KAREL CAPEK

BAJKI I PRZYPOWIASTKI

Z JĘZYKA CZESKIEGO PRZEŁOŻYŁA ANNA JOLANTA BLUSZCZ
WSTĘPEM OPATRZYŁ JÓZEF ZAREK
TYTUŁ ORYGINAŁU BAJKY A PODPOVIDKY
JÓZEF ZAREK:
INNY ŚWIAT KAROLA ČAPKA
1
K. Čapek jest drugim po J. Haśku pisarzem czeskim, znanym tak szerokim rzeszom 
czytelników. Jego utwory tłumaczono na ponad trzydzieści języków. Budziły one 
duże zainteresowanie również w Polsce. Blisko dwadzieścia tomów przekładów i 
wznowienia świadczą o tym dowodnie. Ba, posiadamy nawet własną monografię Čapka, 
wydaną w tym samym roku co pierwsza monografia czeska! Dane te mogą wskazywać, 
że twórczość popularnego prozaika i dramaturga nie kryje już dla nas żadnych 
tajemnic. Tak jednak jeszcze nie jest. A przekonać się o tym można sięgając po 
oddawaną właśnie do .rąk czytelników książkę. Takiego Čapka dotychczas nie 
znamy.
Do tej pory, stosownie do wielkości autora Inwazji jaszczurów tłumaczono na 
język polski głównie jego wielkie dzieła. Wielkie w znaczeniu przenośnym i 
dosłownym, jako że dominują wśród nich głośne dramaty i powieści. Skromniejsze 
ilościowo są przekłady opowiadań. Zupełnie zaś ubogo wyglądają przekłady utworów 
jeszcze .drobniejszych. Tymczasem rozmiar dzieła nie pozostaje w żadnym 
uchwytnym związku z jego wartością. Walory większości aforystycznych „bajek”, 
najdrobniejszego z uprawianych przez pisarza gatunków, nie pozostawiają chyba co 
do tego wątpliwości.
Bajki i przypowiastki ujawniają nie tyle interesującą fabułę lub bogactwo 
szczegółów, znane nam z innych utworów, co raczej ich brak. Trawestując jedno ze 
znanych zdań Čapka można by powiedzieć, że im bardziej złożona jest akcja, tym 
skromniejsze są prawdy, jakie ona przekazuje. Rezygnacja z tej złożoności, 
ograniczenie się do jednego zdarzenia jest więc równoznaczne z wyeksponowaniem 
myśli. W przypadku „bajki” będzie to prawda–morał. Ta, o której w poświęconym 
jej felietonie autor napisze, że najlepsza jest wówczas, gdy rzeczywistość może 
się od niej czegoś dobrego nauczyć.
Ze względu na wielkość i tendencje poznawczo–dydaktyczne umieszczamy Bajki na 
jednym z biegunów twórczości Čapka. Jeśli jednak weźmiemy pod uwagę budowę 
wewnętrzną tych utworów, fakt, że materiałem „bajki” i „przypowiastki” jest 
mówienie, czy dokładniej — wypowiedź, to wtedy trzeba je umieścić w centrum, na 
linii łączącej powieść z dramatem. Jeśli zaś na plan pierwszy wysuniemy 
poruszaną w nich problematykę, to wówczas musimy je wsunąć między powieść a 
felieton. Owo centralne położenie prezentowanych utworów jest o tyle istotne, że 
dzięki temu skupia się w nich jak w soczewce to, co dla ich autora 
najistotniejsze: wspomniane już zainteresowanie prawdą oraz językiem mówionym, 
czy wreszcie fascynacja „innością” świata — tymi jego stronami, które są 
przeciętnemu czytelnikowi nieznane lub na które nie zwraca on uwagi. Ambicją 
pisarza jest wypełnienie luki w wiedzy o świecie i o człowieku. Luki, która może 
się okazać dla człowieka groźna.
W jednej z uwag na temat „innego świata” czytamy u Čapka: „Sądzę, że na to, by 
wyobrazić sobie inny świat, nie trzeba ani snów, ani halucynacji. Inny świat 
jest bowiem wszędzie tam, gdzie nas jeszcze nie było, jest za linią horyzontu, 
na dnie wody, za murem niedostępnego ogrodu. Gdy jako mały chłopiec zakradłem 
się przez płot do obcego ogrodu, przysięgam, że znalazłem tam kwiaty 
cudowniejsze niż gdziekolwiek indziej i że rwałem owoce o smaku nie znanym mi i 
wspaniałym. Następnie inny świat znajduje się również tam, gdzie przynajmniej 
inni nie byli i nie widzieli owych rzeczy przedziwnych i niezwykłych, które my 
ujrzeliśmy. Inne światy są wszędzie, dokąd dotarli wędrowcy i awanturnicy 
oczarowani tym, że widzieli więcej niż inni. Za każdą granicą, która ogranicza 
nasze doświadczenie, znajduje się inny świat”*.
Uwagę tę przytoczyłem prawie w całości nie dlatego, że mówi ona o jednym z 
motywów bajki czy baśni, ale dlatego, że jest niezwykle charakterystyczna dla 
Čapka i dla jego postawy wobec świata. Pisarza tego nie interesuje bowiem 
naprawdę ani świat „przeciętny”, ani świat całkowicie wymyślony, lecz świat, 
jakim można go zobaczyć i świat, jakim on stać się może. Takiej postawie 
zawdzięczamy kolejne literackie wersje i odmiany Čapkowskiego świata.
2
Wariantem „innego świata”, który przyniósł pisarzowi światową sławę był wariant 
futurologiczny. Odnajdziemy go w dramatach: RUR (Rossum’s Universal Robots) i 
Sprawa Makropulos oraz w powieściach: Fabryka absolutu i Krakatit. Cała ta seria 
utworów pojawia się w latach 1920–1924. Akurat wtedy, gdy w Czechach konstytuuje 
się awangarda literacka, gloryfikująca współczesną cywilizację i z nadzieją 
patrząca na jej rozwój. W obrazach Čapka postęp nie uszczęśliwia jednak 
ludzkości. Przeciwnie — prowadzi do katastrofy. Dokonuje się on bowiem w sferze 
techniki, a nie mentalności człowieka.
Roboty z RUR (nota bene słowo „robot” zostało stworzone przez Čapka) mają 
wyzwolić człowieka od pracy i uczynić go bardziej szczęśliwym, ludzkim. Jednak 
zło, miast ulec likwidacji— potęguje się. W efekcie wybucha bunt robotów, 
przynoszący zagładę ludzkości. Jedyny promyk nadziei stanowi perspektywa 
mimowolnego uczłowieczenia robotów.
W związku z RUR, jak i następnymi utworami, często mówi się o utopii. Jak jednak 
widać, mamy do czynienia raczej z antyutopią. Dramat nie pokazuje przecież 
świata idealnego, a nawet przeczy możliwości jego istnienia. Podobną wymowę 
posiada Sprawa Makropulos, w której odkrycie eliksiru życia antagonizuje ludzi.
Motyw cudownego odkrycia lub wynalazku podejmują także obie wspomniane powieści, 
lecz i w nich osiągnięcia myśli ludzkiej prowadzą świat ku przepaści. W Fabryce 
absolutu dzieje się tak za sprawą karburatora, który rozkłada materię w sposób 
doskonały, wyzwalając energię i dając produkt uboczny — absolut. Masowa 
produkcja karburatorów rodzi w świecie chaos i grozi konfliktem totalnym w imię 
przywłaszczonych sobie absolutów. W miejsce „królestwa ducha” pojawia się widmo 
„świętej wojny”. W następnej powieści światu zagraża, tytułowy krakatit — 
materiał, który również wyzwala olbrzymią energię. Niestety zainteresowani są 
nim przede wszystkim przedsiębiorczy agenci i generałowie. Rzeczy wielkie 
okazują się ostatecznie małymi.
Przedstawione sytuacje pełne są dramatyzmu nie dlatego, że odkrycia i wynalazki 
są groźne, ale dlatego, że groźnymi czyni je człowiek. W parę lat później Čapek 
napisze, że nie boi się władzy maszyn, lecz władzy człowieka nad człowiekiem. 
Jako że „stosunek maszyn do ludzi zależy głównie od tego, jaki będzie stosunek 
ludzi do ludzi”.
Obawy pisarza nie były bezpodstawne. Już doświadczenie pierwszej wojny światowej 
nauczyło go, jak łatwo apokalipsa może przybrać kształty realne. Wizja literacka 
miała stanowić przestrogę. Jeszcze raz tę przestrogę pisarz powtórzy w latach 
trzydziestych, kiedy niebezpieczeństwo przybierze kształt faszyzmu. Pojawi się 
wtedy powieść Inwazja jaszczurów i dramat Biała zaraza. W obu utworach autor 
posłuży się czytelną alegorią. Istniał już zresztą precedens w postaci 
alegorycznej komedii Z życia owadów (1921), napisanej przez Karola Čapka 
wspólnie z bratem Józefem. Na przykładzie motyli, żuków i mrówek pokazywała ona, 
do czego zostaje sprowadzone życie, jeśli jednostki i społeczeństwa kierują się 
popędami instynktów i prawem walki o byt. Totalitarne społeczeństwo owadów 
zostanie teraz zastąpione przez totalitarne społeczeństwo płazów i szerzącą się 
błyskawicznie epidemię „trądu”.
W wypowiedzi radiowej z r. 1936 Čapek powie o Inwazji: „Nie chodziło tu o 
fantazję; tę gotów jestem dać dodatkowo i bezpłatnie, ile kto zechce, ale 
chodziło mi tu o rzeczywistość. Nic na to nie poradzę, ale literatura, która nie 
troszczy się o rzeczywistość ani o to, co się naprawdę dzieje ze światem, która 
nie chce reagować na to z siłą, jaka dana jest słowu i myśli, taka literatura — 
to nie moja specjalność”*. Dobitnym potwierdzeniem tej wypowiedzi, poza 
działalnością obywatelską pisarza, stał się ostatni dramat Čapka, Matka (1938), 
z symboliczną sceną, w której kobieta posiadająca jedynego syna — mąż i starsi 
synowie zginęli w walkach wcześniej — decyduje się dać mu do ręki broń. Scena ta 
jest tym bardziej wymowna, że wyszła spod pióra autora, znanego ze swych 
poglądów pacyfistycznych.
3
Pod ciśnieniem zdarzeń zewnętrznych Čapkowski „inny świat” zyskuje wiele rysów, 
które określa się mianem realistycznych. Prowadzi to do ukształtowania się prozy 
opozycyjnej względem utworów typu science–fiction. Za skrajny przypadek takiej 
prozy trzeba uznać Pierwszą brygadę, powieść mocno osadzoną w środowisku 
górniczym i skupiającą uwagę na tych — wartościach, które każą człowiekowi 
walczyć solidarnie o życie innych. Czyni to m.in. główny bohater Standa. Analiza 
psychologiczna jego postaci zajmuje w utworze sporo miejsca. Zatem nie fabuła i 
nie narracja wysuwają się w powieści na czoło, lecz właśnie bohater.
Podobną, choć nie zawsze tak dominującą pozycję bohatera obserwować możemy w 
utworach, które podejmują problematykę prawdy. Prawda bowiem odnosi się u Čapka 
przede wszystkim do człowieka. Widać to szczególnie w dziełach z lat 
trzydziestych, a więc w Trylogii oraz nie dokończonej powieści Osiem twarzy 
mistrza Foltyna. Ale początki Čapkowskiego zainteresowania prawdą pojawiają się 
oczywiście znacznie wcześniej. Ślady tego odnajdziemy już w opowiadaniach z tomu 
Boża męka (1917). Pogłębienie tej problematyki przynoszą teksty późniejsze, np. 
włączone do Księgi apokryfów „Credo Piłata”, czy niektóre opowiadania z cyklu 
Opowieści z różnych kieszeni („Poeta”, „Zbiór znaczków”), wyraźnie zapowiadające 
przyszłą Trylogię. Rzeczą znamienną jest też fakt, że szereg bohaterów w 
wymienionych utworach posiadało swoje pierwowzory w rzeczywistości, np. 
prototypem poety Jaroslava Nerada był czołowy przedstawiciel awangardy Vit?zslav 
Nezval, prototypem Hordubala z pierwszej części Trylogii — Juraj Hardubej z 
kroniki sądowej Golombka, prototypem bohatera ostatniej części Trylogii — poeta 
Petr Bezruć*.
Zgodnie z założeniami bliskiego Čapkowi relatywizmu prawda ma charakter 
względny, jest bowiem zawsze prawdą kogoś. O danym zdarzeniu czy danych cechach 
człowieka można mówić dopiero wtedy, gdy się je postrzega, a postrzeganie jest 
nieuchronnie zabarwione subiektywizmem patrzącego. Do istoty prawdy można zatem 
docierać tylko w sposób pośredni — zestawiając istniejące świadectwa i 
wyciągając z nich wnioski. Nadto rzeczywistość i sam człowiek jawią się u Čapka 
jako projekcja szeregu możliwości. Niektóre z nich zostają wykorzystane, inne 
czekają na swoją okazję. Ale ważne są i te, i te. Dopiero wzdęte razem mówią coś 
o człowieku. Dlatego nieprzypadkowo polski tytuł ostatniej powieści Čapka brzmi: 
Osiem twarzy mistrza Foltyna.
Czy znaczy to, że dla pisarza wszystko jest relatywne? Nie. Zdanie takie 
pozostaje przecież w sprzeczności z konsekwentnym relatywizmem. Pachnie — jak 
czytamy w Krytyce słów — absolutyzmem. Dla konsekwentnego relatywisty „prawie 
wszystko jest relatywne”. Prawie, a więc nie wszystko. „Są rzeczy, które nie są 
relatywne”. Z przykładem takiej rzeczy zetknęliśmy się np. w dramacie Matka.
Wspomnieliśmy, że wielowarstwowość prawdy dochodzi również do głosu w Księdze 
apokryfów. W zawartych tam utworach Čapek przypomina znane postacie historyczne 
i literackie po to, by je „odbrązowić”. Swoistą kontynuację takich zabiegów, 
kontynuację, która przynależy raczej do literatury kanonicznej niż 
apokryficznej, stanowią Čapkowskie Rozmowy z T. G. Masarykiem, będące próbą 
stworzenia nieszablonowej biografii znanego filozofa i męża stanu Republiki 
Czechosłowackiej.
4
Wśród wymienianych propozycji „innego świata” nie może zabraknąć propozycji 
poetyckich Čapka. Tak się bowiem złożyło, że autor Trylogii dwukrotnie wpłynął 
na kierunek ewolucji rodzimej poezji: jako tłumacz poezji francuskiej i jako 
autor tomu szkiców Marsjasz czyli na marginesie literatury.
Pomysł przyswojenia literaturze czeskiej osiągnięć nowej liryki francuskiej 
zrodził się u Čapka w okresie, gdy aktywnie uczestniczył on w ruchu tzw. 
awangardy przedwojennej, działającej w latach 1911–1914 i propagującej sztukę 
nowoczesną, głównie kubizm. Efekty pracy przekładowej ukazały się pod tytułem 
Poezja francuska nowych czasów w dwa lata po zakończeniu I wojny światowej. 
Drugie, rozszerzone wydanie antologii miało miejsce w r. 1936. Od tego czasu 
przekłady Čapka osiągnęły w Czechach około dziesięciu wydań.
Największy rozgłos zyskał przekład Strefy Apollinaire’a, uznanej przez czeską 
awangardę międzywojenną za wzór poezji nowoczesnej i wielokrotnie naśladowanej. 
Doszło nawet do tego, że tytuł wiersza zaczął funkcjonować jako nazwa gatunkowa. 
Poetystów czeskich fascynowało zwłaszcza wprowadzenie przez tłumacza do poezji 
języka mówionego, co pociągnęło za sobą modyfikację całej struktury wierszowej, 
a więc słownika, składni, intonacji, rymu i rytmu*. Wyciągnęli oni z tego 
wnioski również dla siebie.
Powyższe doświadczenie tłumacza wywarło też niewątpliwy wpływ na poszukiwania 
Čapka–prozaika. J. Mukafovsky zatytułował np. swoje znane studium Proza Karola 
Čapka jako liryczna melodia i dialog, stwierdzając, że „najważniejszym, a także 
najtrwalszym rysem prozy Čapka jest jej melodyjność, innymi słowy — dominująca 
rolą intonacji”*.
Wskazane zainteresowanie młodego Čapka językiem potocznym koresponduje z 
potwierdzonym jednoznacznie przez Marsjasza późniejszym zainteresowaniem formami 
literatury popularnej. Jak wprowadzenie języka potocznego pchnęło poezję w nowym 
kierunku, tak też sięgnięcie po formy popularne powinno pchnąć w nowym kierunku 
prozę. Diagnoza Čapka będzie więc brzmieć następująco: „Gdyby się miała zrodzić 
nowa ludowa, to jest przez lud przeżywana sztuka, musiałaby z pewnością zwrócić 
się bezpośrednio w stronę ludzkiej i ludowej natury (…). Należałoby ją wydobywać 
z kiczu, a nie ze sfery ekskluzywnych wytworów; należałoby się rozejrzeć za 
rozmaitymi prastarymi, tradycyjnymi formami (do których zaliczam również kronikę 
sądową, film, eposy bohaterskie, powieści brukowe i inne niedocenione źródła) i 
dopiero z tego zrobić sztukę”*
Diagnozę tę potraktują na serio nawet młodzi poeci skupieni w tzw. „Grupie 1942” 
(w tym roku się ona ukonstytuowała), sięgając z jednej strony już nie po 
mówione, lecz po nieliterackie formy języka, z drugiej zaś poszukując inspiracji 
w wytworach folkloru miejskiego: sennikach, przesądach itp: Poświadcza to choćby 
tytuł jednej z części tomiku J. Kołaf a Vrsovicky Ezop, brzmiący po prostu 
„Marsjasz”.
Jeszcze bardziej znacząca okaże się ona dla poszukiwań samego Čapka. Ten sięgnie 
bowiem zdecydowanie po gatunki z bieguna przeciwnego poetyckości: po opowiadanie 
kryminalne (w Opowieściach z różnych kieszeni), romans brukowy (w Krakaticie), 
felieton (w Fabryce absolutu, czy w Inwazji jaszczurów)… Wszystkie one zostaną 
zarazem nobilitowane, podniesione do rangi literatury pięknej.
Szczególną karierę zrobią pod piórem Čapka różne odmiany felietonu. W nim 
najpełniej dojdzie do głosu wręcz legendarna Čapkowska ciekawość i pasja 
poznania świata, zaspokajana poza tym przez liczne podróże, zapoznawanie się z 
pracą łudzi różnych zawodów, lektury książek z zakresu filozofii, fizyki, 
biologia, czy… hodowli kaktusów. Jak możemy przeczytać we wstępie do tomu 
felietonów Listy z Włoch: „Właściwie na tym świecie powinno się widzieć 
wszystko, wszystko bowiem warte jest widzenia: każdy człowiek, każda rzecz 
niepozorna czy słynna. Nie ma niczego, co nie zasługuje na uwagę i spojrzenie”. 
Nowe potwierdzenie tej prawdy odnajdziemy w zbiorach felietonów: Listy z Anglii, 
Wycieczka do Hiszpanii, Jak się co robi, Krytyka słów, Rok ogrodnika i całym 
szeregu dalszych, wydawanych także po śmierci autora. Duża ilość tych felietonów 
nie straciła swego uroku i aktualności do dzisiaj. I wypada wyrazić zdziwienie, 
że poza Listami z Anglii żaden inny sensowny wybór niedostępny jest w języku 
polskim. A byłoby to znakomite uzupełnienie i nierzadko komentarz do „wielkiej” 
prozy Čapka.
W tym kontekście warto jeszcze na moment wrócić do Bajek i przypowiastek (w 
oryginale: Bajky a podpovídky). Na ich przykładzie można prześledzić, w jaki 
sposób Čapek adaptuje do własnych potrzeb istniejące schematy gatunkowe i jak je 
nieustannie rozwija. I tak Przypowiastki są swoistą kontynuacją Opowieści z 
różnych kieszeni, choć odwołują się tym razem do formy felietonu (szereg 
felietonów z „Lidovych novin” nosi właśnie podtytuł „podpovídky”). Mają to być 
opowiadania dziennikarskie dla najszerszego grona czytelników. Zamierzenie nie 
zostało, co prawda, doprowadzone przez pisarza do końca, gdyż część tekstów 
pozostała do śmierci autora w rękopisie, niemniej zasługuje ono z pewnością na 
uwagę. Bajki również publikował Čapek w prasie, stopniowo osiągając ich 
ostateczną postać, bliską epigramatowi i aforyzmowi. Jedyną cechą, która łączy 
tę postać z gatunkiem bajki jest zachowana zazwyczaj perspektywa zwierzęca, 
wyostrzająca i odnawiająca spojrzenie na rzeczywistość. W sumie zatem dzięki obu 
eksperymentom Čapkowski świat zyskuje dalsze „inne” rysy. Rysy, o które może się 
wzbogacić również świat dzisiejszego czytelnika.
BAJKI
BAJKI
WINA I KARA
Nie da się zaprzeczyć: nabrudzila. Teraz kuli się w najciemniejszym kącie z 
dziką, zaciętą miną, błyska zielono oczami i macha ogonem — wie, co ją czeka. 
Nagle opadło z niej wszystko to, co składa się na wrażenie rozumnej i wytwornej 
kotki; jest to złe, dzikie zwierzę z dżungli, bestia pełna lęku i nienawiści, 
która śledzi cię płonącymi oczami jak odwiecznego wroga. Syczy jak wąż, kiedy 
się do niej zbliżasz, jej zielone źrenice miotają płomienie grozy, wstrętu, 
zawiści i występku: puf, puf, nie ruszaj mnie!
Trudno i darmo, kiciu, u nas ludzi winę trzeba odpokutować. Jest Prawo i 
Porządek mówiące, że kot, który nabroi, zostanie przytrzymany na miejscu 
przestępstwa i a masz! a masz! a masz! bezwstydnico! Wściekła i zbuntowana 
grzesznica z oklapniętymi uszami kuli się pod tragiczną nawałnicą kary. 
Załatwione! I jak wąż z brzuchem przy ziemi umyka nieszczęsna kreatura z miejsca 
zbrodni.
Ale zanim sędzia wstanie, zadowolona, smukła kotka już siedzi pośrodku pokoju 
jak gdyby nigdy nic i gorliwie wylizuje zmierzwione na grzbiecie futerko. Ogląda 
się jeszcze trochę niepewnie na swojego kata, ale oczy ma już bursztynowe: 
popatrz, jaka jestem śliczna, otwórz mi, ja chcę iść do kuchni.
Po czym odchodzi, starając się najwyraźniej nie spieszyć.
MEGALOMANIA
Było to psisko podobne do rękawiczki, z żabimi oczami, na cienkich nóżkach, 
które ostrożnie podnosiło, jakby mu wiecznie marzły. W jego starej, głupiej 
głowie nie mieściło się nic poza imieniem Pucio i świadomością, że za zrobienie 
kałuży dostaje się baty.
Pewnego razu przy wtórze gromów rozwarły się niebiosa i potężną falą runęła 
ciężka, dudniąca, mokra lawina. W jednej chwili piaszczysty podwórzec zamku 
zamienił się w żółte jezioro, które z jękiem górskiego potoku spłynęło do parku, 
tworząc głębokie strugi.
W tej właśnie chwili psisko człapało po schodach w dół. Kiedy zobaczyło przed 
sobą ten dopust boży, zaczęło dygotać i skuliło chudy zadeczek w pokorze 
kajającego się i skruszonego grzesznika: — Ukarz mnie, panie, to ja zrobiłem tę 
wielką kałużę.
SPRAWA HONORU
Został pokonany miażdżącą przewagą: trudno, wilczur jest cięższy i silniejszy od 
takiego kudłatego pinczerka, przypominającego ledwie widoczną nad ziemią kupkę 
kudłów, w którą wilczur wbijał swoje groźne kły.
Z tego walczącego kłębka wyciągnęła go za smycz jego pani. Pozwolił się ciągnąć, 
ale oglądał się za swoim wrogiem: — Ty tchórzu, ty strachajło! Och, gdyby mnie 
tylko nie trzymali!
Teraz leży na dywanie i liże swoje krwawe rany. Kiedy spojrzy na niego jego 
pani, macha zwycięsko kawałkiem ogonka: — Ale mu wcisnąłem, no nie?
OPUSZCZONA
Przez trzy noce padało i przez trzy noce szary, pręgowany kocur nie przyszedł. 
Czekała przyklejona do muru, aż jej łapki zziębły. W dzień natomiast, kiedy 
myślała, że jej nikt nie słyszy, narzekała ciemnym, łamiącym się altem. Kiedy 
chciałeś ją pogłaskać, umykała pod krzesło: — Pardon, nie mam dziś nastroju.
Ale na trzeci dzień po takiej nocy sama rzucała ci się w objęcia z namiętną 
pieszczotą: — Głaskaj mnie, noś mnie, trzymaj mnie, pokaż ucho, pokaż brodę, 
pokaż szyję! Jeszcze! Jeszcze! Ja nikogo na świecie oprócz ciebie nie kocham!
I mruczy, mruczy tak głośno”! spazmatycznie, że aż się krztusi.
FILEMON CZYLI O OGRODNICTWIE
KAPUSTA WŁOSKA
Cieszyła mnie. Była pełna, trochę oroszona i kędzierzawa jak Franciszek Langer*, 
kiedy był młodszy. Ale nagle Bóg wie skąd się wzięły gąsienice bielinka 
kapustnika, który, jak sama nazwa wskazuje, powinien żreć kapustę w Koziej Wólce 
i zostawić moją włoszczyznę w spokoju. Zeżarły wszystko oprócz wspaniale 
rozrośniętych nerwów.
Przed tym pogromem byłem skłonny zmienić hierarchie w kluczu roślin i uznać 
włoską kapustę za królową kwiatów. No cóż, to nieprawda — królową kwiatów jest 
ciągle jeszcze róża, może dlatego, że nie jest do jedzenia.
Człowiek najwidoczniej też był niejadalny, skoro został panem stworzenia.
SUKULENTY
Nie myślcie sobie, że mam kolekcję — mam tylko cztery doniczki sukulentów i 
trochę rojników. A przecież ta wegetacja wprawia mnie w osłupienie.
Jeden kaktusik wygląda jak kawałek surowej baraniny, który postanowił wypuścić 
pąki. Jest czerwony z odcieniem fioletu, tłusty i bardzo podobny do jakichś 
pokracznych łapek. Ten cud natury jest, szczerze mówiąc, cokolwiek szpetny. i 
Drugi kaktus postanowił przyjąć taką postać, jaka mogłaby się zrodzić w 
wyobraźni jakiegoś blacharza. Robi to z pewnością umyślnie udaje sztuczny 
produkt.
Trzeci to wspaniałe, grube, fioletowe i zielone szable, przejawiające wyraźną 
tendencję do stylizacji, ale wszystko obsypane jest jakąś tropikalną egzemą w 
postaci białych, gęsto rozsianych pleśniawek. Wydaje się, że nie są zaraźliwe.
Czwartego potwora, trzeba oglądać, jak rośnie. Najpierw wyłażą włoski, z których 
robi się gwiazdeczka, a pod gwiazdeczką ukazuje się zielony pomponik. Wychodzi z 
tego w końcu taka rogata kula, gęsto usiana kłującymi gwiazdeczkami. Nie umiem 
sobie wyobrazić, co z tego wyrośnie.
Ale najdziwniejszy jest zwykły rojnik. Posadziłem go i więcej się ,nim nie 
zajmowałem — niech pokaże, co potrafi. No i potrafi coś szczególnego: gdzie mu 
się tylko zachce, pod pachą, na plecach, na głowie wypuszcza jakiś zielony 
blaszkowaty łebek, który się odłamuje, stacza w glinę, zapuszcza korzonki i 
rośnie jak głupi.
Co bym począł, gdyby mi pod pachą, albo na piersiach, albo z tyłu na karku 
zaczęło rosnąć dziecko. Niektóre rojniki mają na sobie dwadzieścioro młodych. To 
przecież wysypka płodności, to rozwiązłe macierzyństwo!
CHWAST
Zrobiłem odkrycie: każda bylina ma nie tylko inne liście i kwiaty, ale i inny 
korzeń. Wy, którzy nie babrzecie się w ziemi, żeby wyplewić chwasty, nie macie 
pojęcia o ukrytym bogactwie korzeni. Są korzenie jędrne, soczyste, chorobliwie 
blade, albo silne, rozgałęzione, bujne jak grzywa. Są płożące się, zdrewniałe, 
nalane, spęczniałe, odporne i wiotkie, mocne jak owczy grzbiet, głębokie i 
płytko rozczłonkowane, grube i wygłodniałe, różowe jak żywe nerwy i czarne jak 
zgnilizna, są kudłate i łyse. Powiadam wam, pod ziemią jest taka sama obfitość 
jak nad ziemią.
GLINA
Mówiłem o glinie, a jeden ogrodnik się na mnie obraził. Ziemia ogrodnicza to nie 
żadna glina — to gleba, próchnica, szlachetna, żywa materia, podczas gdy glina, 
jak wiemy, jest jałowym, martwym iłem. Trochę się zawstydziłem, bo ogrodnik miał 
rację. Dlaczego zatem Pan stworzył człowieka z gliny, a nie z gleby? Nie jest 
napisane, że Adam był stworzony z próchnicy. Nie jest powiedziane, że Stwórca 
zrobił go z lekkiego lessu. Zapewne oszczędzał lessu i próchnicy na Rajski 
Ogród. My ogrodnicy nie marnotrawimy najlepszej gleby na wątpliwe eksperymenty.
JAK HODOWAĆ CHMURKI
Wymaga to sporo pracy. Trzeba bardzo starannie plewić, wyrzucać z gleby śmieci i 
kamyczki, klęczeć na ziemi, pochylać się, ryć w roli, podlewać, zbierać 
gąsienice, niszczyć mszyce, spulchniać glebę i służyć ziemi. Natomiast kiedy już 
rozbolą cię od tego plecy, wyprostujesz się i popatrzysz na niebo, masz 
najpiękniejsze chmurki. Probatum est.
(1925)
EZOP OGRODNIKIEM
SKOREK
Ty nędzny, nikczemny, wstrętny potworze, który obgryzasz moje młode sadzonki, 
obżerasz ledwo wzeszłe kiełki, obłazisz wszystkie kąty z bezcelowym, obrzydliwym 
pośpiechem, chowasz się pod moją poduszką i pływasz w mojej szklance z wodą, ty 
wiercący się złośniku, tupiący po mnie nóżkami, powiedz, do czego ty się możesz 
na tym świecie przydać? Jakie korzyści dajesz? Czyż istnieje pod słońcem stwór 
bardziej zbyteczny niż ty?
— Nie jestem zbyteczny, człowieku. Zrobiłem w swoim życiu coś niezmiernie 
użytecznego.
— Co użytecznego zrobiłeś, skorku?
— Spłodziłem nowe skorki.
KOT W OGRODZIE
Wychuchałeś na ugorze zgrabną trawkę i krzaki z nagich patyków, wyniańczyłeś 
domowego kota z zabłąkanego, piszczącego kociaka. A teraz twoja kicia pełza jak 
wąż wśród wysokich źdźbeł i chaszczy, świeci złotymi oczami, a po lśniącym 
kożuszku biegają jej słodkie ciareczki.
— Bo ja jestem drapieżnikiem w dzikiej dżungli.
POCZUCIE WŁASNOŚCI
Mam od dawna słabość do wróbli, bo są wesołe i biedne, bo są szare jak łachmany 
ubogich, nastroszone jak włóczęgi, beztroskie jak dzieci, gadatliwe, zadowolone 
z życia i w ogóle jakieś takie demokratyczne. Z tych i innych powodów zawsze z 
sympatią obserwowałem, jak się przebijają przez nędzne życie.
A pójdziesz, ty nikczemniku, spływaj, wróblisko, uciekaj, nędzny złodziejaszku! 
Gdzie mój kot, gdzie moja laska, gdzie mój rewolwer? Chcesz mi, ty łobuzie, ty 
bandyto, podziobać moją pierwszą czeresienkę na moim drzewku?
CZYN MĘŻA STANU
Ta begonia w doniczce do niczego się nie nadawała. Mimo wszelkich wysiłków na 
dole gniła, a na górze więdła, aż przykro było na nią patrzeć. Aż się ogrodnik 
zdenerwował i wcisnął ją do najciemniejszego kąta w piwnicy. Potem po prostu o 
niej zapomniał, mając myśl zaprzątniętą sprawami przyjemniejszymi niż zniszczona 
begonia.
Kiedy po dwóch tygodniach szukał w piwnicy jednej pustej doniczki, znalazł 
begonię wskrzeszoną, nagle wyrośniętą i spragnioną jak pustynia, strasznie 
tęskniącą za życiem.
— Jak ten nasz ogrodnik zna się na rzeczy — zaszumiały pozostałe kwiaty. — Cóż 
to za mądrość polityka!
DONICZKA
Dziwisz się, co? Ale wyrosłam od wiosny! Ile mam liści! Jak pięknie kwitnę i 
pachnę!
GLISTA
Brrr! Pędem do ziemi! Szybko się zaryć w poczciwej, wilgotnej ziemi! Fuj, 
dotknął mnie człowiek! Jaki on obrzydliwie suchy i ciepły! Tego nie wytrzymam, 
niedobrze mi się robi! Fuj!
DZIECKO W OGRODZIE
Zrywa pączki i wtyka je w piaszczystą ścieżkę.
— Hej, co tam wyrabiasz, mały psuju?
— Sadzę kwiatuszki.
KAKTUS
Ukłuję cię, a ty mi jeszcze powiesz, że mam wspaniałe kolce.
CHWAST
Ja wiem, sąsiadko życico: istnieje przeciwko mnie spisek. Kiedy koszą łąkę, to 
tylko po to, żeby mnie zniszczyć. Zesłali na mnie grad. Chcą mnie spalić 
słońcem. Podburzyli przeciwko mnie krety i glisty. Ale ja się nie dam. Ja wiem, 
dlaczego się tak na mnie zawzięli. O, ja bym mógł opowiadać!
(1926)
BAJKI
I
Ludzie
To ci kłopot, mój panie. Ja muszę co chwilę przepędzać dzieci, żeby nie drażniły 
mojego psa.
A ja muszę przeganiać psy, żeby nie latały za moim kotem.
A ja muszę strzelać w ogrodzie do kotów, żeby nie łapały ptaków.
A ja muszę strzelać do ptaków, żeby mi nie zeżarły czereśni.
Mszyca
Pani sąsiadko, czy jest na tym świecie sprawiedliwość? Czy ja komu przeszkadzam? 
