JAVIER GONZALEZ

PIĄTA

KORONA

Z hiszpańskiego przełoŜyła

MAGDALENA BIEJAT

Tytuł oryginału:

LA QUINTA CORONA

Copyright © Javier Gonzalez Rodriguez 2006

Copyright © Random House Mondadori S.A. 2006

Ali rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Wy-

dawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 2007

Copyright © for the Polish translation by Magdalena Biejat 2007

Redakcja: Ewa Biernacka

Zdjęcie na okładce: Steve Raymer/Corbis

Cyfrowa obróbka zdjęcia okładkowego: Alejandro Colucci

Zdjęcie autora: Federico Fernandez

Projekt graficzny okładki i serii: Andrzej Kuryłowicz

ISBN 978-83-7359-547-7

Dystrybucja

Firma Księgarska Jacek Olesiejuk

Poznańska 91, 05-850 OŜarów Maz.

t./f. 022-535-0557, 022-721-3011/7007/7009

www.olesiejuk.pl

SprzedaŜ wysyłkowa - księ garnie internetowe

www.merlin.pl

www.empik.com

www.ksiazki.wp.pl

WYDAWNICTWO ALBATROS

ANDRZEJ KURYŁOWICZ

Wiktorii Wiedeńskiej 7/24, 02-954 Warszawa

Wydanie I

Skład: Laguna

Druk: WZDZ - Drukarnia Lega, Opole

Dla Alodii, mojej Ŝ ony

Podziękowania

Mojemu dobremu przyjacielowi Monchowi Resie,

który przyczynił się do tego, Ŝe ta ksiąŜka mogła

wreszcie ujrzeć światło dzienne. Cristóbalowi Perze,

pierwszemu wydawcy Random House Mondadori,

który zobaczył w mojej ksiąŜce coś, czego nie

dojrzały poprzednie dwadzieścia trzy wydawnictwa.

Davidowi Triasowi, który równieŜ to widział i

przekazał moją górę papierów Raquel Gisbert, bo był

pewien, Ŝe moŜna z nich stworzyć powieść.

Raquel Gisbert, mojemu aniołowi stróŜowi, mojej

obrończyni, mojemu dominikańskiemu zakonnikowi,

mojemu wydawcy. Jeśli będziecie się dobrze bawili,

jeśli się wzruszycie, stracicie trochę czasu lub parę

godzin snu dla tej ksiąŜki, będzie to w duŜej mierze

z jej powodu, dzięki jej wytrwałej pracy. Mojej

Ŝonie Alodii, która pomogła mi przy przepisywaniu i

poprawianiu pierwszego rękopisu. Jestem dziś

pewien, Ŝe ta historia stała się

7

lepsza

dzięki

jej wskazówkom

i

uwagom.

Tworzyliśmy zgrany zespół i z przyjemnością wspo-

minam godziny spędzone na wspólnej pracy. Bez

dzieci. Mam nadzieję, Ŝe kiedyś to powtórzymy.

Wszystkim przyjaciołom, którzy przeczytali

pierwszą wersję ksiąŜki, zwłaszcza Montse de Paul,

mojej przewodniczce po świecie malarstwa i

szczególnej „bibliotekarce” świata sztuki. Bercie

Gimenez-Arnau, która dostarczyła mi materiałów na

temat perypetii zbiorów Prado w czasie wojny.

Mojemu dobremu przyjacielowi Rafaelowi Matę,

który

dokonał

wiwisekcji

ksiąŜki

podczas

pamiętnego lunchu, wziął mnie w krzyŜowy ogień

pytań i pomógł poprawić nieścisłości i usunąć

słabości pierwotnego tekstu.

Miguelowi Zuricie za ten sam lunch, w czasie

którego udzielił mi lekcji o gatunkach win

pojawiających się w powieści.

I Juliowi Mendezowi, dzięki któremu ten wspólny

posiłek doszedł do skutku.

Internautom, na których się natknąłem, szukając

informacji w sieci, i którzy bardzo mi pomogli.

Dziękuję zwłaszcza Aleksiejowi Iliowowi z Sankt

Petersburga, który naprowadził mnie na ślad

zaginionego van Dycka. Włochowi Alessandrowi

Giua — dzięki jego wspaniałej kolekcji van Dycka

umieszczonej w Internecie mogłem się dowiedzieć,

jak wyglądało lub nadal wygląda Mę czeń stwo

ś wię tego Sebastiana. Josepowi Muedrze Albericho-

wi, który pomógł mi w rekonstrukcji ataku czołgów

na Manzanares.

Mojemu przyjacielowi pułkownikowi Luisowi

San-gilowi, który umoŜliwił mi zwiedzenie muzeum

8

powozów w El Goloso.

Generałowi Rosaleny, który był dywizjonistą i

jeńcem

wojennym

w

Rosji.

Dzięki

dwóm

zajmującym,

intensywnym

i

wzruszającym

rozmowom, jakie z nim przeprowadziłem, poznałem

nieco lepiej niezwykłą odwagę tamtych ochotników,

aktorów i świadków części naszej historii, zwykle

niewygodnych i do dziś niesłusznie skazanych na

zapomnienie.

