ich systemy wyporności automatycznie ustawiły neutralną pływalność.
 -	Jak zamierzasz wyjaśnić córce, że przyczyniła się do jednego z największych odkryć dokonanych kiedykolwiek przez archeologię, mogącego doprowadzić do poważnych zmian w poglądach na historię Azji, ale nikomu o tym nie powiemy, tylko będziemy mówić o torpedzie, a gdy nas przycisną, bąkniemy coś o Czyngis-chanie?
 -	Nie zamierzam nikomu o niczym mówić, a powód właśnie podałeś. Historia Azji. Stawka jest zbyt wysoka. Chińczycy potrzebują mitu o grobowcu Pierwszego Cesarza w Xian i o ukrytych w nim skarbach. Ujawnienie prawdy mogłoby zdestabilizować sytuację polityczną w Chinach.
 -	Chyba sam w to nie wierzysz. Jeszcze nie widziałem, żebyś powstrzymał się od wykopania skarbu tylko dlatego, że martwisz się o mit narodowy.
 -	Masz rację. Po prostu chcę poczekać, aż aktywność sejsmiczna w tym rejonie osłabnie. To może potrwać kilka lat. A my będziemy mieli czas na opracowanie sprzętu, który pozwoli nam się przekopać przez górę osadu. Powinienem uściślić: ty będziesz miał czas.
 -	Zastanawiałem się właśnie nad projektem nowego batyskafu do wykopalisk pod warstwą osadu, kiedy ty myszkowałeś tam w dole. Wiedziałem, że coś odkryjesz i że tu wrócimy. A co z Rebecca?
 -	Za dwa, może trzy lata, gdy będziemy gotowi, żeby tu wrócić, powiem jej, co widziałem. Wolałbym, żeby jej pierwsze odkrycie nie zdestabilizowało ładu politycznego na świecie.
 -	Sama wszystkiego się domyśli. Zacznie nad tobą pracować, jak tylko zobaczy twoją minę. A wskaż mi choć jedno z naszych odkryć, które nie wpłynęło na dalszy bieg historii. Jeżeli Rebecca zostanie z nami na dłużej, będzie musiała do tego przywyknąć.
 -	Pewnie już czeka na nas w łodzi - zauważył Jack.
 -	Założę się, że się jej wygadasz, gdy tylko się wynurzymy.

Jack podniósł wzrok. Mieli jeszcze tylko parę minut. Poczuł na języku posmak soli. Przypomniała mu się stara kirgiska legenda, która opowiedziała mu Katia. Przed wiekami koczownicy chronili się przed duchami zmarłych, płacząc z brzegu do jeziora. Wierzyli, że jeśli żałobnicy będą płakać wystarczająco długo, poziom wody podniesie się i duchy utoną. Teraz żałobników było niewielu, a i samych Kirgizów zostało zbyt mało, by pamięć o starym obyczaju mogła przetrwać. Teraz płakać musiały same góry, zalewając jezioro potokami roztopów, żeby duch Shihuangdi, Pierwszego Cesarza, został pod powierzchnią.
Jack pomyślał o tym, gdzie są: na słynnym Jedwabnym Szlaku,, w miejscu omiatanym boskim wiatrem, gdzie przetrwało niewiele prócz mitów i legend, one zaś ostały się tylko dlatego, że są tak lekkie i nieistotne.
Ale nie tu. Nie pod wodą. To było rzeczywiste.
Poczuł następny wstrząs, silniejszy od poprzednich, i zerknął na ekranik komputera nurkowego. Pora się wynurzyć. Costas wskazał kciukiem w górę. Jack podniósł wzrok i zobaczył cień łodzi patrolowej i przycumowany do niej ponton. Nad rufą łodzi, wokół drabinki, do której już podpływał Costas, tłoczyli się ludzie, ale przez burtę zodiaca wychylała się tylko jedna osoba. Kadłuby były ciemne, lecz twarze świeciły blaskiem odbitym od powierzchni wody. Jack wynurzył się, uniósł osłonę hełmu i popatrzył w twarz długowłosej dziewczyny w okularach przeciwsłonecznych. Zajrzał przez burtę do pontonu, by się upewnić, że nikt inny go nie usłyszy, a potem opadł znowu do wody i skinął na Rebeccę, żeby się pochyliła. Nigdy w życiu nie był bardziej przejęty.
 -	Pamiętasz, jak zwiedzaliśmy w Londynie wystawę terakotowych wojowników? - powiedział. - Nie uwierzysz, co właśnie znaleźliśmy.
 -	To się jeszcze okaże, tato.

EPILOG
Prowincja Gansu, Chiny
  Czterdzieści osiem godzin później Jack stał przed niskim murem: resztkami szańca, który kiedyś miał kilka metrów grubości i stanowił część kompleksu starożytnych ruin. Przykucnął i dotknął powierzchni, czując, jak kruszy się pod palcami. Budowlę wzniesiono z gliny formierskiej, w której tkwiły kawałki różowego i szarego granitu. Okolica rozpaczliwie potrzebowała deszczu, ale mur tak bardzo się rozsechł, że deszcz przyspieszyłby tylko jego rozpad: rozmyłby cegły, zamiast je wzmocnić. Glina wyglądała jak starożytny cement, ale nim nie była. Tego muru nie zbudowali Rzymianie. Odwrócił się i pomachał do Costasa, który wlókł się ścieżką za nim - niezbyt szczęśliwa zakurzona postać. Dalej zobaczył Katię i Rebeckę, idące razem między kamieniami, a jeszcze dalej chmurę pyłu, gdzie coraz wolniej kręciło się śmigło lynksa. Helikopter przetransportował ich na miejsce w kilku etapach: znad jeziora Issyk-kul w Kirgizji do przełęczy w górach Tien-szan, potem na północ skrajem pustyni Takla Makan i wreszcie przez wąską jak kiszka prowincję Gansu do serca starożytnego Imperium Chińskiego. Była to wspaniała podróż: śledzili Jedwabny Szlak z powietrza i rozbijali obozy w dawno opuszczonych karawanse-rajach. Tego ranka przelecieli nad częścią chińskiego Wielkiego Muru zbudowaną za czasów dynastii Han dwa tysiące lat temu. Byli w odległości kilku godzin lotu od Xian, gdzie kończył się Jedwabny Szlak i gdzie wznosił się kurhan Pierwszego Cesarza. Ale dla Jacka wyprawa kończyła się już tutaj, bo tu urywał się trop

niezwykłej starożytnej podróży, po której śladach przybyli z innego, niewyobrażalnie odległego świata na Zachodzie.
Lekki zefirek przyniósł egzotyczną, upajającą woń - może upraw w dolinie? - potem jednak powietrze znieruchomiało i Jack czuł już tylko zapach rozpadu i opustoszenia, znajomy zapach, bez którego archeolog nie może się obejść. Napawał się nim, oddychając pełną piersią. Żałował, że nie ma przy nim Hiebermeyera. Może potrafiłby wyjaśnić układ murów, odnaleźć sens w tym bezładnym gruzowisku. A może było już na to za późno i z ruin nie dawało się odczytać niczego poza tym, co widać gołym okiem.
Rozejrzał się dokoła. Dostrzegał w tym miejscu jakiś rodzaj smutnego piękna. Po drodze minęli zrujnowane domy z suszonych cegieł, otoczone zagonami pszenicy i jęczmienia, które wydawały się skazane na klęskę w walce z palącym słońcem. Koleiny dróżek przecinały kamieniste pola, bruzdy po pługu i wyschnięte kanały irygacyjne, które spiekły się na twardą skorupę. Błąkającym się w okolicy nielicznym kozom i owcom udawało się od czasu do czasu znaleźć coś jadalnego w kamieniach i pyle. Samo niebo zdawało się zetlałe, a przez większość czasu Jack nie widział nic poza równiną, na której stał. Niekiedy jednak jakiś wiatr z wyższych partii atmosfery rozganiał kurz i na niebie malowały się smugi czerwieni. Wtedy w dali ukazywały się góry Xaipan, poznaczone żlebami stoki, których poszarpane wierzchołki wrzynały się w niebo. Na północy majaczyły inne szczyty, bardziej odległe, a między tymi dwoma łańcuchami górskimi ciągnęła się dolina Gansu, ostatni odcinek Jedwabnego Szlaku. To tutaj przed wiekami kopyta wielbłądów wzbijały nieustannie tumany pyłu, burzę piaskową, której resztki zdawały się wciąż unosić nad doliną niczym kurz wielkich przedsięwzięć, który wciąż nie opadł.
Jack zdał sobie sprawę, że widział już podobne miejsca: na skraju gór Atlas w Maroku, na pustyni w północnej Syrii i w hiszpańskiej Andaluzji. Miejsca, które niegdyś kwitły i tętniły życiem, lecz potem stały się jałowe i bezludne. Wiedział, że opady deszczu są tu coraz rzadsze, a pola uprawne, które kiedyś zapewniały życie wiosce, niszczy wiatr. Wkrótce nawet starożytne mury staną się częścią chmury pyłu gnanej po Jedwabnym Szlaku, uwięzionej między łańcuchami gór wyznaczającymi granice korytarza, który kiedyś łączył wielkie imperia Wschodu i Zachodu.