Zawadzam? Siedzę sobie cicho pod liściem, nie widać mnie, nie słychać, kulę się 
w swoim kąciku jak myszka, mam spokój, pilnuję swego, znoszę tylko jajeczka i 
przenoszę się cichutko z Ustka na listek. Powiadam wam, ludzie, ja z nikim nic 
nie mam, nie przepycham się, do niczego się nie mieszam, a przecież Człowiek, 
ten okrutnik, ten Herod, nienawidzi mnie i dręczy!
Brzózka
Nazywają mnie piękną białą brzózką. Też coś! Zobaczycie, jaka będę śliczna, 
kiedy będę stara!
Glisto
Ja wam mówię: to, że ludzie orzą… że żyją… że przekopują ziemię… to robią tylko 
i wyłącznie z mojego powodu. Wiedzą, że tego nie lubię… Oni tak umyślnie. Żeby 
mi przeszkadzać!
Komin fabryczny
Ha, ha, chmury! Takie strzępki! Taki puszek! Popatrzcie lepiej na mój dym: jaki 
jest gęsty i ciemny! I ile go! Można go kroić! Rany, to jest dopiero chmura!
Stara sosna
Jak osiągnąć mój wiek i moją wielkość? To bardzo proste: trzeba sobie wybrać 
suchy, piaszczysty grunt bez żadnej wody podskórnej, mało próchnicy, skromne 
wyżywienie. Co takiego, stary buk wam zalecał wręcz przeciwnie, to znaczy 
urodzajną ziemię? A wierzba wilgoć pod korzeniami? Nie wierzcie w to, to są 
głupie poglądy. Zaufajcie moim słowom: najlepszy jest czysty piasek i sucho, 
sucho, sucho!
Dach
„Wiem, wiem. Na mnie niczego nie ma, na mnie nikt nie patrzy. Ale jaki jestem 
piękny, kiedy błyszczę w deszczu! I wtedy czuję, co to znaczy: być dachem!
Bambosz
O ja nieszczęśliwy! Być stale razem z tym drugim, z tym klapkiem, z tym głupim 
kapciem! Gdyby nie on, mógłbym dostać do pary coś lepszego…
Pszczoła
Ależ się gada o mojej pracowitości. Jeśli o mnie chodzi, to bardziej polegam na 
moim żądle!
Mrówka
No tak! Ci durnie postawili dom akurat na naszej drodze!
Lampa naftowa
Żarówka? No owszem, ale ja umiałam szumieć.
Kwiat
To nieprawda, że przekwitam… Ja rosnę.
(1932)
II
Gąsienica uczona
Ha, ha, to ze mnie niby ma być motyl? Babskie zabobony, mój panie. Daremne 
iluzje. Bajki dla dzieci. Stwierdzono naukowo, że w nas, gąsienicach, są tylko 
kiszki, a nie jakieś tam skrzydła. Żadnych kolorowych skrzydeł. Zdechnie się i 
koniec.
Pluskwa
Ja, moi panowie, mogę być dumna ze swoich dzieci. Są zdrowe i uzdolnione, nadają 
się do ludzi i nawet już śmierdzą. Chwała Bogu, nie zginą w świecie.
Księga adresowa
Wiersze! Taki cienki zeszycik… I to też się nazywa książka!
Świadek historii
Ech tam, za mojej młodości były inne czasy. Wtedy my, jesiony, rosłyśmy aż do 
nieba. A trawa? Trawa wtedy była wyższa niż ja… Zauważcie, jaka to była trawa… 
Co tam teraz!
Nasionko dmuchawca
Lecę! Unoszę się! Wznoszę się ku chmurom! Teraz wreszcie wiem, po co żyję na 
świecie!
Wesz we włosach
A cóż tam jest pod nami, tam głęboko, tam w dole, gdzie nasze kłujki nie 
sięgają!? Nic. Tylko kamień. Martwa, bezużyteczna materia.
Żuk bombardier
Istnieje jedno prawo życia. Jedna moralność. Jedyna mądrość: Bądźcie twardzi!
Ślimak
Mrówki to hałastra. Pomyślcie, przecież one nie wierzą nawet w to, że światem 
rządzi Wielki Ślimak.
Doniczka
Ja jestem glinianą skorupą? Ja? A patrzcie no, co ze mnie wyrosło!
Kogut
Jeszcze nie świta. Jeszcze nie dałem sygnału.
Zardzewiały gwóźdź
Ha, ha, ukłułem go w piętę! A tu się mówi, że jestem do niczego!
Drzewo
Daleko widzieć: trzeba wysoko wyrosnąć.
Wróbel
Też coś, słowik! Nas wróbli jest więcej!
Pień
A dlaczego się nie mówi wielebny pień?
Ekskrement
Gdybym ja miał skrzydła! Znalazłbym sobie inne zajęcie!
Lis
Wszystko, co żyje, dzieli się na trzy rodzaje: na nieprzyjaciół, na konkurencję 
i na łup.
Jastrząb
Co takiego, okrucieństwo? Walka o życie jest zawsze legalna, mój panie.
Stonoga
Tylko to, tylko to bym chciała wiedzieć… Czy na innych planetach też są stonogi.
Pluskwa
Nie żyłam daremnie… Zostawiam po sobie mnóstwo potomków… I to same pluskwy! Same 
pluskwy!
Chwast
Dostojne drzewo, też coś! Poczekajcie, jak ja będę miał pięćset lat!
Pilch
Są trzy klasy stworzeń: pilchy, zwierzęta i rośliny.
Kwiat
Że pachnę? Że wabię owady? Ach, mój Boże, ja o tym nawet nie wiem!
Ropucha
Postęp? Jasne, że jest postęp. Na przykład ja byłam zaledwie kijanką.
Ważna mucha
Nie wiecie? To przecież ta mucha, która usiadła na czole króla.
(1932)
III
Podział pracy
Ja będę patrzyć, jak wy pracujecie, wy natomiast będziecie patrzyć, jak ja jem.
Zawiść
O Boże, tutaj tak pachną parówki, a ja mam na kolację tylko kapłona!
Pracodawca
Osiem godzin pracy, jakże to? Czy wy myślicie, że ja wydaję pieniądze tylko 
przez osiem godzin dziennie?
Kat
Wiecie, człowiek ma i serce. Za darmo bym tego nie robił.
Władca
Ja wam rozkazuję, żebyście mi płacili, a wy mi zapłacicie, żebym wam wydawał 
polecenia.
Psychoanaliza
Tej nocy śniła mi się moja nieboszczka mamusia. Przepraszam, czy to oznacza 
kazirodztwo, czy też nekrofilię?
Pluskwa
Ile ja wiem o ludziach! Ja bym mogła opowiadać!
Kaktus
Grunt to dobre uzbrojenie! Patrzcie, jak się mnie człowiek boi? Nawet mnie 
obsługuje.
Paw
Ja tego nie noszę dla parady, ale ze względu na samice.
Gąsienica–filozof
Dajcie mi spokój z człowiekiem! Taki relatywista! Stwór, który żre wszystko! 
Jeśli o mnie chodzi, ja uznaję tylko liście szakłaka ciernistego.
Jastrząb
Ja z zasady jestem indywidualistą.
Pszczoła
Że niby dlaczego mam żądło? W imieniu ula.
Mucha
Ech, podłe czasy. Ale podczas wojny, panienki, to ci było pięknych trupów!
Glista w doniczce
Co wy wiecie o samotności! Ale ja, ja jestem jedno i drugie, samiec i samica… 
Ach, co za samotność!
Zapałka
Patrzcie, ja jestem wieczny ogień.
Prątek Kocha
Tuberkuloza? Co to jest?
Gąsienica
Płeć! Dziwię się, że się o tym tyle rozprawia. Według mnie to ogromna przesada. 
Ja na przykład o takich głupotach nawet nie myślę. Jestem na to za mądra.
Kreci kopiec
Ten błękitny szpic na horyzoncie to drobiazg. Nazywają to Mont Blanc.
Szmata na tyczce
Obracać się na wietrze? No nie, ale trzeba iść z duchem czasu.
Chorągiewka
Dziś wieje z północnego północo–zachodu i kropka!
Ostatni listek na gałązce
Niech żyje życie!
(1932)
IV
Drewienko na wodzie
Mnie będzie taki pstrąg uczyć, jak się pływa! Taki nieuk. Przecież on płynie pod 
prąd!
Jętka jednodniówka
Stuletni żółw! Jak można być tak strasznie zacofanym!
Pędrak
Zima? Dawno sobie z nią poradziłem.
Mysz
Hm, ptaki. Taki przeżytek! Nie pojmuję, jak można być ptakiem.
Wróbel
Skowronek ma rację? Wykluczone. Racja jest tylko jedna, to znaczy wróbla.
Ślimak
Na przykład: prosta jest błędem, ponieważ nie jest spiralą.
Figurka na chłodnicy
To ja kieruję wozem. Ja prowadzę.
Skała
My skały nie uznajemy żadnych krzemieni.
Pokrzywa
Ten ogród ma być opustoszały? Nie powiedziałabym.
Mucha
Widzisz pan te kupy na ramie obrazu? To moje dzieło. Ja też jestem malarzem.
Karp
Żadne żywe stworzenie nie może żyć w powietrzu.
Pierze na wietrze
Z drogi, teraz ja lecę!
Gąsienica kompetentna
Botanika? To moja dziedzina.
Okrąglak
Osiągnąłem psychiczną doskonałość — jestem okrąglakiem.
Osioł
Tfu! Takie poważne czasy, a czereśnia nie wstydzi się kwitnąć!
Jedna w mrowisku
Już wiem. Wymogiem dwudziestego wieku jest kolektywność.
Pchła w psim kożuchu
Aleśmy tego Azora sąsiada przegnali, no nie?
Pluskwa
Żebyście wiedzieli — ja śmierdzę w imieniu wszystkich pluskiew.
Suchy liść
Nakaz czasu? Ależ wiemy: szeleścić na wietrze.
Dym
Wszyscy jesteście niewolnikami materii. Tylko ja jestem wolny. Ja i chmury.
Bielizna na sznurze
Ja jestem chorągwią i powiewam. Za mną! Do boju!
Ekskrement
Czy jestem rudą? Czy jestem zwierzęciem? Boże, jaki to życiowy problem!
Wyschłe błoto
Tylko twardy kamień wytrzyma. A ja jestem kamieniem.
Gnicie
Ja też idę z duchem czasu.
(1933)
V
Thersites
Hura; Hura! My, Grecy, wygraliśmy!
Efialtes
Ale mu wcisnąłem, temu nikczemnemu Leonidasowi!
Sąsiad
To tchórz i zdrajca, ten Archimedes! Nieprzyjaciel atakuje nasze miasto, a on 
sobie rysuje swoje koła!
Katon, mąż stanu
Co takiego? Głód? Nędza? Nieurodzaj? To nic. Przede wszystkim trzeba zniszczyć 
Kartaginę.
Annasz
Chciał zbawić świat — dlaczego nie. Ale nie powinien się dzielić z faryzeuszami.
Neron
Prześladowanie chrześcijan to kłamstwo. My tylko zmieniamy ich światopogląd.
Attyla
My również przyszliśmy zbawić świat.
Bolesław I
…z tym Wacławem to była polityczna konieczność.
Dżyngis Chan
Palcie i rżnijcie! Przecież chodzi o wielkość Tatarstwa.
Muzułmanie
Tak, ale my walczymy w imię Boga.
Dyktator
Osiągnąłem jednomyślność. Wszyscy muszą słuchać.
Tyran
Hołoto, ja z was zrobiłem sławny naród!
Po nocy św. Bartłomieja
Uf!… Odrodziliśmy w narodzie duchową jedność.
Koniáš*
Wykształcenie? Ilem ja tego, mój panie, przeczytał!
Konkwistador
Ty wiesz, miłosierny Boże, że nieludzkie uczucia są mi obce. Wszakże Aztekowie 
to nie ludzie.
Murzyni
Spaliliśmy wieś Twi. Nasze zwycięstwo to nowa karta w historii świata.
Dowódca
Milczeć, moi bohaterowie!
Nad padłym wrogiem
To on zaczął. Mógł się nie bronić i spokój.
Grabieżca na pobojowisku
Tylko bez humanitarnych słabostek. Wojna to wojna.
Komunikat
Obywatele zabici, miasto spalone w karności i porządku.
Wódz
Walczymy o wzniosłą ideę: o nasze zwycięstwo.
Współczesny
Czy Hus ma rację? Ja wam powiem: jego taktyka jest niewłaściwa.
Inny współczesny
Cóż to mówi ten Galileusz? Że ziemia kręci się wokół słońca? Hm, ja mam 
poważniejsze kłopoty.
Jeszcze dyktator
Zabrałem im wolność, ale za to natchnąłem ich pewnością siebie.
(1933)
VI
Wróg
(Kot) Moim największym wrogiem jest pies.
(Pies) Moim też.
Moralność drapieżników
Są tylko dwa rodzaje stworzeń: wrogowie i konkurenci.
Lwia szkoła
Kiedy idziesz się nażreć, to nazywa się to prawem silniejszego lub problemem 
lwiego honoru.
Mrówka
Ja nie walczę. To mrowisko walczy.
Żmija
Jeśli o mnie chodzi: ja chcę mieć tylko spokój.
Rusałka admirał
Co za bezczelność! Na co sobie ten bielinek kapustnik pozwala!
Jerzyk
Te śmierdzące, nędzne, nic niewarte jaskółki!
Wół
Tak sobie myślę: po co właściwie są na świecie jelenie?
Sztachety w płocie
Patrzcie na te głupie drzewa: same gałęzie i ani trochę ładu.
Kołek w płocie
Cicho., sztachety! Płot to ja.
Skorupa na grządce
Ja mam być razem z tą brudną gliną?
Kamień milowy
Słońce to lump. Ciągle się włóczy… Żadnej stałej pozycji.
Pluskwa
Każdy ma jakiś pogląd na życie. Ja na przykład śmierdzę.
Cegła
Ja najlepiej wiem, jak wszystko powinno wyglądać. Prostokątnie.
Krowi placek
Pac! No, teraz w pełni rozwinąłem swoją osobowość.
Rynsztok
Ja wiem, że nie jestem rzeką. Ale cóż to za głębia duchowa!
Lustro
Już wiem. Świat to tylko moje odbicie. Poza mną nie ma nic.
Zegar
Ja nie idę źle, ja idę do przodu. Ja wskazuję przyszłość.
Mucha katastrofistka
Dni są coraz krótsze… Źle, będzie koniec świata!
Wróbel a sytuacja światowa
Nigdzie końskiego nawozu… Do czego ten świat dojdzie!
Śmietnik
Patrzcie, jak rosnę! To jest żywotność, no nie?
Narodziny jętki jednodniówki
Patrzcie, patrzcie, ja odkryłam życie!
Blok skalny
Wiosna? Hm, to minie. Ile ja już wiosen widziałem i wszystkie były do niczego.
Dzień dzisiejszy
I ja kiedyś będę sławną przeszłością.
(1933)
VII
Krytyk
Po co mam patrzeć, jaki jest ten świat? Mnie wystarczy świadomość, jaki powinien 
być.
Prorok w lutym
Musimy się przygotować do zimy.
Ropucha krytyczna
Ja twierdzę, że wąż nie powinien być tak niezmiernie długi.
Maszt
To jest właśnie najwyższe stadium rozwoju! Żadnych korzeni, żadnych gałęzi, 
żadnych liści!
Cywilizowany szczur
Dajcie mi spokój z wsią. Przecież tam nawet nie ma kanałów.
Żółw
Dlaczego nie skaczę jak żaba? Z zasady.
Koza na postronku
Jaki ten świat mały!
Mucha na oknie
Już wiem, gdzie są granice rzeczywistości.
Lustro
Człowiek to tylko moje wyobrażenie.
Rozbity garnek
Świat jest do niczego. Marność nad marnościami.
Jętka jednodniówka
Historia? To mi nic nie mówi.
Pająk w sieci
Czekanie to też harówka.
Kijanka i powódź
Hura, my kijanki zatopiłyśmy cały świat!
Uschła gałąź
Zrobiłam to dla siebie.
Błoto
Spłukałyśmy to do czysta, my chmury!
Generacja
Miejsca dla nas młodych! Na jak długo? Przynajmniej na pięćdziesiąt lat!
Drzewo w mieście
Ja prowadzę. Ja pierwsze ze wszystkich zrudziałem i opadłem.
Poczwarka
Słuchajcie, nastały czasy poczwarek!
Wódz
Wszyscy za mną, a ja was wyprowadzę z listopada do grudnia.
Owca
Niech mnie zabiją, tylko niech prowadzą.
Niewolnik
Ja bym coś potrafił, tylko ktoś by mi to musiał polecić.
Ruda mrówka
Wolność dla mrówek! Cały świat dla mrówek! Ale oczywiście — nie dla czarnych 
mrówek.
Wilk
Pokój jest wtedy, kiedy nikt nas, wilków, nie ściga.
Dyktator
Dałem mojemu narodowi wiarę. Wiarę w chorągiew.
Hiena
Milcz! My, lwy, nie wiemy, co to sentymentalizm.
(1933)
VIII
Podstawowe różnice
Szofer: Ten pieszy lezie jak błędna owca.
Pieszy: Ten drań szofer jedzie jak wariat.
Hodowca królików
Ja się dziwię, jak można być gołębiarzem.
Pesymista
Przyjdzie wiosna? Człowieku, ale z ciebie optymista!
Gospodarka narodowa
Smarownik: Ja wiem, dlaczego na świecie jest bieda. Dlatego, że nie sprzedaje 
się smaru.
Wapniarz: Ależ nie. Dlatego, że spadła cena wapna.
Filantrop
Gdzie macie nędzę? Akurat dałem jednemu żebrakowi dziesięć halerzy.
Kapitalizm
Ja tego nie robię dla siebie, tylko dla pieniędzy.
Działacz
To niemożliwe, żeby ktoś inny chciał coś robić w dziedzinie, w której ja pracuję 
z miłości do sprawy!
Zlecenie
Czego nie możesz zrobić sam, zepsuj przynajmniej temu drugiemu.
Miłość do narodu
Tylko nasza partia szanuje nasz wielki, bohaterski naród. Cała reszta to sami 
zdrajcy, tchórze, zaprzańcy i łobuzy.
Wódz
Od dzisiaj siły natury będą podlegać mnie. Rozkazuję, żeby wszystkie ciała 
spadały ukośnie!
Mąż stanu
Pomyślność państwa? To jest albo to, co jest dobre dla nas, albo to, co szkodzi 
tym innym.
Mowa do żołnierzy
Nie mówi się, że i po drugiej stronie są ludzie. Mówi się wrogowie lub 
zbrodniarze.
Demagog
Ta durna hałastra sobie myśli, że ją prowadzę. Tymczasem to ona mnie prowadzi.
Rząd autorytatywny
Rozkazuję wam to, co chcę, ale rozkazuję dlatego, że wy tego chcecie.
Militarysta
Wojna jest sprawą czysto wewnętrzną. Celem wojny jest uświadomienie sobie przez 
naród swojej siły.
Tyran i filozojowie
Ja będę działać, a wy będziecie do tego wymyślać uzasadnienie.
Derwisze
Allach go nam zesłał, żeby nas prowadził.
Tłumy
Dlaczego wiwatujemy na jego cześć? Bo jego chwała jest naszą chwałą.
Niewolnik
Być posłusznym to znaczy dzielić się władzą ze swoim panem.
Jeden z ukierunkowanych
To wspaniałe uczucie: wiedzieć, że „ja” znaczy również „my”.
Grabieżca na pobojowisku
Hura! My wygraliśmy!
Wojna domowa
Strzelać do nich! Legalna jest ta partia, która ma działa.
Szlachetny zwycięzca
Ja się nie mszczę. Kiedy go zastrzeliłem, wybaczyłem mu, że się bronił.
Kat
A o mnie nikt nie mówi bohater.
(1934)
IX
Planety
Ileż bezwartościowych planet krąży wokół innych gwiazd!
Powiew
Ale byś się zdziwił, dmuchawcze! Bo to my, huragany, wygrałyśmy na Florydzie.
Żołądź
Tyle gadania, że padł tysiącletni dąb! Zupełnie jakby tu nie było nas, młodych 
dębów!
Pierze na wietrze
Hura! Chodźmy obalać drzewa!
Litera E
Znieść pozostałe litery i zostawić tylko E: ale byłyby wiersze!
Śmieć unoszony przez powódź
Ja razem z nią.
Chorągiewka na wietrze
No tak, teraz mamy nowy kierunek.
Fala w nurcie
Patrzcie, ile ich idzie za mną!
Pyłek w cyklonie
Niech pękną drzewa, byłem ja leciał!
Mokra pieluszka
Potop? To przecież mój przypadek.
Mysz
…bo na przykład rogi na głowie to absolutna bzdura.
Rusałka sadownik
Jak można być rusałką żałobnikiem!
Gąsienica
Nektar? Nektar? Ja tego z zasady nie żrę.
Tulipan esteta
Tfu! Kto by tam mówił o glinie!
Świnie i perły
Brrr! Co to za świństwo mi tu dali do pomyj!
Duch stada
My się trzymamy razem? Ależ nie. My tylko trzymamy ze swoim stadem.
Chwast
Wy to nazywacie wielkim drzewem? Patrzcie, przecież ma jedną suchą gałązkę!
Zarazek
…a ja sobie cicho pracuję.
Kornik
Alem się nawiercił!
Robak w grobie
A jednak jest jakaś sprawiedliwość: teraz kolej na mnie.
Ekskrement
Straszna zapyziałość. Nasi nie mogą nawet porządnie śmierdzieć.
Rozbity garnek
Powiadam, że to nie te czasy, jak ongiś bywało.
Szczelinka w ścianie
Czym bym chciała być? Strasznie wielką szczeliną.
Kamień na drodze
Przeszkadzam? To przecież mój obowiązek.
W górach ukruszył się kamień
No tak. No tak. Z górami też już koniec!
(1934)
X
Faraon
Rzeź niewiniątek? To zwykłe posunięcie administracyjne.
Wiadomość od Persów spod Termopil
Wczoraj pod nasze sztandary zaciągnął się bohaterski grecki wojownik Efialtes.
Informacja ze sztabu Heroda
Nasze pułki osiągnęły wspaniałe zwycięstwo nad betlejemskimi niemowlątkami.
Aleksander Wielki
Osiągnąłem swój cel. Włączyłem Indie na wieczne czasy do Macedonii.
Na ruinach
Więc teraz jest znowu pokój.
Zwycięstwo
Podporządkowaliśmy sobie dwadzieścia tysięcy padłych wrogów i kilku zdrajców.
Attyla
Ja też chcę pokoju, ale hunickiego.
Chan
Wymordujcie ich! Ja chcę się ogłosić ich cesarzem!
Na pobojowisku
I oto nasz naród wzbogacił się o trzy tysiące padłych wrogów.
Konkwistador
Ci barbarzyńcy walczą łukami i strzałami przeciwko naszym armatom!
Zwyciężony
Uciekłem, żeby przeszkodzić dalszemu przelewaniu krwi.
Dowódca armii
Użyjcie broni tylko przeciwko tym, którzy się bronią, jak również przeciwko tym, 
którzy się nie bronią.
Wiadomość
Podczas naszego marszu spaliliśmy kilka dalszych wsi. Resztki mieszkańców 
zgotowały naszemu wojsku entuzjastyczne powitanie.
Wojna kolonialna
Poczekajcie, brudne dzikusy, w końcu będziecie naszymi wiernymi i szczęśliwymi 
poddanymi!
Dyplomacja
My wprawdzie potępiamy przemoc, ale jesteśmy skłonni dostarczać broń.
Neutralny
Neutralność to znaczy zarabiać na wojnie, którą prowadzą inni.
Imperialista
Równowaga sił jest wtedy, kiedy my mamy przewagę.
Kolonizacja
A teraz będziemy po ojcowsku dbać o tych, co pozostali.
Mars
Zakaz wojen zaczepnych? Mogą zostać tylko wojny obronne i wyprawy karne!
Pomnik wojenny
Tu spoczywa Nieznane Zwierzę Juczne.
Wiadomość z pobojowiska
Nasze bohaterskie natarcie gazem spowodowało tchórzliwą,; ucieczkę hord 
tubylców.
Śmierć
Durnie, to jest Moje zwycięstwo!
Pokój
Teraz znowu możemy się spokojnie poświęcić dalszym zbrojeniom.
Postęp
My tych dzikusów szybko ucywilizujemy; już poznali termit; i iperyt.
(1936)
XI
Obywatel
Przeklęty rząd! Znowu mi się nie pali cygaro!
Malkontent
A czymże zasłużyłem na to, że znowu jestem zalany?
Piekarz
Ja powiadam, że trzeba podnieść ceny bułek, a wszystkie pozostałe obniżyć. I 
będzie po kryzysie.
Pracodawcę.
…mamy wspólną pracę. My wszyscy, wy i ja, pracujemy dla mojego zakładu.
Tutejszy
To skandal! Co będzie z naszymi ubogimi, skoro tu nie ma co jeść nawet żebrak z 
innego powiatu!
Gazeta
Prawdą jest tylko to, co jest w interesie naszej partii.
Żebrak
Ja twierdzę, że powinno się zlikwidować wszystkie akcje dobroczynne.
Najedzony
Z tą nędzą na świecie to gruba przesada. Nie jest tak źle.
Ten, co pamięta
Ja już przed pięćdziesięciu laty mówiłem, że spadamy w przepaść!
Rencista
Sądzę, że ten świat się kończy.
Literat
Czyż nie wystarczy, że ja piszę książki?
Dziennikarz
Nie żyłem na próżno… Ileż nienawiści udało mi się wywołać!
Anonim
Człowiek ma swój honor. Pod własnym nazwiskiem bym tego nie napisał.
Czytelnik
Już od tygodnia nie ma żadnej światowej katastrofy! To po co człowiek te gazety 
kupuje?
Mówca
W obronie honoru naszej klasy protestujemy przeciwko wszystkiemu, co nam szkodzi 
materialnie.
W redakcji
Tu jest informacja, że wynaleziono lek przeciwko dżumie. Nie wiecie, czy nasza 
partia jest za dżumą, czy przeciw?
Dyplomacja
Dzięki Bogu umowa zawarta. Teraz tylko musimy wymyślić, jak ją będziemy 
naruszać.
Prawo międzynarodowe
Czego nie można zrobić legalnie, można zrobić z powodów prestiżowych.
Wódz
Dzięki usilnej propagandzie Bóg zdecydował, żebym prowadził swój naród.
Dyplomata
Prawo międzynarodowe? To jest zawsze to, co naruszają inni.
Zakład pogrzebowy
Nasz naród upada. Nie mamy wielkich mężów. Już dawno nie było żadnego 
znakomitego pogrzebu.
Patriota
Ten miałby walczyć za ojczyznę? Przecież on nic nie ma!
Gangster
Naczelna zasada: być tym, który strzela pierwszy.
Władca
Dałem jaskrawy przykład miłości do ojczyzny: kazałem za nią polec trzystu 
tysiącom ludzi.
(1937)
XII
Pluskwa
Mogę śmierdzieć, oby mnie tylko było czuć.
Polano
Gdybyście wiedzieli, jakie mam korzenie!
Śmietnik
Tutaj, wszystko tutaj! U mnie wszystko do siebie pasuje.
Kałuża
Ja też jestem żywiołem.
Pokrzywa
Mój Boże, te kartofle to przecież chwasty.
Padlina
Czego chcę? Ja chcę, żeby wszystko śmierdziało.
Pałka
Rację mam ja!
Żuk gnojak
Ja jestem przecież stowarzyszonym sępem.
Kozioł wodzem
Ja głoszę ideę lwów.
Błoto
Nie myślcie sobie, ja jestem drogą.
Mrówcza wojna
…No tak, ale nasza partia walczy w imieniu wszystkich mrówek.
Robak
Niech żyje wojna.
(1935)
XIV
Ropucha
Pozamykać te ptaki! A śpiewać będę ja!
Komar
Owszem, ale nas, komary, prowadzi jasny orzeł.
Zwalone drzewo
Ja tylko odzyskuję siły. Ja jeszcze wstaną.
Pień
No to co, że się nie ruszam? Przynajmniej się nie potknę.
Kamień
Ten mech na mnie? No cóż, rośniemy, rośniemy.
Kamień milowy
Żebyż przynajmniej ci ludzie tak nie biegali!
Książka
Ja odpowiadam tylko na te pytania, które są we mnie.
Kołek w płocie
Wiosna… Czuję, że rosnę.
Bazalt
Nie dotykajcie mnie, ja jestem rozpaloną lawą.
(Rękopis z r. 1935)
XIV
Śniegowa lawina
Hura! My, góry, ruszyłyśmy naprzód!
Nekrolog mszycy
Była to zacna mszyca. Śmierdziała najmocniej ze wszystkich.
Pisarz
Z wojnami już koniec. Akurat złożyłem swój podpis pod protestem przeciwko 
wojnie.
Umowa międzynarodowa
My, króliki, zawarłyśmy umowę z kurczętami, że się nie będziemy nawzajem 
pożerać. Zobaczymy, co na to powie jastrząb.
Cyklon
Pięćdziesiąt miast zniszczonych! Co za wspaniały sukces!
Koza
Ja wam mówię: trzeba być z wilkami w zgodzie i będzie na świecie spokój.
Kuna w kurniku
Przecież to jajko mnie tak bezczelnie prowokowało!
Wilk
Ten baranek miał złe zamiary. Chciał się przede mną ukryć.
Stado owiec
Ten wilk się przynajmniej nażre, jeżeli nie będziemy się przed nim bronić.
Mysz
Patrzcie, kot złapał wróbla! Teraz my, myszy, nie mamy się już czego bać.
Wróbel
Ile to się trzeba naćwierkać, żeby przyszła wiosna!
(Rękopis bez daty)
BAJKI Z LAT PRZYSZŁYCH
(Jeden inżynier pisał, że skały w okolicach
Pragi nadawałyby się do budowy podziemnych
schronów dla jej mieszkańców).
W dobie podziemnych schronów
Kiedy się weźmie pod uwagę, że kiedyś ludzie budowali swoje domostwa nad ziemią… 
Jakież to były prymitywne czasy!
Komisja budowlana
Wasza jaskinia jest szkodliwa dla zdrowia. Przenika do niej powietrze.
Nauka
…wtedy jeszcze uczono, że atmosfera Ziemi składa się z tlenu, wodoru, azotu i 
gazów szlachetnych. Potworne! Taka ignorancja.
Dziecko
Mamo, co to znaczy „te błękitne góry”?
Moralność
Pokazywanie twarzy jest bezwstydne. Porządnej dziewczyny nikt nie śmie zobaczyć 
bez gazmaski.
Matka
Co ten pani chłopak nabroił?
Niewiele brakowało, a wylazłby, łobuz jeden, na powierzchnię ziemi!
Czytelnik
Z czego się tak śmiejesz?
Bo tu właśnie w tej starej książce czytam jakieś opisy przyrody.
Gospodarz
Jeżeli w ciągu tygodnia nie zapłacicie czynszu, to was z tej sutereny wyrzucę na 
słońce.
Przepych
Człowieku, co za luksus! Oni sobie kazali zrobić w tej jaskini sztuczne 
stalagmity!
Przeprowadzka
Doktor zalecił mi zmianę klimatu. Więc szukam jaskini z okresu permskiego.
Zawiść
Nie mów mi o nim! Ma protekcję i dlatego dostał mieszkanie w tunelu pod 
Vinohradami.
Pomnik
Na co to będzie ten dół?
Tam zostanie zasypany uroczyście podziemny pomnik naszego Wodza.
Idealne mieszkanie
A szczurów tu nie macie?
Skądże! Tu by przecież żaden szczur nie wytrzymał.
Różnice
Najlepsze mieszkanie jest z wapnia. Granit jest trochę za zimny i ciemny.
Młoda dama
I zbudujemy sobie pod ziemią werandkę, gdzie będę hodować w doniczkach pleśń i 
hubę.
Sąsiadki
To straszne. Powietrze znowu podrożało.
Wspomnienie
Już rok minął, jak pochowaliśmy nieboszczyka tatusia na powierzchni ziemi.
Jaskiniowcy
Patrzcie, ja tu wygrzebałem jakieś prastare palenisko!
Coś ty! Myślisz, że już kiedyś przedtem ludzie byli na tak wysokim stopniu 
rozwoju, że mieszkali w jaskiniach?
Kanalizacja
Że też ci głupi ludzie budowali kiedyś takie wąskie korytarze!
Nurkowie
Żono, podaj mi skafander. Chcę się wynurzyć.
Chłopiec
Tato, co to jest pokój?
Nie wiem. Nie pytaj mnie o takie bzdury.
Mit
Mówicie, że kiedyś ludzie żyli na górze, na ziemi? Bajki. Z naukowego punktu 
widzenia to bzdura.
W roku 2200
Największy wynalazek ostatnich czasów! Nierdzewne krzesiwa!
W roku 2500
…wrócił i twierdzi, że tam na górze, na powierzchni ziemi można zupełnie dobrze 
oddychać.
Powiedzmy, że można. Ale co z tego, człowieku?
(1934)
BAJKI O WOJNIE DOMOWEJ
Wojna domowa
Hura! W imieniu narodu zgładzimy sami siebie!
Triumf
Trzysta tysięcy zabitych przeciwników politycznych! No, no, te już piękny sukces 
narodowy!
Sukces narodowy
Nasze dzielne legie cudzoziemskie pobiły na głowę tchórzliwe hordy naszych 
rodzimych wrogów.
Kartki z historii
…za cudze pieniądze i przy pomocy obcych żołnierzy honor narodowy został 
uratowany.
Autarchia
Nie przelewajcie własnej krwi przeciwko obcym! Walczcie u siebie!
Nowa mapa
Napiszcie na całej mapie: Tu leżą podli zdrajcy narodu.
Naród
Narodem są tylko ci, którzy walczą pod naszą komendą.
Uznanie
Żołnierze, zrobiliście wszystko, co było w waszej mocy, dla wielkości swojego 
narodu. Już go została tylko połowa.
Przed bitwą
Żołnierze, strzelajcie do swoich braci. Ojczyzna na was patrzy.
Przejmujący władzą
To mogą być ruiny, ale niech będą moje.
Komunikat o sytuacji
Nasze zwycięstwo nie jest jeszcze zupełne. Większość naszycK obywateli nie 
została jeszcze zabita.
Wiadomość z pobojowiska
Nasze działa skutecznie obróciły w ruinę naszą stolicę.
Problem prawny
Legalna władza to ta, która ma przewagę w uzbrojeniu.
Celny strzał
…udało się podpalić jeden szpital.
Ordre du jour
Rżnijcie! We własne mięso zawsze się trafi!
Wojskowe pouczenie
Pobić nieprzyjaciela to znaczy zmusić go do tego, żeby stał się martwy.
Apel do oblężonych
Wasza walka jest daremna. Wzywam was, żebyście raczej pozwolili się zabić.
Wygrana bitwa
Nasze oddziały osiągnęły wspaniałe zwycięstwo nad trzema setkami zgładzonych.
Generał
Dzięki Bogu, że tu nam przynajmniej nie przeszkadza żadne prawo międzynarodowe.
Dowódca
Prawa ludzkości? To jest ingerencja w nasze wewnętrzne sprawy.
Szatan
To właśnie nazywam wojną!
Śmierć
Jestem zupełnie zadowolona. Tu przynajmniej nie ma jeńców.
La muerte
Ja również pracuję dla narodu.
Ostatni wystrzał
Dzięki celnemu strzałowi cały wszechświat osunął się na głowy naszych rodzimych 
wrogów.
(1936)
TE CZASY
Postęp cywilizacyjny
Strzela się skuteczniej, ale teraz już się tego przynajmniej nie nazywa wojną.
To nie wojna
Dowód na to, że naprawdę nie chcemy wojny: walczymy bez wypowiedzenia wojny.
Umowy międzynarodowe
…tak, oczywiście. Ale to, z kim walczymy, to nasza wewnętrzna sprawa.
Wiadomość
Rzuciliśmy do ataku dwie nowe dywizje z czołgami i samolotami. Wróg pierzcha 
ponosząc ciężkie straty. Pokój trwa.
Pokój
My nie chcemy wojny. Przeciwko słabszym wystarczy ekspedycja karna.
Nota
Na dowód naszych pokojowych zamierzeń proponujemy, żeby nieprzyjaciel zdał się 
na naszą łaskę i niełaskę.
Protest
Oskarżamy przed całym cywilizowanym światem naszego barbarzyńskiego wroga, który 
zamiast przyjąć nasze warunki pozwala naszym lotnikom zabijać swoje kobiety i 
dzieci.
Wiadomość
Nasze lotnictwo niezwykle skutecznie zbombardowało siły wroga. Zabity został 
jeden żołnierz, siedemdziesiąt kobiet i sto dzieci.
Wilk i koza
Uzgodnijmy płaszczyznę współpracy gospodarczej: ja nie będę żreć twojej trawy, a 
ty mi za to będziesz dostarczać dobrowolnie swoje własne mięso.
Dowód
Na dowód naszych wysiłków, zmierzających do porozumienia się z sąsiednim 
państwem, rozpoczęliśmy bombardowanie jego bezbronnych miast.
Wiadomość
Nieprzyjaciel pozwolił sobie podstępnie ostrzelać nasze samoloty, spokojnie 
zrzucające bomby na jego miasta.
Dobra wola
Jesteśmy skłonni przedstawić nasz konflikt na międzynarodowej konferencji, ale 
pod warunkiem, że racja zostanie przyznana nam.
Zasada
Mądrzejszy dotąd ustępuje, dopóki sprytniejszy bije.
Dwa tygrysy i dżungla
Spotkaliśmy się w interesie pokoju. Uzgodniliśmy, że będziemy polować razem.
Lis
Nie wierzcie w kurze gdakanie. Jak się nażrą, to zawsze jest w kurniku spokój.
Gangster
Gdyby się pan bronił, musiałbym to uznać za niegrzeczność.
Wilk
Natarłem się. Kolejny raz zwyciężyła wyższa moralność!
Łupieżca
Zaatakował mnie wtedy, kiedy ja jedynie broniłem swojego zainteresowania jego 
portmonetką.
Sąd
Trzystu aresztowanych? A do czego się mają przyznać?
Czterdziestu pięciu straconych
Przyznali się sami, że usiłowali uszkodzić galaktykę.
Śmierć
No proszę, taki pokój też nie jest zły!
(1937)
FRAGMENTY
1
Dlaczego pan patrzy na ten dach?
Ja się tak boję, że ten dekarz zleci, a to chłopisko paskudne ani rusz nie chce 
spaść!
*
Szczerość: ja nikogo nie oczerniam, ja tylko mówię to, co myślę.
*
Konik polny nie jest plagą egipską. Plagą egipską są dopiero koniki polne, bo 
jest ich dużo. Podobnie jest z głupcami.
*
Nacjonalista: niech diabli wezmą naród. Nam chodzi tylko o jego prestiż.
*
Władca: dzisiejsze stosunki są nieuporządkowane dlatego, że nie kierowano się 
moją teorią.
*
Mistrz rzemiosła: pracuję, żeby się utrzymać. Ale cóż to za drobiazgowa robota! 
Co za małostkowe życie!
*
Jestem pewien w stu procentach…
Nie mógłby pan trochę spuścić z ceny?
*
Myśl Kajfasza: chciałbym wiedzieć, kto i ile temu Nazarejczykowi zapłacił?
*
Solidarność: mój kuzyn to łobuz. Ale jeśli powie o nim tak ktoś inny, to obrazi 
honor naszej rodziny.
*
Krytyk: krytykować to znaczy przekonać autora, że nie robi tego tak, jakbym to 
robił ja, gdybym to umiał.
*
Jedna z największych plag cywilizacji: uczony dureń.
*
Rewolucja też ma swoich pedantów.
*
Nasz język jest mądry: wyraża zasadniczą różnicę między „jestem przekonany” i 
„przekonałem się”.
*
Lepiej być posłusznym oprawcy niż frazeologii.
*
Zasada religijna: kto nie jest ze mną, jest przeciwko mnie. Zasada polityczna: 
kto nie jest ze mną, jest draniem.
*
Z dyskusji: po co mi racja, skoro ja jej nie mam?
*
Tylko mali ludzie walczą o prestiż. Wielcy go mają.
*
Wiek maszyn: zastąpić cel szybkością.
*
Wyobraźcie sobie, jaka cisza by zapanowała, gdyby ludzie mówili tylko to, co 
wiedzą.
*
Walkę stworzyła natura, nienawiść wynalazł człowiek.
*
Ja się już zmieniać nie będę, powiedział pień.
(1933)
2
*
Nie nazywajcie tego nienawiścią. Nazwijcie to poznaniem.
*
Umowy są po to, żeby ich dotrzymywali słabsi.
*
Dzięki wysiłkom mężów stanu została zachowana światowa niepewność.
*
…w interesie pokoju z całą energią wystąpili przeciwko napadniętemu.
*
Dla sprawy pokoju żadna cudza ofiara nie jest dość wielka.
*
Istnieją wielkie i małe siły. Istnieją również wielkie i małe bezsiły.
*
Zlokalizować konflikt: zostawić ofiarę własnemu losowi, Zlikwidować konflikt: 
podłożyć ofierze nogę.
*
Nie jest tak źle: nie sprzedali nas, oddali nas za darmo.
*
…My przynajmniej wiemy, co straciliśmy.
*
A jednak jest jakiś postęp na świecie: zamiast gwałtu wojennego gwałt bez wojny.
*
Niepowodzenie: nie skorzystać z okazji. Powodzenie: wykorzystać okazję.
*
Stary Testament ma rację: niekiedy mury padają jedynie od krzyku. Ale jedynie 
krzykiem nie można niczego zbudować.
*
To klęska, wzbudzać tyle sympatii!
*
Nie, nam serce tłuszczem nie zarośnie.
*
Niech przynajmniej to będzie nam oszczędzone: zawieść się na sobie.
*
Na pogorzelisku też ktoś sobie przygrzewa swoją zupkę.
*
Tylko ten naprawdę wierzy, kto pracuje perspektywicznie.
*
Znowu budować państwo… jest to jeszcze warte życia.
*
Być nawet nieszczęśliwymi, ale między maluczkimi!
*
Patrzcie, to są i tacy, którzy chcieliby sami wydać więcej niż cały kraj!
*
Nowi ludzie to jedynie ci, którzy nadążają za nowymi zadaniami.
(1938)
PRZYPOWIASTKI
ROZPUSTNIK
— Co wy, żonaci, możecie wiedzieć o życiu? — powiedział pan Smitek. — Siedzicie 
w domu w kapciach, wypijacie swój kufelek piwka, o dziesiątej mówicie dobranoc, 
nakrywacie się pierzyną po uszy i uderzacie w kimono. I to ma się nazywać życie!
— Dobrze panu mówić, panie Smitek — zauważył pan Rous. — Pan sobie może żyć ze 
swojej pensji jak książę. Ale gdyby pan miał utrzymać żonę i parę bachorów…
— Daj pan spokój — burknął z niesmakiem pan Smitek — ze swojej pensji! Pan 
myśli, że ja bym mógł wyżyć ze swojej pensji? To mi nie wystarcza nawet na 
napiwki. Są takie lokale, gdzie nie można dać pikolakowi mniej niż pięćdziesiąt 
koron. A orkiestrze? Panie, położysz pan im tysiąc koron i nawet nie mrugną.
— E, niech pan nie opowiada, panie Smitek — powiedział pan Kroll. — Tysiąc koron 
muzykusom! Tego jeszcze nie słyszałem. Głupi byś pan był, gdybyś im pan tyle 
dawał za trochę rzępolenia.
— Słuchajcie — rozprawiał pan Smitek — wy znowu nic nie rozumiecie. Taki muzykus 
tylko udaje, że zerka w nuty, a tymczasem uważa, z kim pan siedzisz, co robisz, 
o czym się mówi, ile butelek pękło, itepe. Jak kiwnie palcem, o tak, to znaczy: 
płać, a ja będę cicho. Tak to jest, panowie.
— A to łobuzy — powiedział z podziwem pan Kroll.
— No, owszem. Wiesz pan co, panie Rous, dzisiaj byś pan u mnie nie znalazł ani 
korony, a wieczorem powinienem na słowo honoru zapłacić dwanaście tysięcy. A wy, 
żonaci, myślicie, że jak macie sto dwadzieścia koron długu u straganiarza, to 
już są Bóg wie jakie kłopoty.
— Dwanaście tysięcy — powtórzył pan Rous — człowieku, nie chciałbym być w pana 
skórze.
— Co tam — ziewnął rozkosznie pan Smitek — przynajmniej człowiek użyje. Panie, 
na przykład wczorajsza noc. Ale bym wam mógł opowiadać! To jest życie, panowie!
— Ale te długi — prawił surowo pan Kroił — długów nie powinien pan robić. 
Wpadnie pan w ręce lichwiarzy i koniec z panem. Tak bywa.
— Długi! — powiedział beztrosko pan Smitek. — To drobiazg. Trzeba mieć kontakty. 
Jeden bankier z Amsterdamu mi powiedział — ależ tam były fantastyczne babki! 
Psiakrew, ta jedna mulatka, ludzie, nie macie pojęcia — no więc ten bankier mi 
mówi: niech pan kupi meksykańskie akcje. W ciągu tygodnia zarobi pan na jednej 
osiemdziesiąt dolarów. Wiecie, trzeba mieć kontakty. A w łóżku się ich nie 
znajdzie.
— I kupił pan te akcje? — zainteresował się pan Rous.
— Dawno wydałem — wykręcił się pan Smitek. — Jakoś było, jakoś będzie. Wiecie, 
panowie, ja lubię silne wrażenia. Nawet jeżeli taka noc kosztuje parę tysięcy, 
niech tam, ale przynajmniej poznałem kawałek życia.
— Wygląda pan na to — burknął pan Kroił. — Poczekaj pan, za parę lat poczujesz 
nerki albo wątrobę.
— No to co — powiedział pan Smitek z grzeszną lekkomyślnością. — Ale 
przynajmniej nie zmarnowałem życia.
*
Tego wieczora pan Smitek kupił sobie kawałek pasztetu i dziesięć deka sera, po 
czym poszedł do domu i ugotował sobie herbaty. Kawałek pasztetu i okrawki sera 
dostała jego kotka Lizeczka, która potem umyła łapką pyszczek i chciała wyjść na 
dwór.
— Ty łobuzico, ty lekkomyślna istoto — łajał ją pan Smitek — znowu chcesz się 
iść włóczyć? Siedź grzecznie w domu, czego ci tu brak? Jesteś już dość stara, 
żeby mieć rozum, ty łajdaczko — powiedział tkliwie pan Smitek i wziął Lizeczkę 
na kolana. Potem włożył na uszy słuchawki, nastawił skalę i słuchał, co tam 
dzisiaj dają w radiu. Ktoś recytował jakieś wiersze. Pan Smitek próbował 
wystukiwać nogą rytm, ale kiedy mu się to nie udawało, zaczął się nudzić i 
pociągnął Lizeczkę za ogon. Liaeczka odwróciła się lekko i drapnęła go w rękę, 
potem jednak dla pewności zeskoczyła z jego kolan i błyskała oczami spod łóżka.
Te wiersze i zły humor Lizeczki rozstroiły pana Smitka. Przeczytał jeszcze 
kawałek gazety, w którą był zapakowany ser, a o dziesiątej już leżał w łóżku. 
Wpół do jedenastej wskoczyła na łóżko Lizeczka i usadowiła mu się na nogach, ale 
pan Smitek już spał.
*
— Ach — ziewał pan Smitek na drugi dzień — co za życie! Ludzie, to ci była znowu 
noc! Patrzcie — powiedział, pokazując rękę — jakie zadrapanie! To ci była 
dziewczyna! Jakaś Rosjanka, Lizeczka jej było na imię. Jak dzika kotka! Ale 
rozrabiała— pan Smitek ze zniechęceniem machnął ręką. — Co ja wam zresztą będę 
opowiadał! Wy pantoflarze, czy wy wiecie, co to jest życie? Ech, może być potem 
kryminał, może być śmierć, ale życie trzeba poznać! A wy — dajcie mi święty 
spokój z tą waszą drobnomieszczańską moralnością!
(1928)
OSTATNIE SPRAWY CZŁOWIEKA
Tramwaj dzwoni i hałasuje po szynach wiodących w górę, na cmentarz Olszański.
Popatrz — powiada mały chłopina do młodzieńca w króliczym futerku — tutaj znowu 
coś budują. Pewnie szkołę albo kino. Wiesz, bardzo się cieszę, że go jeszcze raz 
widziałem. „To ty”, powiedział. Tu nie chodzi o to, żeby mu to jakoś pomogło, 
ale człowiek musi okazać przyjazne uczucia. „To ja jeszcze przyjdę”, 
powiedziałem, „ale wtedy już będziesz na nogach”, powiedziałem, a tymczasem…
Młodzieniec w króliczym futerku żałośnie pokiwał głową.
— Przypiąłem order, żeby się ucieszył — ciągnął dalej chłopina.— a on 
powiedział: „No niech cię diabli, to ty?” Widzisz, poznał mnie. A ja mu 
powiadam: „Józek, to ci przejdzie”. A on powiada: „Maniusiu, daj mi trochę tych 
podrobów”. No to ona mu dała, a on tylko dwa razy ugryzł. Tylko tak ugryzł, ale 
nic nie zjadł. „Maniusiu, daj mi trochę podrobów” — powtarzał ze wzruszeniem 
chłopina.
Młodzieniec w króliczym futerku lekko pociągnął nosem.
— No, no — pocieszał go chłopina — przecież to był twój brat. Ona mówiła, że on 
już nie kojarzy, ale on tak na mnie popatrzył i powiedział: „Tośku, to ty?” 
Zobaczysz — zaczął chłopina zacierając radośnie ręce — ile biedaczyna będzie 
miał wieńców. Ja się poszedłem zapytać, ile kosztuje wieniec z szarfą, a oni 
powiedzieli, że osiemdziesiąt pięć koron. No to powiedziałem, że bez szarfy, bo 
ja dołączę wizytówkę. Napisałem tam „Spij słodko, twój Tosiek”. To przecież to 
samo, no nie? Człowiek musi okazać przyjacielskie uczucia. Ale wyrzucać 
dwadzieścia koron za szarfę, o, co to, to nie. I tak by ją ktoś na cmentarzu 
ukradł.
— Mnie powiedzieli — odezwał się słabym głosem młodzieniec w futerku — że 
wieniec z wstęgą kosztuje dziewięćdziesiąt koron. A ja powiedziałem, niech 
kosztuje, ile chce, niech kosztuje nawet sto koron, ale niech będzie porządny.
— Przecież to dla brata — powiedział chłopina. — Ale za to wspaniały. Na wstędze 
jest napisane złotymi literami „Ostatnie pożegnanie — Janek i Lidka”. No 
powiadam ci, wspaniałe to jest. „Ostatnie pożegnanie — Janek i Lidka” — 
powtórzył, smakując piękno tych słów. — Jeszcze nie tutaj, jeszcze dwa 
przystanki. Ale pogoda to nam się na ten pogrzeb udała, no nie? Będzie miał 
ładnie.
Młodzieniec słabo pokiwał głową.
— Ale jej to nic nie zostawiaj — radził mu chłopina. — Co ona by z tym robiła, 
małpa jedna. I tak długo sama nie posiedzi. Niech ci da to biurko po nim, i 
ubrania, które po nim zostały. I o zegarek też się upomnij. Ja bym jej nic nie 
dał, łajdaczce. Wiesz, tę szafę też ci musi dać, powiedz, że to po rodzicach.
— To jeszcze nie tu? — pytał młodzieniec żałośnie.
— Jeszcze jeden przystanek — powiedział chłopina — a potem kawałek pieszo do 
kaplicy. Myślę, że Franek też przyjdzie i inni koledzy, no, pięknie będzie. 
Skoro nie wziął z nią ślubu, to ona nie ma do niczego prawa. Byłbyś idiotą, 
gdybyś jej coś zostawił. A lekarzowi nie płać, może on o tym zapomni. Jak nie 
potrzebujesz tej szafy, to ją sprzedaj. Ale ten wieniec to jest coś wspaniałego, 
Tę wstęgę weź potem do domu, szkoda ją tam zostawiać. Możesz ją powiesić tak 
dookoła lustra, wiesz? A gdyby wam umarł Władysław, to się ta wstęga znowu 
przyda. Oj, dobrze, że go jeszcze raz widziałem. Tak się biedak ucieszył…
— Tramwaj zwalnia przed bramą cmentarza.
— Poczekaj, poczekajże, niech się zatrzyma — chłopina zatrzymywał młodzieńca. — 
Mógłbyś jeszcze upaść, a masz dzisiaj takie piękne ubranie. To by ci popsuło 
cały pogrzeb.
Po czym, podpierając troskliwie młodzieńca w króliczym futerku, żałobnik 
skierował się ku cmentarnej bramie.
(1928)
HAMLET, KSIĄŻĘ DUŃSKI
Referat sprawozdawcy parlamentarnego /
Szczelnie wypełniona sala i niezwykłe zainteresowanie towarzyszyły wczorajszemu 
wprowadzeniu do porządku obrad sztuki Szekspira „Hamlet”. Jako generalny 
referent tej tragedii wystąpił oczywiście ze swoją znaną wielomównością książę 
Hamlet, ale obecni z zainteresowaniem oczekiwali, że do debaty przyłączy się 
również Poloniusz, znany duński działacz i porywający mówca. I rzeczywiście 
dzięki jego wystąpieniom wczorajsza sztuka nabrała nadzwyczajnego znaczenia i 
została wysłuchana z należytą uwagą. Streszczenie całej sztuki podajemy poniżej.
Po wstępnych formalnościach z duchem jako pierwszy przemówił duński król. Po nim 
zabrał głos Hamlet plotąc coś bez związku w typowy dla siebie sposób. Potem 
wystąpił Poloniusz. W głębokiej ciszy Wygłosił mowę, zachwycającą bystrymi 
spostrzeżeniami i otwartym spojrzeniem na świat. Z jego wywodów cytujemy:
Laertes jeszcze tu? Dalej na okręt!
Wiatr wzdyma żagle, czekają na ciebie.
Raz jeszcze daję ci błogosławieństwo
Na drogę. Weź je i wraź sobie w pamięć
Tych kilka przestróg: Nie bądź skorym myśli
Wprowadzać w słowa, a zamiarów w czyny.
Ale nie plugaw sobie rąk uściskiem
Dłoni pierwszego lepszego socjusza.
Strzeż się zatargów, jeśli zaś w nie zajdziesz,
Tak się w nich znajduj, aby twój przeciwnik
Nadal się ciebie strzec musiał. (…)
Noś się kosztownie, o ile ci na to
Mieszek pozwoli, ale bez przesady;
(…) Nie pożyczaj drugim
Ani od drugich, (…) Bądź zdrów; niech cię moje
Błogosławieństwo utwierdzi w tej mierze.
Po czym zwrócony do Ofelii wygłosił wspaniałą mowę, z której przytaczamy:
Cóż to on tobie powiedział, Ofelio?
W porę mi o tym wspominasz. Słyszałem,
Że on cię często nawiedzał w tych czasach. (…)
To ja ci powiem: masz myśleć, żeś dziecko (…)
Naiwne serca. Krótko mówiąc, nie chcę,
Abyś od dziś dnia czas swój marnowała
Na zadawaniu się z księciem Hamletem.
Pamiętaj, nie chcę tego. Możesz odejść.
W dalszym ciągu aktu książę Hamlet próbował osłabić silne wrażenie mowy 
Poloniusza swoim nietaktownym i bezładnym bełkotaniem. Nie odniósł sukcesu ani 
on, ani jego przyjaciele, nawet wystąpienie ducha jego ojca, obliczone na efekt, 
nie zmyliło naszej uświadomionej publiczności. Po tym niesmacznym występie głos 
zabrał znowu Poloniusz, by w rozmowie z Rajnoldem wygłosić godne uwagi 
spostrzeżenia o obywatelskim wychowaniu młodych mężczyzn:
Rajnoldzie, oddasz mu waszmość to pismo i te pieniądze.
Zanim się jednak doń udasz, Rajnoldzie,
Mądrze byś zrobił, ażebyś poprzednio
O jego sprawowaniu się wywiedział.
Takie jedynie przypisz mu wybryki,
Jakie z młodością i krewkością w parze
Zazwyczaj chodzą.
Tak, ale pochop do zwad, klątw, pijatyk,
Gachostwa wreszcie, tak daleko możesz
Posunąć swoje kłamstwa.
Według wskazówki i instrukcji, jaką
Ci udzieliłem, poweźmiesz języka
O moim synu. Jedź więc, niech cię Bóg prowadzi!
Zwracając się do Ofelii ciągnął dalej:
Co ci to jest, Ofelio? Co się stało?
Czego? Dlaboga? Czyżby z miłości
Oszalał?
Cóż ci powiedział?
Muszę natychmiast udać się do króla;
Są to objawy gwałtownej miłości.
Pójdź.
Do następnej debaty, w której wzięli również udział król i królowa, wtrącił 
Poloniusz takie bystre spostrzeżenia:
Panie! Wysłane do Norwegii posły
Szczęśliwie są już w tej chwili z powrotem.
Następnie miał miejsce kulminacyjny punkt wieczoru, kiedy Poloniusz pewną ręką 
uchylił rąbka tajemnicy dziwnego zachowania się księcia Hamleta. Mężnie i 
bezwzględnie, świadom swojej odpowiedzialności, przemówił w pełnej napięcia 
ciszy:
Syn wasz oszalał, jest to prawda; prawda
Że to nieszczęście i nieszczęście wzajem
Że jest to prawda. Otóż się skleiło
Pomimo woli coś retorycznego.
Bodaj to! Licho zabierz sztuczne frazy!
Stanąłem tedy na tym, że dostojny
Syn wasz sfiksował; dobrze; idzie teraz
O wyśledzenie przyczyn tej fiksacji,
Która, nie będąc fikcją, już tym samym
Nie może nie mieć przyczyn; to rzecz pewna;
W jaki zaś sposób pewna i o ile,
Rozważcie państwo sami.
Mam córkę: mam ją, ponieważ jest moja.
Ta tedy dziewka, pomna obowiązku
i rozkazowi mojemu powolna
Oddała mi ten świstek. Posłuchajcie
I konkludujcie państwo.
W przeraźliwej ciszy przeczytał kompromitujący list księcia Hamleta i ciągnął 
dalej:
Jam sprawy nie zaspał
I wnet dziewczynie mojej powiedziałem:
Hamlet jest księciem nad waściną sferę;
Nie będzie z tego nic. Dałem jej przy tym
Surowe upomnienie, aby odtąd
Nie przyjmowała ani jego wizyt,
Ani biletów, ani podarunków.
Takem uczynił; ona usłuchała,
A on, on, krótko mówiąc, zawiedziony
W swoich nadziejach, popadł najprzód w smutek,
Potem w bezsenność, potem w wstręt do jadła,
Następnie w niemoc, następnie w gorączkę,
I tak stopniami aż w szaleństwo, które
Trawi go teraz z wielkim naszym żalem.
Czyż się zdarzyło kiedy, rad bym wiedzieć,
Aby tam, gdzie ja powiedziałem: tak jest,
W istocie było inaczej?
Przy ogólnym poruszeniu doszło do gwałtownych kontrowersji między Hamletem i 
Poloniuszem, który miażdżył swojego bełkoczącego partnera ostrymi i 
błyskawicznymi replikami:
Jakże się miewa mój łaskawy książę Hamlet?
Wieszli, kim jestem, panie?
Zaprawdę, nie jestem nim.
Uczciwym, mości książę?
Masz wielką słuszność, mości książę.
Mam, panie.
Cóż to czytasz, mości książę?
A o treść czy mogę spytać?
Miłościwy książę, zmuszony jestem pozbawić
Waszą Książęcą Mość dłuższej mojej
Obecności.
Żegnani cię, mój łaskawy książę.
Szukacie, panowie, księcia Hamleta? Oto jest.
Hamlet odprawiony jego celnymi i trafnymi uwagami jąkał coś rozpaczliwie, na co 
nikt nie zwracał uwagi. W typowy dla, siebie sposób plótł coś piąte przez 
dziesiąte, starając się naprowadzić rozmowę na jakichś aktorów, ale Poloniusz 
wróciwszy w samą porę zza kulis usadził go gładko kilkoma słowy:
Mości książę, mam ci oznajmić coś nowego.
Aktorowie przybyli, mości książę.
Na honor, mości książę.
To za długie.
Mości książę, odejdę z nimi odpowiedni*
ich zasłudze.
Pójdźcie, panowie!
Nic dziwnego, że pan Hamlet po tych rzeczowych słowach odważył się wygłosić 
jedynie monolog. Wyraźnie bał się tak błyskotliwego przeciwnika.
Po przerwie, poświęconej na debaty zakulisowe, Poloniusz wkroczył do akcji z 
kilkoma ważnymi radami:
Ofelio, chodź tu sobie. Najjaśniejszy,
My się umieścimy tam. Czytaj tę książkę.
Nastąpiła prywatna rozmowa księcia Hamleta z Ofelią, po czym Poloniusz 
wypowiedział z naciskiem takie oto słowa:
No, Ofelio,
Nie potrzebujesz nam objawiać tego,
Coc mówił książę Hamlet, bośmy sami
Wszystko słyszeli.
Tymczasem książę Hamlet zaprodukował — naturalnie zupełnie nietaktownie — jakąś 
aktorską gierkę. Podczas tego żałosnego epizodu Poloniusz wyraził się słusznie:
Słyszałeś, panie?
W związku z tym nieszczęśliwym wyczynem doszło do gwałtownego konfliktu między 
Poloniuszem i Hamletem. Jak cios za ciosem spadały na księcia ostre repliki 
Poloniusza:
Mości książę, królowa jejmość życzy sobie
Z waszą książęcą mością pomówić i to zaraz.
W rzeczy samej, istny wielbłąd.
Prawda, z boku podobna do łasicy.
Bardzo podobna do wieloryba.
Spieszę to powiedzieć.
Zawstydzony Hamlet po tym moralnym laniu musiał sobie ulżyć monologiem, szyli w 
sposób zgodny ze swoim mało chwalebnym i niegrzecznym obyczajem.
Z dalszego ciągu sztuki na uwagę zasługuje cenny i pełen przezorności pomysł 
Poloniusza:
Ma przyjść niebawem do pokoju matki;
Ja za obiciem stanę i wysłucham,
Co się tam będzie działo. Idę więc i zanim
Wasza królewska mość pójdzie do łóżka,
Będę z powrotem, by zdać sprawę z tego,
Czego się dowiem.
Do królowej natomiast trafnie przemówił:
Przyjdzie wnet. Tu się skryję;
Tylko z nim ostro!
Następnie Hamlet podstępnie go przebił. I tu Poloniusz zauważył ze zwykłą sobie 
przytomnością i szczerością:
Zabity jestem!*
Sztuka powinna się skończyć śmiercią Poloniusza. To, co potem następuje, to i 
tak jałowe gadki bez rąk i nóg. Szczególnie książę Hamlet przeszkadzał 
rozczarowanym słuchaczom swoimi niewłaściwymi i zbyt osobistymi monologami w 
stylu, czy ma być, czy nie. Co najmniej połowa sztuki mogłaby być spokojnie 
pominięta. Gdyby nie wspaniałe przemowy Poloniusza, byłby to stracony wieczór.
Opisaliśmy akcję „Hamleta” jak najdokładniej, żeby uświadomiony czytelnik sam 
wytworzył sobie obraz całej sztuki.
Publiczność, która z największą uwagą wysłuchała porywających przemówień 
Poloniusza, wyraźnie nie interesowała się końcem sztuki. Jedynie niewielka, 
bezkrytyczna grupka partyjnych oklaskiwała przelewanie z pustego w próżne i 
demagogiczne frazy Hamleta na końcu sztuki. Wszakże wyrobiona publiczność nie da 
się zwieść takim taniutkim sukcesem.
(1931)
WYNALAZCA
Ja panu mówię: na wynalazki trzeba mieć sposób. Nie_ można liczyć na szczęśliwy 
przypadek czy inspirację — to by nigdy do niczego nie doprowadziło. Przede 
wszystkim trzeba dokładnie wiedzieć, co właściwie chce się odkryć. Wynalazcy 
przeważnie coś wymyślają, a potem dopiero główkują, do czego też to mogłoby 
służyć, na koniec dopiero wymyślają jakąś nazwę. Ja ten proces odwróciłem, mój 
panie. Jeśli o mnie chodzi, to najpierw wymyślam nazwę i dopiero potem 
odpowiednio do tej nazwy tworzę rzecz. W ten sposób wpadłem na zupełnie nowe 
źródło technicznej inspiracji. Od słów do rzeczy — to jest mój proces wytwórczy.
Zaraz, jak by to panu obrazowo wyłożyć. Na przykład: ludzie już dawno wynaleźli 
kuźnie, drukarnie, poczekalnie, domy noclegowe, wędzarnie i temu podobne 
instytucje. Poczekalnie mamy, ale dzisiejszy człowiek nie ma kiedy czekać, jego 
hasłem jest szybkość, pośpiech, tempo. Czemuż więc, pytam, nie stworzyć 
pośpieszalni? Taka dobrze wyposażona pośpieszalnia musiałaby być naturalnie 
zaopatrzona w cały szereg śpieszaków i chybcików, popychaczy, samoruchów, 
hałasideł i łomocideł. Zleciłem już produkcję różnych opatentowanych zgrzytaków, 
trzaskaczy i potykadeł. To są same nowe przyrządy, proszę pana, o których dotąd 
nikt nie pomyślał. I to wszystko: trzeba wynaleźć nowe słowa, żeby wpaść na nowe 
rzeczy i nowe rozwiązania.
Albo z innej beczki: mamy już spadochrony, a nawet i całe urządzenia 
spadochronowe, nikomu natomiast nie przyszło do głowy skonstruowanie spadadła, 
czyli rzeczy, która by stale i w każdych okolicznościach spadała. Dlaczego mają 
ci spadać tylko wazony, figurki i inne domowe przedmioty? Kup sobie spadadło! 
Spadanie z gwarancją! Spróbuj, a będziesz zadowolony! Dołożę jeszcze 
przewracadła i obsuwadła w różnych wariantach oraz kiwadełka we wszystkich 
rozmiarach, luksusowo wykończone. Zaturlał ci się gdzieś guzik od kołnierzyka? 
Kup sobie nasz patentowy turlaczek! Turla się bezawaryjnie po całym pokoju.
Rodzice, postarajcie się o brudziki dla swoich dzieci! Oszczędzicie im wysiłku 
przy mazaniu ubranek! Brudzik z pudełkiem brudzideł kosztuje tylko trzydzieści 
koron! W każdej kuchni powinna być nasza nowoczesna przypalaczka. Czy masz już w 
swojej garderobie naszą zawęźlaczkę i nasz zgniatacz? P.T. urzędom i kancelariom 
polecamy nasz samoczynny odkładacz. W żadnym nowoczesnym gospodarstwie domowym 
nie może brakować naszego bardzo wydajnego rozbijacza i doskonale funkcjonującej 
zasypiaczki! Zaśpisz przy każdej okazji!
Robisz czasem błędy? Zapewne tak, bo błędy robi każdy człowiek. Ale dlaczego 
miałbyś się sam wysilać przy robieniu błędów? Nasze patentowane błądzidło będzie 
robić błędy za ciebie! Nasze nowe błądzidło model FV 1303 osiąga nawet 699 
błędów dziennie! Wybierasz się w podróż? Nie zapomnij zapakować do plecaka 
naszej błąkaczki! Tania, niezawodna, praktyczna. Nic nie robisz? To zaopatrz się 
w naszą nieróbkę! Cicho chodzi, małe koszty eksploatacji. Opatentowana we 
wszystkich krajach. Daj swoim bliźnim na Gwiazdkę nową ulubioną zabawkę, 
nudzidło. Fantastyczne źródło nudy! Urządź sobie w domu własną nudziarnię! Masz 
już nasz ubliżacz? Niezbędny dla szkół, urzędów, wielkich zakładów i gospodarstw 
domowych. Najbardziej sensacyjny wynalazek naszego stulecia: kołostójka! Koło, 
które się nie obraca! Nowość! Polecamy wszystkim fabrykom dotkniętym kryzysem! 
Koniec ze stratami! Wasze pomniejsze straty załatwi za was tani znikacz lub 
nasza niklowa zapodziewajka. Przy większej przepustowości strat polecamy nasz 
mechaniczny zgubnik lub niezwykle wydajny automatyczny samozgub, załatwiający 
bezbłędnie nawet największe straty. Kup sobie nasz uniwersalny przeszkadzacz. 
Gwarantujemy, że będzie ci przeszkadzać w domu i w podróży, przy pracy i przy 
zabawie. Jąkasz się? Kup sobie nasze uniwersalne jąkadło w proszku lub w 
pigułkach. Będziesz się jąkać bez wysiłku. Zalecane przez lekarzy. Mnóstwo 
podziękowań. Jesteś nerwowy. Twoje nerwy są zmęczone stałym hałasem, który jest 
przekleństwem naszego stulecia. Zamów sobie naszego nowego milczusia. Milczuś to 
maszyna, która nie wydaje żadnego dźwięku. Słuchaj naszego milczusia, a twoje 
nerwy odpoczną. Najnowszy typ milczusia w pięknej mahoniowej obudowie, na prąd 
elektryczny, kosztuje jedyne 1795 koron. Ostatnie osiągnięcie radiotechniki!