Jack usiadł na kamieniach. Costas dołączył do niego, otarł pył z twarzy i obrzucił ruiny posępnym spojrzniem.
-	W takich chwilach człowiek wie, że znalazł się w obecności
prawdziwego archeologa - rzekł. - Tuż za horyzontem znajduje
się legendarny grobowiec Pierwszego Cesarza, ale my siedzimy
przed jakimś zrujnowanym murem na pustkowiu, w kurzu i spie
kocie. Głodni, spragnieni, wymęczeni i bardzo potrzebujący wa
kacji.
Jack podał Costasowi butelkę wody.
 -	Bez ciebie - powiedział - nie odniósłbym nawet połowy moich sukcesów w archeologii. To ty sprawiasz, że stoję twardo na ziemi.
 -	Czyżby? - Costas pociągnął łyk i oddał butelkę przyjacielowi. - Jaką sensację skrywa to miejsce? Chyba nie ściągnąłeś nas do Chin, żeby pokazać nam te ruiny?
Jack wręczył mu kartkę.
-	Wydrukowałem to w helikopterze dziś rano. Wiedziałem, że
będziesz potrzebował pocieszenia, kiedy zobaczysz ten walący się
mur. Wiadomość z czołówek gazet, z CNN. Statek ze słoniami u wy
brzeży Egiptu śmiało może się równać z terakotową armią, prawda?
A to my go znaleźliśmy.
Costas spojrzał na zdjęcie i oczy mu rozbłysły.
 -	Zobacz, w kadrze zmieścił się mój nowy batyskaf, ROV-6. Widać nawet nowy układ reflektorów. Super.
 -	Słonie, patrz na słonie.
 -	Też fajne. - Costas wpatrywał się przez moment w obraz, jaki ukazał się ich oczom dziesięć dni temu: porośnięta koralowcami sylwetka słonia spoczywającego na dnie Morza Czerwonego. Odczytał podpis pod zdjęciem: - „Egiptolog Maurice Hieberme-yer ogłasza sensacyjne odkrycie wraku statku". - Uderzył dłonią w gazetę. - Nie do wiary. O nas nie wspomniano nawet słowem. Jest tylko Hiebermeyer.
 -	Oddajmy mu sprawiedliwość - odparł Jack. - W końcu to on sprowadził nas do Egiptu.
 -	Tak samo było, kiedy znaleźliśmy Atlantydę - narzekał Costas. - Zorganizowałem specjalny pokaz mojego antropoda morskiego, a wszyscy dziennikarze rzucili się na Hiebermeyera i jego cholerne mumie.

 -	Chyba nie doceniasz egiptologii.
 -	Przecież to z tobą powinni robić wywiady.
 -	Maurice jest bardziej medialny. Wprost tryska energią i wydaje się mniej groźny.
 -	Groźny? - Costas łypnął na Jacka z ukosa. - Niech zgadnę. Nie chcesz, żeby świat dowiedział się, kto jest prawdziwym Indianą Jonesem? Wolisz nie zwracać na siebie uwagi, bo złoczyńcy zaczęliby się bardziej pilnować.
 -	Właśnie.
-	A teraz odpowiedz na moje pytanie. Co skrywają te riuny?
Jack wskazał sypiący się mur.
 -	To, co widzisz. Kilka lat temu chińscy archeolodzy ustalili, że to mury z czasów dynastii Han, współczesnej Imperium Rzymskiemu. Podejrzewali, że tutaj znajdowała się Lijian, osada, którą wspominają kroniki dynastii. Nazwa Lijian może pochodzić od mandaryńskiego słowa oznaczającego ludzi z Zachodu, czyli mieszkających na zachód od Persji. Później osada zmieniła nazwę na Jielu, co prawdopodobnie znaczy „jeńcy z miasta wziętego szturmem". W okresie Han Chińczycy często osiedlali jeńców wojennych w osadach obronnych, a te potem otrzymywały nazwy związane z no.wymi mieszkańcami i ich pochodzeniem. Wystarczy odrobina wyobraźni, by postawić hipotezę, że właśnie tu mogli trafić rzymscy legioniści, którzy uciekli z niewoli partyjskiej.
 -	Więc to tak - mruknął Costas.
 -	To tylko hipoteza - powiedział Jack. - Historia Fabiusza i pozostałych mogła się zakończyć w Issyk-kul. Ale mogło być inaczej.
 -	Jak?
 -	Rzymianie, którzy przeżyli bitwę pod Karre, zostali uwięzieni w Merwie w 53 roku przed naszą erą. Licyniusz i Fabiusz wraz z grupą towarzyszy uciekli stamtąd dopiero trzydzieści lat później. Inni na pewno próbowali ucieczki już wcześniej. Może jakiejś grupie się udało, a potem do Merwy dotarły pogłoski o bogactwach, jakie można zdobyć, zaciągając się do wojska na Wschodzie. Może właśnie one zainspirowały Licyniusza i Fabiusza. Kronika dynastii Han wspomina, że w 36 roku przed naszą erą pod sztandarem zbuntowanego dowódcy Hunów walczyli żołnierze, którzy stosowali szyk przypominający rzymską formację te-

studo, piechurzy osłaniali się, układając nad głowami tarcze ściśle jedna przy drugiej. To raczej słaby dowód, ale kilku historyków skłonił do uznania Lijian za osadę rzymską.
-	Znaleziono tu jakiekolwiek rzymskie przedmioty? - spytał
Costas, rozkopując butem ziemię.
Obaj podnieśli wzrok, kiedy dotarły do nich dziewczyny. Re-becca poszła dalej wzdłuż ruin, a Katia przysiadła na murze. Jack pokręcił głową.
 -	Nie - odpowiedział Costasowi - ale nic w tym dziwnego. Trudno się spodziewać, że znajdzie się cokolwiek takiego. Jeżeli Rzymianie tu dotarli, nie mieli przy sobie nic, co pochodziłoby z ich poprzedniego życia. Wszystko straciliby na polu walki, a potem w Merwie. Ale mnie chodzi nie o wytwory ludzkich rąk, tylko o samych ludzi. Występuje tu zdumiewający typ urody: ludzie o jasnej karnacji, zielonych oczach, płowych włosach i wydatnych nosach. Niektórzy chińscy uczeni uznali, że to typ zachodnioazjatycki, ale potem ktoś sobie przypomniał hipotezę o Rzymianach i pomysł chwycił.
 -	A co wiedzą o tym sami zainteresowani? - zapytał Costas. -To znaczy tutejsi mieszkańcy?
 -	Trudno powiedzieć. Możliwe, że w ich kulturze przetrwała jakaś cząstka pamięci o starożytnych przodkach. Ale są tak biedni, że popierają hipotezę o rzymskich osadnikach, bo widzą w niej szansę zarobienia na turystach.
Do rozmowy włączyła się Katia.
-	Wzdłuż całego Jedwabnego Szlaku można się spotkać z ge
netycznymi domieszkami z Zachodu: perskimi, sogdyjskimi, bak-
tryjskimi, indyjskimi, a także greckimi i rzymskimi, ale mogą one
pochodzić z czasów znacznie dawniejszych, z wczesnego neolitu,
a nawet od Indoeuropejczyków, którzy dotarli aż tutaj. Nie można
więc wysnuwać żadnych pochopnych wniosków.
Jack pokiwał głową.
-	Badania DNA, które tu prowadzono, nie przyniosły rozstrzyg
nięcia. W dodatku cała hipoteza opiera się na nieporozumieniu, bo
Chińczycy postrzegali Rzymian jako błękitnookich, blondwłosych
gigantów. Tymczasem rzymscy legioniści z serca Italii przypo
minaliby z wyglądu raczej Hanów: byli niscy, krępi, ciemnowło
si, o piwnych oczach. Typ z wyobrażeń Chińczyków jest znacznie

bliższy nordyckiemu albo celtyckiemu. Oczywiście, w czasach Juliusza Cezara i Krassusa w legionach było sporo Celtów z północnej Italii, Galów, a nawet Brytów. Nie tylko Hunowie przyjmowali do swoich wojsk najemników.
-	A co podpowiada ci intuicja? - spytał Costas.
Jack westchnął. Zobaczył w oddali rolnika próbującego spulchnić ziemię, lecz motyka odbijała się tylko od twardej skorupy. Za nim wznosiły się góry podobne do pomarszczonego papieru, o żlebach i wąwozach pogrążonych w głębokim cieniu.
-	Moja intuicja - odparł - podpowiada, że te tereny były w sta
rożytności żyzni ej sze, więc bardziej nadawały się pod uprawę, ale
zawsze wymagały ciężkiej pracy: to nigdy nie było wymarzone
miejsce do życia. Za to całkiem dobre na osiedlenie jeńców wojen
nych.
Podeszła do nich Rebecca. Zdjęła bluzę z polaru, pod która miała szarą bawełnianą koszulkę z literami „USMC" na przodzie.
 -	Widzę, że zdobyłaś nowych przyjaciół - zauważył Jack. Costas popatrzył na koszulkę, kiwając głową z aprobatą.
 -	Hu-aa! - powiedział.
-	Huu-aa! - odpowiedziała, przybijając mu piątkę. Jack prze
wrócił oczami. Rebecca klapnęła na niski murek obok niego, zdjęła
czapkę i otarła czoło. - Sakramencki upał - stwierdziła.
Jack spojrzał na nią zdumiony.
 -	Co powiedziałaś?
 -	Powiedziałam, że jest sakramencki upał. - Popatrzyła na niego zmieszana. - Tak wyraziłby się John Howard. Przeczytałam to w jego liście do żony napisanym, kiedy ich synek był chory. To jedno z jego ulubionych określeń. Ostatnio sporo o nim myślałam. Tak bardzo chciał być z żoną i dzieckiem, ale nie mógł. Mam nadzieję, że na koniec oboje odnalazł.
Jack objął córkę ramieniem i się uśmiechnął. Przypomniał sobie kopalnię lazurytu i spoczywające w niej ciało. Na moment obaj stanęli mu przed oczyma - Howard i Wauchope - ale nie starsi panowie w grubych kożuchach, lecz młodzi oficerowie w białych hełmach i mundurach khaki, z lunetami i mapami, wpatrzeni w widnokrąg. Uścisnął Rebeckę, a potem cofnął rękę.
-	Rozmawiałaś przed chwilą z Biszkekiem, prawda? Jak tam
Pradesh?

 -	Dobrze. - Spuściła wzrok. - Odwiedziłam go z Altamatym w ośrodku medycznym tuż przed odlotem. Kula nie trafiła w żaden ważny organ, ale bez szybkiej pomocy wykrwawiłby się na śmierć. Jest ci wdzięczny za uratowanie życia.
 -	To Costas go opatrzył. Ja tylko naraziłem go na niebezpieczeństwo.
 -	Lekarz wojskowy powiedział, że gdyby to był pocisk zapalający albo pięćdziesiątka browninga, Pradesh zginąłby na miejscu. Kula uderzyła z prędkością poddźwiękową i musiała zostać wystrzelona z bardzo dużej odległości, prawdopodobnie z jakiegoś starego karabinu. Przeszła zaledwie dwa centymetry od serca. Lekarz twierdził, że nigdy czegoś takiego nie widział.
 -	I już nie zobaczy - mruknął Costas.
 -	Jak Pradesh radzi sobie z lekturami archeologicznymi? - zapytał Jack.
Dosłownie je pochłania. I prosi o następne. Mówi, że teraz patrzy na rzymskie znaleziska z Arikamedu pod innym kątem, jako na świadectwa handlu, organizacji społecznej, wierzeń i historii Rzymu, Egiptu i Indii. Nie może się doczekać, żeby tam wrócić.
 -	Miło mi to słyszeć - powiedział Jack i zerknął na Katię. -A Altamaty?
 -	Zostanie z Pradeshem, dopóki nie zabiorą go do Niemiec. Pradesh próbuje nauczyć go angielskiego. Przypadli sobie do serca. Altamaty przyniósł mu nawet garnuszek potrawki z baraniny. Mówi, że baranina wszystko wyleczy.
Costas odchrząknął.
-	No, Jack, nie chciałbyś przyłączyć się do uczty? Może
zjadłbyś jeszcze trochę owczych warg.
Rebecca popatrzyła na nich z niedowierzaniem.
 -	Co?!
 -	Taka jest prawda - zapewnił Costas. - W Kirgizji, kiedy poznaliśmy Altamatego, twój tata zjadł owczą wargę.
 -	O mój Boże.
 -	Musiałem - tłumaczył Jack. - W przeciwnym razie głęboko bym go uraził. Altamaty już nigdy by się do mnie nie odezwał.
 -	Myślałam, że nienawidzisz baraniny.
 -	To jedyna potrawa, której nie jestem w stanie zjeść.

 -	Nie mogłeś wybrać innego kawałka? Czy to naprawdę musiała być... warga?!
 -	Nie miałem wyboru. - Popatrzył na Katię z desperacją. - To musiała być warga.
 -	Tata jest obrzydliwy - powiedziała Rebecca zdławionym głosem. - Fuuu.
Jack się uśmiechnął.
 -	Musimy wciągnąć Pradesha i Altamatego do naszej roboty: intensywny kurs w kampusie MUM i staż na pokładzie statku badawczego. Pogadam z dowódcą Madraskiej Grupy Inżynieryjnej, żeby załatwić mu delegację. Pradesh i tak będzie potrzebował urlopu na rekonwalescencję, a kampus w Kornwalii to idealne miejsce. Jeśli chodzi o Altamatego, jego szkolenie może stanowić część naszego pakietu pomocy finansowo-logistycznej na prace podwodne w Issyk-kul i badanie petroglifów.
 -	To by było wspaniałe - przyznała Katia.
 -	Przecież obiecałem pomoc - odparł Jack. - Bardzo możliwe, że znowu mnie tam zobaczysz. I to całkiem niedługo.
 -	Jeżeli Altamaty wyjedzie, Katia będzie potrzebowała towarzystwa - orzekła Rebecca. Costas odkaszlnął, a ona podjęła: - Kiedy Costas nauczy mnie na.Hawajach nurkować, ja potem nauczę Altamatego, jak nazywa się cały sprzęt, żeby mógł zamawiać wszystko, czego potrzebuje, bezpośrednio od pracowników technicznych MUM, a nie za pośrednictwem Costasa. Powiedziałam mu, że Costas to świetny gość, ale ma hopla na punkcie swoich nowych batyskafów i innych wynalazków, więc jeśli Altamaty czegoś chce, powinien kontaktować się ze mną. - Spojrzała na Costasa ze słodką miną.
 -	Dobrze wiedzieć, że panujesz nad sytuacją- powiedział Jack, unosząc brwi i zerkając na przyjaciela.
 -	Twój problem, tato, polega na tym, że przeskakujesz z jednej przygody do następnej. Tak powiedział mi Hiemy. No wiesz, w Egipcie. Hiemy mówi, że kiedy on coś znajdzie, nie odpuszcza, aż wydobędzie ze stanowiska każdy, nawet najmniejszy strzęp informacji. Ma na tym punkcie obsesję.
 -	Mowa! - mruknął Costas.
 -	Twierdzi, że to on jest prawdziwym archeologiem. Powiedział, że gdy znalazł te gliniane skorupy z tekstem Periplusa, spe-

cjalnie odłożył je na bok, żeby się nie ekscytować, i dzięki temu zachował chłodny obiektywizm. Jack zmrużył oczy.
 -	Czyżby? Zadzwonił do mnie w ciągu jakichś dziesięciu sekund. Pamiętasz, Costasie? Przyjechał nawet do nas, kiedy kopaliśmy w stambulskim porcie, szukając żydowskiej menory. To ja byłem wtedy zajęty. To ja koncentrowałem się na badaniach.
 -	Powiedział, że gdyby nie spędził tylu miesięcy na żmudnych badaniach rzymskiego domu nad Morzem Czerwonym, całej tej przygody w ogóle by nie było. Twierdzi, że to on wykonywał prawdziwą robotę, podczas gdy ty uganiałeś się w poszukiwaniu jakiegoś świętego Graala. Powiedział nawet, że to jak w Gwiezdnych wrotach: przeszedłeś na ciemną stronę mocy. Wyjaśniłam mu, że to były Gwiezdne Wojny, a nie Gwiezdne wrota. Chyba nie oglądał żadnego z tych filmów. Uważa, że stałeś się zwykłym poszukiwaczem skarbów, ale wciąż masz potencjał, a on mówi to wszystko tylko dla twojego dobra.
 -	Coś mi się zdaje - mruknął Jack - że muszę pogadać ze starym Hiemym.
 -	Nie przejmuj się - odparła Rebecca. - Ajsza już się nim zajęła. Twierdzi, że Hiemy potrzebuje rodziny. Dzieci, no wiesz. Mówi, że nad tym pracuje.
Costas o mało się nie zakrztusił.
 -	Pracuje nad tym?
 -	Dniami i nocami - powiedziała Rebecca niewinnym tonem.
 -	Farciarz z tego Hiemy'ego - skwitował Jack.
 -	A mój następny projekt badawczy będzie dotyczył południowych Indii - oświadczyła Rebecca.
 -	Twoim następnym projektem badawczym będzie szkoła - odparł Jack.
 -	Odkąd zobaczyłam te wszystkie papiery, które odziedziczyłeś, naprawdę mnie to zafascynowało - powiedziała, spoglądając na niego zadziornie. - Pradesh zaproponował, że zabierze mnie do świątyni w dżungli, żebym zobaczyła te płaskorzeźby na własne oczy. Uważa, że następnym krokiem powinno być zbadanie grobowca. Trzeba zobaczyć, co tam jeszcze jest. Rząd Indii wysyła do dżungli saperów, żeby zbudowali więcej dróg i dokończyli kilka szlaków rozpoczętych jeszcze przez Howarda i jego żołnierzy.

 -	A co z INTACON-em, Katiu? - zapytał Costas. - I Shang Yongiem? Czy śmierć tego snajpera w Afganistanie powstrzymała jego zapędy?
 -	Bez swojego wiernego siepacza - odparła - straci poparcie bractwa. Ale samo bractwo nadal będzie trwać w wierze, że broni dziedzictwa Pierwszego Cesarza i jego grobu.
 -	Jak długo to potrwa?
-	Dziedzictwo Pierwszego Cesarza jest na razie bezpieczne.
Jack popatrzył na nią uważnie, a potem zwrócił się do Costasa.
 -	INTACON był prywatną własnością samego Shang Yonga, a działalność firmy została wstrzymana. Pradesh złożył raport swojemu dowódcy w Bangalore, gdy tylko wydostaliśmy się z dżungli. Dostał wprawdzie reprymendę za zapuszczenie się na teren kontrolowany przez bojówki tylko z dwoma saperami, ale pułkownik natychmiast wysłał tam kompanię szturmową. Strzelanina z maoistami stała się pretekstem, którego potrzebowali do interwencji zbrojnej.
 -	Wiem od Pradesha, że rząd Indii anulował wszystkie kontrakty na wydobycie w dystryktach, gdzie dominuje dżungla - wtrąciła Rebecca. - Uruchomiliśmy zmiany, które mogą doprowadzić do znacznej poprawy sytuacji górskich plemion, ale Pradesh obawia się, że to tylko tymczasowa polityka i trzeba będzie stoczyć jeszcze niejedną bitwę. Musimy pokazać indyjskim władzom, że więcej zyskają na turystyce niż na pozwoleniu, żeby zagraniczne konsorcja niszczyły przyrodę kopalniami odkrywkowymi. Pradesh mówi, że wszystko zależy od tego, jak głęboko sięga korupcja. Wysocy urzędnicy mogą dostać większe pieniądze od międzynarodowych kompanii górniczych niż od dopiero startujących na rynku firm z branży ekoturystycznej.
 -	Powinnaś pracować w jakiejś charytatywnej organizacji pozarządowej - zauważyła Katia z uśmiechem.
 -	Właśnie zamierzałam pogadać o tym z tatą. No wiecie, nadać MUM nowe oblicze. Nie po raz pierwszy wasze odkrycia doprowadziły do gwałtownych napięć społeczno-politycznych. A nie możemy po prostu odchodzić i zostawiać problemów komu innemu.
 -	Kiedy będziesz się wybierać do tej dżungli - powiedział Jack - przypomnij mi się, bo chciałbym, żebyś coś zwróciła.
-	Rękojeść paty?
Jack pokiwał głową.