Tak, proszę pana, tak to trzeba robić. Znajdzie pan jakieś nowe słowo, a potem 
już dość łatwo będzie dopasować do niego odpowiednią rzeczywistość. Ja to 
nazywam postępem naukowym, proszę pana. Moje uszanowanie, nie mam już czasu. 
Właśnie pracuję, nad uniwersalnym psujem. Na czymś takim można zrobić 
fantastyczny interes, nie uważa pan?
(1936)
CUD NA BOISKU
Stało się to podczas towarzyskiego meczu Sportowego Klubu Szkoły Miejskiej 
Žižkov contra quarta gimnazjum Praga XI. Mimo ofiarnej akcji obrony, w której 
wyróżniał się szczególnie Frycek Zapotocki, žižkowski klub przegrywał pod koniec 
drugiej połowy już dwa do zera, a jego święta bramka była oblężona przez ciągłe 
ataki. I właśnie wtedy, kiedy w kierunku jego bramki leciała nowa, 
niepowstrzymana piłka gimnazjalisty Zenka Poppra, zwanego Armatą, stało się coś 
dziwnego: piłka zatrzymała się w powietrzu, zawirowała z niezmierną szybkością i 
po chwili wahania ruszyła z powrotem, by wpaść jak meteor do bramki przeciwnika. 
Było to na cztery minuty przed końcem drugiej połowy. Nikt dokładnie nie 
wiedział, jak to się właściwie stało, i gra toczyła się dalej. Znakomity Zenek 
Poppr znowu doszedł do piłki, przebił się przez obronę i posłał po ziemi z 
bliska bombę do bramki drużyny Žižkova. Trzydziestu widzów, którzy kibicowali 
gimnazjum, już wydało okrzyk radości, ale piłki nie było. Wszyscy zawodnicy 
zaczęli jej szukać, w końcu sam bramkarz gimnazjum Praga XI odkrył zagubioną 
piłkę, spokojnie leżącą w jego własnej bramce. Tymczasem odgwizdano już koniec 
meczu. Drużyna gimnazjum protestowała wprawdzie przeciwko temu dziwnemu golowi, 
ale nie można było już nic zrobić. Wynik meczu był dwa do dwóch.
Od tego dnia drużyna piłki nożnej Sportowego Klubu Szkoły Miejskiej Žižkov 
zmierzała od zwycięstwa do zwycięstwa. Wkopała Szkole Miejskiej Libeń trzy do 
zera. Rozłożyła holeszowicką realną cztery do jednego. Rozgromiła gimnazjum 
kolińskie na jego własnym terenie w stosunku dwa do jednego (stosunek 
kontuzjowanych wyniósł dwa do dwóch), a zwyciężywszy również realne zreformowane 
gimnazjum Praga XIX, juniorów Klubu Sportowego Slavii, drużynę Szkoły Miejskiej 
z Košif i niemieckiego realnego gimnazjum Praga II miała się spotkać z kadrą 
Akademickiego Klubu Sportowego. Był to w historii świata sukces bez precedensu.
Ale nawet zwycięska drużyna nie wiedziała, że na wszystkich tych triumfalnych 
meczach Sportowego Klubu Szkoły Miejskiej Žižkov był obecny cichy widz, uczeń 
pierwszej klasy Szkoły Miejskiej na Ziżkovie, Bogumił Smutny. Nikt z nim nie 
rozmawiał, ponieważ był to pobożny i moralnie czysty chłopiec. Niczym się nie 
wyróżniał w szkole, nie miał na koncie żadnych honorowych akcji. Tylko 
wspomniany już Zenek Poppr (który z zazdrością i zawiścią towarzyszył jedenastce 
przeciwnika na wszystkich jej placach boju) zauważył tego wiernego i skromnego 
widza. Widział też, że w krytycznych momentach Bogumił Smutny znika, pada za 
najbliższą barierą lub krzakiem na kolana i modli się gorąco szeptem: „Panie 
Boże, zmiłuj się! Spraw, żeby nasi strzelili gola!” I w tej samej chwili 
szybująca piłka zatrzymywała się i kierowała do bramki przeciwnika, albo 
znikała, by się nagle znaleźć w siatce przeciwnika, lub toczyła się powoli po 
boisku, podczas gdy przeciwnicy padali lub potykali się, jakby tajemnicza siła 
pętała im nogi. A Zenek Poppr, zwany Armatą, powiedział o tym swojemu starszemu 
bratu, studentowi medycyny, Zawiszy Popprowi z Akademickiego Klubu Sportowego.
W przeddzień historycznego meczu Sportowego Klubu Szkoły Miejskiej Žižkov z 
Akademickim Klubem Sportowym przed Miejską Szkołą czekał na ucznia Bogumiła 
Smutnego młody mężczyzna. Przedstawił mu się .jako Zawisza Poppr, medyk i 
sportowiec, i powiedział: „Ja wiem, panie Smutny, że jest pan zapalonym 
sportowcem. Mówił mi nasz Zenek, że lubi pan chodzić na mecze. Ale wydaje mi 
się, że nie bardzo się pan zna: na zasadach gry. Ależ kolego, to trzeba 
opanować, jeśli chce pan coś z tego meczu mieć! Przypadkiem mam akurat trochę 
czasu, więc pomyślałem, że mógłbym panu co nieco o piłce nożnej powiedzieć, żeby 
pan wiedział, jak się powinno prawidłowo grać”.
Tego dnia student medycyny Zawisza Poppr chodził przez trzy godziny z Bogumiłem 
Smutnym po žižkovskich ulicach i wyjaśniał mu, co to jest róg, pole karne, 
offside, ręka, atak i obrona, zagrywka, gra fair, nieprawidłowe zagranie, rzut 
karny, robinsonada, brutalność, gra zespołowa i tak dalej. Bogumił Smutny tylko 
kiwał głową i mówił: „Tak proszę pana. Rozumiem, proszę pana. Tak, proszę pana, 
będę pamiętać”. A na koniec grzecznie podziękował, bo to był dobrze wychowany i 
poczciwy chłopiec, a nie jakiś ulicznik, jak większość dzisiejszych młodzieńców.
Następnego dnia odbywał się mecz Sportowego Klubu Szkoły Miejskiej Žižkov contra 
Akademicki Klub Sportowy. W drugiej połowie Akademicki Klub prowadził już sześć 
do zera. Wśród widzów siedział Bogumił Smutny, pocił się ze strachu, ręce miał 
kurczowo zaciśnięte i modlił się: „Panie Boże, zmiłuj się i zrób coś… ale niech 
to będzie zgodne z zasadami… niech nasi prawidłowo strzelą gola… zrób cud, ale 
fair!”
Pod koniec drugiej połowy Akademicki Klub Sportowy prowadził jedenaście do zera. 
A student medycyny szeptał do swojego brata: „Widzisz, jak obowiązują zasady, to 
nie można robić żadnych cudów”.
(1936)
CASUS PRAWNY
…no więc walę osiemdziesiątką w kierunku tego zakrętu i myślą, że za nim będzie 
wolna droga, ale to bzdura. Zmniejszyłem trochę gaz i wjeżdżam wolniutko w 
zakręt. Patrzę, a tu przez drogę idzie pochód. Pogrzeb. Akurat zakręcał przez 
szosę do cmentarnej bramy. To ja na hamulec i, ludzie, to był poślizg! Pamiętam 
tylko tyle, że czterej młodzieńcy, co to nieśli trumnę, rzucili ją na ziemię i 
smyrgnęli do rowu, mój wózek trzasnął zadkiem w to pudło na drodze i trumna 
poleciała przez bandę na pole.
Wyłażę z wozu i myślę, Jezus Maria, jeżeli stuknąłem również proboszcza i 
pozostałych żałobników, to będzie ładny gips! Ale nic się nie stało. Po jednej 
stronie szosy stał ministrant z krzyżem, a po drugiej stronie proboszcz i 
pozostali. Wyglądali jak woskowe figury. Dopiero po chwili proboszcz zaczął się 
trząść ze strachu i nerwowo mamrotać: „człowieku, człowieku, nie masz szacunku 
nawet dla zmarłych?” Tymczasem ja byłem zadowolony, że nie zabiłem nikogo z 
żywych! Potem ludzie oprzytomnieli i część z nich zaczęła mi wymyślać, a 
pozostali polecieli na pomoc temu nieboszczykowi w rozbitej trumnie. To jest 
taki, jak sądzę, instynkt. I nagle pędem zawrócili, jęcząc ze strachu. A tam, z 
tej kupy desek gramoli się żywy człowiek, macha rękami i usiłuje usiąść. „Co to, 
co to”, gada i ciągle stara się usiąść.
Podbiegłem do niego natychmiast. — Dziadku — mówię — przecież o mało co by was 
pochowali! — I pomagam mu sil wygrzebać z tych desek. A on tylko mruga i 
bełkocze: „Co? Co? Co?” Ale wstać to nie mógł. Myślę, że miał złamaną jakąś 
kostką albo co od tego uderzenia. Co tu dużo gadać: wpakowałem dziadka i 
proboszcza do wozu i zawiozłem ich do domu żałoby! Za nami szli pozostali 
żałobnicy i ministrant z krzyżem. A orkiestra naturalnie nie grała, bo nie 
wiedziała, jak to będzie j z płaceniem. — Za trumnę zapłacę — powiedziałem — za 
lekarza też. Ale poza tym możecie mi podziękować, żeście nie1 pochowali żywego. 
— I pojechałem. Prawdę mówiąc, byłem zadowolony, że mam to już za sobą i że nie 
stało się nic gorszego.
No ale to się dopiero zaczęło. Najpierw napisał do mnie grzeczny list wójt z tej 
wsi: że podobno rodzina tego niby zmarłego, niejakiego Antoniego Bartosza, 
emerytowanego kolejarza, jest niezamożna, że chciała dziadziusia godnie pochować 
za swoje ostatnie zaoszczędzone grosze, i że teraz, kiedy w wyniku mojej 
nieostrożności dziadziuś zmartwychwstał, będą go musieli pochować jeszcze raz, 
na co sobie z powodu własnej nędzy nie mogą pozwolić. Żebym im zapłacił za ten 
niewydarzony pogrzeb, za proboszcza, orkiestrę, grabarza i stypę.
Potem przyszło pismo od adwokata w imieniu tego dziadka: że Antoni Bartosz, 
emerytowany kolejarz domaga się rekompensaty za zniszczony całun, poza tym 
jeszcze kilka setek za leczenie złamanej w kostce nogi i pięć tysięcy 
odszkodowania za straty moralne, jakie poniósł z mojej winy. To już było trochę 
za wiele.
I nowe pismo: że podobno dziadek pobierał emeryturę jako były kolejarz. Kiedy 
zasnął w Panu, emeryturę mu oczywiście wstrzymano, a teraz urzędy nie chcą mu 
jej ponownie wypłacać, ponieważ posiadają zaświadczenie stwierdzające, że umarł, 
wystawione przez lekarza powiatowego. I podobno dziadek ma zamiar mnie 
zaskarżyć, żebym mu płacił dożywotnią rentę jako rekompensatę za utraconą 
emeryturę.
Następne upomnienie: że dziadzio od czasu, kiedy go wskrzesiłem, choruje i 
trzeba mu gotować posilniejsze potrawy. I w ogóle to podobno go okaleczyłem. Od 
czasu, jak zmartwychwstał, to już nie ten sam człowiek i w ogóle do niczego się 
nie nadaje. Podobno stale tylko powtarza: — Już to miałem z głowy, a teraz muszę 
umierać po raz drugi! Ja mu tego nie daruję, musi mi za to zapłacić, bo go pozwę 
przed Sąd Najwyższy! Tak skrzywdzić biednego człowieka! To powinno być karane 
tak samo jak morderstwo. — I tak dalej.
Najgorsze jest to, że wtedy nie miałem zapłaconego ubezpieczenia za samochód. A 
to jest obowiązkowe. Więc nie wiem. Jak myślicie, czy będę to musiał zapłacić?
(1936)
DIABEŁ
Miał się zacząć trzeci akt przedstawienia opery Dvořáka „Diabeł i Kasia”. Na 
widowni przygasły światła, szmery wśród publiczności ucichły jak nożem uciął. 
Dyrygent w kanale orkiestrowym zastukał i podniósł batutę. Siedząca w pierwszym 
rzędzie krzeseł pani Mała zamknęła torebkę z cukierkami, a pani Grossmanowa 
westchnęła: — Uwielbiam tę uwerturę. — W siódmym rzędzie krzeseł pan Kolman 
zamknął oczy, przygotowany na głębokie przeżywanie „swojego Dvořáka”, jak 
mawiał. I z kanału orkiestrowego zaczęła się wylewać elegancka uwertura.
Aż tu po prawej stronie zafalowała kurtyna i na proscenium wypełzło małe 
stworzonko. Przestraszyło się, kiedy ujrzało przed sobą ciemną czeluść widowni i 
zaczęło się rozglądać, gdzie by tu umknąć. Ale nagle porwał je dźwięczny, 
poleczkowy rytm uwertury, stworzonko zaczęło taktować rękami i leciutko 
przytupywać.
Nie było większe niż ośmioletnie dziecko, ale piersi miało kudłate, a od pasa w 
dół było zarośnięte kosmatą, ryżawo–czarną sierścią. Mordeczkę miało kozią, 
szpiczastą, a w kręconych włosach małe różki. Przytupywało twardymi kopytkami 
osadzonymi na kozich nóżkach. Publiczność cicho zachichotała. Stworzenie na 
proscenium przestraszyło się i zawahało, chciało się cofnąć, ale natrafiło na 
kurtynę, spojrzało więc z lękiem za siebie, ale wtedy już jego kopytka zaczęły 
same stepować i wirować w takt muzyki. Zdawać by się mogło, że dopiero teraz ta 
osóbka na proscenium pokonała tremę: otwarła pociesznie mordkę, oblizała się 
długim, różowym języczkiem i całkowicie zapamiętała się w swoich podrygach. 
Podskakiwała, przysiadała i tupała kopytkami z wyraźnym entuzjazmem. Jej ręce 
też zaczęły tańczyć, wzlatywały nad głowę i strzelały wesoło palcami. Cienki, 
mocny ogonek kręcił się z tyłu, podając takt jak metronom. Nie była to żadna 
wielka sztuka taneczna. Prawdę mówiąc, było to tylko hopsanie, podskoki i 
stepowanie, ale wyrażało ogromne zadowolenie z życia i ruchu. Było to tak 
naturalne i wdzięczne jak skoki koziołka lub gonitwa szczeniaka za własnym 
ogonkiem.
Publiczność uśmiechała się błogo i wesoło szemrała. Dyrygent czując za sobą falę 
podniecenia zaniepokoił się i zaczął machać batutą bardziej energicznie niż 
zwykle. Spojrzał jednak surowo w kierunku instrumentów perkusyjnych z powodu 
tego dziwnego bębnienia i stukania, ale spotkał się z wiernym i uważnym 
spojrzeniem pana perkusisty, czekającego z pałeczką w ręce na swoją okazję. 
Orkiestra grała pilnie i sumiennie, nikt nie oderwał oczu od partytury i nikt 
nie spojrzał na proscenium. Psiakrew, coś tu dziś nie gra, pomyślał dyrygent i 
okrągłymi gestami pognał orkiestrą do forte. Dlaczego ci ludzie z tyłu się 
śmieją? Pewnie coś się stało na widowni. I żeby odwrócić uwagę dyrygował 
uwerturą w coraz szybszym tempie, coraz głośniej… Stworzonku na proscenium było 
w to graj. Tupało, wywijało nóżkami, podrygiwało, podskakiwało, kiwało głową i 
machało ogonkiem coraz szybciej. Tam–ta–da tam–tam m–tata. Pani Mala z rękami 
złożonymi na podołku promieniała błogim zadowoleniem. Widziała już raz „Diabła i 
Kasię” przed czternastu laty, ale tego wtedy nie dawali. Ja wprawdzie nie 
przepadam za nowoczesnym stylem reżyserii, myślała, ale to mi się podoba. 
Chciała się tą uwagą podzielić z panią Grossmanową, ale ta patrzyła z 
nabożeństwem na proscenium i kiwała głową. Bo pani Grossmanowa to wielka 
melomanka.
Pan Kolman w siódmym rzędzie był chmurny. Tak się nigdy nie robiło, tak być nie 
powinno. Cóż to dzisiaj ci reżyserzy wyrabiają z Dvořákiem, to przekracza 
wszelkie granice, protestował pan Kolmian. Tak szybko się tej uwertury nigdy nie 
grało. To jest zniewaga dla Dvořáka, pomyślał z gniewem pan Kolman. Ja o tym 
napiszę do gazety, zdecydował. Nazwę to „Ręce precz od naszego Dvořáka” lub coś 
w tym rodzaju.
I nagle zabrzmiały ostatnie takty uwertury. Pan dyrygent odetchnął i przetarł 
chusteczką spocone czoło. (Co to się dzisiaj z tą publicznością działo?) Kurtyna 
drgnęła i zaczęła się unosić. Drepcząca figurka na proscenium wystraszyła się, 
obejrzała i z przeraźliwym meknięciem zniknęła za kulisami, zanim kurtyna 
zdążyła się podnieść. Pani Mala w pierwszym rzędzie krzeseł zaczęła klaskać, ale 
pan Kolman w siódmym ostro syknął, publiczność się przestraszyła i spontaniczny 
aplauz skończył się żałośnie. Plecy pana dyrygenta wyrażały nerwowym drgnięciem 
łopatek wyraźne niezadowolenie. Chyba nie powinnam była klaskać przy odsłoniętej 
scenie, pomyślała pani Mala i dlatego szepnęła do pani Grossmanowej — To było 
śliczne, nieprawdaż? — Rozkoszne — westchnęła pani Grossmanowa. Pani Mala wyjęła 
więc z ulgą z torebki cukierek. Chyba nikt nie zauważył, że klaskałam.
Pan Kolman również się uspokoił. Potem już nic nie zakłóciło poważnej akcji 
opery. Napiszę do dyrekcji teatru, żeby wypleniła takie zberezeństwa, powiedział 
sobie, ale potem o tym zapomniał.
— Dzisiaj była dziwna publiczność — mruczał dyrygent, kiedy było już po 
wszystkim — Chciałbym wiedzieć, z czego się śmiali.
— Wie pan, dzisiaj jest poniedziałek — mówił pierwszy skrzypek. — Poniedziałkowa 
publiczność jest zawsze najgorsza.
I to było wszystko.
(1936)
PASZTET
Co by tu sobie dzisiaj kupić, rozmyślał z zakłopotaniem pan Michl. Znowu jakąś 
wędlinę… Wędlina szkodzi na podagrę. A gdyby tak ser i banany? Ser jednak miałem 
wczoraj. Jednostajne wyżywienie też nie jest zdrowe. A ser czuje się w żołądku 
aż do rana. Boże, jakie to głupie, że człowiek musi jeść.
— Pan już zamówił? — zapytał znienacka sprzedawca za ladą, pakując jednocześnie 
w papier różowe plasterki szynki. Pan Michl przestraszył się i przełknął ślinę. 
Rzeczywiście, muszę coś zamówić.
— Proszę może… pasztet — rzucił i ślina nabiegła mu do ust. Pasztet, o właśnie, 
to jest to.
— Pasztet — powtórzył zdecydowanie.
— Pasztecik, proszę bardzo — zaszczebiotał sprzedawca — praski, z truflami, 
wątrobiany, gęsi, sztrasburski..:
— Sztrasburski — zdecydował pan Michl.
— I ogóreczki?
— Tttak, ogóreczki — zgodził się pan Michl. — I bułkę. — Rozejrzał się badawczo 
po sklepie, jakby szukał, czego tu jeszcze zażądać.
— I co jeszcze? — czekał sprzedawca. Pan Michl lekko pokręcił głową, jakby 
chciał powiedzieć: nie, żałuję, ale nie ma tu już niczego dla mnie, proszę się 
nie trudzić. — Nic — powiedział. — Ile płacę?
Trochę się przeraził ceny, którą podał sprzedawca za tę czerwoną puszkę. Jezus 
Maria, a to ci drożyzna, rozmyślał po drodze do domu, to chyba prawdziwy 
sztrasburski pasztet. Jeszcze nigdy tego nie jadłem, słowo daję. Ale co za cena, 
mój Boże! No cóż, człowiekowi się czasem zachce pasztetu. I przecież nie muszę 
go zjeść w całości na raz, pocieszał się pan Michl. Zostawię sobie trochę na 
jutro, pasztet i tak jest ciężkostrawny.
— Ale się zdziwisz, Emanuelu — oznajmił pan Michl, kiedy otwierał drzwi swojego 
mieszkania. — Zobaczysz, co mam dzisiaj na kolacje. — Kocur Emanuel machnął 
ogonem i zamiauczał. — Aha — powiedział pan Michl — Ty byś pewnie też chciał 
pasztetu, ty łobuzie, prawda? Tak nie można. Pasztet to drogie żarcie, 
przyjacielu, ja sam go do tej pory nigdy nie jadłem. Sztrasburski pasztet, mój 
panie, jest tylko dla smakoszy. Ale żebyś nie narzekał, to dam ci powąchać. — 
Pan Michl przygotował talerz i z trudem otworzył puszkę z pasztetem. Następnie 
wyjął „Wieczór” i niemal uroczyście zasiadł do kolacji. Kocur Emanuel wskoczył 
zgodnie ze swoim obyczajem na stół, starannie podwinął pod siebie ogon i zaczął 
wbijać w obrus pazurki przednich łap z rozkoszną niecierpliwością.
— Powąchać ci dam — powtórzył pan Michl, nabierając na widelec odrobinę 
pasztetu. — Żebyś wiedział, jak to pachnie. Na, masz. — Emanuel nastroszył wąsy 
i ostrożnie, z niedowierzaniem poniuchał pasztet. Pan Michl się nasrożył. — Co, 
nie pachnie ci? Taki drogi pasztet, ty łajzo? — Kocur skrzywił się i dalej 
obwąchiwał pasztet ze zmarszczonym nosem.
Pan Michl zaniepokoił się trochę i sam powąchał pasztet. — Przecież ładnie 
pachnie, Emanuelu! Poniuchaj no! Wspaniały zapach, człowieku! — Emanuel 
przestąpił z łapki na łapkę i wbił pazurki w obrus. — Chcesz kawałek? — zapytał 
pan Michl. Kocur nerwowo machnął ogonem i chrapliwie miauknął.
— Co? Co takiego? — wybuchnął pan Michl. — Chcesz powiedzieć, że ten pasztet nie 
jest dobry? — Powąchał go uważnie, ale nic nie poczuł. Diabli wiedzą, może ten 
kocur ma lepszy nos. W pasztetach bywa ten, jak to się nazywa, jad kiełbasiany. 
Straszna trucizna, mój panie. Nie śmierdzi i nie ma złego smaku, a człowiek może 
się tym otruć. Pan Michl poczuł obrzydliwy ucisk gdzieś w okolicy serca. Dzięki 
Bogu, że jeszcze tego pasztetu nie wziąłem do ust. Może ten kocur poznał węchem 
albo instynktem, że z tym pasztetem coś nie tak. Lepiej tego nie jeść, ale skoro 
kosztował tak strasznie dużo…
— Słuchaj, Emanuelu — powiedział pan Michl. — Ja ci dam spróbować. Jest to 
najdelikatniejszy i najdroższy pasztet, prawdziwy sztrasburski, ale i ty możesz 
przecież raz zjeść coś lepszego. — Wziął z kąta miseczkę kocura i położył na 
niej kawałek pasztetu. — Chodź tu, Emanuelu!
Emanuel zeskoczył ze stołu aż huknęło i merdając ogonem ruszył powoli w kierunku 
swojej miski, przykucnął i ostrożnie wąchał pasztet. Nie żre, pomyślał ze 
strachem pan Michl. Pasztet jest zepsuty.
Kocur Emanuel poruszył ogonem i zaczął powoli, wykwintnie pogryzać pasztet, 
jakby się go trochę brzydził. — No widzisz — odetchnął z ulgą pan Michl — 
widzisz, że mu nic nie jest!
Kocur zeżarł pasztet i zaczął sobie łapką myć wąsy i łebek. Pan Michl spojrzał 
na niego pytająco. No proszę, nie otruł się, nic mu nie jest. — No i co — 
powiedział opiekuńczo — Smakowało, co? Tobie to dobrze, ty niecnoto! — Po czym 
uspokojony zasiadł do stołu. Co tam, człowieku, przecież taki drogi pasztet nie 
może być zepsuty. Powąchał go, mrużąc łakomie oczy. Wspaniały zapach. Ale może 
takie zatrucie jadem kiełbasianym nie występuje od razu, przyszło mu nagle do 
głowy. Za chwilę Emanuela mogą złapać konwulsje…
Pan Michl odsunął talerz i poszedł zajrzeć do słownika pod literą B. Botulizm 
czyli allantiasis… objawy występują po dwudziestu czterech godzinach lub 
trzydziestu sześciu (psiakrew.!)… i są następujące: paraliż mięśni ocznych, 
zaburzenia wzroku, suchość w gardle, zaczerwienione śluzówki, wyraźny brak śliny 
(pan Michl mimo woli przełknął ślinę), chrypka, zatrzymanie moczu i 
zatwardzenie, w ciężkich przypadkach konwulsje, paraliż i śmierć (dziękuję 
uprzejmie!). Pan Michl jakoś stracił apetyt. Pasztet zamknął w szafce i powoli 
przeżuwał bułkę i ogórki. Biedny Emanuel, pomyślał. Takie głupie zwierzę zeżre 
zepsuty pasztet i zdechnie jak pies. Z sercem przepełnionym żalem podniósł 
kocura i posadził sobie na kolanach. Emanuel zaczął gorliwie mruczeć, mrużąc 
błogo oczy. A pan Michl siedział bez ruchu i głaskał go, żałośnie i smutno 
zerkając na nie przeczytaną gazetę.
Tej nocy wziął Emanuela do łóżka. Może już jutro umrze, to niech mu będzie 
dobrze. I przez całą noc nie spał, siadając od czasu do czasu, żeby dotknąć 
kocura. Nie, nic mu nie jest. I nos ma zimny. Kocur Emanuel za każdym razem 
zaczynał mruczeć niemal na głos.
— No widzisz — powiedział pan Michl rano. — Dobry był ten pasztet, no nie? Ale 
wieczorem zjem go sam, żebyś wiedział. Nie myśl sobie, że cię będę przez całe 
życie karmić pasztetami. — Kocur Emanuel otworzył pyszczek i czule, chrapliwie 
miauknął. — Ty — prawił ostro pan Michl — nie masz chrypki? Pokaż oczy! — Kocur 
popatrzył na niego nieruchomymi, żółtymi oczami. To chyba nie jest paraliż 
mięśni ocznych, przestraszył się pan Michl. Chrypka i suchość w gardle… Całe 
szczęście, że nie wziąłem tego pasztetu do ust. A tak pięknie pachniał!
Kiedy wieczorem pan Michl wrócił do domu, kocur Emanuel zagruchał i otarł mu się 
o nogę. — Ty — powiedział pan Michl — nic ci nie jest? Pokaż oczy! — Emanuel 
machnął ogonem i pokazał czarno–złote oczy. — Jeszcze nie wygrałeś — prawił pan 
Michl — czasami to trwa trzydzieści sześć godzin, wiesz? Zatwardzenia 
przypadkiem nie masz? — kocur Emanuel otarł mu się znowu o nogę i słodko, 
chrapliwie miauknął. Pan Michl położył na stole pasztet i „Wieczór”. Emanuel 
wskoczył na stół i dreptał w miejscu, drąc pazurkami obrus.
Pan Michl powąchał pasztet: pachnie apetycznie, ale to diabli wiedzą, bo jakoś 
inaczej, niż wczoraj. — Powąchaj, Emanuelu — powiedział — dobry ten pasztet? — 
Kocur przysunął do pasztetu swój krótki nos i wąchał podejrzliwie. Pan Michl się 
przestraszył. Chyba powinienem ten pasztet wyrzucić, pomyślał. Ten kocur czuje, 
że coś nie tak. Nie, ja tego jeść nie będę. Jeszcze bym się otruł. Wyrzucę i 
koniec!
Pan Michl wychylił się z .okna, żeby wybrać miejsce, w które rzuci konserwę. A 
ot tam, na sąsiednie podwórko, gdzie stoi ta akacja. Szkoda tego pasztetu, 
myślał pan Michl, był taki drogi… Prawdziwy sztrasburski. Nigdy tego nie jadłem. 
Może nie jest zepsuty, ale… Ja tego jeść nie będą, ale skoro wyrzuciłem za to 
tyle pieniędzy… Chciałbym tego raz spróbować. Przynajmniej raz w życiu. 
Sztrasburski pasztet, mój panie, to rarytas. Szkoda, mój Boże, jaka szkoda, 
powtarzał żałośnie pan Michl. Wyrzucić nie wiadomo po co…
Pan Michl się odwrócił. Kocur Emanuel siedział na stole i mruczał. Mój jedyny 
przyjaciel, wzruszył się pan Michl. Nie chciałbym go stracić, słowo daję. Ale 
szkoda wyrzucać pasztet, tak drogo kosztował. Prawdziwy sztrasburski, człowieku. 
Tu jest napisane, zobacz.
Kocur Emanuel pieszczotliwie mruknął.
Pan Michl złapał czerwoną konserwę i w milczeniu postawił ją na ziemi. Rób z 
tym, co chcesz, potworze, zeżryj to, albo zostaw, ale wyrzucić to szkoda. Ja sam 
nigdy tego nie jadłem. Co tam ja, ja się mogę obejść bez takich specjałów. 
Dajcie mi kawałek chleba i nie trzeba mi nic lepszego. Po co mam jeść taki drogi 
pasztet! Ale wyrzucać go to grzech. Strasznie dużo kosztuje, przyjacielu. 
Wyrzucić — o nie, tak się nie robi.
Kocur Emanuel zeskoczył ze stołu i poszedł poniuchać pasztet. Badał go długo, a 
potem z wahaniem zeżarł.
— No widzisz — burczał pan Michl, — żadnemu kocurowi na świecie się nie powodzi 
tak jak tobie. Niektórzy to mają , szczęście. Ja, widzisz, ja takiego szczęścia 
nie mam.
A tej nocy pięć razy wstawał, żeby dotknąć Emanuela. Kocur tak mruczał, że aż 
się krztusił.
*
Od tego czasu pan Michl niekiedy wymyśla swojemu kocurowi. — Siedź cicho — robi 
mu wymówki — ty mi zeżarłeś mój pasztet!
(1936)
ZRZESZAJMY SIĘ
Pan Lederer wlókł się przez park, rozmyślając o swoich kłopotach, i tam właśnie 
poznał tego człowieka. Nie było w nim nic szczególnego, chyba tylko to, że 
karmił wróble. Było ich wokół niego całe stado, aż dziw, że mu do kieszeni nie 
wlazły. Pan Lederer patrzył na to z upodobaniem. No proszę, myślał, a jednak są 
jeszcze dobrzy ludzie na świecie. Nagle człowiek obejrzał się spłoszony i szybko 
odszedł.
Po chwili pan Lederer znalazł go siedzącego na ławeczce. Ponieważ poza swoimi 
kłopotami nie miał nic innego do roboty, przysiadł się do niego. Człowiek 
spojrzał na niego nieufnie i trochę się odsunął.
— Więc pan lubi wróble — odezwał się po chwili pan Lederer.
— Nie lubię — powiedział chmurnie człowiek.
— Nie?
— Nie. I w ogóle — wykrzyknął człowiek nerwowo — nie znoszę ptaków, żeby pan 
wiedział. Ot i co.
— Ja tylko dlatego, że pan je karmił — wtrącił pan Lederer.
— Nie karmiłem. Ja… ja tylko wyrzucałem z kieszeni okruchy. Rozumie pan, ja 
ptaków nie karmię z zasady. Niech się żywią same, darmozjady. Co mi po nich?
— Ach tak — burknął zawiedziony pan Lederer i nie wiedział, co ma jeszcze 
powiedzieć.
Człowiek tymczasem coś po cichu mełł w ustach. — To pan jest członkiem Związku 
Karmicieli Wróbli, tak? — wybuchnął nagle.
— Nie — bronił się pan Lederer.
— To jest pan ze Związku Ochrony Ptaków Śpiewających!
— Też nie.
— Człowieku, to z jakiego pan jest związku? — zdziwił się nieznajomy.
— Z żadnego — powiedział pan Lederer. — To znaczy… jestem w jednym związku 
pogrzebowym. Żydowskie Towarzystwo Pogrzebowe.
— Aha — burknął podejrzliwie człowiek. — Ale ja się nie chcę dać pochować. A 
poza tym jestem katolikiem, żeby pan wiedział. A ptaków nie karmię. I 
airedalterriera też już nie mam.
— Ja mam w domu gryfona — poinformował pan Lederer.— Taki kudłaty łobuz.
— No to powinien pan zostać członkiem Związku Hodowców Kudłatych Psów — 
stwierdził zdecydowanie człowiek.
— Dlaczego?
— No tak. Wpadną na to i już pan będzie należał. Ja kiedyś dostałem kanarka i w 
ciągu trzech dni stałem się członkiem Związku Hodowców Harceńskich Kanarków 
Górnego Nowego Miasta. Podobno my hodowcy kanarków musimy się łączyć i tak 
dalej. To idzie błyskawicznie. Ja miałem przed sześciu łaty airedalterriera, po 
miesiącu się go pozbyłem, ale jeszcze ciągle muszę być członkiem Związku 
Hodowców Hasowych Psów Gończych. Co roku przysyłają przekaz pocztowy i 
legitymację członkowską. I cóż — mruczał melancholijnie człowiek. — jestem 
członkiem dziewiętnastu związków.
— To dużo — osądził pan Lederer.
— Owszem. Jeden mój kolega jest w dwudziestu trzech. Ale on walczy o pokój i 
fotografuje. Przepraszam, ja myślałem, że pan jest z jakiegoś związku opieki nad 
ptakami. Raz na przykład dałem na ulicy grosik ślepemu i w ciągu pół roku stałem 
się członkiem siedmiu towarzystw dobroczynnych.