 -	Nie możemy zwrócić świętego welpu, bo go nie mamy -stwierdził. - Ale rękojeść leżała w tej świątyni przez dwa tysiące lat, czczona przez plemię Koja jako broń przyniesiona przez Ramę, boga, który jakiś czas żył wśród nich. Wprawdzie to nie klejnot nieśmiertelności, chyba jednak powinna ich ucieszyć. Możesz to zrobić w imieniu swojego prapradziadka.
 -	Może dzięki temu jego dusza odzyska wreszcie spokój -szepnęła.
 -	Co masz na myśli?
 -	Właśnie przed chwilą rozmawiałam z Katią - wyjaśniła -o tym, że nigdy nie zdołamy odgadnąć, jaką formę przybierze żal, i dlatego nie powinniśmy słuchać tych, którzy twierdzą, że znają jakieś cudowne lekarstwo. Howardowi żal towarzyszył przez większość życia i może w jakiś sposób połączył się z tym, co przydarzyło mu się w dżungli. To dziwne, ale mam wrażenie, że też to czuję. Może jednak dziedziczy się po przodkach takie rzeczy, nierozwiązane dylematy. Nie zdołał znaleźć ukojenia za życia, ale może dzięki nam odzyska spokój po śmierci.
Jack popatrzył na Katię. Ich spojrzenia spotkały się na moment, a potem ona odwróciła wzrok. Powiedziała Rebecce to, co on chciał jej powiedzieć, ale nie potrafił znaleźć odpowiednich słów. Wiedział, że w Katii wciąż tli się gniew z powodu ojca, a Rebecca ma w duszy ziejącą dziurę po utracie matki, lecz przez moment czuł, że istnieje wykraczająca poza ten świat więź, która ochroni je obie. Rebecca zauważyła wymianę spojrzeń między nim a Katią.
-	Pradesh chce, żebym po powrocie z dżungli zainteresowała
się fragmentami ceramiki, które znaleziono pod wodą koło Arika-
medu. Może Ajsza przyjedzie, żeby pomóc mi na początku pomóc
przy zabytkach z Egiptu i Rzymu.
Costas odchrząknął.
 -	Jeżeli Hiemy zgodzi się na rozłąkę.
 -	Będzie potrzebował odpoczynku - stwierdziła Rebecca z poważną miną. Jack uśmiechnął się, a ona potrząsnęła głową, odrzucając włosy do tyłu. - Tak czy siak, myślę, że tego będzie dotyczył mój doktorat.
 -	Doktorat? - zdziwił się Jack. - Nie skończyłaś nawet jeszcze liceum.

-	Po tym wszystkim mam wrócić do budy? Chyba żartujesz. Te
ostatnie dni to największa przygoda mojego życia. Teraz rozumiem,
dlaczego tak uwielbiasz ekspedycje: ludzie podczas nich napraw
dę się zbliżają. Ja na przykład mam wrażenie, jakbym znała was
wszystkich przez całe życie.
Jack odwrócił wzrok, przełykając z wysiłkiem ślinę. Pomyślał o tym, co znaleźli na dnie jeziora, i o swojej radości na widok Re-becki, która spoglądała na niego z pontonu, kiedy wynurzał się na powierzchnię. Costas położył mu dłoń na ramieniu, a potem wstał i przeciągnął się, spoglądając spod zmrużonych powiek gdzieś w dal za ruiny i drapiąc się po kilkudniowym zaroście. Kopnął jakiś kamyk, schylił się po niego i zaczął obracać w dłoni. Ziemia była usiana fragmentami ceramiki i potłuczonych cegieł, a wszystko to wydawało się kruszyć i zamieniać w chmurę pyłu, która miała wkrótce pochłonąć resztki historii tego miejsca. Costas odwrócił się do Jacka.
 -	Zastanawiam się, czy jednak im się udało.
 -	Rzymianom? Fabiuszowi i reszcie?
 -	Jesteśmy tysiąc sześćset kilometrów na wschód od Issyk-kul. Przypuśćmy, że jeden z nich się uratował. Woda wyrzuciła go na brzeg z dala od tych, którzy ich ścigali, a potem dołączył do jednej z karawan ciągnących z zachodu do Xian, udając kupca, tak jak Liu Jian wmieszał się w grupę sogdyjskich handlarzy jadących w przeciwnym kierunku.
 -	Może któremuś się udało - powiedział Jack w zamyśleniu.
 -	To miejsce raczej nie przypomina legendarnego raju - zwątpił Costas.
Jack potoczył wzrokiem po ruinach. Przypomniał sobie podobne miejsca, które odwiedził - w północnej Afryce, w Niemczech i w górskich kotlinach Walii. Miejsca na peryferiach Imperium Rzymskiego, gdzie ziemia ukazuje oczom uważnego obserwatora ślady przeszłości: wzniesienia przykrywające dawne mury, gliniane skorupy, fragmenty zardzewiałej kolczugi pozostawione przez weteranów, którzy tam dożywali swoich dni.
-	W pewnym momencie żołnierza dopada starość - rzekł. - Nie
pragnie już zginąć chwalebnie w boju. Legion duchów, który ma
szerował z nim ramię w ramię, jego polegli towarzysze broni, od
dalają się do Elizjum, gdzie będą na niego czekać. Taki żołnierz nie

musi już udowadniać swojego męstwa. Wie, że i tak wcześniej czy później do nich dołączy.
-	A starzy żołnierze, weterani, stanowili prawdziwą siłę Impe
rium, zasiedlając obszary graniczne - dodała Katia.
Jack pokiwał głową.
 -	Taka była kolej życia rzymskiego wojownika. Osiedlał się gdzieś, gdzie miał szansę założyć rodzinę, zbudować dom, uprawiać ziemię. To wystarczało.
 -	Ale przecież musieli słyszeć o grobowcu Pierwszego Cesarza tuż za horyzontem - zauważył Costas. - O bajecznych skarbach, o cudach niemieszczących się w głowie.
 -	Może dla starego wiarusa, awanturnika i podróżnika bajeczny skarb zawsze jest tuż za horyzontem, jak Elizjum - wyszeptała Katia. - Kiedy całe życie strawiło się na poszukiwaniach, sam cel traci na znaczeniu.
 -	A jeśli to był Fabiusz, to może już miał swój skarb - wtrąciła Rebecca. Może wśród rzeczy zrabowanych z Merwu i handlarzom na Jedwabnym Szlaku miał także klejnot, oliwin.
W ruinach przed nimi pojawił się nagle mały chłopczyk.
-	Patrzcie - powiedział Costas. - Ma jasne włosy.
Dziecięca główka kiwała się lekko na boki, gdy chłopiec szedł
w ich kierunku. Po chwili zatrzymał się, nadstawiając uszu: usłyszał ich, ale nie rozumiał, co mówią. Uciekł i zniknął na moment, lecz wkrótce wyłonił się za fragmentem starego muru. Jego włosy były rzeczywiście jasne, raczej rude niż blond. Pomachali do niego, uśmiechając się przyjaźnie. Jack przyglądał się twarzy dziecka. Chłopiec miał niezwykłe zielone oczy, prawie oliwkowe. W jego rysach było coś dziwnie, lecz nieuchwytnie znajomego. Wdrapał się na mur i zeskoczył z drugiej strony, stając naprzeciwko nich, ale zachowując kilkumetrowy dystans. Był ubrany w łachmany i bosy. Nagle jakby nabrał śmiałości i z typową dla dzieci naiwną pewnością siebie uśmiechnął się i wyciągnął rękę.
-	Co można dać takiemu dziecku? - zapytała półgłosem Katia.
Costas wciąż bawił się kamykiem, który podniósł kilka chwil
wcześniej. Teraz pokazał go chłopcu w uniesionej wysoko dłoni. Jakieś światło błysnęło Jackowi w oczy. Zdał sobie sprawę, że kamień odbija rozproszone promienie słoneczne, które zaczęły się właśnie przebijać przez chmury. Spojrzał na niego i zobaczył, że jest

miodowy i prześwitujący jak bursztyn. Przyjrzał się dokładniej. To był bursztyn. Zauważył zatopionego w nim owada, komara, i wydrążoną przez środek dziurkę. Kiedyś musiał być nanizany na sznurek, może jako ozdoba. Starta powierzchnia wskazywała, że jest bardzo stary. Ale Jack spostrzegł jakiś kształt: wyryte na kamyku zwierzę. Serce zabiło mu mocniej. Wyciągnął po niego rękę.
Ale było już za późno. Costas rzucił bursztyn chłopcu. Malec złapał go i podniósł wysoko, a na jego twarzy odmalowała się radość i zachwyt. Kamyk połyskiwał w słońcu. Bursztyn, Jack nie miał co do tego najmniejszych wątpliwości. Musiał tu trafić z bardzo daleka. Z wybrzeży Bałtyku. Jack zastanawiał się gorączkowo. Czyżby kamień należał do rzymskiego legionisty? Do żołnierza pochodzącego z celtyckiej północy, z Galii, Germanii, może nawet z Brytanii? Przypomniał sobie Fabiusza, wysokiego, długowłosego Fabiusza z płaskorzeźby w dżungli. Czy możliwe, że to klejnot rodowy, skrywany przez wszystkie lata niewoli? Ale z drugiej strony, to był przecież Jedwabny Szlak. Trafiały tu wszelkie bogactwa świata. Chłopczyk uśmiechnął się łobuzersko, chowając kamyk w zaciśniętej pięści. On zauważył ruch ręki Jacka, a nie zamierzał oddawać swojego nowego skarbu. Popatrzył na Jacka nieprzeniknionymi oczami i pobiegł dalej w radosnych podskokaoh, znikając wśród ruin. Nagle jego rudawe włosy wydały się Jackowi zupełnie na miejscu: podobny kolor miały tutejsze góry i pył tańczący w powietrzu. Kolor Jedwabnego Szlaku. Ale uświadomił sobie coś jeszcze: ktoś tu jednak dotarł. Wciągnął głęboko powietrze i powoli wypuścił je z płuc. Ave atąue salve, frater. Odwrócił się do pozostałych.
-	Zastanawiam się, czy właśnie nie spojrzeliśmy w oczy rzym
skiego legionisty.
 -	Myślisz, że był tu ten klejnot? - zapytała Rebecca. Jack podrapał się po brodzie.
 -	Może właśnie go znaleźliśmy. Tego chłopca. Dziedzictwo.

 -	Rebecca ma na myśli prawdziwy klejnot - powiedział Costas.
 -	Może najlepiej zostawić go tam, gdzie jest: tuż za horyzontem - odparł Jack.
 -	Tak, jasne. Tylko mi nie wmawiaj, że nie chciałeś go znaleźć. Nie mów, że nie miałeś ochoty połączyć dwóch klejnotów i zobaczyć, co się stanie.