„Znając pana miłosierne serce zwracamy się do pana”, taki dalej. Ale jeszcze 
gorzej jest, kiedy ma pan szlachetny charakter. Na to jest cała kupa związków. A 
jak się pan gdzieś urodzi, to zaraz jest Związek Rodaków, Związek Regionalny, 
Związek Wschodnio–Czeski i takie tam inne. Ja to mam gdzieś zapisane, do jakich 
związków należę — powiedział człowiek szperając po kieszeniach. — Ja nie wiem, 
ale przecież powinien być jakiś limit. Wie pan, żeby człowiek nie musiał być w 
tylu związkach. Powinno być jakieś prawo czy ochrona. Na przykład, że nikt nie 
może być zmuszony do członkostwa w więcej niż dwunastu związkach.
— To będzie trudne — stwierdził pan Lederer. — Prawo tu nie pomoże. U nas jest 
przecież ta, no, jak to się nazywa, wolność zrzeszania się…
— Ładna mi wolność — prawił z goryczą człowiek. — Nie może pan nic robić, bo na 
wszystko jest związek. Ja powiadam, że trzeba to jakoś zorganizować. Powinni się 
połączyć wszyscy, którzy już mają dość tych związków, i wywalczyć, żeby 
obowiązek zrzeszania się został obniżony. Dwanaście związków powinno wystarczyć, 
prawda? Ja sądzę, że to by się dało przeprowadzić…
— Jak?
— Musiałby powstać nowy związek — mówił człowiek w zadumie. — Ja sądzę, że do 
niego by wstąpiło mnóstwo ludzi. Powinniśmy to, krótko mówiąc, jakoś 
zorganizować… Stworzyć taki prężny związek lub ligę… i założyć organ związkowy, 
żeby bronił interesów członków dotkniętych nadmiernymi obowiązkami 
członkowskimi. Krótko mówiąc, założyć porządny związek, proszę pana!
(1936)
PRZEDSIĘBIORSTWO PRZEWOZOWE
— fakt, jeszcze nie wiem, jak to technicznie przeprowadzić, ale techniczne 
rozwiązanie zawsze się znajdzie, jeżeli jest dobry pomysł, gwarantujący 
przyzwoite zyski. A mój pomysł, proszę pana, przyniesie pieniądze, jak mi ktoś 
pomoże znaleźć te drobiazgi, żeby można było pomysł bezbłędnie wprowadzić w 
życie. Ale to już, jak powiadam, samo przyjdzie.
Jak by to panu obrazowo wytłumaczyć… No na przykład: nie podoba się. panu ulica, 
na której pan mieszka. Może jest tam fetor z fabryki czekolady. Albo dużo 
hałasu, a pan nie może spać, albo panuje tam gorsza atmosfera, no, nie wiem, co 
jeszcze. Krótko mówiąc nagle pan stwierdzi, że to nie dla pana. Co pan robi? 
Znajdzie pan sobie mieszkanie na innej ulicy, zadzwoni, po wóz meblowy i 
przeprowadzi się do nowego mieszkania, prawda? Zupełnie proste. Każdy dobry 
pomysł, proszę pana, jest w zasadzie niezwykle prosty.
A teraz niech pan sobie wyobrazi, że panu lub komuś innemu nie podoba się w tym 
stuleciu. Są tacy ludzie, którzy lubią spokój i ciszę. Są ludzie, którym robi 
się niedobrze, kiedy dzień w dzień czytają w gazecie o tym, że jest lub będzie 
wojna, że gdzieś tam wykonano na kimś wyrok lub że gdzie indziej pozabijało się 
kilkaset lub kilka tysięcy ludzi. To nerwy, proszę pana. Niektórzy nie 
wytrzymują. Komuś się nie podoba, kiedy codziennie na świecie dzieje się jakiś 
gwałt i myśli sobie, dlaczego właśnie ja mam na to patrzyć? Ja jestem 
cywilizowanym, spokojnym i rodzinnym człowiekiem, mam dzieci i chciałbym, żeby 
nie wyrastały w takim dziwnym i roz–…, jak by to powiedzieć, rozchwianym i 
niebezpiecznym świecie, prawda? Proszą i pana, takich łudzi jest mnóstwo. A jak 
się tak temu przyjrzeć, to dziś naprawdę człowiek nie ma nic pewnego: ani życia, 
ani stanowiska, ani pieniędzy, ba, nawet rodziny. Co tu dużo gadać, dawniej było 
na świecie dużo stabilniej. Krótko mówiąc, istnieją tacy zrównoważeni ludzie, 
którym te dzisiejsze czasy nie mogą przypaść do gustu. A niektórzy to są z tego 
powodu tak struci i nieszczęśliwi, jakby musieli mieszkać na zakazanej ulicy, 
gdzie lepiej nawet nie zaglądać. Jak pomóc, kiedy nie ma na to ratunku. Jest to 
życie pod psem, niestety.
I tu zjawiam się ja i wsuwam takiemu człowiekowi do ręki prospekt mojego 
przedsiębiorstwa: Nie podoba się Wam w XX wieku? W takim razie zwróćcie się do 
mnie! Przeniosę Was do któregokolwiek minionego wieku w moich specjalnie do tego 
celu przystosowanych wozach! To nie wycieczka, tylko przenosiny na stałe! 
Wybierzcie sobie stulecie, w którym żyłoby się Wam lepiej, a ja Was tam przy 
pomocy moich wykwalifikowanych sił przetransportuje szybko, tanio i bezpiecznie 
razem z Waszą rodziną i dobytkiem! Moje wozy mogą Was przeprowadzić gdziekolwiek 
w promieniu trzystu lat. Przygotowujemy również wozy, których zasięg działania 
łacno przekroczy dwa, nawet trzy tysiąclecia. Za każdy przejechany rok na jeden 
kilogram ładunku taksa wynosi tyle i tyle koron…
Ile to będzie kosztować, to jeszcze nie wiem, bo ja jak dotąd nie mam tych 
wozów, które mogą poruszać się w czasie. Ale nie ma strachu, to się znajdzie. 
Wystarczy wziąć do ręki ołówek i policzyć, ile na tym można zarobić. Z wyjątkiem 
tych głupich wehikułów całą organizację mam już dobrze wykoncypowaną. Na 
przykład przyjdzie do mnie pan, że niby chciałby się gdzieś przeprowadzić z tego 
przeklętego stulecia, że ma już po uszy, mówię, po uszy wojny z gazami, zbrojeń, 
faszyzmu i całego tego postępu. Ja mu pozwolę wymyślać, proszę pana, a potem mu 
pokażę: pan będzie łaskaw sobie wybrać, tu są prospekty różnych stuleci. Choćby 
to tutaj: dziewiętnasty wiek. Światłe czasy, ucisk umiarkowany, przyzwoicie 
prowadzone drobne wojny, wspaniały rozkwit nauki, wiele okazji do gospodarczych 
inicjatyw, polecamy szczególnie tzw. erę Bacha* ze względu na porządek 
wewnętrzny i dosyć humanitarne obchodzenie się ze społeczeństwem. Lub wiek 
osiemnasty, odpowiedni szczególnie dla interesujących się wartościami duchowymi 
i wolnością sumienia. Polecamy zwłaszcza P.T. myślicielom i intelektualistom. 
Albo proszę łaskawie zwrócić uwagę na szósty wiek po Chrystusie. Fakt, wtedy 
panowali Hunowie, ale można było się .ukryć w głębi lasów. Sielankowe życie, 
powietrze bogate w ozon, łowienie ryb i inne sporty. Albo tak zwane 
prześladowanie chrześcijan, wiek stosunkowo bardzo cywilizowany: przytulne 
katakumby, duża tolerancja religijna i inna, żadnych obozów koncentracyjnych i 
tak dalej. Krótko mówiąc, zdziwiłbym się, gdyby taki człowiek XX wieku nie 
wybrał sobie innego stulecia, w którym żyłoby mu się swobodniej i bardziej po 
ludzku i gdyby nie powiedział: proszę pana, jak pan trochę spuści z ceny, 
przeniosę się nawet do epoki kamienia łupanego. Ale ja powiem: przykro mi, mamy 
stałe ceny, pan będzie łaskaw spojrzeć, ile tu mamy zamówień na przenosiny do 
epoki prehistorycznej. Wozimy tam naszych szanownych klientów tylko grupowo i 
możemy wziąć jedynie dwanaście funtów bagażu na osobę, bo inaczej nie moglibyśmy 
zaspokoić popytu. Najbliższe wolne miejsca mamy dopiero w transporcie, który 
odjeżdża do epoki kamienia łupanego trzynastego marca przyszłego roku. Jeżeli 
pan sobie życzy już teraz zarezerwować miejsce…
Nie ma co, proszę pana: to będzie wspaniały interes. Zacząłbym od razu z może 
trzydziestoma wozami i sześcioma autobusami dla przewozów grupowych. Do 
utworzenia przedsiębiorstwa brak mi tylko tych wozów, które będą się poruszały w 
czasie. Ale to już ktoś wynajdzie. Przecież jak nie dziś, to jutro stanie się to 
dla naszego świata koniecznością!
(1936)
PIERWSZY GOŚĆ
…mówi się niby o życiu towarzyskim, ale ja panu coś powiem: tu ciągle brak 
dobrej organizacji. Człowiek może sobie wypożyczyć frak albo smoking, może sobie 
zamówić kelnerów, pianistów, no i te, jak to się mówi, pokojóweczki jak 
malowanie, i to nawet w fartuszkach, może sobie kazać przysłać do domu całą 
kolację dla gości aż do ostatniej bułeczki, z półmiskami i Bóg wie czym jeszcze. 
Nawet się już dużo zrobiło dla ożywienia życia towarzyskiego, ale ciągle jeszcze 
są luki, proszę pana. Szczerze mówiąc, dotkliwe luki.
Więc na przykład jest pan gdzieś zaproszony na herbatę, na przyjęcie lub coś w 
tym stylu. Zadzwoni pan do drzwi w cudownym nastroju, a w przedpokoju nagle pan 
zobaczy, że nie wisi tam jeszcze żaden płaszcz i kapelusz. Straszne uczucie, 
proszę pana. Człowiek by najchętniej uciekł albo powiedział, że zapomniał zabrać 
chusteczkę, że za chwilę wróci, ale już nie ma odwrotu. Żeby nie robić wrażenia 
zdetonowanego, dziwi się pan głośno: — To ja jestem pierwszy? — A ta dziewczyna 
w białym fartuszku dyga z chichotem: — Tak, proszę pana. — I już koniec, już pan 
wpada w ręce gospodarzy i mamrocze zakłopotany, że zapewne przyszedł pan trochę 
za wcześnie, że zegarek się panu spieszy, albo coś takiego, podczas gdy oni 
pocieszają pana gorliwie, że są bardzo radzi i że ktoś musi być pierwszy. To 
oczywiście prawda. Ale to jeszcze nie znaczy, że to musi być właśnie pan, czyż 
nie mam racji? Trudno i darmo, pierwszy gość zawsze czuje się trochę głupio i 
niezręcznie: zupełnie jakby to zaproszenie uważał za wielki honor, jakby się 
zbyt wyraźnie narzucał — jest to po prostu sytuacja niehonorowa. I w dodatku jak 
na złość mija bardzo długa chwila, zanim pojawi się drugi gość. Ci dalsi, 
dranie, to już ciągną strumieniami. Więc przestępuje pan przed gospodarzami z 
nogi na nogę, nie wie pan, co powiedzieć (oni są zdenerwowani czekaniem) i 
najchętniej by się pan widział zupełnie gdzie indziej. Krótko mówiąc czuje się 
pan jak poparzony i tego dnia już w żaden sposób nie odzyska pan zachwianego 
szacunku dla samego siebie.
A teraz niech pan sobie wyobrazi, ile takich herbatek, kolacji i w ogóle spotkań 
towarzyskich odbywa się w sezonie i za każdym razem jakiś niczemu niewinien 
pechowiec musi odgrywać żałosną rolą pierwszego gościa. Tego się nawet nie da 
policzyć, proszę pana, ilu ludzi to w sezonie spotyka. Więc przyszło mi do 
głowy, że trzeba temu jakoś położyć kres. Urządziłbym na przykład wypożyczalnię 
zawodowych pierwszych gości. Wystarczyłoby zatelefonować, a ja bym posłał na 
miejsce akcji na kwadrans przed rozpoczęciem swojego człowieka, żeby tam był 
pierwszym gościem. Dostałby za to dwadzieścia koron i wyżywienie. Musiałby być 
naturalnie przyzwoicie ubrany, wykształcony i fachowo przeszkolony. Za 
dwadzieścia koron byłby to zwykły student lub stary, cichy i wytworny rencista. 
Sportowiec byłby oczywiście droższy, powiedzmy za pięćdziesiąt koron. 
Dystyngowany cudzoziemiec albo rosyjski książę kosztowałby pewnie 
sześćdziesiątkę. Mój zawodowy pierwszy gość byłby na miejscu wcześniej niż 
ewentualny inny pierwszy gość, stałby z gospodarzami, dopóki by nie przyszedł 
następny gość, potem zjadłby jakąś kanapkę i zniknął dyskretnie. Powiadam” panu, 
niektórzy by w tym widzieli szczęście. Mogliby przecież poznać lepszych ludzi, a 
wie pan, kiedy ludzie znają kogoś z towarzystwa… Krótko mówiąc, sprawa ma 
również aspekt społeczny, proszę pana. Można to załatwić bez wielkich 
inwestycji… wystarczyłaby mała kancelaria i telefon…
(1936)
PROPOZYCJA
Sławetne Ministerstwo Finansów!
Przed dwoma laty przeszedłem na emeryturę po trzydziestu pięciu łatach wiernej i 
sumiennej pracy na stanowisku poborcy podatkowego. Przez te łata zgromadziłem 
wiele, doświadczeń i mogę powiedzieć, że opanowałem swój zawód lepiej niż 
większość specjalistów finansjery. Przede wszystkim zauważyłem, że niemal 
wszyscy ludzie, których poznałem, płacą swoje podatki niechętnie, z ociąganiem, 
nawet z wyraźnym niesmakiem, co dają dość wyraźnie do zrozumienia zarówno 
organom podatkowym jak i między sobą (na przykład w prywatnej rozmowie, w 
gospodzie, w pertraktacjach z klientami itd.). Często słyszałem, jak mówili, że 
człowiek płaci jak głupi i nie wie, na co, lub w stylu „na co idą nasze 
pieniądze”, „ale na to, żeby w naszym powiecie naprawić drogi, to pieniędzy nie 
ma”, i temu podobne. Sądzę zatem, że jedną z przyczyn niechęci do płacenia 
podatków przez zwykłego podatnika jest to, że nie potrafi on sobie wyobrazić, na 
co sławetny skarb państwa zużywa jego ciężko zarobione grosze. Nie ma on jakoś 
zaufania do tego, że zostaną obrócone na użyteczne, ogólnospołeczne, cele, z 
którymi on sam by się zgodził.
Na podstawie własnych doświadczeń i długich przemyśleń doszedłem do wniosku, że 
temu stanowi rzeczy można łatwo zapobiec. Wyobrażam to sobie tak, że każdy 
płatnik otrzyma na formularzu domiaru podatkowego informację o tym, na co 
zostaną przeznaczone płacone przez niego podatki. Wyglądałoby to na przykład 
tak: „Kwota pobrana od Pana zostanie wypłacona panu Józefowi Vrabcowi, woźnemu w 
Pańskim mieście, jako jego pensja za wrzesień, październik i listopad”. Lub też: 
„Z zapłaconych przez Pana podatków zostanie naprawione 7 metrów autostrady na 
451 kilometrze”. Albo: „Ta kwota zostanie wypłacona jako renta panu Adolfowi 
Kopeckiemu, kierownikowi poczty na emeryturze, zamieszkałemu tu i tu”. Czy też 
tak: „Podatki zapłacone przez pana zostaną wykorzystane na zakup nowych 
reflektorów dla przeciwlotniczego pułku takiego a takiego”. I tak dalej.
Korzyści z tego nowego sposobu opodatkowania byłyby następujące: 1. Płatnik 
wiedziałby, na co przeznacza się jego podatki, co by go uspokoiło i zwalczyło 
jego wrodzony wstręt do radosnego płacenia podatków, 2. Wzbudziłoby w nim żywe 
zainteresowanie tą dziedziną działalności publicznej, ewentualnie tymi 
potrzebami społecznymi, na które przeznaczone zostaną jego podatki.
A mówiąc konkretnie, w takich przypadkach jak wymienione powyżej, normalny 
płatnik poszedłby zobaczyć, jak pan Józef Vrabec, woźny w miejscowej szkole, 
wypełnia swoje obowiązki: czy korytarze są zamiecione, czy dzwoni w porę, czy 
nie żyje ponad stan i w ogóle czy zachowuje się tak, jak należy oczekiwać od 
osoby odpowiedzialnej za naszą młodzież. Item poszedłby się przekonać, jak idzie 
robota na 451 kilometrze autostrady, czy nie mają tam miejsca kradzieże i czy w 
ogóle jego odcinek autostrady jest w absolutnym porządku. Item odwiedziłby pana 
Adolfa Kopeckiego, emerytowanego kierownika poczty, żeby zobaczyć, czy starszemu 
panu czegoś. nie brak, czy nie chodzi za często do gospody i tak dalej. Może 
nawet zaprosiłby go w niedzielą do siebie na obiad. Item zwiększyłoby się jego 
zainteresowanie reflektorami, ponieważ uważałby to za swoją osobistą zasługę. — 
Ta nasza armia — mówiłby — to ma reflektory! Ja na nie płacę, to wiem.
Szanowne Ministerium raczy zauważyć, że w ten prościutki sposób podatnik 
zyskałby zaufanie do tego, co się za jego pieniądze robi: sam by kontrolował 
poprawność wykorzystania! własnych pieniędzy, wzrosłoby jego zainteresowanie 
różnymi dziedzinami działalności publicznej, a szczególnie wtedy, gdyby co roku 
jego podatki były wykorzystywane na inny cel. Już z góry by się taki płatnik 
cieszył, na co w tym roku pójdą jego pieniądze, jak to on przypilnuje, żeby za 
to była wykonywana solidna praca, jak ewentualnie zwróci uwagę na różne wybryki 
miejscowego woźnego Józefa Vrabca lub nagada drogowcowi, który nie będzie miał 
451 kilometra uładzonego jak w pudełeczku. Ba, wielu by nawet podawało organom 
podatkowym większe dochody niż w rzeczywistości, i to tylko po to, żeby im za te 
pieniądze przydzielono urzędnika wyższej kategorii. Dla niektórych sprawą 
ambicji stałoby się otrzymanie klasy podatników co najmniej radcy. Jakiś młody 
urzędnik mógłby być zaproszony do rodziny swojego płatnika i poznałby tam jego 
córeczkę, między urzędami i podatnikami nawiązałyby się ścisłe kontakty 
osobiste, które byłyby z korzyścią dla obu stron. Można sobie wyobrazić, jak 
dumny byłby drobny podatnik, gdyby mu oznajmiono, że jego skromne koronki 
przyczyniły się do podźwignięcia jakiegoś banku. Lub jak mile zdziwiona byłaby 
Rada Nadzorcza Miejskiego Browaru w Pilźnie, gdyby jej oznajmiono, że z podatków 
browaru ustanowione zostaną państwowe nagrody w dziedzinie poezji i literatury! 
Nie można nawet przewidzieć, jak ożywiłoby się w tych okolicznościach płacenie 
podatków. Zamiast przykrego obowiązku byłoby to niemal przygodą, która 
przynosiłaby podatnikowi coraz to nowe zainteresowania i niewyczerpane źródło 
radości.
Niech zatem przesławna finansjera raczy wziąć pod uwagę ten bezpretensjonalny 
pomysł swojego skromnego i oddanego sługi NN.
(1937)
TOWARZYSTWO WIERZYCIELI BARONA BIHÁRY
No więc znowu nas opuścił jeden z naszych członków, stary Pollitzer, wie pan, on 
sprzedawał maszyny do pisania, wieczne odpoczywanie racz mu dać Panie. Fakt, był 
już po osiemdziesiątce, ale mógł jeszcze długo pożyć. Biedaczysko, tak chętnie 
brał udział w tych naszych wtorkach. Gdybyśmy mogli przewidzieć, że nas tak 
szybko opuści, wybralibyśmy go na naszego prezesa, nie dlatego, że był jednym z 
tych głównych wierzycieli, nie, on miał u pana barona tylko kilka tysięcy, ale 
dlatego, żeby mu sprawić radość. I nic z tego nie wyszło. My jesteśmy zżyci jak 
w mało którym towarzystwie. Cóż, teraz się już tego nie da naprawić. Ale wieniec 
mu daliśmy na trumnę aż miło.
Jakie to było towarzystwo? To było tak: mieszkał w Pradze niejaki pan baron 
Biháry, taki dobrze urodzony człowiek, kruczoczarne włosy, a oczy — no, panie za 
nim szalały. Miał w Bubenczu wynajętą willę, dwa samochody, a jeśli chodzi o 
kochanki, to tylko po rachunkach sądząc było ich siedem. Ech, szkoda gadać, to 
był kawaler, ten pan baron. Miał ponoć wielki majątek na Słowacji, leśne 
królestwo tam gdzieś koło Jasiny, jakąś fabrykę celulozy, hutę szkła i szyby 
naftowe gdzieś przy Antalovcach, krótko mówiąc, fantastyczny majątek. Nie ma pan 
pojęcia, ile on potrzebował traktorów, maszyn, urządzeń biurowych, czeków, 
maszyn do pisania, klejnotów i kwiatów. To prawda, że takim majątkiem trzeba 
zarządzać, ale pan baron umiał też zadawać szyku. Wszystko robił na dużą skalę — 
człowiek się na niego nie mógł napatrzyć. A potem, wyszło na jaw, że fabryki 
celulozy nie ma, nafty nie ma, leśnego królestwa nie ma i wielkiego majątku też 
nie ma. Była tylko huta szkła, ale maszyny z niej pan baron już dawno sprzedał., 
Wydało się także, że pan baron Bihary nie jest żadnym baronem, ale jest to jakiś 
Chaim Roth skądś z Pereczyna. Był podobno na niego złożony donos niby za 
oszustwo i takie tam rzeczy, ale jak się zeszło kilku jego wierzycieli, to 
zobaczyli, że wiele by od niego nie wyciągnęli: te dywany i perfumy, które miał 
w willi, nikogo by nie zadowoliły, to przecież jasne. Jak pana barona zamkną, to 
stracimy wszystko, powiedzieli sobie ci wierzyciele, ale może kiedyś, drań 
jeden, dojdzie do jakichś pieniędzy. To łobuz, ozór ma ostry i pokazać się umie 
jak książę, może nam się bogato ożenić albo coś w tym rodzaju — krótko mówiąc, w 
takim wypadku mógłby nam przynajmniej część zapłacić. Ale nie możemy go 
zniszczyć, bo nigdy nie zobaczymy naszych pieniędzy. Więc wszystkie skargi 
zostały odwołane i utworzono Towarzystwo Wierzycieli. Było nas około stu 
siedemdziesięciu — jak w towarzystwie rotariańskim po trochu z każdego zawodu: 
sprzedawcy samochodów, oberkelnerzy, bankierzy, krawcy, jubilerzy, kwiaciarze, 
jeden budowlany, jeden dżokej, perfumeria, szwaczka, paru adwokatów, jakaś kurwa 
i inni, razem z szesnaście albo siedemnaście milionów. Spotykaliśmy się zatem i 
radziliśmy, jak pana barona uratować, żeby się nie wydało. Musieliśmy go 
ochraniać, żeby mógł tu i tam spróbować szczęścia, a przy tym uważać, żeby czego 
nie zbroił i żeby go nie zamknęli. Raz straciliśmy go na dzień z oczu i już 
kogoś oszukał, a myśmy to musieli jakoś zatuszować. Tak, tak, proszę pana, to 
były emocje! Pan baron był znanym karciarzem i uwielbiał szachrajstwa. Marzyła 
mu się kariera szpiega, bo to podobno daje kolosalne pieniądze. Ciągle go ktoś z 
nas musiał pilnować — ale to drobiazg, pan baron był cudownym kompanem, zawsze 
nas tak wspaniale gościł, a potem mówił, zapłaćcie za to i dopiszcie mi do 
rachunku. Jak żyję, nie użyliśmy tyle, co wtedy z panem baronem. 
Przyzwyczailiśmy się też do siebie i bardzo dobrze się nawzajem rozumieliśmy: 
sami tacy starsi, mądrzy, doświadczeni ludzie, którzy chcieliby tylko zobaczyć 
swoje pieniądze, ulokowane u pana barona.
A potem nam pan baron zniknął. Podobno uciekł do Ameryki, do Hollywood, czy 
gdzie tam. Ale to nic, on nie zginie, i możliwe, że nagle zrobi duże pieniądze. 
Kto go tam wie, może do nas po latach wróci. Tylko że, wie pan, my wierzyciele, 
przyzwyczailiśmy się do siebie. Pana barona nam wprawdzie strasznie brakowało, 
tych pieniędzy też, ale jeszcze gorzej byłoby, gdybyśmy się przestali co tydzień 
spotykać. Zawsze sobie tak pięknie rozprawialiśmy o problemach gospodarczych, 
wie pan, ile dzisiaj jest kłopotów i szykan, w interesach też nie ma takiej 
solidności, jak to ongiś bywało. Wymienialiśmy również doświadczenia z różnych 
branży. Jakże inaczej by się człowiek dowiedział, jak to jest przy samochodach 
albo w kwiaciarni. A u nas, w tym naszym towarzystwie, są te wszystkie branże, 
jak się to mówi, na jednym wózku. Więc powiedzieliśmy sobie, pal sześć, naszego 
pana barona diabli wzięli, ale myśmy się tu raz odnaleźli i będziemy się dalej 
trzymać razem i basta. No więc schodzimy się co wtorek już od dziesięciu lat. 
Wspominamy naszego pana barona, jak się biedaczysko w tej Ameryce wałęsa, a 
potem mówimy o tych złych czasach, człowiek sobie przynajmniej ulży i o różnych 
chorobach sobie może pogadać. Ot, już chyba dwunastu z nas jest na Sądzie 
Ostatecznym. Starego pana Pollitzera nam teraz będzie bardzo brakować. Szkoda, 
że pan nigdy nie spotkał pana barona Biháry. To był taki elegancki pan… A pan 
mógłby przynajmniej należeć do naszego towarzystwa.
(1937)
ANTEK
Z tym Antkiem to było tak. Raz przyszła nasza ciotunia, czyli siostra mojej 
żony, niby po to, żebym jej w czymś poradził. Myślę, że to; chodziło o konia. 
Chciała kupić do gospodarstwa konia, więc powiada, wy szwagier, jako kolejarz to 
znacie kupę ludzi, i tych handlarzy, co to jeżdżą na targi, to może byście się 
zapytali o jakiego porządnego konia. Zagaduję o gospodarstwie, ale widzę, ze 
ciotka ma pełno w torbie. To będzie pewnie gąska. No, Franiu, myślę sobie, 
będziesz miał w niedzielę na obiad gęś. Dogadaliśmy się z ciotką, ale ja ciągle 
myślę o tej gęsi. Mogłaby, panie, ważyć z osiem funtów, to i jakiś smalec by się 
wyskwarzyło. Ach, ta ciotka to mądra kobita. A ona powiada: tum wam, szwagier, 
coś za tę pomoc przyniosła. I wyciąga to z torby. A to ci tak zaczęło kwiczeć, 
że aż podskoczyłem ze strachu jak oparzony. Patrzę, żywe prosię, a drze się jak 
zarzynane. Piękne prosiątko, co prawda, to prawda. Ta nasza ciotka to taka 
prosta baba, weźmy na przykład konduktora: taka prowincjonalna kobieta widzi w 
nim władzę. Konduktor może się na ludzi wydzierać i posyłać ich do wszystkich 
diabłów, aż im pójdzie w pięty, więc to władza. No to biedna ciotka, pomyślała, 
że się musi nie wiadomo jak postawić. Szanuje mnie, to prawda, a nasze dzieci 
kocha jak własne, no i powiadam wam, takie prosię przyniosła. Tu macie, 
szwagier, to od naszej maciory.
Wiecie, jak to zaczęło kwiczeć, to zaraz przybiegła żona i dzieci. Ale było 
radości! Chłopak je złapał za ogonek i nie mógł się nacieszyć, jak zaczęło 
kwiczeć. Andzia je wzięła na kolana i trzymała jak dziecko. Prosię umilkło, 
zaczęło z zadowoleniem chrząkać i zasnęło, a ta dziewucha to ci siedziała jak 
posąg, prosię owinęła w fartuch, a oczy to jej się zrobiły jakieś takie 
tajemnicze. Ja tego nie mogę pojąć, skąd się u takiej siksy bierze tyle 
macierzyństwa. No to powiadam, trudno, dzieci, musimy uprzątnąć drewutnię i 
zrobić z niej chlewik dla Antosia. Nie wiem, dlaczego nazwałem to prosię akurat 
Antoś, ale to imię już mu zostało., dopóki było u nas. Tylko, fakt, kiedy ważyło 
już ponad dziesięć kilo, zaczęliśmy go nazywać Tosiek, a potem to już był Antek. 
Nasz Antek. Człowiek by nawet nie uwierzył, jak szybko tam tucznik rośnie. Jak 
będzie miał swoich siedemdziesiąt kilo, kombinowałem, zrobimy świniobicie. Coś 
tam się zje, coś wytopi na smalec, a jakiś schab się pięknie uwędzi na zimę. Tak 
go karmiliśmy i hołubiliśmy i przez całe lato się cieszyliśmy na to świniobicie. 
A Antek to za nami chodził nawet do izby i drapać się pozwalał, no, sto pociech. 
Niech mi nikt nie opowiada, że świnia to głupie zwierzę.
A raz koło Bożego Narodzenia powiadam: żono, mógłbym już przecież zawołać 
rzeźnika.
— Po co? — powiada żona.
— Toć żeby zabił Antka.
Żona tylko na mnie spojrzała ze zdziwieniem, a ja sam poczułem, że to zabrzmiało 
jakoś dziwnie. — Żeby zabił to prosię — dodałem szybko.
— Antka? — powiada żona i stale tak dziwnie patrzy.
— Przecie po to chowaliśmy, nie? — ja na to.
— To nie trzeba mu było dawać chrześcijańskiego imienia — jęknęła żona. — Ja bym 
tego nawet nie mogła wziąć do ust. Wyobraź sobie, kiszka z Antka. Albo zjeść 
ucho Antka. Tego ode mnie nie możesz wymagać. I od dzieci też nie. Człowiek, by 
się czuł jak, z przeproszeniem, ludożerca.
Wiecie, głupia baba. To jej powiedziałem, nie pytajcie nawet, jak. Ale kiedy sam 
zacząłem rozmyślać, to mi się zrobiło tak jakoś dziwnie. Cholera, zabić Antka, 
ćwiartować Antka; i wędzić Antka, to coś nie tak, sam bym tego nie chciał jeść. 
Człowiek nie jest przecież nieludzki, no nie? Jak nie ma imienia, to prosiak 
jest prosiakiem, ale jak to będzie jak raz Antek, to już ma człowiek do niego 
inny stosunek. Co ja wam będę opowiadał: sprzedałem Antka rzeźnikowi, ale i tak 
się czułem jak handlarz żywym towarem. Ani mnie te pieniądze nie cieszyły.
I tak sobie myślę, że ludzie się mogą zabijać, dopóki ten drugi nie ma dla nich 
imienia. Gdyby wiedzieli, że ten, w którego celują z flinty, nazywa się 
Franciszek Nowak albo inaczej, powiedzmy Franz Huber albo jakiś Antek czy Wasyl, 
to myślę, że coś by im w duszy szepnęło: psiakość, nie strzelaj, przecież to 
Franciszek Nowak! Gdyby wszyscy ludzie na świecie mogli się nazwać swoim 
prawdziwym chrześcijańskim imieniem, to myślę, że by się miedzy nimi bardzo 
wiele zmieniło. Ale dzisiaj jakoś ludzie i narody nie mogą znaleźć sobie 
imienia. I to jest kłopot, panie.
(1937)
O PODRÓŻOWANIU
On: Posłuchaj no, w tym roku moglibyśmy pojechać na wakacje na Nową Zelandię.
Ona: Dlaczego?
On: No, dlatego… Czytałaś kiedyś „Dzieci kapitana Granta”? Wiesz, od dzieciństwa 
marzę o tym, żeby raz zobaczyć Nową Zelandię.
Ona: Dobrze, kochanie, pojedziemy na Nową Zelandię. Nie wyobrażasz sobie, jak 
się cieszę.
*
On: (studiuje trasy morskie, mapy Nowej Zelandii itp.): Hm. Hm. Ależ głupie 
połączenie! A tutaj, jak widzę, nie ma nawet szosy. To pewnie trzeba statkiem. 
Hm. Jakieś połączenie tam przecież chyba musi być…
Ona: Posłuchaj. Słyszysz?
On: Co?
Ona: Nie moglibyśmy w tym roku pojechać na Islandię?
On: Dlaczego?
Ona: Wszyscy w tym roku jadą na Islandię.
On: Właśnie dlatego my pojedziemy na Nową Zelandię.
Ona: Ale ja bym tak chciała pojechać na Irlandię. Tam musi być wspaniale!
On: Dopiero teraz mi to mówisz, kiedy już mam gotowe plany na Nową Zelandię?
Ona: Dobrze, kochanie. Skoro chcesz, to pojedziemy na Nową Zelandię. I już nie 
będziemy o tym mówić, dobrze?
*
On (studiuje trasy morskie, mapy Islandii, literaturę o Islandii, islandzkie 
sagi, itp.): Hm. Hm. Psiakrew, tu jest wredne połączenie. Trzeba chyba konno 
jechać. A tu, jak widzę, przez te góry nie ma nawet ścieżki. Idiotyzm. Jak się 
tam dostać? Chyba łodzią rybacką.
Ona: Posłuchaj, a do Holandii byśmy nie mogli pojechać?
On: Dlaczego?
Ona: W Katwijk jest podobno fantastyczne kąpielisko. Mówiła mi Emma, że tam była 
w zeszłym roku. I podobno jest tara strasznie tanio.
On: Ale przecież chciałaś jechać na Islandię!
Ona: Ja? Nawet mi to do głowy nie przyszło. Tam przecież nie ma się gdzie kąpać.
*
On (studiuje mapy Holandii, prospekty hoteli, itp.): Hm. Ależ tam drogo. Ale jak 
już będziemy w Holandii, to moglibyśmy skoczyć do holenderskich kolonia, na 
przykład na Surinam albo na Jawę! — Posłuchaj!
Ona: Co?
On: Jak już będziemy w Holandii, to może byś chciała skoczyć na Jawę?
Ona: Można się tam kąpać?
On: Jeszcze jak. I pływają tam takie piękne białe statki.
Ona: No to wspaniale, pojedziemy na Jawę. Akurat mam nowy biały płaszcz 
kąpielowy z czerwonym paskiem. Nie wyobrażasz sobie, jak ja się cieszę z tej 
Jawy!