 -	No, nie wiem. - Jack zmrużył oczy. - Naprawdę nie wiem.
 -	Ale fajnie byłoby spróbować, co? - zauważył Costas. - Tylko raz. Zobaczyć, jak to jest. Posmakować nieśmiertelności. A potem moglibyśmy wystawić oba klejnoty w muzeum w Kartaginie. Po przeciwnych stronach sali, ale na tyle blisko, żeby robiły ciepłą, przyjemną atmosferę. Ludzie wychodziliby z muzeum w dobrych humorach. I hojną ręką sypali nam kasę.
Jack spojrzał na Rebeccę.
-	Właśnie to miałem na myśli. On naprawdę potrafi sprowadzać
człowieka na ziemię. Boleśnie.
Costas wyszczerzył zęby w uśmiechu.
-	Ale mam laboratorium i mogę przebadać właściwości oliwinu
i lazurytu. Pradesh mówił, że to ciekawe zagadnienie. Tym też może
się zająć w MUM. Niewykluczone, że coś jest na rzeczy. Oczywi
ście nie nieśmiertelność, ale jakiś efekt świetlny, jak w pryzmacie.
Ciekawy przepływ energii. Refrakcja.
Refrakcja... Jack podniósł wzrok ku słońcu, mrużąc oczy. Ostatnie dni były właśnie jak seria refrakcji, załamań promieni i odbić: między przeszłością a teraźniejszością, między życiorysami, które wydawały się przebiegać po równoległych torach. Przez chwilę miał wrażenie, że wszyscy są dokładnie tacy sami - rzymski legionista Licyniusz, jego przodek John Howard i wreszcie on sam - że kierowało nimi jedno wspólne pragnienie. Może siła klejnotu, potęga idei nieśmiertelności polegała na tym, że pozwala ludziom, których przyciąga, spotkać się na duchowym szlaku. Westchnął głęboko i objął córkę ramieniem.
-	Myślę, że śmiertelność na razie mi wystarczy.
Costas zerknął na swoją wymiętą koszulę i łypnął z ukosa na Jacka.
-	Nieśmiertelność mogłaby się przydać, żeby wreszcie dotrzeć
na Hawaje.
Jack wstał.
 -	Racja.
 -	Teraz już wiem, co Costas miał na myśli - powiedziała Re-becca - gdy wspomniał o rozrywkach.
 -	O? - zdziwił się Jack.
 -	Tak. Mówi, że twoje ekspedycje zawsze okazują się serią rozrywek. Nigdy nie wiadomo, dokąd zaprowadzą, i dzięki temu zachowuje ciągłą czujność. To była jedna z nich, prawda?

Jack wziął głęboki oddech i popatrzył na ruiny. Już sięgał do torby, ale przypomniał sobie, że nie ma już słonika z lazurytu. Pomyślał o tym, gdzie byli, i o tym, jak ich to zmieniło. Posłał córce zmęczony uśmiech.
 -	Mam nadzieję, że była czymś więcej niż rozrywką. Costas spojrzał na Jacka.
 -	To dokąd się teraz wybieramy? - zapytał.
 -	Jakieś pomysły?

 -	Pomyślałem, że moglibyśmy poszukać Wysp Nieśmiertelnych. No wiesz, tych, o których opowiadała Katia. Pierwszy Cesarz organizował specjalne ekspedycje, żeby je znaleźć. Są gdzieś na wschodnim oceanie. Pośrodku Pacyfiku, mówiąc ściślej. Mały, ale cudowny archipelag wulkaniczny.
 -	Aloha - powiedziała Rebecca.
-	Aloha - odparł Costas i wskazał helikopter.
Jack spojrzał na jego ogorzałą twarz.
 -	Wiesz co? Wyglądasz, jakby parę dni na plaży dobrze ci zrobiło.
 -	Jasne, że tak, do cholery!
-	Ale Rebecca chce lecieć do dżungli. Do świątyni.
Costas wstał i się przeciągnął.
-	Świątynia może poczekać. Zresztą pewnie nie ma tam nic wię
cej do zobaczenia. Kiedy tam byliśmy, wymacałem otwór u podsta
wy sarkofagu. Przypomniałem sobie, jak pokazywałeś mi kamien
ne groby w Rzymie, z wywierconą dziurką, przez którą wyciekała
zgnilizna. Jeżeli Licyniusz był w tym sarkofagu, prawdopodobnie
niewiele z niego zostało.
Jack się zamyślił.
-	Otwór, mówisz?
Costas uniósł dłoń i zgiął palce.
 -	Mniej więcej taki - pokazał.
 -	Wystarczy, żeby wepchnąć przez nią do środka kawałek bambusa - orzekł Jack.
 -	Pewnie tak. Takiego mniejszego.
Jackowi przypomniała coś możliwość, o której napomknęła Rebecca. Teraz popatrzyła na niego, jakby czytała mu w myślach.
-	Robert Wauchope - wyszeptała. - Welpul

Czy to możliwe, że po latach tam wrócił? Serce zabiło Jackowi mocniej. Poczuł znajomy dreszczyk podniecenia. Przewiesił starą płócienną torbę przez ramię i spojrzał na Costasa.
 -	O nie! - Costas pokręcił stanowczo głową. - Nie ma mowy.
 -	I tak musimy wrócić na „Seaquesta II", który czeka w Zatoce Bengalskiej. To będzie tylko dodatkowa rozrywka.
Costas zwrócił się do Rebecki.
 -	Rozumiesz, o co mi chodziło? Dziewczyna objęła ojca.
 -	Nie martw się, tato. Costas wszędzie z tobą pójdzie. Jack popatrzył na przyjaciela.
 -	No to jak?
 -	Naprawdę myślisz, że możemy go znaleźć?
 -	Żadnych obietnic.
Costas westchnął. Zerknął na swoją hawajską koszulę i znowu na Jacka. Przez chwilę patrzyli sobie w oczy. Jack uśmiechnął się szeroko, a Costas pokręcił głową.
 -	I co ja mogę poradzić?
 -	Gotowy?
 -	Gotowy.

OD AUTORA
Ziarna tej opowieści zostały zasiane, gdy jako student archeologii pierwszy raz stałem wśród starożytnych ruin Harranu w południowej Turcji, przy granicy z Syrią. Upał był obezwładniający, a wiatr podrywał z ziemi tumany pyłu, które przyćmiewały światło. Wydawało mi się, że znalazłem się na krańcu świata, i to wywarło na mnie głębokie wrażenie. Było to miejsce bitwy pod Karre, gdzie rzymska armia pod wodzą Krassusa poniosła straszliwą klęskę w starciu z Partami w 53 roku p.n.e. Trudno mi było sobie wyobrazić, że można było toczyć bitwę w takim skwarze. Znałem historię wziętych do niewoli legionistów, których pognano na wschód i wszelki słuch po nich zaginął. Czy to możliwe, by prawdziwa była pogłoska, iż część z nich uciekła z partyjskiej niewoli i dotarła aż do Chin? W następnych latach ja sam zapuściłem się w głąb Azji Środkowej. Podążałem wzdłuż Jedwabnego Szlaku, a także tropem rzymskich żeglarzy i kupców, którzy dotarli daleko do Zatoki Bengalskiej. Zafascynowała mnie historia wczesnych badań archeologicznych w kolonialnych Indiach i życie moich przodków, którzy jako żołnierze i awanturnicy trafili tam w XIX wieku. Często wracałem myślami do legionistów Krassusa i ich tajemniczych losów. Czy mógł tu istnieć jakiś związek? Czy ci mężczyźni rzeczywiście zaryzykowali wszystko, by szukać Chryse, Krainy Złota znanej z opowieści kupców? Jakie historie o bajecznych bogactwach Wschodu usłyszeliby po drodze? Co mogłoby ich skłaniać do dalszego marszu?
Los zaginionych legionistów Krassusa stanowi jedną z najbardziej urzekających tajemnic starożytnej historii i mocno przemawiał do wyobraźni Rzymian. Horacy pisał: „A więc żołnierz Krassusa mógł tak cześć utracić, barbarzyńską niewiastę w obcym, wrogim kraju pojąć za żonę niecnym związkiem " (Ody, III 5, tłum. Ludwik Hieronim Morsztyn). Dla cesarza Augusta, który uzgodnił

warunki pokoju z Partami w 20 roku p.n.e., zwrot sztandarów legionowych, które padły łupem zwycięzców, był jednym z największych triumfów, uczczonym słynną serią złotych i srebrnych monet z napisem Signis Receptis, „sztandary zwrócone ".
Wszystkie zachowane źródła historyczne na temat Karre opierają się na wcześniejszych relacjach, obecnie nieznanych. Według Plutarcha Krassus wy-maszerował z „siedmioma legionami zbrojnych, prawie czterema tysiącami konnych i tylomaż żołnierzami wojsk lekkozbrojnych " (Crassus, XX \), z czego wynika, że armia liczyła około 40 000 żołnierzy. Nie wiadomo, które to były legiony, ale Plutarch wspomina, że tysiąc żołnierzy kawalerii „ było od Cezara ", więc przypuszczalnie brali udział w jego kampaniach w Galii i Brytanii. W tym okresie legioniści byli jeszcze „żołnierzami obywatelami", a nie zawodowcami, a ich służba trwała zazwyczaj nie dłużej niż sześć lat. Wspomnienia z kampanii w prologu, łącznie ze złymi omenami podczas przeprawy przez Eufrat, śmiercią Krassusa i poniżeniem Kajusza Pacciana, zaczerpnąłem z Plutarcha (Crassus, XIX, XXXMi; / Diona Kasjusza (Historia rzymska, XL 16-27/ Według Plutarcha Krassus został zabity przez jednego z Partów, natomiast Dion Kasjusz twierdzi, że „albo przez jednego z własnych ludzi, by zapobiec schwytaniu go żywcem, albo też przez wroga, bo był ciężko ranny". Później „Partowie, jak niektórzy powiadają, wlali mu do ust roztopione złoto dla drwiny". Plutarch mówi, że w całej kampanii „podobno dwadzieścia tysięcy poległo, a dziesięć tysięcy wziętych zostało żywcem ".
Jedyną wskazówkę o losie jeńców stanowi krótka wzmianka w Historii naturalnej Pliniusza Starszego, który opisuje Margianę, miasto na wschód od Morza Kaspijskiego, jako „miejsce, dokąd zabrano rzymskich jeńców po klęsce Krassusa " (VI Al). Margiana, dzisiejszy Merw w Turkmenii, była partyjską twierdzą wzniesioną u bram Azji Środkowej. Mury obronne wymagały wielokrotnej odbudowy, a fakt, że w tym okresie Rzymianie w Italii zaczęli rozwijać technologię budowy z użyciem cementu, w powieści stał się punktem wyjścia do pomysłu o sabotażu prac budowlanych w Merwie.
Hipoteza, że resztka jeńców spod Karre mogła uciec z Merwu jeszcze dalej na wschód, pochodzi z kontrowersyjnej interpretacji chińskich źródeł pisanych, ogłoszonej w latach 50. XX wieku. W 36 roku p.n.e. Chińczycy ruszyli na wyprawę przeciwko Hsiung-nu, czyli Hunom, którzy przedarli się do Sogdiany w Azji Środkowej. W starożytnej Księdze wcześniejszych Hanów znajduje się opis oblężenia przez Chińczyków twierdzy Hunów, prawdopodobnie powstały na podstawie obrazów z epoki, który wspomina o ponad stu żołnierzach piechoty ustawionych w szyk „rybich łusek". Część współczesnych uczonych

utożsamia ten szyk z testudo, czyli rzymską formacją żółwia, w której tarcze ustawione są szczelnie jedna przy drugiej, jak to opisał Plutarch w relacji z bitwy pod Karre (Crassus, XXIV 3). Armia chińska zastała poza murami twierdzy „podwójny drewniany ostrokół", co również może być echem technik fortyfikacyjnych Rzymian. Właśnie te dwie wzmianki stanowią podstawą hipotezy, że w wojsku Hunów służyli między innymi rzymscy najemnicy.
W archeologii Azji Środkowej brakuje rozstrzygających świadectw, które uzasadniałyby taką tezę. Najbardziej intrygującym znaleziskiem jest inskrypcja w południowym Uzbekistanie, około pięćset kilometrów na wschód od Merwu, podobna do fikcyjnego napisu z rozdziału 3. Może ona dotyczyć XV Legionu, przypuszczalnie tego, który utworzono w okresie cesarstwa w 62 roku n.e., niewykluczone jednak, że chodzi o legion o sto lat starszy. Tysiąc kilometrów na północny wschód dalej, przy brzegu jeziora Issyk-kul w Kirgizji, rozciąga się Cholton Ata, niezwykłe pole głazów ozdobionych petroglifami - rysunkami wyrytymi w kamieniu. Rysunki odnoszą się głównie do życia duchowego tamtejszej ludności, lecz brzeg Issyk-kul byl wszak miejscem postoju i odpoczynku podróżnych na Jedwabnym Szlaku, a moje badania w tych okolicach sugerują możliwość odkrycia innych inskrypcji. W wąwozie górskim na południu od jeziora jeździłem na koniu, który mógł pochodzić od legendarnych achał--tekinów, wydzielających krwawy pot rumaków z chińskiej mitologii. Na dnie samego jeziora znajdują się.starożytne zabudowania i przedmioty, a opowieści o zatopionych miastach i grobowcach, nawet o grobie samego Czyngis-chana, który miałby tam jakoby spoczywać, jest mnóstwo. Podwodne badania archeologiczne, które się obecnie prowadzi, mogą zaowocować w niedalekiej przyszłości wspaniałymi znaleziskami.
Ponad pięćset kilometrów na południowy wschód od jeziora, za niedostępną pustynią Takla Makan, w chińskiej prowincji Gansung leży wioska Zhelai-zai. Niektórzy wierzą, iż jest to dawne Lijian, gdzie być może osiedlono jeńców schwytanych w bitwie z Hunami w 36 roku p.n.e. Nazwa Lijian — niewykluczone, że utworzona od imienia Aleksander - mogła oznaczać „ ludzi z Zachodu ". W obecnej populacji występuje zdumiewająco wysoki odsetek ludzi o zielonych oczach i jasnej karnacji, chociaż wyniki badań DNA wykonanych pod kątem ewentualnego pokrewieństwa z ludźmi z Zachodu nie przyniosły wiążących rozstrzygnięć. Kupcy z Jedwabnego Szlaku mogli mijać to miejsce, zbliżając się do kresu podróży w mieście Xian, nieopodal którego wznosi się góra Li, miejsce wiecznego spoczynku Shihuangdi, Pierwszego Cesarza. Bractwo Tygrysa występujące w powieści jest organizacją fikcyjną wymyśloną jednak na wzór innych tajnych stowarzyszeń w Chinach, natomiast nazwy dóbr lennych

nadanych przez Pierwszego Cesarza członkom rodziny zostały zaczerpnięte z Zapisków historyka. Wiadomo, że cesarz Ts 'ao Ts 'ao z III wieku n.e. otaczał się wojownikami Kawalerii Tygrysiej jako osobistą obstawą - wśród jej uzbrojenia mogły się znaleźć cenne halabardy z brązu, jak ta opisana w książce na podstawie eksponatu w zbiorach British Museum (BM 1949.5-18 1,2). Samego grobowca cesarza miało strzec dwadzieścia domostw, od których rzekomo pochodzą nazwy dwudziestu współczesnych wsi wokół góry Li, tak więc pomysł przekazywanej z pokolenia na pokolenia funkcji opiekuna grobowca jest głęboko zakorzeniony w historii tego niezwykłego miejsca, jednego z ostatnich cudów starożytnego świata, gdzie nie przeprowadzono wykopalisk.
Periplus Morza Erytrejskiego przetrwał w postaci rękopisu z X wieku n.e., przechowywanego w bibliotece w Heidelbergu. Jest to odpis greckiego oryginału, który powstał około tysiąca lat wcześniej. Periplus, jeden z najbardziej niezwykłych dokumentów starożytnych, zawiera szczegółowy opis handlu morskiego między należącym do Rzymu Egiptem a portami położonymi tak daleko na południe, jak Zanzibar, i tak daleko na wschód, jak porty w Zatoce Bengalskie/. W ostatnich dekadach nastąpiła istna eksplozja zainteresowania archeologią Periplusa, zwłaszcza zaś wykopaliskami prowadzonymi w portach Morza Czerwonego: Berenike i Myos Hormos. Dom kupiecki w mojej powieści jest fikcyjny, ale reprezentatywny dla autentycznych znalezisk ze wspomnianych stanowisk, takich jak przywożone z Italii amfory na wino, które wykorzystywano ponownie jako pojemniki na wodę; przyprawy indyjskie (na przykład tysiące ziarenek pieprzu); kamienie balastowe z Arabii i Indii; indyjskie drewno — użyte wcześniej do naprawy statków, między innymi drewno tekowe; oraz ceramika z południowych Indii. Na jednej ze skorup zachowało się tamilskie grąffito z imieniem, także z południa Indii. Odnaleziono mnóstwo skorup z napisami - tak zwanych ostraka - w tym część archiwum niejakiego Maximusa Priscusa w Myos Hormos. Pojawiające się w powieści ostraka z tekstem Periplusa i nieznanym wcześniej jego fragmentem o legionistach Krassusa są fikcyjne. Ale gliniane skorupy byłyby dobrym materiałem do sporządzania szkiców przed zapisaniem ostatecznej wersji tekstu na papirusie. Istnieje spore prawdopodobieństwo, że autor Periplusa był mieszkającym w Egipcie greckim kupcem i opracował swój przewodnik po przejściu na „ emeryturę ". Pisał głównie na podstawie osobistych doświadczeń i rzadko umieszczał w swoim dziele informacje z drugiej ręki, tak więc pomysł, że w brudnopisie wspomniał o legionistach Krassusa, lecz w ostatecznej redakcji usunął ten fragment, zgadza się z tym, co wiemy o autorze na podstawie jego tekstu.

Starożytny port Arikamedu, na południe od Pondicherry, został dobrze przebadany podczas wykopalisk prowadzonych przez sir Mortimera Wheelera i Indyjski Nadzór Archeologiczny w latach 40. XX wieku, a od początku lat 80. stał się obiektem nowej fali zainteresowania naukowców. Wielu uczonych uważa - tak jak sądził sam Wheełer - że znalezione tam fragmenty rzymskich amfor i delikatniejszej ceramiki wskazują, iż do Arikamedu docierali kupcy z portów egipskich, którzy prowadzili wymianę handlową z kupcami z całego wybrzeża Zatoki Bengalskiej oraz z tymi z Azji Środkowej, oferującymi tak egzotyczne towary, jak jedwab czy lazuryt. Płetwonurkowie z Indyjskiego Nadzoru Archeologicznego prowadzą badania wód wokół Arikamedu i innych portów wspomnianych w Periplusie. Jako że coraz liczniejsze grono archeologów postrzega rzymską obecność w Indiach jako proces obustronnej wymiany kulturalnej - skutkujący takimi samymi wpływami kultury indyjskiej na zachodnią i w kierunku odwrotnym - można się spodziewać kolejnych odkryć związanych z owym handlem.
Około 30 mil morskich na południowy wschód od przylądka Pas Banas na Morzu Czerwonym leży Wyspa Świętego Jana (po arabsku Zeberged), jedyne znane w starożytności miejsce wydobycia oliwinu, czyli topazai, o którym Stra-bon i Pliniusz wspominają jako o kamieniu szlachetnym pochodzącym z wyspy w pobliżu Berenike. Spośród wymienionych w Periplusie portów Morza Czerwonego zidentyfikowano do tej pory tylko Ptolemais Theron, „Ptolemais Łowów ", nie znaleziono również żadnego statku do transportu słoni, elephan-tegosa. Wiemy natomiast o kilku wrakach rzymskich statków w Morzu Czerwonym, przy których znaleziono amfory z winem, przeznaczonym być może na rynki Arabii i Indii. Autor Periplusa niewątpliwie uważał złote i srebrne monety za główny rzymski towar eksportowy - do handlu na wybrzeżu malabarskim radzi zabrać - „wielkie ich ilości". Potwierdzają tę opinię zarówno lamenty cesarza Tyberiusza o wycieku rzymskiego pieniądza na wschód (Tacyt Roczniki, /// 54; Pliniusz Historia naturalna, VI101, XII 84), jak i tysiące złotych i srebrnych monet znalezionych w południowych Indiach. Nie ulega wątpliwości, że w Morzu Czerwonym albo w Oceanie Indyjskim zostanie pewnego dnia odkryty wrak rzymskiego statku z ładunkiem złota porównywalnym do skarbów znajdowanych na Karaibach.
Rebelia w Rampie w latach 1879-1880, jedno z największych powstań ludów plemiennych, do jakich doszło w Indiach w okresie rządów kolonialnych, została stłumiona przez ekspedycję wojsk mającą wielkość brygady. Bezpośrednią przyczyną buntu był wprawdzie podatek nałożony na wino palmowe,