*
Ona: My w tym roku jedziemy na Jawę.
Przyjaciel: Dlaczego?
Ona: Kąpać się. Podobno tam się można wspaniale kąpać.
Przyjaciel: Kto pani to powiedział?
Ona: Wszyscy. Podobno jest tam wspaniała woda.
Przyjaciel: Woda owszem, ale jest w niej pełno rekinów. Na Jawie jest wrednie.
Ona: Dokąd by się pan zatem pojechał kąpać?
Przyjaciel: Ja pani powiem: kąpać się tylko w Alpach w Mortalasee. Lago di 
Mortala, wie pani? Ja się tam raz wykąpałem — coś rozkosznego!
Ona: A można stamtąd pojechać do Holandii, do Katwijk?
Przyjaciel: Oczywiście że można.
*
Ona: Posłuchaj (itd.).
On: (studiuje mapy Alp, alpejską przyrodę, prospekty hoteli, alpinizm, itd.).
Po wakacjach
Przyjaciel: No i gdzie byliście w tym roku?
Ona: No jakże, w Dubrowniku!
On: Wspaniałe kąpiele.
Przyjaciel: Jak byliście w Dubrowniku, to widzieliście Trogir? Nie? To nic nie 
widzieliście. A na wyspie Vis też nie byliście? Ja wam powiem, pojechaliście tam 
niepotrzebnie. Ja bym wam powiedział, dokąd pojechać!
*
Ona: Widzisz, ja ci to mówiłam! Trzeba było jechać na tę Islandię. W Dubrowniku 
byli już wszyscy, to żadna podróż.
(1937)
KIEDY SĄDZIĆ BĘDĄ DYPLOMACI
Sędzia główny: Panowie, dziś będziemy niestety zmuszeni do zajęcia się bardzo 
poważnym przypadkiem. Starałem się wprawdzie jego omawianie oddalić, ale mamy do 
czynienia z naciskiem opinii publicznej, która jest strasznie oburzona… 
(przerzuca akta). Akt oskarżenia stwierdza, że w biały dzień popełniono na ulicy 
morderstwo na tle rabunkowym. Na oczach świadków został napadnięty spokojny 
przechodzień… Zresztą, z zeznań świadków sami poznacie inne szczegóły…
*
Sędzia główny: Pani jest wdową po zamordowanym?
Wdowa: Tak.
Sędzia główny: Sąd wyraża pani głębokie współczucie. Świadek był przy… tym 
nieszczęśliwym wydarzeniu? Może nam pani powiedzieć, jak to się stało?
Wdowa: Tak. (Pokazuje). Ten morderca to zrobił.
Pan z brodawką na nosie: Protestuję przeciwko, publicznemu znieważaniu mnie!
Sędzia główny: Świadek, nie wolno pani na nikogo wskazywać. Twierdzi pani zatem, 
że morderstwo popełnił ktoś bliżej nieokreślony?
Pan z brodawką na nosie (sięga po kapelusz): Panowie, nie mógłbym tu dłużej 
siedzieć, gdyby jeszcze raz padło słowo morderstwo. Był to jedynie akt 
usprawiedliwionej samoobrony.
Sędzia główny: Zgadzam się na to szczęśliwe sformułowanie. A zatem pani mąż, 
proszę świadka, szedł spokojnie po ulicy…
Pan z brodawką na nosie: Pardon, to pomyłka. Nie szedł spokojnie. Bezczelnie 
niósł jakieś pieniądze do banku i robił pogardliwe miny.
Sędzia główny: Jak to pogardliwe?
Pan z brodawką na nosie: Dawał do zrozumienia, że się nie boi. Wydaje mi się, że 
był nawet uzbrojony.
Wdowa: To nieprawda! Nie był uzbrojony!
Sędzia główny: To byłaby duża nieostrożność, droga pani. Gdyby był uzbrojony, 
oszczędziłby nam dzisiejszych trudnych decyzji. Zapobiegłoby się temu… 
niebagatelnemu incydentowi, (wzdycha z rezygnacją). Proszę kolejnego świadka. 
Świadek był przy tym…
Świadek: Tak. Ja byłem przy tym, jak jeden pan z brodawką na nosie napadł na 
ulicy na tego nieboszczyka…
Pan z brodawką na nosie: A kim był ten pan? Nie chciałby go pan wskazać?
Świadek: Nie, lepiej nie.
Pan z brodawką na nosie: No właśnie. Ja bym tego nikomu nie radził.
Sędzia główny: Będzie naprawdę lepiej, jeżeli świadkowie nie będą nikogo zbyt 
dokładnie określać. W ten sposób sąd będzie miał ułatwione zadanie rzeczowego i 
sprawiedliwego orzeczenia. Proszę dalszego świadka.
*
Sędzia główny: …panowie, dzięki przesłuchaniom wszystkich świadków możemy uznać 
za udowodnione, że pewna osoba… bliżej nieokreślona… w celu przywłaszczenia 
sobie jakiejś portmonetki użyła na ulicy broni palnej… co w rezultacie 
doprowadziło do zgaśnięcia jednego ludzkiego żywota. Ze względu na to… że w 
ostatnich czasach podobne pożałowania godne przypadki powtarzają się coraz 
częściej, wysoki sąd zdecydował się na surowy wyrok! W imieniu ludzkich praw! 
Bez intencji narażenia kogokolwiek uroczyście oznajmiamy… że przy następnym 
podobnym incydencie uważalibyśmy za konieczne spotkać się znowu… i znowu, nie 
nazywając nikogo po imieniu, określić podobne wypadki jako niepożądane… i 
sprzeczne z obowiązującym porządkiem. To wszystko.
Pan z brodawką na nosie: Ten wyrok jest oczywiście nie do przyjęcia i wprost 
obraźliwy. Protestuję z zasady przeciwko wszelkim wyrokom, które pragną w 
imieniu ludzkich praw decydować, co jest pożądane, a co nie. Następnym razem, 
panowie, już nie przyjdę. Ja nie mam na to czasu.
Sędzia główny: Bardzo nam przykro, proszę pana. Nie chcielibyśmy stracić w 
pańskiej osobie cennego współpracownika w dziedzinie obrony ludzkich praw… i 
porządku. Sąd zapewnia pana o swoim głębokim szacunku…
*
Ławnik: Wydaje mi się, panie kolego, że tak poważnych przypadków, jak mord 
rabunkowy, nie powinniśmy raczej tutaj wnosić.
(1937)
GLORIA
Pan Zakalec obudził się w swoim kawalerskim mieszkaniu za piętnaście siódma. 
Mogę jeszcze kwadrans poleżeć, pomyślał z zadowoleniem, kiedy nagle przypomniał 
mu się wczorajszy dzień. To było przerażające. Niewiele brakowało, a skoczyłby 
do Wełtawy! Ale najpierw napisałby list do pana prokurenta Polickiego, a on by 
tego listu z pewnością nie oprawił w ramki. O nie, panie Policki, do śmierci by 
pan nie miał spokoju za to, że pan tak poniżył człowieka. Tu przy tym stole 
siedział pan Zakalec do późna w nocy nad nie zapisaną kartką papieru, złamany 
krzywdą i wstydem, jakiego doznał w banku. Takiego idioty tu jeszcze nie 
mieliśmy, krzyczał pan Policki, taki Zakalec, już ja się postaram, żeby pana 
przeniesiono gdzie indziej, ale co tam będą z takim prezentem robić, to już Bóg 
raczy wiedzieć, człowieku, pan jest najbardziej nieudolnym pracownikiem za 
ostatnie tysiąclecie, i takie tam rzeczy. I to się działo przy pozostałych 
urzędnikach i paniach. Pan Zakalec stał zdruzgotany, czerwony, a pan Policki 
wrzeszczał i rzucił mu pod nogi to nieszczęsne zestawienie. Pan Zakalec był tak 
zaskoczony, że nawet nie umiał się bronić. Powinien pan wiedzieć, panie Policki, 
że tego zestawienia nie robiłem ja, tylko kolega Szembera, niech się pan 
wydziera na pana kolegę Szemberę, panie Policki, a mnie niech pan da spokój. Ja 
już jestem w banku siedemnaście lat, panie Policki, i jeszcze mi się nie 
zdarzyło, żebym zrobił jakiś poważniejszy błąd. Ale zanim pan Zakalec doszedł do 
głosu, pan Policki już trzasnął drzwiami, a w kancelarii zapanowała kłopotliwa 
cisza. Kolega Szembera pochylił się nad swoimi papierami, żeby ukryć twarz, a 
Zakalec jak nieprzytomny wziął swój kapelusz i wyszedł z kancelarii. Już tu nie 
wrócę, myślał z lękiem, to koniec. To już koniec. Przez całe popołudnie błąkał 
się po ulicach, zapomniał o obiedzie i bez kolacji zakradł się do domu jak 
złodziej, żeby napisać ten ostatni list. Potem skończy z sobą, a pan Policki 
będzie mieć do śmierci na sumieniu ludzkie życie.
Pan Zakalec zerka w zamyśleniu na stół, przy którym wczoraj siedział do późna. 
Co właściwie chciał pisać? Teraz za nic na świecie nie mógł sobie przypomnieć 
ani jednego z tych podniosłych i gorzkich słów, którymi chciał obciążyć sumienie 
pana Polickiego. Prawdą jest też, że czuł się przy tym stole tak nędznie i tak 
mu było zimno, że z żalu nad sobą zapłakał; Potem zrobiło mu się słabo z głodu i 
rozpaczy, więc wlazł do łóżka i zasnął jak zabity. Powinienem ten list napisać 
teraz, rozmyślał pan Zakalec w łóżku, ale było mu tak jakoś ciepło i błogo. 
Jeszcze chwilkę poczekam, powiedział sobie, a potem to napiszę. Taką sprawę 
trzeba spokojnie rozważyć.
Pan Zakalec przykrył się po uszy. Co właściwie mam napisać? No przede wszystkim 
to, że ten rachunek sporządził kolega Szembera. Ale tak przecież nie można, 
przeraził się pan . Zakalec. Ten Szembera to wprawdzie wiercipięta, ale ma troje 
dzieci i żonę, która trochę choruje. Dopiero sześć tygodni temu dostał to 
miejsce w banku — rany, ale by teraz leciał z posady! Trudno i darmo, Szembera, 
powiedziałby pan Policki, ale takich sił w banku nie potrzebujemy. Chyba żebym 
napisał tylko tyle, że ja tego zestawienia nie robiłem, rozmyślał pan Zakalec. 
Ba, ale pan Policki pewnie zacznie węszyć, kto to tak sknocił, i Szembera i tak 
wyleci. Nie chciałbym tego brać na swoje sumienie, rozważał żałośnie pan 
Zakalec. Tego Szemberę muszę jakoś pominąć. Napiszę tylko panu Polickiemu, że 
mnie skrzywdził, że mnie ma na sumieniu…
Pan Zakalec usiadł na łóżku. Ktoś powinien uważać na tego Szemberę. No cóż, ja 
bym mu powiedział: kolego, to trzeba tak, wie pan co, ja panu zawsze chętnie 
pomogę. Tylko że mnie tam już nie będzie i to jest feler. Ta ofiara Szembera 
straci miejsce jak nic. Głupia sytuacja, rozmyślał pan Zakalec obejmując kolana, 
właściwie powinienem tam zostać. I wybaczyć panu Polickiemu, że mnie tak 
grubiańsko potraktował, tak? Tak, wybaczyć panu Polickiemu, że mnie tak poniżył. 
Dlaczego nie? Ten pan Policki jest popędliwy, ale przecież on tak nie myśli, po 
chwili już nie wie, dlaczego się wściekał. Surowy to on jest, ale porządek w 
swoim dziale ma, to mu trzeba przyznać. Pan Zakalec zauważył ze zdziwieniem, że 
się już właściwie nie czuje tak głęboko dotknięty, było mu jakoś lekko i niemal 
przyjemnie. Więc ja to panu Polickiemu wybaczę, szeptał, i pokażę Szemberze, jak 
to trzeba robić…
Piętnaście po siódmej. Pan Zakalec wyskoczył z łóżka i rzucił się do umywalki. 
Już nie ma czasu na golenie. Wrzucić tylko na siebie ubranie i biegiem. Pan 
Zakalec pędzi po schodach, jest mu niezmiernie lekko i radośnie. To pewnie 
dlatego, że w głębi duszy się z tym wszystkim pogodził. Gna z kapeluszem w ręku 
i chce mu się śpiewać ze szczęścia. Teraz wypije w kawiarni swoją kawę i pójdzie 
do banku jak gdyby nigdy nic.
Pan Zakalec dotknął głowy. Dlaczego ludzie tak na niego patrzą? Pewnie ma coś na 
kapeluszu. Nie, kapelusz przecież trzyma w ręce. Ulicą jedzie taksówka. Nagle 
szofer ogląda się za panem Zakalcem i skręca tak, że niemal wpada na chodnik. 
Pan Zakalec kręci głową karcąco i jednocześnie odmownie, że taksówki nie 
potrzebuje. Wydaje mu się, że ludzie stają i oglądają się za nim. Sprawdza 
szybko, czy ma zapięte wszystkie guziki i czy nie zapomniał zawiązać krawat. 
Nie, dzięki Bogu wszystko jest w porządku, więc pan Zakalec z radosnymi myślami 
wkracza do swojej kawiarni.
Piccolo wytrzeszczył oczy.
— Kawę i gazetę — rozkazał pan Zakalec i usadowił się przy swoim stole. Kelner 
niesie mu kawę i patrzy zaskoczony na punkt troszkę ponad łysiną pana Zakalca. W 
drzwiach od kuchni pojawia się kilka głów i gapi ze zdziwieniem na pana Zakalca.
Pan Zakalec się zaniepokoił. — O co chodzi?
Kelner zakasłał zmieszany: — Raczy pan mieć coś na głowie, proszę pana.
Pan Zakalec znowu dotknął głowy. Nic, była sucha i gładka jak zawsze. — Co mam 
na głowie? — wybuchnął.
— Wygląda to jak łuna — wyjąkał z wahaniem kelner. — Ja na to stale patrzę.
Pan Zakalec spochmurniał. Najwyraźniej kpią sobie z jego łysiny. — Pilnujcie 
swego nosa — powiedział ostrogi wziął się za swoją kawę. Dla pewności rozejrzał 
się ukradkiem i zauważył swoje odbicie w lustrze. Dostrzegł tam swoją rozległą 
łysinę, a dookoła niej coś jakby złoty krąg. Pan Zakalec wstał szybko i podszedł 
bliżej do lustra. Złoty krąg szedł razem z nim. Pan Zakalec wyciągnął do niego 
obie ręce, ale nic nie namacał, jego dłonie przechodziły przez ten świetlisty 
krąg, który był zupełnie niematerialny i słabiutko, delikatnie ogrzewał palce.
— Od czego to pan raczy mieć? — zapytał kelner ze współczuciem.
— Ja nie wiem — powiedział bezradnie pan Zakalec i nagle się przeraził. Z tym 
przecież nie mogę iść do banku! Co by na to powiedział pan Policki! Panie 
Zakalec, powiedziałby, proszę to zostawić w domu, takich rzeczy w banku nie 
możemy tolerować. Co mam robić, myślał z przerażeniem pan Zakalec, zdjąć się 
tego nie da, pod kapeluszem też się nie zmieści. Zęby przynajmniej jakoś dobiec 
do domu! — Przepraszam — powiedział szybko — nie macie tu jakiegoś parasola? Ja 
bym sobie to schował pod parasol.
Człowiek, który w słoneczny poranek biegnie ulicą pod otwartym parasolem rzuca 
się, rzecz jasna, w oczy, ale nie aż tak, jak w przypadku, gdyby kroczył z 
aureolą nad głową. Pan Zakalec dobiegł do domu bez specjalnych przygód, dopiero 
na schodach napotkana służąca sąsiada wrzasnęła z przerażenia i upuściła torbę z 
zakupami — na ciemnej klatce schodowej taka aureola świeci szczególnie jasno. W 
domu pan Zakalec zamknął drzwi i podbiegł do lustra. No tak, miał to wokół 
głowy, większe niż czynele, o blasku równym może czterdziestu świeczkom.
Nie dało się zgasić, nawet kiedy puścił na to wodę z kranu. Poza tym nie 
przeszkadzało w ruchach i w ogóle w niczym. Jak się mam usprawiedliwić w banku, 
myślał z rozpaczą pan Zakalec, muszę się chyba zrobić chorym, bo tak tam 
przecież nie pójdę. Popędził więc do dozorczyni i zawołał do niej przez szparę: 
— Proszę zadzwonić do banku, że dzisiaj nie mogę przyjść, że jestem ciężko 
chory. — Na schodach na szczęście nikogo nie spotkał. W domu znowu zamknął drzwi 
i starał się coś czytać, ale co parę minut wstawał i podchodził do lustra. Złoty 
krąg wokół jego głowy świecił spokojnie i jasno.
Po południu poczuł straszny głód. Ale nie mógł przecież tak iść do gospody na 
obiad. Nie mógł już nawet czytać. Siedział bez ruchu i powtarzał: To koniec. 
Więc nigdy nie będę mógł wyjść między ludzi. Trzeba się było wczoraj utopić.
Ktoś zadzwonił.
— Kto tam? — wybuchnął pan Zakalec.
— Doktor Vaniasek. Przysłali mnie z banku. Może mi pan otworzyć?
Pan Zakalec Odetchnął z ogromną ulgą. Lekarz mu pewnie pomoże. A doktor Vaniasek 
to taki stary, mądry praktyk.
— No, co nam dolega? — zaszczebiotał stary doktor w drzwiach — co nas boli?
— Niech pan popatrzy, panie doktorze — westchnął pan Zakalec — co mi się 
zrobiło.
— Gdzie?
— Tu, dokoła głowy.
— Ojej — zdziwił się doktor i zaczął to badać. — Nic nie rozumiem — mruczał. — 
Człowieku, skąd pan to wziął?
— Co to jest? — pytał z lękiem pan Zakalec.
— Wygląda to jak aureola — prawił stary doktor tak poważnie, jakby mówił „ospa”. 
— Tego jak żyję nie widziałem, człowieku. Chwileczkę, sprawdzę jeszcze odruchy 
patelarne. Hm, źrenice reagują normalnie. A czy pana rodzice, przyjacielu, byli 
zdrowi? Tak? Egzaltacji religijnej czy innych takich nie było? Nie? Widzeń i 
takich tam rzeczy pan nie miewał? — Doktor Vaniasek uroczyście poprawił okulary. 
— Niech pan posłucha, to jest specjalny przypadek. Ja bym pana z tym wysłał do 
kliniki psychiatrycznej, żeby to zbadali naukowo. Dzisiaj się pisze,o różnych 
elektrycznych prądach w mózgu, diabli wiedzą, pewnie to będzie jakieś 
elektryczne promieniowanie. Czuję tu silny zapach ozonu. Człowieku, z pana 
będzie słynny przypadek naukowy!
— Nie, nie, bardzo proszę — wybuchnął z przerażeniem pan Zakalec — To by się u 
nas w banku nie podobało, gdyby o mnie pisali w gazetach. Proszę pana, panie 
doktorze, może by mi pan jakoś pomógł?
Doktor Vaniasek się zamyślił. — To trudna sprawa, psiakość. Ja panu przepiszę 
brom, ale… no nie wiem. Wie pan, jako lekarz nie wierzę w te nadprzyrodzone 
znaki. To jest z pewnością tylko coś na podłożu nerwowym, ale… Panie Zakalec, 
nie zrobił pan przypadkiem czegoś, że tak powiem, świętego?
— Jak to świętego? — zadziwił się pan Zakalec.
— No coś niezwykłego. Jakiś dobry uczynek czy co.
— Ja o niczym takim nie wiem, panie doktorze — zająknął się pan Zakalec. — Chyba 
tylko tyle, że przez cały dzień nic nie jadłem.
— Może to panu po jedzeniu przejdzie — mruczał stary doktor — Ja w banku 
zgłoszę, że ma pan grypę. Niech no pan posłucha, ja na pana miejscu próbowałbym 
trochę przeklinać.
— Przeklinać?
— Tak. Czy w ogóle jakoś grzeszyć. Zaszkodzić nie zaszkodzi, a spróbować warto. 
Może to samo zniknie. No, to ja tu jutro do pana zajrzę.
Pan Zakalec został sam i próbował przeklinać przed lustrem. Ale chyba miał zbyt 
mało fantazji do przeklinania, bo świetlisty krąg wokół jego głowy ani drgnął. 
Panu Zakalcowi już nic brzydkiego nie przyszło do głowy, więc pokazał swojemu 
odbiciu język i zdruzgotany usiadł. Był głodny i wyczerpany i chciało mu się 
płakać. Mnie już nic nie pomoże, myślał z rezygnacją. A to wszystko dlatego, że 
wybaczyłem temu psu Polickiemu. Jakby był tego wart: hycel dla ludzi, 
karierowicz, że drugiego takiego nie ma. Na panienki w banku się, oczywiście, 
nie wydziera. Ciekaw jestem, panie Policki, dlaczego pan tak często wzywa do 
dyktowania tę rudą maszynistkę. Nie, nie, ja nic nie myślę, panie Policki, ale 
taki stary dziadek jak pan to już tego nie potrzebuje. To może kosztować, panie 
Policki, taka młoda dziewczyna wymaga pieniędzy. Potem taki prokurent czy 
dyrektor pospekuluje na giełdzie i bank poniesie straty. Tak bywa, panie 
Policki. I ja mam na to patrzyć? Ktoś powinien zwrócić uwagę radzie nadzorczej, 
żeby uważała na pana prokurenta. I na tę rudą cwaniaczkę też. Zapytać by ją, 
skąd bierze pieniądze na te swoje szminki i jedwabne pończochy… Czy to wypada, w 
takich pończochach do banku? Czyż ja noszę jedwabne pończochy? Wiadomo, taka 
dziewczyna pracuje w banku tylko po to, żeby złowić jakiegoś dyrektora. 
Szminkuje gębę, zamiast pilnować roboty. Wszyscy są tacy sami, pomyślał ze 
zgorszeniem pan Zakalec. Gdybym ja był prokurentem, to ja bym im dał…
Albo taki Szembera, rozmyślał pan Zakalec. Dostał się do nas przez protekcję, a 
nie umie dodać dwa do dwóch. I ja ci mam pomagać! Taki chudziak, a dzieci musi 
mieć. Mnie na żonę i dzieci, nie stać, panie szanowny. Z moją pensją? Takich 
lekkomyślnych ludzi bank nie powinien przyjmować do pracy. A chora żona — no, 
wiadomo, dlaczego. Wiadomo, musiała sobie poradzić. Z tego byłby kryminał, panie 
kolego, gdyby tak ktoś w tej sprawie poszperał. Nie, nie, drugi raz już cię kryć 
nie będę, jak znowu coś sknocisz, niech się każdy martwi o siebie i basta. Bank 
nie jest po to, żeby komuś pomagać. Mógłby mi jeszcze powiedzieć, panie Zakalec, 
wie pan, co jest pańskim obowiązkiem? Zwracać uwagę na każdy błąd, a nie ukrywać 
go. To by panu mogło przeszkodzić w awansie, panie Zakalec, niech pan pilnuje 
swego nosa i nie ogląda się na boki. Kto chce dokądś zajść, nie może ulegać 
fałszywemu współczuciu. Czy pan prokurent Policki albo pan dyrektor wiedzą, co 
to jest współczucie? No więc, panie Zakalec!
Pan Zakalec ziewał z głodu i osłabienia. Boże, gdybym bodaj mógł wyjść. Pełen 
litości dla siebie wstał i podszedł do lustra. Zobaczył w nim tylko zwyczajną, 
znudzoną ludzką twarz, a dokoła niej nic, zupełnie nic. Nie było nawet 
wspomnienia po jakiejś aureoli. Pan Zakalec niemal dotykał nosem lustra, ale nie 
odkrył nic, tylko przerzedzone włosy i trochę zmarszczek wokół oczu. Zamiast 
złotego kręgu było widać tylko szarość i pustkę nieprzytulnego pokoju.
Pan Zakalec westchnął z niezmierną ulgą. Więc jutro rano może już znowu iść do 
banku.
(1938)
MĘŻCZYZNA, KTÓRY POTRAFIŁ FRUWAĆ
Pan Tomszyk szedł obok szpitala winogradzkiego. Był to jego spacer zdrowotny, bo 
pan Tomszyk dbał o zdrowie i był zapalonym sportowcem, to znaczy gorliwym 
kibicem na meczach ligowych. Szedł dziarsko i lekko w wiosennym zmroku, 
spotykając tu i ówdzie jedynie zakochane parki albo kogoś z przedmieścia. 
Powinienem sobie kupić krokometr, rozmyślał, żebym wiedział, ile kroków dziennie 
robię. I nagle sobie przypomniał, że już przez trzy noce z rzędu miał ten sam 
sen; że idzie ulicą, ale na jego drodze stoi kobieta z dziecinnym wózkiem, więc 
on odbija się tylko tak lekko lewą nogą, w tym samym momencie unosi się na 
jakieś trzy metry w górę, przelatuje nad kobietą z wózkiem i płynnie opada na 
ziemię. We śnie wcale go to nie dziwiło. Wydawało mu się to zupełnie naturalne i 
bardzo przyjemne, tylko odrobinę śmieszył go fakt, że nikt tego jeszcze nie 
próbował. Przecież to takie łatwe: wystarczy tylko trochę pomachać nogami jak 
przy jeździe na rowerze. Oto pan Tomszyk znowu wzlatuje w górę, płynie do 
wysokości pierwszego piętra i lekko opada na ziemię. Wystarczy odbić się nogą i 
znowu leci bez wysiłku jak na obręczach, nawet nie musi dotknąć ziemi, zrobi 
tylko tak nogami i leci dalej. Pan Tomszyk zaśmiał się głośno przez sen, że też 
nikt do tej pory na ten trick nie wpadł. Tylko się tak lekko odepchnąć nogą od 
ziemi i już można latać. Przecież to łatwiejsze i bardziej naturalne niż 
chodzenie, uświadomił sobie pan Tomszyk we śnie, muszę tego jutro spróbować, jak 
wstanę.
Trzy dni pod rząd śniło mi się to samo, wspominał pan Tomszyk. To był przyjemny 
sen. Człowiekowi jest przy tym tak lekko. Rety, to byłoby wspaniałe, gdyby się 
tak ni stąd, ni zowąd dało latać. Tylko trochę się odbić nogą… Pan Tomszyk się 
obejrzał. Nikt za nim nie szedł. Pan Tomszyk rozpędzał się trochę dla hecy i 
odbił lewą nogą, jakby chciał przeskoczyć błotnistą kałużę. W tej samej chwili 
uniósł się na wysokość może trzech metrów i leciał, leciał płaskim łukiem nad 
ziemią. Wcale go to nie zdziwiło. Było to naprawdę naturalne, podniecało słodko 
jak jazda na karuzeli. Pan Tomszyk nieledwie krzyczał z dziecinnej radości. Po 
jakichś trzydziestu metrach lotu zaczął się zbliżać do ziemi a zauważył, że jest 
tam błoto, pokiwał więc trochę nogami jak we śnie i naprawdę zaraz wzleciał 
wyżej i opadł na ziemię lekko i bez uderzenia o jakieś piętnaście metrów dalej, 
tuż za plecami człowieka, który melancholijnie podążał do Straśnic. Człowiek 
obejrzał się nieufnie. Widocznie nie podobało mu się, że ma za plecami kogoś, 
kogo kroków przedtem nie słyszał. Pan Tomszyk wyprzedził go możliwie ostrożnie. 
Lękał się, że bardziej energicznym krokiem mógłby się odbić od ziemi i zacząć 
znowu latać.
Muszę to porządnie wypróbować, powiedział sobie pan Tomszyk i „zawrócił tą samą 
opustoszałą drogą do domu. Ale jak na złość spotykał samych, zakochanych i 
kolejarzy. Skręcił w ustronne miejsce, gdzie od lat coś składowano. Było już 
ciemno, ale pan Tomszyk bał się, że do jutra mógłby zapomnieć. Odbił się teraz 
trochę niepewnie i wzniósł tylko na metr wysoko, opadając potem na ziemię zbyt 
ciężko. Spróbował po raz drugi, pomagając sobie przy tym rękami jak przy 
pływaniu. Teraz szybował dobrych osiemdziesiąt metrów, nawet skręcał, i 
wylądował lekko jak ważka. Chciał spróbować po raz trzeci, ale nagle znalazł się 
w kręgu światła i usłyszał szorstki głos: — Co tu robimy? — Był to patrol 
policyjny.
Potwornie zaskoczony pan Tomszyk wyjąkał, że on tu coś trenuje. — Idźcie lepiej 
trenować gdzie indziej, i to już! — ryknął strażnik. — Ale nie tu! — Pan Tomszyk 
wprawdzie nie pojmował, dlaczego może trenować gdzie indziej, ale nie tu, 
ponieważ jednak był człowiekiem lojalnym, życzył strażnikowi dobrej nocy i 
szybko odszedł w strachu, że może się wznieść w górę, bo to byłoby zapewne dla 
policji podejrzane. Dopiero przed kliniką wzbił się znowu w powietrze, lekko 
przeleciał przez siatkę i pomagając sobie rękami przeleciał nad szpitalnym 
ogrodem aż na drugą stronę, na ulicę Koronną, gdzie wylądował tuż przed niosącą 
piwo służącą. Służąca wrzasnęła i rzuciła się do ucieczki. Pan Tomszyk ocenił 
ten lot na jakieś dwieście metrów. Wydało mu się to jak na początek wspaniałe.
W ciągu następnych dni pilnie trenował latanie, oczywiście tylko w nocy i na 
opustoszałych miejscach, szczególnie w okolicy cmentarza żydowskiego za 
Olšanami. Ćwiczył różne sposoby, na przykład unoszenie się z rozbiegu lub z 
miejsca. Osiągnął wysokość ponad sto metrów tylko przy pomocy ruchów nóg, ale na 
więcej już się nie odważył. Potem trenował różne metody lądowania, jak płynne 
opadanie lub zwolnione, ale prostopadłe, co zależało od pracy rąk. Uczył się 
również zmieniać w powietrzu kierunek i opanowywać szybkość, latać pod wiatr, 
latać z obciążeniem, wznosić się i opadać według potrzeby i temu podobne. Było 
to po prostu łatwe. Pan Tomszyk dziwił się coraz bardziej, że ludzie jeszcze na 
to nie wpadli. Chyba nikt przed nim nie spróbował odbić się po prostu nogą i 
lecieć. Raz wytrzymał w powietrzu aż siedemnaście minut, ale potem zaplątał się 
w jakieś telefoniczne druty i opadł. Jednej nocy próbował latać nad ulicą 
Rosyjską. Leciał na wysokości może czterech metrów, kiedy pod sobą zauważył 
dwóch policjantów. Skręcił natychmiast nad ogrody willi, a tymczasem w mroku 
przenikliwie piszczały policyjne gwizdki. Wrócił na to miejsce po chwili pieszo 
i zobaczył, że sześciu policjantów z latarkami przeszukiwało ogrody, bo podobno 
widzieli, jak przez płot przełaził złodziej.
Dopiero teraz pan Tomszyk uświadomił sobie, że to latanie nastręcza mu niezwykłe 
możliwości, ale nic odpowiedniego nie przychodziło mu do głowy. Raz w nocy 
zwabiło go otwarte okno na trzecim piętrze domu przy placu Jerzego z Lobkovic.
Pan Tomszyk po lekkim odbiciu poszybował w górę, usiadł na oknie i nie wiedział, 
co dalej. Słyszał, że wewnątrz ktoś twardo śpi i chrapie, wlazł zatem do pokoju. 
Ponieważ jednak nie miał zamiaru kraść, zatrzymał się jakby przestraszony i 
zakłopotany jak zwykle w cudzym mieszkaniu. Pan Tomszyk westchnął i podszedł 
znowu do okna. Chciał jednak zostawić po sobie jakiś znak, jakieś potwierdzenie 
swojego sportowego wyczynu, wyciągnął więc z kieszeni kawałek papieru i napisał 
na nim długopisem: „Byłem tu. Mściciel X”. Ten papier położył na nocnym stoliku 
śpiącego i cicho sfrunął z trzeciego piętra. Dopiero w domu zauważył, że ten 
papier to była koperta z jego adresem, ale nie miał już odwagi po nią wracać. 
Strasznie się bał, że policja się za to weźmie.
Po jakimś czasie pan Tomszyk poczuł, że już tego dłużej nie wytrzyma, że nie 
może uprawiać latania jako swojej sekretnej, samotnej zabawy, ale niestety nie 
wiedział, w jaki sposób ma swoje odkrycie przekazać społeczeństwu. Przecież to 
takie łatwe: wystarczy trochę odbić się nogą, pomachać rękami i już można fruwać 
jak ptak. Może to będzie nowy sport, albo może odciąży się ulice, kiedy będzie 
można poruszać się w powietrzu? I nie trzeba będzie montować wind. I w ogóle to 
może mieć ogromne znaczenie. Pan Tomszyk wprawdzie nie wiedział, jakie, ale to 
już dalej pójdzie samoistnie. Każde wielkie odkrycie wygląda najpierw jak nędzna 
zabawka.
Pan Tomszyk miał w domu sąsiada, takiego grubego młodego człowieka, który 
nazywał się pan Wojtek i coś tam dłubał w redakcji. Tak, był redaktorem rubryki 
sportowej, czy jak. Więc do tego pana Wojtka wpadł pewnego dnia pan Tomszyk i po 
wielu zagadywaniach wyrzucił z siebie, że mógłby mu pokazać coś ciekawego. Robił 
z tego okrutną tajemnicę, więc pan Wojtek sobie pomyślał „niech cię diabli”, 
albo coś w tym stylu. Tym niemniej dał się namówić i około dziewiątej wieczorem 
poszedł z panem Tomszykiem w kierunku cmentarza żydowskiego.
— Niech pan popatrzy, panie redaktorze — powiedział pan Tomszyk, odbił się nogą 
od ziemi i uniósł na wysokość około pięciu metrów. Tam wykonywał różne ewolucje, 
obniżał lot, znowu się wznosił machając rękami, ba, nawet trwał bez ruchu w 
powietrzu dobrych osiem sekund. Pan Wojtek spoważniał i zaczął sprawdzać, jak to 
pan Tomszyk robi. Pan Tomszyk mu to cierpliwie pokazywał: odbić się tylko nogą, 
a dalej to już leci. Nie, w tym nie ma żadnego spirytyzmu. Nie, nie trzeba do 
tego żadnych sił nadprzyrodzonych, ani siły woli, ani wysiłku mięśni, wystarczy 
tylko podskoczyć i lecieć. — Niech pan sam spróbuje, panie redaktorze — nalegał, 
ale pan Wojtek kręcił głową. W tym musi być jakiś trick, rozmyślał. Ale ja na to 
wpadnę, myślał. Niech lepiej pan Tomszyk tego na razie nikomu nie pokazuje.