ale niezadowolenie tubylczej ludności wywołały już wcześniej nowe przepisy leśnicze i korupcja wśród lokalnych policjantów. Kampania przebiegała ślamazarnie, wielu żołnierzy padło ofiarą straszliwej „gorączki tropikalnej ", a historia całego konfliktu nie została jeszcze porządnie opisana. Ukazany tu obraz powstał na podstawie raportów z „ Madras Military Proceedings " i „ Mardas Judicial Proceedings ", korespondencji prywatnej, dokumentów pułku i informacji biograficznych o oficerach brytyjskich uczestniczących w tej operacji. Nie zachowały się żadne osobiste wspomnienia z tej kampanii, ale pewne pojęcie o języku i poglądach oficera Królewskich Wojsk Inżynieryjnych, który trafił do dżungli, daje porucznik R.G. Woodthorpe w The Lushai Expedition 1871—1872, relacji z ekspedycji karnej do Birmy. O dramatycznych wydarzeniach początkowej fazy buntu donosiły londyński „ Times " i amerykański „New York Times ", które odnotowały między innymi atak ponad tysiąca rebeliantów na parowiec „Kon iczyna " (,, Shamrock'') oraz potyczkę stoczoną przez porucznika Hamiltona w dżungli. Ale gdy walki zaczęły się przedłużać, a głównymi problemami wojska stały się „ tropikalna gorączka " i monsun, zainteresowanie prasy dalszymi losami kampanii osłabło. Relację Hamiltona - zarówno treść, jak i formę - oparłem na autentycznym raporcie z 20 sierpnia 1879 roku, w którym porucznik stwierdza między innymi, że jego saperzy wystrzelili 1050 pocisków i zabili co najmniej dziesięciu buntowników. Opis gorączki tropikalnej włożony w usta doktora Walkera pochodzi z raportu doktora J. Bilderbecka z 36. Pułku Piechoty Madraskiej z maja 1880 roku, kiedy to zachorowali wszyscy oficerowie brytyjscy i trzy piąte sipajów. Plemię Koja rzeczywiście leczyło malarię w sposób opisany w rozdziale 9 (Note on the Rampa Agency, East Godavari District Madras 1931, s. 31). Dystrykt Rampa niewiele się zmienił od lat 80. XIX wieku. Dżungle wschodnich Indii są obecnie schronieniem dla terrorystów maoistowskich, przyciągają także poszukiwaczy złóż mineralnych, za którymi stoją zagraniczni inwestorzy.
Według pochodzącego z 1876 roku opisu świętych welpu, w tym potężnego Lakkala (albo: Laka) Ramu, były to pojemniki z łodyg bambusa, które trzymano w ukryciu. Wśród zwierzęcych duchów dżungli, konda dewatulu, czczono między innymi ducha tygrysa. Tom „Imperial Gazetteer of India"poświęcony Godawari wspomina, że w pobliżu wioski Rampa, „przy wodospadzie wysokości około 25 stóp [7,6 m] jest zejście do małej świątyni zrobione z trzech wielkich głazów, z których dwa tworzą rodzaj zadaszenia, a trzeci to ściana boczna. Woda z wodospadu spływa ciągłym strumieniem między tymiż głazami. Grubo ciosany lingam i inne święte znaki zostały wykute w skale ". W mojej fikcyjnej świątyni indyjska ikonografia jest wzorowana na rzeźbach z jaskini

w Badami oraz na posągach z innych regionów kraju, w tym na postaciach jaksza / jakszini. Świątynia w pobliżu Rampy to miejsce, gdzie w 1879 roku zabito kilku schwytanych policjantów. Naoczny świadek - tubylec - tak opisał złożenie ofiary: „ Czendraja osobiście odrąbał mu głowę szablą. Poświęcono go Gudapu Mawili" („ Madras Judicial Proceedings " z 5 września 1879). W innych relacjach są wzmianki o zabijanych albo ocalonych „ meriahach ", a także o znajdowanych w dżungli pozbawionych głów zwłokach. Opisując rytuał złożenia ofiary, korzystałem z relacji naocznych świadków zamieszczonych w A Personal Narrative of Thirteen Years Service amongst the Wild Tribes of Khondistan for the Suppression of Human Sacrifice generała brygady Johna Campbella (1864), oraz z pracy Christopha i Elizabeth von Fiirer-Haimendor-fów The Reddis of the Bison Hills: a Study in Acculturation (1945), jednego z niewielu studiów antropologicznych poświęconych górskim plemionom znad Godawari.
Kilku bohaterów powieści jest wzorowanych na autentycznych osobach, które brały udział w tłumieniu rebelii, ale nazwiska i imiona części z nich zostały zmienione. Joseph Fawcett Beddy był asystentem komisarza Prowincji Centralnych i towarzyszył Hamiltonowi podczas wypadu do dżungli. Według oficjalnego raportu o rebelii w Rampie Beddy „ zmarł od gorączki'' po potyczce saperów z tubylcami („ Madras Judicial Proceedings " z 14 grudnia 1881), ale napis na jego płycie nagrobnej w Wuddagudem głosi: „Zastrzelony podczas rebelii w Rampie " (H. Le Panu List of European Tombs in the Godaveri Distri-ct with Inscriptions Thereon, Cocanda 1895). Doktor George Lemon Walker, lekarz kilku kompanii Saperów Madraskich podczas buntu, rzeczywiście urodził się w Kingston w Kanadzie i odbył studia medyczne na uniwersytecie w Belfaście. Od 1884 roku jego przełożonym w służbie medycznej byl naczelny lekarz wojskowy Saperów Madraskich Ronald Ross - późniejszy sir Ronald Ross, który zyskał sławę dzięki temu, że zidentyfikował moskity Anopheles jako nosicieli zarazków malarii. Wśród pacjentów Rossa znaleźli się weterani walk w Rampie cierpiący na „gorączką tropikalną ".
Pierwowzorem fikcyjnej postaci sierżanta O 'Connella był sierżant John Brown, który trafił do Indii w 1860 roku, w latach 1875-1876 uczestniczył w kampanii malezyjskiej, a po służbie w Rampie przeszedł w 1881 roku w stan spoczynku. Saper Narrainsamy brał udział w walkach w Birmie i Chin Lushai pod koniec lat 80. XIX wieku. Porucznik Robert Ewen Hamilton zmarł w 1885 roku na cholerę, „ze zdrowiem wyniszczonym nawracającymi napadami gorączki małarycznej". Fikcyjny porucznik Wauchope to postać wzorowana na Robercie Alexandrze Wahabie (później zmienił pisownię swojego nazwiska na

„ Wauhope "), który pochodził z rodziny irlandzkich emigrantów w Ameryce. On też zmagał się z malarią, przez co przeszedł w stan spoczynku już w 1905 roku, ale do tego czasu dosłużył się stopnia pułkownika i odznaczył w prawie wszystkich ekspedycjach wojskowych na północno-zachodniej granicy.
Postać Johna Howarda wzorowałem na poruczniku Walterze Andrew Gałę 'u, moim własnym prapradziadku, oficerze Saperów Madraskich, który najdłużej służył w siłach bojowych w Rampie. Pod koniec 1879 roku skierowano go do Afganistanu, ale że działania w Rampie przedłużały się, pozostał w dżungli. Jego syn Edward zmarł w kwietniu 1880 roku w Bangalore, przeżywszy zaledwie 17 miesięcy. Rok później odszedł z pułku Saperów Madraskich i, tak jak Wahab, poświęcił się geodezji, rozwijając umiejętności i doświadczenia nabyte w Rampie. Wrócił z rodziną do Anglii, gdzie wykładał geodezję w Szkole Inżynierii Wojskowej w Chacham i redagował „Professional Papers ofthe Corps ofRoyal Engineers ". Jako sekretarz Royal Engineers Institute słuchał wykładów dotyczących różnych zagadnień od ściśle wojskowych po związane z archeologią, która zaczęła rozwijać się w Indiach jako skutek uboczny badań geograficznych. Temat fikcyjnego odczytu Howarda odpowiada niezwykle rozległym zainteresowaniom oficerów wojsk inżynieryjnych tego okresu. W Royal United Service Institution przechowywano jedyną znaną kolekcję przedmiotów z rebelii w Rampie - dwa muszkiety z zamkiem lontowym, dwie szable i pochwę, dwie bambusowe strzały, ptasią strzałę, tarczę i cztery groty strzał- podarowaną Instytutowi przez oficera Saperów Madraskich i weterana z Rampy porucznika A.C. Macdonnella w 1881 roku („Journal ofthe Royal United Service Institution " XXV, s. XXXI). Muzeum Instytutu w Whitehall zamknięto w 1962 roku, a zbiory rozdzielono między inne muzea.
Gale i Wahab spotkali się ponownie w 1889 roku, kiedy Wahab przyjechał do Chalham na kursy szkoleniowe. Zniknięcie dwóch emerytowanych pułkowników w Afganistanie jest fikcyjne, ale prawdopodobne: obaj wyśmienicie znali afgańskie tereny przygraniczne i byli dobrze przygotowani do takiej wędrówki. Wahab spędził prawie dwadzieścia lat w Indyjskiej Służbie Geodezyjnej, wyznaczając granicę z Afganistanem - od Beludżystanu do Przełęczy Chajber-skiej i dalej. Był znany z zamiłowania do wspinaczki, a jego słupy graniczne stoją do dziś. Gale po powrocie do Indii najpierw objął stanowisko dowódcy inżynierów królewskich dywizji Armii Indyjskiej w Kwecie, a potem inżyniera nadzorującego w Bełudżystanie, gdzie odpowiadał za całą prowincję, łącznie z przełęczą Bolan. Jednym z jego współpracowników był Aureł Stein, słynny podróżnik i badacz Jedwabnego Szlaku, zatrudniony przez rząd do nadzorowania zabytków (sprawozdania ich obu z lat 1904-1905 można znaleźć