Następnym razem pan Tomszyk musiał latać przed panem Wojtkiem z 
pięciokilogramowymi hantlami w rękach. Poszło gorzej i osiągnął wysokość tylko 
trzech metrów, ale pan Wojtek był zadowolony. Po trzeciej próbie pan Wojtek 
powiedział: — Niech pan posłucha, panie Tomszyk, ja pana nie chcę straszyć, ale 
to będzie poważna sprawa. Takie latanie o własnych siłach mogłoby mieć ogromne 
znaczenie. Na przykład dla obronności, rozumie pan? Za to powinni się wziąć 
specjaliści. Wie pan co, pan to musi pokazać fachowcom. Ja to załatwię.
*
No więc doszło do tego, że pewnego dnia pan Tomszyk stanął w spodenkach 
gimnastycznych przed grupą czterech panów na podwórzu Instytutu Gimnastycznego. 
Okropnie się wstydził swojej nagości i trząsł się z zimna, ale pan Wojtek nie 
popuścił. Bez spodenek podobno nie można, trzeba widzieć, jak to się robi. Jeden 
z tych panów, taki potężny i łysy, był samym uniwersyteckim profesorem 
gimnastyki. Wyglądał po prostu odpychająco. Można było poznać po jego minie, że 
z naukowego punktu widzenia uważa całą sprawę za nonsens.. Zerkał niecierpliwie 
na zegarek i mruczał.
— No więc, panie Tomszyk — powiedział drżący pan Wojtek— niech nam pan to 
najpierw pokaże z rozbiegiem.
Przestraszony pan Tomszyk rozbiegł się dwoma krokami.
— Zaraz — powstrzymał go fachowiec. — Ma pan zupełnie zły start. Musi pan 
przenieść ciężar ciała na lewą nogę, rozumie pan? Jeszcze raz.
Pan Tomszyk zawrócił i starał się przenieść ciężar ciała na lewą nogę.
— A ręce, proszę pana — pouczał go fachowiec. — Pan nie wie, co robić z rękami. 
Musi pan trzymać ramiona tak, żeby klatka piersiowa była wolna. A za pierwszym 
razem przy rozbiegu wstrzymał pan oddech. Nie wolno. Musi pan swobodnie, głęboko 
oddychać. No, jeszcze raz!
Pan Tomszyk był zmieszany. Teraz naprawdę nie wiedział, co ma robić z rękami i 
jak oddychać, przestępował niepewnie z nogi na nogę i sprawdzał, gdzie ma ciężar 
ciała.
— Teraz! — krzyknął pan Wojtek.
Pan Tomszyk zakołysał się rozpaczliwie i pobiegł. Właśnie wtedy, kiedy chciał 
się wzbić do lotu, fachowiec powiedział:
— Źle! Niech pan jeszcze poczeka!
Pan Tomszyk chciał się zatrzymać, ale już nie mógł. Słabo odbił się lewą nogą i 
uniósł na wysokość metra, ale ponieważ chciał być posłuszny, zniżył swój lot i 
zatrzymał się na ziemi.
— Zupełnie źle! — krzyczał fachowiec. — Musi pan opaść do przysiadu! Musi pan 
spaść na czubki palców i resorować w przysiadzie! A ręce ma pan mieć wyciągnięte 
do przodu, rozumie pan? Pana ręce przejmują przecież funkcję stabilizatora, 
proszę pana, to jest ruch naturalny. Niech pan poczeka — powiedział fachowiec — 
ja panu pokażę, jak się skacze. Niech pan patrzy uważnie, jak ja to robię. — Po 
czym zrzucił płaszcz i ustawił się na starcie. — Proszę zauważyć: ciężar ciała 
spoczywa na lewej nodze, noga jest przykurczona, a ciało wysunięte do przodu, 
łokcie trzymam z tyłu, żeby powiększyć klatkę piersiową. Niech pan zrobi tak jak 
ja!
Pan Tomszyk wykonał polecenie. Nigdy w życiu nie czuł się tak niewygodnie 
skręcony.
— Musi pan to ćwiczyć — prawił fachowiec. — A teraz niech pan patrzy! Lewą nogę 
wysuwam do przodu — fachowiec wysunął lewą nogę do przodu, przebiegł sześć 
metrów, odbił się i skoczył, opasując ramionami piękny łuk, po czym elegancko 
wylądował w przysiadzie z rękami wyciągniętymi do przodu. — To się tak robi — 
powiedział i podciągnął spodnie. — Niech pan zrobi dokładnie tak jak ja.
Pan Tomszyk z nieszczęśliwym wyrazem twarzy spojrzał pytająco na pana Wojtka. 
Naprawdę muszę?
— No to jeszcze raz — powiedział pan Wojtek i pan Tomszyk skręcił się według 
przepisów. — Teraz!
Pan Tomszyk pomylił nogi. Ruszył lewą do przodu, ale to chyba wszystko jedno. 
Żebym tylko zrobił ten przysiad i wyciągnął ręce, myślał ze strachem podczas 
biegu. O mało co zapomniałby skoczyć. Szybko się odbił — tylko ten przysiad 
zrobić, przemknęło mu przez myśl. Skoczył na wysokość może pół metra i opadł na 
ziemię po przeleceniu półtora metra. Potem szybko zrobił przysiad i wyciągnął 
ręce.
— Ależ, panie Tomszyk — krzyczał pan Wojtek — pan nie leciał! Proszę jeszcze 
raz!
Pan Tomszyk rozpędził się ponownie. Skoczył tylko metr czterdzieści, ale opadł 
do przysiadu i wyciągnął ręce. Był cały spocony i czuł serce w gardle. Boże, 
niech mi już dadzą spokój, pomyślał znękany.
Tego dnia skoczył jeszcze dwa razy, potem musieli mu dać spokój.
*
Od tego dnia pan Tomszyk już nie umiał latać.
(1938)
POTOP
Nie wiem, czy pamiętacie ostatni potop — pewnie nie, bo o takich rzeczach, jak 
zasłużona kara, ludzie bardzo chętnie zapominają. Ale to nie szkodzi, ja wam 
przypomnę. Było to pewnie po prostu tak, że Pan rozgniewał się na ludzi za 
rozpustę, frakcyjność i inne grzechy, i zdecydował, że dłużej na to nie będzie 
patrzyć. I zesłał deszcz, który trwał czterdzieści dni i czterdzieści nocy. 
Państwowy Instytut Meteorologiczny wprawdzie twierdził, iż jest to przypływ 
wilgotnego powietrza znad oceanu, spowodowany rozległym niżem znad kontynentu, 
ale kiedy Wełtawa rozlała się aż pod Muzeum*, ludzie zaczęli gadać, że to nie 
stało się samoistnie i że koniec świata jest murowany. No i stało się. Część 
ludzi szukała ratunku w kościołach, inni oblegali banki i wycofywali na gwałt 
swoje pieniądze (co one były dla nich warte przy takiej katastrofie, niech Bóg 
osądzi), inni wreszcie hulali i żyli ponad stan jak dawniej. Mnóstwo ich utonęło 
właśnie w barach. Rozsądni ludzie naturalnie twierdzili, że temu potopowi trzeba 
jakoś zapobiec, na przykład budując tamy, i tłumnie zgłaszali się dobrowolnie do 
pracy. Ale plany tam leżały w Ministerstwie Robót Publicznych i do dzisiaj chyba 
nikt do nich nie zaglądał. W końcu ludzie wzięli się za to sami i zaczęli 
budować tamy, gdzie im przyszła ochota. Ale cóż to było warte, skoro woda zalała 
Barrandov, Pankrác, Bohdalec i Střešovice* i ciągle jej przybywało. W innych 
miastach, krajach i częściach świata wcale nie było lepiej. Po prostu był to 
jeszcze jeden koniec świata, jak stoi w Księgach. I nikt sobie nawet arki nie 
mógł zbudować, no bo wiadomo. Podskali zostało zatopione najwcześniej, a ludzie 
na Vinohradach czy w Dejvicach nie potrafią nawet tratwy zbić, cóż dopiero mówić 
o arce, taki to już śródlądowy naród. Nic nie można było zrobić. Koniec świata 
to koniec świata.
W tym czasie żył jeden starszy pan, nazywał się Kościelny czy Nieumyślny, czy 
jakoś tak. Zostawszy emerytem wziął się za archeologię i ciągle szperał w 
poszukiwaniu jakichś prehistorycznych zabytków. Kiedyś kopał gdzieś w okolicy 
Hloubetina6 i znalazł jakieś gliniane skorupy, pocięte czymś w rodzaju skaz czy 
bruzd. Było tego około dwudziestu kawałków. No i ten pan Kościelny (czy 
Nieumyślny) wbił sobie do głowy, że te znaczki to historyczne runy i postanowił, 
że je odczyta. Przy tym odczytywaniu wyszło mu słowo SAMO i kilka innych 
dziwnych słów. Wtedy z radości przewróciło mu się w głowie i napisał książkę „O 
fragmentach Samona”, w której dowodził, że te skorupy pochodzą z rozbitej urny 
wielkiego wodza Samona, zwycięzcy Awarów i że na niej jest runami zapisany 
życiorys Samona w dawno wymarłym języku prehistorycznych celtyckich Bojów. 
Archeologowie przyjęli tę hipotezę kpinami, rzecz jasna, i określili te runy 
jako nieudany ornament kreskowy. Od tego czasu pan Nieumyślny (lub Kościelny) 
powziął śmiertelną nienawiść do uczonych archeologów i dowodził w szeregu, 
broszur, że są ignorantami, a te jego skorupy to autentyczne resztki urny 
Samona. Zabrał się również do studiowania języków, celtyckich i twierdził, że 
słowa, które odczytał na tych skorupach, naprawdę mają celtycki rodowód. Wiecie, 
jak można przekonywać uczonych o czymś, na co sami nie wpadli! Po prostu nauka 
nie przyjęła do wiadomości dowodów pana Kościelnego (lub Nieumyślnego), a pan 
Nieumyślny czuł się osobiście urażony i prowadził dalej swoją pełną goryczy 
walkę przeciwko archeologom. Nic innego dla niego na świecie nie istniało, tylko 
te jego runiczne napisy i walka o prawdę w naszej archeologii. I akurat w tym 
czasie nastał ten potop.
Pan Nieumyślny (lub Kościelny) mieszkał na Vinohradach blisko wodociągów. Było 
mu obojętne, że na dworze leje jak z cebra, bo siedział przy swoim biurku i 
pisał namiętną polemikę z niejakim profesorem Ondrejczkiem, czy jak się tam 
nazywał ten specjalista od grobów celtyckich. Pisał więc i nic go nie 
obchodziło. A kiedy mu jego służąca powiedziała, że z tego chyba będzie koniec 
świata, mruknął tylko, żeby mu dała spokój, bo nie ma czasu na takie głupoty. Co 
go może obchodzić jakiś tam koniec świata? Ja temu Ondrejczkowi pokażę, 
powiedział, tym razem rozszarpię go na kawałki. Te jego groby z Ouholic, 
powiedział, to żadne groby celtyckie, tylko zwyczajne germańskie mogiły. I taki 
dureń chciałby mnie pouczać, co to są fragmenty Samona! Po czym wyrzucił 
służącą, bo nie miał czasu słuchać jej gadaniny, i pisał dalej.
Potem znowu przybiegł do niego jeden z sąsiadów mówiąc, że wszyscy mieszkańcy 
domu postanowili zbudować tam w dole pod Kravinem zaporę przeciw tej nawałnicy 
żywiołów i żeby pan Kościelny też poszedł budować tamę. Jaka tama, panie, 
powiedział pan Nieumyślny, co mnie obchodzą wasze tamy, panie. Ja tu muszę 
nawtykać temu tępakowi, temu fałszerzowi nauki Ondrejczkowi, i to tak, żeby się 
nie pozbierał. Ja go muszę unieszkodliwić, to leży w interesie archeologii, mój 
panie. Taki ignorant nie może nam kalać imienia wymarłych ludów, krzyczał pan 
Kościelny (lub Nieumyślny). Mnie wasz potop nie interesuje, mój panie, proszę mi 
nim nie zawracać głowy. I usiadł, i pisał dalej. A woda sięgała po pas pomnika 
Svatopluka Čecha*.
Jako trzecia przyszła do tego pana Kościelnego jego kuzynka z Flory. Ona była z 
jakiejś sekty, która zbierała się u jednego kamieniarza na Olšanach* i tam 
uprawiali wspólne modły, cuda i proroctwa. Ta kuzynka oznajmiła panu 
Nieumyślnemu, że nastaje koniec świata i wskrzeszenie sprawiedliwych, jak głosi 
Apokalipsa, i że on, pan Nieumyślny, powinien przyjść do nich i czekać na triumf 
sprawiedliwych przy wtórze zwycięskich hymnów. Ładni mi sprawiedliwi, stwierdził 
pan Nieumyślny. Modlić się to potrafią, ale walczyć przeciwko fałszowaniu nauki 
przez Ondrejczka to już nie. Dajcie mi wreszcie spokój z tym waszym końcem 
świata. Co do mnie, może być nawet dziesięć końców świata. Obym tylko pognębił 
tego Ondrejczka z jego grobami celtyckimi. Następnie zamknął drzwi, żeby mu nikt 
nie przeszkadzał w pracy.
Woda potem zaczęła się wznosić, aż zalała cały świat. Ludność wyginęła. 
Widocznie na to zasłużyła.
Kiedy wody znowu opadły i sięgały już tylko do placu Vinohradzkiego, na ulicy 
pokrytej warstwą błota pojawił się ten pan Kościelny czy Nieumyślny. Był suchy 
jak pieprz i niósł pod pachą rękopis swojej polemiki z profesorem Ondrejczkiem. 
Bardzo się złościł, że nie może znaleźć żadnego drukarza, który by mu tę 
broszurę wydrukował.
Kiedy po latach ludność znowu zaczęła się rozmnażać, nowi ludzie się dziwili, 
jak ten pan Kościelny czy Nieumyślny przeżył potop. Ale kiedy go o to spytali 
wprost, wybałuszył ze zdziwieniem oczy i powiedział: — Jaki potop? Ja o żadnym 
potopie nic nie wiem. Ja wtedy niszczyłem tego nieuka Ondrejczka. Wyobraźcie 
sobie, że ten ignorant wystąpił przeciwko moim runicznym napisom!
Między nami mówiąc, w przetrwaniu pana Nieumyślnego nie było nic szczególnego. 
My przecież od dawna wiemy, że ludzkie złości i fanatyzm przeżyją wszystkie 
pogromy i potopy, ba, nawet sam koniec świata ich nie ruszy.
(1938)
ANONIM
No więc proszę sobie wyobrazić, co mi się przydarzyło, powiedział pan Dionizy. 
Ja już od lat dostaję takie, hm, anonimy. Pochodzą, sądząc według charakteru 
pisma, papieru i tak dalej, od trzech lub czterech osób: dwóch pisze na 
maszynie, a dwóch ręcznie. Z tych dwóch jeden ma potworną ortografię i robi 
wrażenie piwnicznego dziecka, podczas gdy drugi wprost kaligrafuje starannym, 
wypieszczonym rękopisem — ale się musi przy tym narobić! Dlaczego ta czwórka 
wybrała właśnie mnie, nie umiem powiedzieć: do polityki się nie mieszam, piszę 
tylko do gazety artykuły o potrzebach naszego mleczarstwa i serowarstwa. Wie 
pan, jak człowiek jest w jakiejś dziedzinie bodaj odrobinę fachowcem, to mu to 
nie daje spokoju i musi nawet tą odrobiną podburzać nasz naród oraz informować 
nasze uświadomione społeczeństwo i tak dalej. Nigdy nie sądziłem, że propozycje 
usprawnienia naszych serowni mogłyby obrażać czyjeś uczucia. Ale co człowiek 
może wiedzieć. Jeden z moich stałych anonimów jest według wszelkich danych 
rzeźnikiem albo masarzem, walczącym o interesy swojej branży. Po każdym moim 
artykule przysyła mi pisany na maszynie list, w którym mi wytyka, że chcę moim 
serem zasmrodzić nasze uświadomione społeczeństwo i osłabić siły naszego narodu. 
Drugi anonim, piszący na starym remingtonie, oznajmia mi zwykle, że jestem, jak 
powszechnie wiadomo, opłacany za moje idiotyczne artykuły milionowymi 
honorariami przez niektórych zainteresowanych, że już za te judaszowe pieniądze 
kupiłem sobie trzy majątki ziemskie i chcę tylko bałamucić nasz naród, żeby za 
swoje krwawe grosze zalewał się moim odtłuszczonym i chrzczonym tyfusową wodą 
mlekiem. Jeśli chodzi o ręcznie pisane anonimy to ten piwniczny pisze takie 
wstrętne rzeczy o mojej żonie… no, nie będę powtarzać, ale… to straszne, ile w 
ludziach jest złości i goryczy. To pewnie jakaś lepsza paniusia, która nas zna i 
dyktuje te swoje listy służącej albo praczce. I wreszcie ten kaligraf! Zaczyna 
groźnie „Panie!” i domaga się kategorycznie, żebym już sobie dał spokój z tym 
mlekiem. Naród ma ponoć inne kłopoty i obejdzie się sprawiedliwie z każdym, kto 
umyślnie zwraca jego uwagę na materialne błoto i zabija jego idealizm. Pan 
będzie wisiał na latarni jako jeden z pierwszych, oznajmia mi mój kaligraf, 
kiedy nasz naród przejrzy tę sieć kłamstw i haniebnych spisków, w którą wplątują 
go zdrajcy i podobni do Pana zaprzańcy oraz ci z Panem związani, i tak dalej. 
No, to drobiazg, w końcu anonimowe listy są zawsze pisane na jedno kopyto, 
zupełnie jakby były przepisywane z jakiegoś specjalnego „Sekretnika miłości” 
albo „Wzorowego korespondenta”. Mnie interesowało raczej to, kto to pisze. 
Myślałem sobie, że pewnie jakiś „przyjaciel”, który w taki pracowity sposób 
wylewa swoje osobiste uczucia i chce sią na mnie za coś zemścić — ale za co, na 
to nie mogłem wpaść. Prawdopodobnie będzie to ktoś, kogo znam, lub ktoś, z kim 
kiedyś byłem w kontakcie. Ja bardzo nie lubię pisać listów, dlatego sądzę, że 
normalny człowiek musi mieć jakiś bardzo silny bodziec, żeby usiąść nad papierem 
i napisać do kogoś.
To trwało całe lata. Szczególne, że w ostatnich niespokojnych czasach było ich 
coraz więcej i były coraz bardziej napastliwe. Ten bojowy rzeźnik, czy jak mu 
tam, zaczął mi tykać i napisał „ty świnio spasiona, mam już naostrzony na ciebie 
nóż” i takie tam rzeczy. Ten z remingtonem zaczął się podpisywać „Liga 
Oczyszczenia” i radził mi, żebym się pożegnał z moimi majątkami ziemskimi — no, 
jeśli chodzi o grunta, to ja mam tylko skrzynkę z pelargoniami za oknem — bo 
podobno lud pracujący już wydał wyrok na takich pasożytów jak ja. Te listy 
analfabety o mojej żonie były jeszcze bardziej ordynarne, a ten kaligraf zrobił 
mnie osobiście odpowiedzialnym za wszystko, co się stało, i kończył słowami: 
„Uciekaj za granicę, nikczemniku, dopóki nie jest za późno! Tym razem się 
podpisuję: Szał”. Tam oczywiście było napisane więcej, ale w takim właśnie 
energicznym stylu. Ja sądzę, że niespokojne czasy pobudzają ludzi do pisania i 
wyzwalają potrzebę wywnętrzania się. Dziwiło mnie tylko coraz bardziej to, jak 
może taki nudziarz jak ja tak namiętnie kogoś interesować. W tym musi być coś 
bardzo osobistego… może kogoś obraziłem, albo komuś zawadzam — dużo to człowiek 
może wiedzieć o swoich znajomych? Tylko, wie pan, jest to trochę kłopotliwe, bo 
potem patrzy ciut podejrzliwie na każdego, komu podaje rękę: Przyjacielu, czy to 
przypadkiem nie ty?
Onegdaj wieczorkiem wyszedłem powłóczyć się godzinkę po ulicach. Zapomniałem o 
wszystkim i tylko się przyglądałem, że ludzie żyją zupełnie jak kiedyś, w 
czasach, które nie były historycznymi. Nawet nie wiem, jak się ta ulica nazywa — 
taka cicha, gdzieś w pobliżu Gröbovki. Przede mną kuśtykał niski człowiek w 
pelerynie — miał chyba sakramencki katar, bo stale kasłał, cherlał i coraz to 
sięgał do kieszeni po chustkę. Przy tym sięganiu wypadła mu z kieszeni koperta. 
Nie zauważył tego i szedł dalej. Podniosłem ją i zerknąłem, żeby wiedzieć, czy 
warto z jej powodu gonić człowieka. Był na niej mój adres. Napisany tym 
starannym kaligraficznym charakterem pisma mojego czwartego anonima. 
Przyspieszyłem więc kroku i zawołałem:
— Halo, proszę pana, czy to pana list? Człowiek w pelerynie zatrzymał się i 
zaczai szperać po kieszeniach. — Proszę pokazać — powiedział. — Tak, to mój 
list. Bardzo panu dziękuję. Dziękuję uprzejmie.
A ja stałem jak wmurowany. Wie pan, ja mam pamięć do twarzy, ale tego człowieka 
jak żyję nie widziałem. To był taki chudziak z potwornie brudnym kołnierzykiem, 
w wystrzępionych dołem portkach, zamiast krawata miał niezgrabny węzeł, słowem — 
nędza. Jabłko Adama mu drgało, oczy miał załzawione, na twarzy obrzęk i jeszcze 
do tego jedną nogę jakby chromą…
— Dziękuję uprzejmie, proszę pana — powiedział z wzruszającą grzecznością i po 
staroświecku uchylił kapelusza. — Bardzo zobowiązany panu jestem. — Jeszcze raz 
zdjął kapelusz i potoczył się dalej z jakimś szczególnym dostojeństwem.
Mówię panu, stałem jak wryty i patrzyłem za nim z rozdziawioną gębą. Więc to 
jest mój anonimowy korespondent! Ktoś, kogo nigdy w życiu nie spotkałem i komu 
nigdy nic nie zrobiłem. A. ten człowiek do mnie pisze i jeszcze to posyła pocztą 
pneumatyczną! Na miłość boską, czym na to zasłużyłem — a czym on? Ja myślałem, 
że to Bóg wie jaki tajemniczy wróg, a tymczasem… Przecież to tego biedaka 
jeszcze kosztuje! Chciałem za nim pobiec i wygarnąć mu, kim jest, ale jakoś nie 
mogłem. Odwróciłem się na pięcie i powlokłem się z powrotem. Wie pan, zrobiło mi 
się go nagle strasznie żal. Pomyślałem sobie, że skoro go to cieszy… Ale żeby 
przynajmniej za znaczki ofiara nie płacił! Mogłem mu powiedzieć, człowieku, może 
mi to pan przysyłać bez opłaty. Tyle pracy przy kaligrafowaniu i jeszcze takie 
koszty…
Rano dostałem ten list pocztą pneumatyczną, jeszcze zabłocony od tego upadku na 
mokry chodnik. Były w nim straszne rzeczy: postawić mnie pod mur, powiesić na 
akacji i nie wiem, co jeszcze. Ale mnie się zrobiło tylko smutno. Wie pan, to 
taki nieborak, ten człowiek. Jak się biedak musi dręczyć, niech pan sobie 
wyobrazi, jakie to musi być złe i dziwne życie…
(1938)
WYWIAD
Wywiad, prawił dyrygent Piłat, wzruszając ramionami. Człowieku, ja się panu 
dziwię, że pan w to wierzy. Ja mam doświadczenie z wywiadami i mówię panu, że 
kiedy już naprawdę muszę komuś udzielić wywiadu, to go potem nawet nie czytam. 
Po co się denerwować. Właściwie to czasem można pęknąć ze śmiechu, czego to się 
człowiek z takiego wywiadu dowiaduje o sobie, ale jednocześnie wkurza go, że 
dziennikarz to zrobił byle jak i w dodatku pokrętnie. Każda fuszerska robota 
wkurza; kiedy się człowiek na tej fuszerce pozna, no nie? Czasami to mnie aż 
zatyka, jak ten dziennikarz poplątał i wykrzywił wszystko, co mu powiedziałem: 
jakby umyślnie pisał wszystko inaczej albo odwrotnie — ale dlaczego, to już nie 
mogę pojąć. Gdybym był politykiem albo inną znaczącą osobą, niech tam, na tym w 
końcu polega polityka, a ci ludzie mają w tym jakiś interes, żeby włożyć komuś w 
usta to, czego jako żywo nie powiedział, lub w ogóle całą rozmowę wymyślić. Tak 
bywa. Ale ja — jak to się mówi: ja szara mysz, przeciwko mnie nikt nic nie ma, 
może tylko rodzina. A przecież jeszcze mi się nie zdarzyło, żeby w moim 
wywiadzie była bodaj połowa z tego, co naprawdę powiedziałem.
Powinien pan wiedzieć, jak to się robi. Mam dyrygować większym koncertem 
powiedzmy w Liverpoolu albo w Paryżu — wie pan, kiedy dyryguje maestro Piłat, to 
sama agencja koncertowa robi dużo zamieszania. Jeszcze nie zdążę w hotelu nawet 
rąk umyć, a tu mi portier telefonuje, że chce ze mną mówić jakiś pan. Podobno w 
ważnej sprawie. A niech to diabli, mówię sobie, gazeta! Wie pan, gazeta się 
panem interesuje tylko w pierwszy dzień. Na drugi nie jest pan już nowością, a 
jeżeli pan chce, żeby jeszcze o panu wspomniano, powinien się pan pozwolić 
przejechać przez samochód. No cóż, pozwalam temu panu trochę poczekać — to 
należy do rytuału. A potem: słucham, czego pan sobie życzy? Młody człowiek się 
przedstawia, drogi Mistrzu, taka i taka gazeta chciałaby o panu napisać kilka 
słów…
— Co, wywiad? — mówię. — Ja z zasady nie udzielam wywiadów.
— Ależ nie — broni się młody człowiek. — Tylko kilka słów, zupełnie 
niezobowiązująca rozmowa…
Poddaję się z rezygnacją. — No to do rzeczy!
Młody człowiek wyciąga notes i zaczyna stukać długopisem o zęby. Na pierwszy 
rzut oka widać, że nic o mnie nie wie, że go muzyka nie interesuje i że nie ma 
pojęcia, o czym ma ze mną rozmawiać. Przez chwilę patrzy na mnie niepewnie, a 
potem zaczyna: — Gdyby mi tak pan powiedział coś o sobie, Maestro.
To mnie zwykle wkurza. — Ja o sobie nic nie wiem — mówię.— Ale może pan ze mną 
rozmawiać o muzyce, jeśli łaska.
Młody człowiek z wdzięcznością pochyla głowę i gorliwie zapisuje.— Kiedy pan 
zaczął grać, Maestro? — pyta potem.
— Jako mały chłopiec — mówię — na pianinie.
Młody człowiek gorliwie zapisuje. — Gdzie się pan urodził?
— W Marszowie.
— Gdzie to jest?
— W Czechach.
— Gdzie, przepraszam?
— W Czechach, w Karkonoszach.
— Przepraszam, jak?
— Karkonosze. Riesengebirge. — wyjaśniam mu. — Monts Geants. Giant Mountains.
— Aha — powiada młodzieniec i pospiesznie zapisuje. — Może mi pan powiedzieć coś 
o swoim dzieciństwie? Na przykład… czym był pana ojciec?
— Nauczycielem. Grał w kościele na organach. To były moje pierwsze wrażenia 
muzyczne — mówię, żeby dojść do muzyki. — Wie pan, taki stary czeski kantor, 
samorodny muzykant. U nas jest to rodzinną tradycją. — I tak dalej. Młody 
człowiek pisze i z zadowoleniem kiwa głową. Tego właśnie potrzeba jego gazecie. 
Brawo, Maestro!
Pozbywam się go wreszcie i oddycham. No tak, jedno odfajkowane. Wie pan, lubię 
włóczyć się po obcych miastach. Nikt tam człowieka nie zna… Powiadam panu, 
czasami przy dyrygowaniu mam ochotę cisnąć batutą, bo nagle ogarnia mnie 
przerażenie i wstręt na myśl, że ludzie tak na mnie patrzą. Jeżeli w kimś nie 
drzemie bodaj szczypta komedianctwa, to nie powinien w ogóle występować 
publicznie. Ale to już osobny rozdział. ‘
No więc rano dostaję tę gazetę. Duży tytuł „Rozmowa z Maestro Piłatem”. Dobra. 
„Maestro Piłat przyjął naszego reportera w luksusowym apartamencie hotelu X”. 
Zaraz, przecież rozmawiałem z tym młodzieńcem w hallu hotelu! „Tym wyraźniej 
kontrastowała ze wspaniałym, wytwornym otoczeniem ogromna, szorstka sylwetka z 
potężną grzywą włosów i czymś nieuchwytnym w całej postaci”. Ja mierzę zaledwie 
metr siedemdziesiąt, a jeśli chodzi o tę grzywę… no, mniejsza. „Przyjął nas z 
niezwykłą, wprost wylewną serdecznością”. O rany, pomyślałem.
„Przyczesał palcami szpakowatą grzywę, a jego śniada twarz spochmurniała. Moje 
pochodzenie, powiedział, owiane jest tajemnicą; nie mogę o sobie wiele 
powiedzieć. Wdem tylko tyle, że urodziłem się na Węgrzech, w okolicach Warszawy, 
na łonie dzikich, potężnych gór. Nad miejscem moich urodzin szumiały lasy i 
wodospady huczały jak organy w kościele. To były pierwsze muzyczne wrażenia 
mojego życia. Zdradzę panu, że moim ojcem był stary Cygan. Żył na łonie natury 
jak setki naszych przodków. Naszą rodzinną tradycją jest kłusownictwo, wolność i 
namiętna gra na skrzypcach i cymbałach. Do dziś chętnie na jakiś czas znikam w 
taborze moich rodaków i przy ognisku gram na skrzypcach pieśni mojego 
dzieciństwa”.
Co tu dużo mówić: popędziłem z tą gazetą do redakcji i zaraz do szefa. Myślę, że 
tam trochę waliłem w stół, czy co, ale ten pan wreszcie zdjął okulary i 
powiedział ze zdziwieniem:
— Ależ, proszę pana, my przecież piszemy dla gazety! My musimy podawać 
interesujące fakty, nie sądzi pan? Ja nie rozumiem, dlaczego to pana tak 
denerwuje…
Dziś by mnie to już nie zdenerwowało. Cóż, człowiek się przyzwyczaja… A poza tym 
wydaje mi się, że to trochę inaczej wygląda. Po prostu jakoś tam żyjesz, ale 
wyobrażenie innych ludzi o tobie jest zupełnie odmienne, a cóż dopiero, kiedy to 
wyobrażenie jest publiczne. Nie powiem już panu, czy ten wywiad był w Liverpoolu 
czy w Rotterdamie, czy też gdzie indziej, ale jestem przekonany, że kiedy w 
tamtejszej sali koncertowej wszedłem na podium dyrygenta, to cała publiczność 
widziała we mnie rzeczywiście ogromnego, nieokiełznanego dzikusa z rozwianą 
grzywą, który podryguje ze skrzypcami w ręku przy cygańskim ognisku. Odniosłem 
tam wtedy ogromny, fantastyczny sukces. Więc nie wiem, czy ten młodzik z gazety 
nie mówił właściwie prawdy… wie pan, przynajmniej takiej prawdy dla ludzi i 
publiki.
(1938)
DZIESIĘĆ CENTAVOS
Ależ skąd, to nie było u nas, u nas przecież żadna gazeta tak nie pisze. No a 
poza tym opinia publiczna, naród, ulica, czy jak się to nazywa, nie zmienia się 
u nas tak szybko o 180°. To było w Lizbonie, w czasie jednego z tamtejszych 
przewrotów politycznych. Upadł jeden reżim, a władze przejął inny, co zdarza się 
w końcu i w innych państwach. Senhor Manuel Varga specjalnie się tym nie 
przejął, bo polityka go nie interesowała. Złościł się tylko trochę i wzdychał z 
powodu niepokoju, który zawładnął ludzkimi myślami i odwrócił je od spraw według 
niego bardziej pożytecznych i szlachetnych. Don Manuel bowiem kochał spokój i 
swoją pracę. A był prezesem Towarzystwa Samokształcenia i mocno wierzył, że 
oświata otworzy narodowi drzwi do dobrobytu i wolności, że w pracy i nauce jest 
nasze zbawienie, itp. Tego ranka właśnie załatwiał korespondencję dotyczącą 
popularnego kursu astronomii w Mon—saras i wykładów na temat higieny niemowląt w 
miasteczku Moura, kiedy jego gospodyni wróciła z zakupów z rozlatany—mi oczami i 
podejrzanymi wypiekami.
— No, to ma pan, proszę pana —— oznajmiła i rzuciła na stół zmiętoszony 
„Wieczór”. — A ja odchodzę, proszę pana! Ja jestem porządną kobietą i w takim 
miejscu służyć nie będę!
— Co takiego? — zdziwił się pan Varga i zerknął znad okularów na gazetę. Na 
moment osłupiał: zaraz na pierwszej stronie dojrzał wielki tytuł „Precz z 
rękami, senhor Manuel Varga!”. Senhor Varga nie wierzył własnym oczom. — Skąd to 
wzięłaś, kobieto? —wybuchnął.
Podobno od rzeźnika. Rzeźnik jej to pokazał i podobno wszyscy ludzie o tym 
mówią. I wszyscy gadają, że tego tak nie można zostawić i że taki nędzny 
zdrajca, taki pies jak don Varga nie śmie dłużej mieszkać na ich ulicy.
— Jacy wszyscy? — zapytał bez sensu pan Varga. Rzekomo wszyscy: panie, służące, 
rzeźnik i piekarz. — A ja tu nie zostanę! — rozryczała się. — Przecież ludzie to 
przyjdą spalić. I będą mieli rację! Tu jest w gazecie, co kto robił i co się za 
tym kryje… Tyle człowiek ma z wiernej służby!
— Proszę mnie teraz zostawić — powiedział ze smutkiem don Manuel. — Jak chcesz 
odejść, to nie będę cię zatrzymywał.