w Administration Report of the Baluchistan Agency/ Stein przyjaźnił się też z Robertem Wahabem, który podzielał jego zainteresowanie historią starożytną i dokonał najbardziej prawdopodobnej identyfikacji Aornos, słynnej grani zdobytej przez Aleksandra Wielkiego. Wymienił go nawet w podziękowaniach do swojej pracy On Alexander's Track to the Indus (1929). Dwadzieścia lat przed publikacją książki Steina w Afganistanie wciąż były rejony tak niedostępne, że rzadko zjawiał się tam jakiś Europejczyk. Należały do nich legendarne kopalnie lazurytu opisane przez porucznika Johna Wooda w A Personal Narrative of a Journey to the Source of the River Oxus (1841), książce cytowanej w kilku rozdziałach mojej powieści. Gale i Wahab musieli widzieć przełęcz Bolan, która zwabiła tylu żołnierzy i awanturników do krainy po jej drugiej stronie. Szukali chwały i bogactw, lecz jakże często znajdowali tylko śmierć.
Oficerowie Królewskich Wojsk Inżynieryjnych mieli być „najpierw żołnierzami, a inżynierami dopiero potem " - głosił tekst szkoleniowy zredagowany przez kapitana W.A. Gale'a i umieszczony w „Professional Papers ofthe Corps of Royal Engineers " w 1889 roku (pułkownik E. Wood The Duties of Royal En-gineers in the Field, /. XV, s. 69-96). Przechodzili wszechstronne przeszkolenie, by móc wykonywać działania bojowe jako piechota. W Indiach oficerowie nie-biorący udziału w walkach wiele czasu poświęcali na polowaniach, umieli więc obchodzić się z bronią palną i często stawali się bardzo dobrymi strzelcami. Pojawiający się w powieści rewolwer Colta z oznaczeniami górnej Kanady jest egzemplarzem autentycznym, z którego osobiście strzelałem; dotyczy to również karabinów Snider-Enfield, Lee-Enfield i Mosin-Nagant. Rewolwerów Colta często używali brytyjscy oficerowie podczas powstania sipajów w latach 1857-1858, a rewolwery z zamkiem kapiszonowym jeszcze kilka dekad później preferowali tacy poszukiwacze przygód, jak sir Richard Burton na terenach, gdzie trudno było zdobyć amunicję scaloną. W 1879 roku Saperzy Madrascy byli uzbrojeni w karabiny Snidera-Enfielda, chociaż przepisowym karabinem brytyjskiej armii był od kilku lat karabin Martiniego-Henry 'ego. Wiele starych karabinów wojskowych trafiało na północno-zachodnią granicę i do Afganistanu, gdzie wśród nadal używanych brytyjskich karabinów można dziś spotkać lee-enfieldy wyprodukowane w Long Branch w Kanadzie. Wyposażone w celowniki optyczne lee-enfieldy i mosiny-naganty stanowiły wysoce skuteczną broń wyborową podczas II wojny światowej. Mosin-nagant był używany przez radzieckie kobiety snajperów zwane „zajączkami", od nazwiska ich mentora Wasilija Zajcewa; jedna z nich, Ludmiła Pawliczenko, miała na koncie ponad trzysta trafień i stała się pierwowzorem postaci pojawiającej się w tej powieści.

Cytaty z Periplusa Morza Erytrejskiego są moimi tłumaczeniami z greckiego oryginału, na podstawie tekstu opracowanego przez H. Friska Le Periple de la mer Erithree („ Góteborgs Hoskolas Arsskrift" 33, 1927) -fragmenty na początku książki (Frisk, rozdz. 63-66) i w rozdziale 3 (Frisk, rozdz. 41 i 63). Drugi cytat na początku książki pochodzi z Zapisków historyka Simy Qiana (wyd. polskie Syn smoka: Fragmenty zapisków historyka, Warszawa 2000, przeł. M. J. Kunstler), z których zaczerpnąłem również fragmenty wiersza o cnocie cesarza w rozdziałach 4 i 15 (Syn smoka, s. 55-56). Cytat z Kosmasa o Sri Lance przytoczony w rozdziale 3 pochodzi z: J. W. McCrindle The Christian To-pography of Cosmas, an Egyptian Monk (Hakluyt Society, seria 1, t. 97, 1987, s. 365-368). Fragment fikcyjnego dziennika porucznika Howarda dotyczący problemów związanych z wykonywaniem pomiarów geodezyjnych zaczerpnąłem z przedmowy kapitana W. A. Gale'a do XIV tomu „Professional Papers of the Corps of Royal Engineers" (1888), a cytat następujący zaraz po nim pochodzi z raportu sędziego Davida F. Carmichaela, który objeżdżał Rampę po rebelii i wydawał zalecenia („ Madras Judicial Proceedings " z 14 grudnia 1881, s. 1027-1053).
Jednym z przedmiotów przywiezionych przez pułkownika Gale 'a z Indii była rękojeść paty opisana w niniejszej powieści. Podobna mosiężna rękawica tego typu znajduje się w zbiorach British Museum (BMOA1878. 12-30, 818). Historia tych rzadkich szabli może sięgać czasów mongolskiego najazdu na Indie albo nawet wcześniejszych. Jednym z nielicznych znanych przedstawień paty użytej w boju jest siedemnastowieczna scena batalistyczna ukazująca księcia Sziwadżiego dzierżącego taką właśnie szablę (z miniatury reprodukowanej w Monuments Anciens et Modernes de PHindoustan, L. Langles, 1821); kompozycja przywodzi na myśl mozaikę z Aleksandrem Wielkim w bitwie pod Issos znalezioną w Pompejach, która z kolei stanowi inspirację opisanej w powieści płaskorzeźby w jaskini. Pata pułkownika Gale 'a wzięła się podobno z „rebelii", lecz nie wiadomo o niej nic pewnego. Jej zdjęcie oraz fotografie kufra oficerskiego z drewna kamforowego, lunety, starych książek, starożytnych monet i broni z tej powieści można obejrzeć na www.davidgibbins.com.

Podziękowania
Serdecznie dziękuję mojemu agentowi literackiemu Luigiemu Bonomi z LBA oraz redaktorkom: Harriet Evans w Headline i Caitlin Alexander w Bantam Dell, a także Gai Banks, Alexandrze Barlow, Alison Bonomi, Chen Huijin Cheryl, Raewyn Davies, Darragh Deering, Samowi Edenborougho~ wi, Mary Esdaile, Pam Feinstein, Emily Furniss, George'owi Gamble'owi, Tessie Girvan, Janet Harron, Jenny Karat, Celinę Kelly, Nicky Kennedy, Lucy Le Poidevin, Stacey Levitt, Kim McArthur, Tony'emu McGrathowi, Taryn Manias, Peterowi Newsomowi, Amandzie Preston, Jenny Robson, Barry 'emu Ruddowi, Johnowi Rushowi, Emmie Rusher, Jane Selley, Molly Stirling, Adjy Vucicevic, Katherine West i Leah Wodburn, całym zespołom w wydawnictwach Headline i Bantam Dell, jak również moim licznym wydawcom zagranicznym. Mnóstwo zawdzięczam Ann Verrinder Gibbins, Angie i Molly, a także mojemu bratu Alanowi za pomoc z moją stroną internetową www.davidgibbins.com.
Jeśli chodzi o badania w terenie związane z tą książką chciałbym wyrazić szczególną wdzięczność świętej pamięci Alanowi Hallowi z British Institute of Archaeology w Ankarze, Radzie Life Sciences Committee przy NA TO za zaproszenie mnie do Kirgiz/i oraz kuratorowi muzeum petroglifów w Cholpon A ta w pobliżu jeziora Issyk-kul. Moja fascynacja Periplusem Morza Erytrejskiego sięga czasów studiów doktoranckich na Uniwersytecie Cambridge, przy czym inspiracja płynęła od świętej pamięci doktora Jamesa Kirkmana, kawalera Orderu Imperium Brytyjskiego, członka Society of Antiąuaries of London, byłego kuratora Fort Jesus Museum w Mombasie, a także od mego dziadka, kapitana Lawrance 'a Wilfrida Gibbinsa, który pływał do Indii tymi samymi szlakami co starożytni żeglarze z Periplusa. Obaj pomogli mi dostrzec i docenić niezwykły handel morski sprzed dwóch tysięcy łat.

Dziękuję doktorowi Guodongowi Lin za konsultacje w sprawie chińskich imion i nazwisk. Za pomoc w zdobyciu i umożliwienie strzelania z karabinu Snidera-Enfielda dziękuję Johnowi Dennerowi i Davidowi Hurlbutowi. Za pomoc w zbieraniu wiadomości o rebelii w Rampie w 1879 roku chciałbym podziękować pracownikom dawnego działu Oriental and India Office Collections w British Library, bibliotekarzom i muzealnikom z Royal Engineers Museum and Library w Chatham, archiwistom z UK National Archives i bibliotece South Asia Division of the University of Michigan; podpułkownikowi Prabha-towi Kumarowi z Madras Sappers Museum and Archive w Bangalore, podpułkownikowi w stanie spoczynku Edwardowi De Santisowi z Korpusu Inżynierów Armii Stanów Zjednoczonych i za zaprzyjaźnienie się ze mną jako chłopcem - świętej pamięci podpułkownikowi Johnowi Ancrumowi Cameronowi z Królewskich Wojsk Inżynieryjnych, saperowi madraskiemu w latach 1927-1948, który stał się dla mnie wyrazistym łącznikiem z moim prapradziadkiem, pułkownikiem Walterem Andrew Gale'em, saperem madraskim i weteranem walk w Rampie, którego rękawicowa rękojeść od paty stała się inspiracją do napisania tej historii.
Czuję się wreszcie szczególnym dłużnikiem świętej pamięci pani Rosemary Hobbs, której zapisowi spadkowemu zawdzięczam posiadanie pierwszych wydań A Personal Narrative of Thirteen Years Service amongst the Wild Tribes of Khondistan Johna Camphella oraz A Personal Narrative of a Journey to the Source of the River Oxus Johna Wooda. Jestem jej również głęboko wdzięczny za wieloletnie wsparcie moich ekspedycji i przygód.