Dopiero teraz mógł przeczytać to, co było w tej gazecie. „Precz z rękami, senhor 
Manuel Varga!” Może to inny Varga, przyszło mu do głowy z chwilową ulgą, czytał 
jednak dalej. Nie, to jednak było o nim. „Naród pana rozliczy z tej pańskiej 
»wychowawczej« działalności, panie Varga, zatruwający od lat duszę naszego 
narodu! Ludowi nie zależy na pańskim zgniłym, obcym wykształceniu, które sieje 
jedynie moralne zepsucie, słabość i wewnętrzne rozterki; lud nie dopuści, żeby 
pan pod pozorem pożytecznych wiadomości szerzył swoje wywrotowe poglądy wśród 
młodzieży i prostaczków…”
Pan Manuel Varga opuścił gazetę i posmutniał. Jakoś nie mógł pojąć, co 
wywrotowego może być w popularyzowaniu astronomii lub w higienie niemowląt, i 
nawet się o to nie starał. Po prostu wierzył w wykształcenie, kochał lud i to 
wszystko. Tylu ludzi chodziło na te wykłady, a tu teraz piszą, że ludowi na nich 
nie zależy i że je ze wstrętem odrzuca. Pan Varga potrząsnął głową i czytał 
dalej. „Jeżeli władza nie zrobi porządku z pana działalnością, to nasz odrodzony 
lud zrobi go sam. Więc niech pan uważa, panie Manuelu Varga!”
Senhor Manuel Varga starannie złożył i wygładził gazetę. No, to koniec, 
pomyślał. Nie mieściło mu się wprawdzie w głowie, że coś mogło się tak nagle na 
świecie i w ludziach zmienić i dlaczego to, co wczoraj było dobre, dzisiaj jak 
na skinienie ręki staje się szkodliwe i wywrotowe, ale jeszcze mniej rozumiał, 
skąd się nagle wzięło wśród ludzi tyle nienawiści. Boże na niebie, tyle 
nienawiści! Stary don Manuel pokręcił głową i wyjrzał przez okno, na 
przedmieście Sao Joao. Było czarujące i miłe jak zawsze, słychać było wesołe 
krzyki dzieci i szczekanie pieska. Pan Varga zdjął okulary i zaczął je powoli 
czyścić. Tyle nienawiści, mój Boże! Co się z tymi ludźmi stało! Pewnie wszystko 
się zmieniło w ciągu nocy. I ta gospodyni… Tyle lat tu była… Pan Varga tęsknie 
pomyślał o swoim wdowieństwie. Gdyby nieboszczka żona żyła… ona by się chyba nie 
zmieniła? Senhor Manuel Varga westchnął i podniósł słuchawkę. Zadzwoni do 
starego przyjaciela de Souza, postanowił, może mu poradzi.
— Halo, mówi Varga.
Chwila ciszy. — Souza. Czego pan sobie życzy”? Pan Varga zająknął się lekko. — 
Tylko… zapytać. Czytał pan ten artykuł?
— Czytałem.
— Proszę pana… co mam z tym robić?
Wahanie. — Nic. Musi pan sobie uświadomić, że… że układy się zmieniły, prawda? 
No tak. Proszę się z tym pogodzić. — Trzask. Pan Varga nie mógł nawet znaleźć 
widełek telefonu. To był najlepszy przyjaciel. Jakże się wszystko może zmienić. 
Proszę się z tym pogodzić — ale jak? Jak się człowiek ma .pogodzić z tym, że 
ktoś go nienawidzi? Czy ma też zacząć nienawidzić, czy jak? I jak się ma 
pogodzić z nienawiścią, skoro przez całe życie uczył się kochać?
Cóż, muszę się jakoś dostosować, przynajmniej formalnie, zdecydował don Manuel. 
Usiadł więc przy biurku i starannie .napisał, że rezygnuje z funkcji prezesa 
Towarzystwa Samokształcenia. Ze względu na zmianę stosunków i tak dalej. Pan 
Varga odetchnął i sięgnął po kapelusz. Zaniesie to tam sam, żeby było szybciej 
załatwione.
Szedł uliczką przedmieścia z uczuciem, że te domy patrzą na niego inaczej, 
niemal wrogo, pewnie również ze względu na zmienione stosunki. Sąsiedzi może 
sobie mówią, to jest ten Varga, co zatruwa duszę narodu. Zapewne mu ktoś w tym 
czasie zamaluje drzwi — nawet by się nie zdziwił. Pan Varga przyspieszył kroku, 
również ze względu na inne stosunki. Chyba się będę musiał wyprowadzić, myślał, 
sprzedać ten dom i… krótko mówiąc, dostosować się, nieprawdaż?
Pan Varga wsiadł do tramwaju i usiadł w kącie. Dwóch, trzech ludzi czytało 
właśnie tę gazetę. Precz z rękami, senhor Manuel Varga! Gdyby mnie tak poznali, 
pomyślał don Manuel — ten pochmurny by pewnie na mnie wskazał: Widzicie go? To 
jest ten Varga, co szerzy wywrotowe poglądy! Że też się nie wstydzi przebywać 
między ludźmi! Musiałbym chyba wysiąść z tramwaju, spekulował pan Varga, czując 
za sobą te wrogie spojrzenia… Jezusie, jak ludzkie oczy potrafią nienawidzić!
— Bilet, proszę pana — odezwał się nad nim konduktor. Pan Varga niemal się 
przeraził i wyciągnął z kieszeni garść drobnych. Wypadł mu przy tym z ręki 
pieniążek, dziesięć centavos, i potoczył się pod ławkę.
Konduktor zaczął go szukać. — Niech pan da spokój — powiedział szybko pan Varga 
odliczając drobne. Nie chciał wzbudzać zainteresowania.
Zachmurzony mężczyzna odłożył gazetę i pochylił się, szukając monety pod ławką. 
— Naprawdę, proszę pana, nie warto — zapewniał go niemal nerwowo don Manuel.
Mężczyzna coś burknął i wlazł pod ławką, reszta tramwaju obserwowała go z 
zainteresowaniem i zrozumieniem.
— Sądzę, że tu wleciał — mruknął drugi człowiek i kucnął, żeby szukać. Pan Varga 
siedział jak na szpilkach. — Dziękuję, dziękuję — jąkał — ale naprawdę nie 
trzeba.
— Jest tam — oznajmił drugi mężczyzna pod ławką. — ale wpadł między deski, psia 
kość! Ma pan nóż?
— Nie mam — usprawiedliwiał się don Manuel — ale, proszę pana, przecież szkoda 
tyle wysiłku…
Trzeci senhor odłożył gazetę i bez słowa sięgnął do kieszeni. Wyciągnął skórzany 
futerał, a z niego srebrny scyzoryk. — Niech pan pozwoli — powiedział do tego 
drugiego — ja to wyciągnę.
Cały tramwaj z napięciem i satysfakcją obserwował, jak trzeci pan dłubał ostrzem 
w szparze między deskami. T— Już idzie — mruczał z zadowoleniem, aż tu pieniążek 
wyskoczył i potoczył się dalej. Czwarty człowiek pochylił się i sięgnął pod 
ławkę. — Tu jest — oznajmił zwycięsko i wstał, czerwony z wysiłku — Proszę — 
sapnął i podał pieniążek panu Vardze.
— Dziękuję… dziękuję panu — wybełkotał wzruszony senhor Manuel Varga. — Był pan 
bardzo uprzejmy, i panowie też — dodał, kłaniając się grzecznie na wszystkie 
strony.
— Drobiazg — burknął trzeci pan. — Nie ma za co — powiedział drugi. — Dobrze, że 
się znalazł — dodał pierwszy.
Ludzie w tramwaju uśmiechali się i kiwali głowami. Dobrze, że się ten pieniążek 
znalazł, hura! Senhor Manuel Varga, poróżowiały z zakłopotania dlatego, że 
wywołał tyle zainteresowania, siedział jak trusia, nawet nie mrugał, ale 
przecież widział, że trzeci pan, ten ze scyzorykiem, podniósł gazetę i zaczął 
czytać ten artykuł: Precz z rękami, senhor Manuel Varga!
Kiedy pan Varga wysiadał, ludzie w tramwaju pożegnali go uprzejmie, nawet 
czytelnicy gazet podnieśli wzrok i burknęli: Adios, senhor!
(1938)
RĘKOPISY ZE SPUŚCIZNY LITERACKIEJ
JÓZEF Z EGIPTU
czyli o interpretacji snów według Freuda
…przeto przesławny Faraon powołał Józefa i szybko wypuścili go z ciemnicy. 
Któren ogoliwszy się i zmieniwszy szatę swoją przyszedł do Faraona.
I powiedział Faraon Józefowi: Miałem sen i nie masz takiego, co by mi go 
wyłożył; o tobie’m słyszał, że kiedy usłyszysz sen, to i wyłożyć go poradzisz.
Odpowiedział Józef Faraonowi, mówiąc: To nie moja rzecz; Bóg oznajmi szczęsne 
wieści Faraonowi.
Powiedział przeto Faraon Józefowi: Śniło mi się, że stałem na brzegu potoku. I 
oto z potoku tego występowało siedem krów tłustych i urodnych, które pasły się 
na mokradłach.
I oto siedem innych krów występowało za nimi chuderlawych i szkaradnych wielce, 
i chudych; nie widziałem tak szpetnych w całym państwie egipskim.
I zeżarły te krowy chude i szkaradne siedem pierwszych krów tłustych.
Widziałem takoż w snach siedem kłosów wyrosłych ze źdźbła jednego, pełnych i 
„dorodnych.
I oto siedem kłosów drobnych, cienkich i wschodnim wiatrem złamanych wychodziło 
za nimi.
I kłosy drobne pochłonęły siedem kłosów dorodnych. Tom rozprawiał wróżbitom, a 
żaden wyłożyć nie poradził.
Odpowiedział Józef Faraonowi: Sen Faraona jasnym się jawi. Co Bóg czynić będzie, 
toć i pokazał Faraonowi.
Wiedz zatem, że cyfra siedem to nic innego niż płeć twoja.
I rzekł Faraon: Nie rozumiem, co rzeczesz.
Odpowiedział Józef: Cyfra siedem oznacza we śnie płeć męską, podobnie jak witka, 
źdźbło, drzewo, komin, góra, wiatr, miecz, koń, błyskawica, ptak niebieski, 
konik polny, klucz, lew, pomnik, bat, stół, korzeń, jedynka, laska, człowiek, 
ksiądz, kogut, szpryca, pałka, pług, ręka, kamień, głowa, odzienie, powróz lub 
rzemień, łyko, gwizdek, motyka, łom i wszystkie pozostałe rzeczy, jakiekolwiek 
są.
Tak samo jak płeć żeńską oznaczają we śnie te oto rzeczy: garnek, piec, okna, 
drzwi, ołtarz, ósemka, ziemia, obłoki, grób, książka, płot, kwiat, pierścień, 
łańcuch, koń, wóz, cysterna, droga, dom, butla, trawa, rzeka, ogród, dziecko, 
bęben, owoce, torba, żeleźniak, papirus, księżyc, las czy gaj, rękawice, chrust, 
jako i wszystkie inne rzeczy, jakiekolwiek są. Tak to jest. I powiedział Faraon: 
Przed dwoma dniami śniło mi się, że dziecko waliło w bęben.
Odpowiedział Józef: Ten sen oznacza, że w duszy twojej obudził się strach, iż 
ojcem już nie będziesz mógł być.
I rzekł Faraon: Spłodziłem mnóstwo dzieci. Dlaczego miałbym odczuwać strach?
Odpowiedział Józef: To skryte jest w duszy twojej przed oczami twymi.
Przeto rzekł Faraon Józefowi: Nie powiedziałeś mi wszakże, co oznacza siedem 
krów.
I odpowiedział Józef: Cyfra siedem oznacza twoją chuć; krowa oznacza natomiast 
kobietę, a siedem pierwszych krów mówi, że miłujesz kobietę tłustą i miłą dla 
oka.
I prawił Faraon: Bogu niech będą dzięki, jest właśnie taka: tłusta i miła dla 
oka. Ale dlaczego pojawia mi się w postaci krowy?
I powiedział Józef Faraonowi: Bo w duszy swojej skrywasz ohydę sodomitów; bo 
przyjmując kobietę wyobrażasz sobie skrycie, iż jest ona krową.
I krzyknął Faraon: Ależ, Izraelito, nigdy mi takie paskudztwo w myśli nie 
postało!
(I powiedział Józef): Skryte jest w myśli twojej.
Rzekł tedy Faraon Józefowi: Nie powiedziałeś, co oznacza siedem krów chudych, 
które zeżarły siedem krów tłustych.
Tu odpowiedział Józef, mówiąc: Siedem krów chudych oznacza nową chuć, która 
zaczyna w tobie zżerać chuć do kobiety tłustej i dorodnej; odrzucisz i utracisz 
ją, by miłować kobietą chudą i niepozorną.
A szpetna jest, że nie masz drugiej takiej w państwie egipskim, a dusza twoja 
wzdraga się przed tym, co chcesz uczynić. Boć wstrętne jest twoje pragnienie,
kazirodcze i grzeszne jest twoje pragnienie, i nie masz gorszego w państwie 
egipskim. Ot, niedojrzała siostrzyczka twoja, lub własna córeczka twoja, lub 
córeczka brata twojego czy siostry twojej, koźlątko niedorosłe wzbudziło u 
ciebie chuć gorącą.
I podskoczył Faraon i zawołał: Straszna jest twoja mowa. Nigdy nic takiego w 
myślach mych nie postało.
Piastowałem na rękach córki moje i dary dawałem dzieciom sióstr i braci moich; 
jak ojciec jestem dla mojego rodu i nigdy dziecka nie skrzywdziłem.
I odpowiedział Józef: Piastowałeś je na rękach dla chuci swojej i dary im 
dawałeś, żeby nakłonić je do tego, co miałeś w myśli ukryte.
Wszakże to tylko zatajone jest i zjawia się we śnie; jawi się ukryte w obrazach 
i podobieństwach.
Siedem kłosów pełnych ze źdźbła jednego toć kobieta z płci twojej, córeczka 
twoja, którą żoną swoją chcesz uczynić.
Ale tu wyrasta kłos cienki, złamany wiatrem wschodnim; wiatr, który potrząsa 
kłosem to mężczyzna, a wschód oznacza ojca, z którego wyszedłeś.
Kłos złamany wiatrem wschodnim to wątła stara matka twoja; i oto chuć twoja i ją 
dostrzegła, i utracisz córkę swoją, a matkę pojmiesz w ramiona. Tak zapisane 
jest w twoich snach i zawarte w myślach, w głębinie myśli, którą my, Izraelici, 
nazywamy podświadomością.
Podświadome jest to, co ci w żaden sposób nie jest znane i co ci, jako 
powiadasz, nigdy nie przyszło do głowy. I odwrotnie, co ci jako żywo nie 
przyszło do głowy, jest właśnie dlatego w twojej podświadomości; i tam jest 
kazirodztwo, ojcobójstwo, sodomia, szpetota Chama, grzech Lota, kompleks Edypa i 
wszystkie rodzaje zboczeń gomoryckich, babilońskich, chaldejskich i egipskich, 
które ci nigdy do głowy nie przyszły.
Sen zaś to nic innego, jak tylko przecinanie się twoich chuci, które stłumiłeś i 
stłamsiłeś w podświadomości.
I powiadam ci: Jeśli ci się śni, że zrywasz owoce, to znaczy, że cudzołożysz. 
Śni ci się, że kroisz owoce nożem, to mordujesz. Jeśli zaś nie śni ci się o 
żadnych owocach, tylko o koniach lub płynącej wodzie, to też nie mniejsza ohyda. 
To samo, jeśli ci się śni, że spacerujesz po ogrodzie lub że wkładasz płaszcz. 
Ileż śmiertelnych grzechów!
I powiedział Faraon: Cóż zatem czynić mam, żeby się ich nie dopuścić? Bo boję 
się zasnąć i mieć znowu takie sny.
Tedy powiedział mu Józef: Ot i niczego robić nie możesz: to podświadomość ci 
dyktuje, co możesz ty jej dyktować? W niej jest to wszystko złe, czego się 
jeszcze nie dopuściłeś. W niej jest wszystko, co sprzeciwia się naturze i prawom 
boskim. Jeżeli czuwając myślisz o sprawach czystych i uczciwych, to robisz to 
tylko dlatego, żeby nie myśleć o sprawach sjromot—nych. To jest właśnie tak. 
Twoje życie, o którym wiesz ty sam i twoi bliźni, przykrywa tylko nagość i wstyd 
tego, co jest przed tobą utajone. Ale w snach (to wszystko) się zjawia.
Dlatego mądry jest ten, kto z łaski bożej sny wyłożyć potrafi.
I powiedział Faraon: Naucz mnie tego, proszą. Przysięgam, że rzucą psom moją 
żonę, jeśli będzie jej się śnić o lwach lub nawet o pęku kluczy; a córki moje 
ukarzę, jeśli śnić będę o czymkolwiek, co podobne jest do łyka, laski, człowieka 
lub cyfry siedem, a synów moich wyrzucę, jeśli odważą się śnić, że wchodzą 
drzwiami do domu ojca.
Bo straszne i niebezpieczne są takie sny.
Ponieważ zaś Bóg pozwolił ci poznać to wszystko, nie masz nikogo tak mądrego i 
rozumnego jak ty.
O WYOBRAŹNI
Kiedy pewnego dnia szewc wracał do domu, zobaczył przy nowym budynku bawiące się 
w piasku dzieci. Usiadł więc na kupie belek, grzał się na słońcu i patrzył.
Był to zamek otoczony wałem i fosą, do której jeden pętak nosił wodę w 
kapeluszu. W ten sposób powstała budowla obronna, coś pomiędzy obozem Cezara a 
średniowiecznym zamkiem. Później okazało się, że trzeba pod wałem przekopać 
tunel, przez który mógłby przejeżdżać pociąg. Z hałasem i gwizdem kawałek drewna 
dojechał do środka twierdzy, gdzie był dworzec. Pasażerowie przy wysiadaniu 
deptali bezlitośnie po cezarowych murach. Kiedy znaleźli się w nieznanym i 
niezamieszkałym kraju, trzeba było wybudować z ciepłego piasku okrągłe 
murzyńskie lepianki. To się robi tak, że kładzie się na ziemi pięść, a na nią 
narzuca piasek, potem wyciąga się pięść i zostaje namiot; biada temu, kto by go 
dotknął. Dente et unquibus będziesz bronić swojego domu.
„Panienka, która pilnowała jednego z tych chłopaczków, usiadła obok szewca i 
powiedziała:
— Wczoraj z tego piasku piekli racuchy, a kiedyś sprzedawali go na wagę jako 
mąkę i cukier.
— Myślę o tym — powiedział szewc — czym właściwie jest wyobraźnia.
Panienka utkwiła wzrok w swoim hafcie. — Wyobraźnia — powiedziała po chwili — to 
znaczy widzieć w ludziach i rzeczach coś innego, niż dyktuje rzeczywistość.
— Zaraz, zaraz — powiedział karcąco szewc. — Mówi tak pani dlatego, że się pani 
na kimś zawiodła. Bywa. Proszę popatrzyć, w nocy padało, więc budują dzisiaj z 
piasku tunele i zamki. Jutro piasek będzie suchy i już się z niego budować nie 
da. Jak pani myśli, czy dzieci powiedzą, że je piasek zawiódł i że jest do 
niczego? Czy też odkryją, że nadaje się do sprzedawania na wagę jako mąka albo 
cukier? Rozczarowanie to tylko brak wyobraźni. Wyobraźnia sobie potrafi 
poradzić. Zaraz, jak by to powiedzieć? Mieć fantazję to nie znaczy wyobrażać 
sobie coś, czym rzeczy nie są, ale coś, czym mogłyby być. Lub—coś, co można by z 
nich zrobić. Ot, taki pędrak ma pomysł, że z piasku można budować. A ja, durny, 
chodzę obok kupy piasku i nie wpadnę na to. Ja i pani, panienko, tylko depczemy 
po piasku. Ale kiedy się człowiek zakocha, może wpaść na to, że na piasku da się 
pisać. Tak to jest.
Dziewczyna opuściła ręce na kolana, bo coś sobie przypomniała.
— Taki chłopaczek — ciągnął dalej szewc — potrafi sobie wyobrazić, że mógłby być 
maszynistą, wojownikiem, podróżnikiem lub czym tam jeszcze. I ma rację, 
panienko. Jego cała fantazja oznacza właśnie to, że nie stłumił jeszcze w sobie 
tych rozmaitych możliwości. Pani też sobie czasem wyobraża, czym by pani mogła 
być, ale ponieważ jest pani dorosła, a więc również jest pani egoistką, myśli 
pani już tylko o tym, czym by pani chciała być… Nic tak nie ogranicza wyobraźni 
jak egoizm. Panienka poczuła się dotknięta. — Pan myśli, że jestem egoistką?
— No. I nieszczęśliwa. I mówi pani sobie, że mogłaby pani być bogata i nie 
musiałaby pani służyć u ordynarnych, niesympatycznych ludzi. I mogłaby pani być 
dumną, piękną panią, której nikt nie odważyłby się ubliżyć. Wie pani, że 
naprawdę mogłaby pani tym być? Mogła. Mogłaby pani być matką siedmiorga dzieci. 
Lub roznosicielką gazet. Lub kurwą. Ale tego już sobie pani nie wyobraża, bo to 
się pani nie podoba, prawda? Niech no się pani rozejrzy dookoła, kim mogłaby 
pani być Babą, która miesza wapno. Tą dziewczynką. Lub tamtą złą, brudną, 
załataną kobietą. Przecież to tylko przypadek, że jest pani niańką, bo mogłoby 
być z pani tylu innych ludzi… I ja tak rozmyślam o tym, dlaczego ludzie są tak 
beznadziejnie zamknięci w tym głupim, małym przypadku swojej życiowej przygody. 
Z tego wszystkiego, kim mogliby być, przeżywają tylko tę jedną szczyptę, tylko 
to, kim przez przypadek są i to, kim chcieliby być. Nie sądzi pani, że to 
straszne?
Panienka wzruszyła ramionami. — Ja nie wiem — powiedziała. — Nie możemy przecież 
przeżyć więcej niż swoje własne życie.
— Ja wiem — powiedział szewc. — Ale powiedzmy, że oni, że ci inni, przeżywają te 
swoje życia za nas, wie pani? Tym, kim ja bym mógł być, jest ktoś inny. Człowiek 
może patrzyć na innych ludzi jako na inne możliwości samego siebie. Niech pani 
spróbuje. Zdziwi się pani, jak panią ludzie zaczną interesować.
— E tam — powiedziała dziewczyna — nikt się przecież nie naje kołaczem, który 
ktoś inny je za niego.
— Nie naje — przytaknął szewc. — Ale gdyby ludzie mieli więcej fantazji, 
potrafiliby się lepiej tymi kołaczami podzielić. Jeśli chcesz zrozumieć dzieci, 
musisz być dzieckiem, Musisz mieć w sobie nędzarza, żeby zrozumieć biednych. 
Niech pani zwróci uwagę, że taki chłopaczek to właściwie cała grupa mężczyzn: 
tkwi w nim mechanik, żołnierz, budowniczy i nie wiem, co jeszcze. A kiedy 
dorośnie, z tego tłumu zostanie tylko jeden człowieczek. Na Boga, gdzie się 
podziali ci inni? Gdziekolwiek by nie byli, są ukryci. Ale uwaga, bywa, że 
jeszcze nie są martwi…
SZATA ZDOBI CZŁOWIEKA
Przy płocie ogrodu szewca zatrzymał się człowiek prowadzący za rączkę 
dziewczynkę i powiedział: — Popatrz, Marysiu, kwiatuszki. — Po czym dodał — 
Dzień dobry panu. Piękna pogoda.
Tłusty mężczyzna, który pełł miętę pieprzową, nawet nie podniósł głowy i 
burknął: — Dzień dobry.
— Podziwiam — zaczai rozmowę człowiek za płotem — jak to panu wyrosło.
Ogrodnik podniósł się i wyprostował grzbiet.
— Wyrosło — powiedział. — Wydaje mi się, że ja skądś pana znam. E, nie, mylę 
pana z kimś.
Człowiek za płotem wyszczerzył zęby. — Ja jestem przecież tym strażnikiem, co 
tędy codziennie chodzi. Dziś mam wolny dzień.
— O rany — zdziwił się ogrodnik. — No, no, nie poznałbym pana w cywilu. Teraz 
jest pan zupełnie innym człowiekiem, panie strażnik. W mundurze to z pana takie 
wielkie, ociężałe chłopisko…
— To robi to ubranie — powiedział strażnik.
Ogrodnik pokręcił głową. — I ma pan zupełnie inny głos. Kiedy indziej to mam 
wrażenie, jakby pan stałe krzyczał. Gębę na kłódkę, co to za porządki, i tak 
dalej. I chodzi pan zawsze jak słup. Ja pana przyuważyłem, panie strażnik.
— To samo mówi moja żona — zauważył strażnik. — Podobno się na nią tak nie 
wydzieram, jak jestem w cywilu, no i w ogóle. Wie pan, człowiek się jakoś 
inaczej czuje, kiedy nie jest w mundurze i przy szabli.
— Jest mu lżej — stwierdził grubas.
— Lżej… i tak dziwnie. Jakby go odmienili.
— Wie pan co — rzekł ogrodnik — ten pański skrzat by sobie mógł tu w ogrodzie 
narwać truskawek, prawda?
— Dziękuję — powiedział strażnik. — To coś dla Marysi.
A kiedy obaj mężczyźni usiedli na ławeczce, przemówił strażnik: — U nas jest 
taki radca w policji, wyjątkowy drań. Ale jak się z nim spotkam na basenie, w 
kąpielówkach, to jest to zupełnie inny człowiek. Cóż, w kąpielówkach nie można 
udawać pana. W tym wypadku więcej wart jest ten, kto ma lepsze bicepsy, no nie?
Grubas potakiwał \v zadumie. — Widzi pan, strażniku, to dlatego ci potentaci 
nosili złotogłów i koronę…
— Żeby oddziaływać na innych.
— Żeby oddziaływać na siebie samych. Pan na przykład musi być w mundurze, żeby 
móc się wydzierać na ludzi. A król musiał mieć koronę — nie tylko dla ludzi, ale 
i dla siebie. Gdyby go pan ubrał w fartuch, to by mu się, mój panie, ciężko 
królowało.
— Mówi się — rzekł strażnik — że szata zdobi człowieka.
— To prawda — powiedział grubas. — Na przykład zasiedziały konserwatysta szyje 
sobie ciągle takie same ubrania i buty. Dlaczego? Bo zmiana ubrania to jakby 
zmiana charakteru lub poglądów, to niemal stanie się innym człowiekiem. Dlatego 
grzesznicy przywdziewali mnisie habity, żeby stać się nowymi ludźmi. A ja 
słyszałem, że aktor może naprawdę grać żebraka lub rycerza tylko wtedy, kiedy 
włoży na siebie żebracze łachmany lub rycerski pancerz. Dopóki nie ma 
odpowiedniego ubrania, to nie to.
— Ja — powiedział strażnik — znałem jednego żebraka. Pokrzywiony był jak 
paragraf. A któregoś wieczoru patrzę, wali do kina przystojniak jak się patrzy. 
No to go wziąłem ze sobą na komisariat i powiadam mu, człowieku, pokaż, jak to 
robisz, żeby wyglądać jak kaleka. A on odpowiada, nie mogę, szefie, jak Boga 
kocham nie mogę, musiałbym mieć te łachmany.
— No widzi pan. Ten żebrak żył właściwie w dwóch osobach i zmieniał je. Pan też, 
panie strażnik. Raz jest pan takim nadęciakiem w mundurze, a kiedy indziej 
zupełnie przyzwoitym cywilem. Za każdym razem ma pan inny głos, inny chód i inną 
duszę. Wspólne macie tylko „ja”, tylko to ciało, ale poza tym — dwaj ludzie. Na 
przykład ja — byłem szewcem, a teraz jestem ogrodnikiem. Wie pan, nas szewców 
pokonały maszyny, więc wziąłem się za ogrodnictwo. Hoduję zioła. Nawet by pan 
nie uwierzył, jaka różnica jest między szewcem a ogrodnikiem. Albo i to — byłem 
żonaty, żona mi umarła. I powiem panu, panie strażnik, żonaty i wdowiec to dwóch 
zupełnie innych ludzi. Jakbym teraz był kimś innym, który zostawił sobie to 
swoje „ja” na pamiątkę. Wie pan, to tak, jakby się człowiek przenosił z jednego 
miasta do drugiego i zabierał ze sobą jakiś stary grat, zegar albo lampę… 
Człowiek przenosi ze sobą swoje „ja” i myśli, że jest ciągle taki sam… Ja byłem 
dzieckiem, czeladnikiem, szewcem i zielarzem, ja byłem anarchistą, ja byłem w 
wojsku, miałem żonę i straciłem ją… Człowieku, tego było że hej! A przy tym 
wszystkim stale jest jedno „ja”. Ja się zmieniłem tyle razy, ale nie zmieniło 
się „ja”.
KIEDY BOLĄ ZĘBY
— Wie pan — powiedział doktor — człowiek najsilniej uświadamia sobie swoje 
„ego”, kiedy go coś boli. W takiej, chwili jest panu wszystko jedno i jest tylko 
pan, tylko pan z tym swoim bólem…
— Prawda — burknął szewc. — Ja miałem zapalenie okostnej. Trzy dni się męczyłem 
z tym potwornym zębem.
— Ja wiem — powiedział doktor ze zrozumieniem. — Taki ząb potrafi boleć, o tak.
— Ojej — zgodził się szewc — człowiek ma uczucie, że istnieje tylko ten ból, 
cała reszta staje się nagle daleka i obca. Przerażająco obca. I własne życie 
staje się obce. Ból jest egoistą. Dla człowieka, który cierpi, jest tylko ten 
ból i nic innego. Siebie samego uświadamia sobie tylko poprzez ten ból. To, co 
nie boli, to nie ja…
Ja na to dobrze zwracałem uwagę, doktorze: kiedy człowieka boli ząb, to jego 
„ja” stanowi właśnie ten ząb i to, co jest z nim związane, jego całe „ja” jest w 
tym zębie. To jest takie malutkie, tępe i strasznie skupione ,,ja”, które nie 
widzi i nie słyszy, nie myśli, nic nie chce i czuje tylko ten ból. Jak zwierzę. 
I do tego ,,ja” przychodzą z wizytą różne myśli. Jedna mówi: to przejdzie, to 
przejdzie, to przejdzie. Druga znowu rozważa i radzi: spróbować okład albo 
wypłukać rumiankiem. A trzecia rozkazuje: do dentysty i wyrwać. I te myśli robią 
swoje, kłócą się, przychodzą i odchodzą jak obcy ludzie, a tymczasem to właściwe 
„ja” siedzi skulone jak zwierzę, kiwa się i nie rozumie nic, tylko ten swój ból. 
No i jest tam jeszcze ktoś, kto na to wszystko w milczeniu patrzy. Ale to nie 
jestem ja, to jest ktoś inny. Ja jestem tylko tym biedakiem, którego boli i 
który się boi.
A potem ta jedna myśl, ta energiczna, powie: dureń, kto patrzy na takie 
cierpienie. I Čapnie człowieka za kołnierz i zaciągnie go do dentysty, i jeszcze 
nad nim stoi, i pilnuje go, żeby nie zwiał. Tu będziesz siedzieć i basta. A 
potem ta myśl powie głośno: ja nie, rozumiesz, ale ona to powiedziała, ja ją 
słyszałem i serce mi uciekło w pięty, ona mówi: jeśli pan uważa, panie dentysto, 
to niech pan ten ząb wyrwie. I teraz jest was dwóch: jeden się boi i zamyka 
oczy, drugi patrzy na dentystę, na kleszcze i na to przerażone zwierzątko, ale 
ten drugi to nie ja. I trzask! Nagle w świadomości jakby coś trzasnęło.
Nie ma zęba.
— To szok — powiedział doktor. — Normalna sprawa.
— Normalna sprawa — potakiwał szewc — ale i sprawa szczególna, panie doktorze. 
Nie wiem, czy pan to kiedyś zauważył. W tej samej sekundzie jakby pana coś 
zalało. Jakby się nagle oswobodziło to biedne „ja”, osaczone boleścią i 
strachem, i rozlało się w panu jak rzeka. Nagle ma pan znowu swoje normalne, 
szerokie „ja”, które patrzy, myśli, klapie gębą i interesuje się całym światem. 
Ile ja tego u dentysty naopowiadałem, niech pan nawet nie pyta.
* Cytuję według: K. Čapek, Marsjasz, czyli na marginesie literatury, Kraków 
1981, s. 102–103. Przełożyła Halina Janaszek–Ivanićkova.
* Cytuję według: K. Čapek, Inwazja jaszczurów, Kraków 1975, s. 7. Przełożyła 
Emilia Witwicka.
* Porównaj: J. Opelik, Obyčejny život čili Deukalion w: Struktura a smysl 
literámiho díla, Praha 1966, s. 147–149.
* Porównaj: E. Strohsova, Kareł Čapek, „Česká literatura” 1968, nr l, s. 16.
* Cytuję według: J. Mukafovsky, Wśród znaków i struktur, Warszawa 1970, s. 315. 
Przełożył Jacek Baluch.
* K. Čapek, Marsjasz, s. 167.
* Franciszek Langer — pisarz czeski (1888–1965). Autor wierszy, opowiadań, 
jednej powieści, dramatów, felietonów i utworów dla dzieci. Lekarz z 
wykształcenia. Orientacją polityczną zbliżony do Čapka.
* Antonin Koniáš — fanatyczny kaznodzieja czeski, jezuita (1691–1760). 
Przedstawiciel kontrreformacji. Wyszukiwał, cenzurował i niszczył czeskie 
książki, szczególnie reformacyjne (spalił na stosie ok. 3000 książek). Jest 
autorem łacińskiej pracy o sposobach rozpoznawania kacerstwa.
* Cytaty z „Hamleta” w tłumaczeniu A. Paszkowskiego.
* Aleksander Bach — polityk austriacki, minister spraw wewnętrznych w latach 
1895–1897. Wprowadził absolutyzm rządów. Zwalczał ruch rewolucyjny. Rozbudował 
system policyjny, szpiegowski i donosicielski.
* Muzeum — Národni Muzeum w Pradze, budynek położony w najwyższym punkcie placu 
Wacława.
* Barrandov, etc. — dzielnice i okolice Pragi.
* Svatopluk Čech — poeta czeski (1846–1908). Największy rozgłos zyskał cykl 
wierszy „Pieśni niewolnika”. Pomnik S. Cecha znajduje się w wysoko położonym 
punkcie Pragi.
* Olšany — dzielnica Pragi z wieloma cmentarzami.