Nie mogę pominąć pewnego kartagińczyka,

dobrego przyjaciela i jeszcze lepszego adwokata,

Fulgencia Paga-na, bliskiego krewnego jednego z

trzech marynarzy ocalałych z zatopionej łodzi

podwodnej republikanów C-3, która dotąd spoczywa

na dnie zatoki Malaga. Jemu zawdzięczam

większość informacji, które zainspirowały mnie do

napisania tego rozdziału.

Osobne podziękowania naleŜą się teŜ Albertowi

Ayu-sowi, prawdziwemu badaczowi hiszpańskiej

wojny domowej, który naniósł na rękopis ostatnie

poprawki.

Wspominam teŜ z wdzięcznością wszystkich

anonimowych pracowników Biblioteki Narodowej w

Madrycie. Dzieliłem z nimi wiele sobotnich godzin

w latach 2002 i 2005, szukając materiałów, pisząc i

poprawiając powieść na polecenie wydawcy. Mam

nadzieję, Ŝe udało mi się przekazać na stronach tej

ksiąŜki choć część magii, jaką tchnie biblioteka.

MoŜecie być pewni, Ŝe miejsca, w których

przechowuje się ksiąŜki, a w Bibliotece Narodowej

jest ich wiele, są miejscami magicznymi.

Wszystkim składam serdeczne podziękowania.

Wszystkie występujące w ksiąŜce postacie są

fikcyjne, a wszystkie opisane wydarzenia są

owocem wyobraźni autora.

Nota od autora

Dwudziestego trzeciego lipca 1936 roku rząd

republiki stworzył Radę Konfiskaty i Ochrony Dóbr

Dziedzictwa

Artystycznego

w

celu

zminimalizowania niszczycielskiego wpływu wojny

na hiszpańskie dziedzictwo artystyczne.

Jednym z dzieł zarekwirowanych przez radę była

Hrabina de Chinchón Goi. Obraz został złoŜony

razem z innymi w podziemiach Prado.

Następnie Hrabina de Chinchón oraz wszystkie

zbiory muzeum rozpoczęły długą i niebezpieczną

podróŜ i trafiły ostatecznie do Genewy.

W 1939 roku, po zakończeniu konfliktu,

powołano Międzynarodowy Komitet Ocalenia

Hiszpańskich Dzieł Sztuki. Jego głównym zadaniem

było odzyskanie dzieł sztuki, którymi zarządzała

Rada Konfiskaty.

W tym czasie malarz Jose Maria Sert, członek

wspomnianego

komitetu,

złoŜył

w

mediach

zaskakujące oświadczenie: „Kiedy w grudniu 1936

roku byłem w No-

11

wym Jorku, otrzymałem wiadomość od mojego

przyjaciela, lorda Josepha Duveena, który donosił,

Ŝe zaproponowano mu kupno portretu Hrabiny de

Chinchón Goi, ale przez ostroŜność nie kupił go, nie

będąc pewnym wiarygodności »oferty«„.

Nigdy nie zbadano tej sprawy.

Historia powtórzyła się kilka lat później. W

trakcie ewakuacji dzieł sztuki z ErmitaŜu podczas

niemieckiej inwazji w 1941 roku, zaginęło

Mę czeń stwo ś wię tego Sebastiana van Dycka. W

skrzyni, w której dzieło miało być transportowane,

znaleziono inne płótno niewielkiej wartości.

Obrazu nigdy nie odzyskano.

— Powiedz, mistrzu, jaki jest najwspanialszy zawód

świata?

— Ten, którego owoce wzruszą kaŜdego, kto je zoba-

czy — odpowiedział starzec bez wahania.

Z Księ gi Mę drców

Nic nie jest tym, na co wygląda, drogi Watsonie.

SHERLOCK HOLMES

Prolog

To było w Madrycie pewnego słonecznego czerwcowego

popołudnia. „Jeden z takich dni, które pozwoliły Renoirowi

nauczyć się malować światło”, zauwaŜył Jose Manuel Wün-

dermann, spacerując u boku Carmen. Promienie słońca

przeświecały przez gałęzie i liście jaworów rosnących wzdłuŜ

deptaka wiodącego do Prado, tworząc mozaikę świateł i

cieni.

Carmen i Jose Manuel jak co roku weszli do Prado przez

Bramę Goi. Zwiedzili sale z hiszpańskim malarstwem i

zatrzymali się na piętnaście długich i szczęśliwych minut

przed „swoim” obrazem. Kontynuowali ten rytuał, wy-

chodząc z budynku Bramą Południową, naprzeciwko ogrodu

botanicznego. Przeszli kilka metrów ulicą Espalter do Cafe

del Sol, gdzie zwykle kończyli doroczną wizytę w muzeum.

— Prado jak zawsze wspaniałe — stwierdził Wündermann

z satysfakcją.

15

Kelner właśnie przyniósł herbatę dla niej i czerwone wino

dla niego.

— Twój obraz jak zwykle wspaniały — dodała Carmen.

Jose Manuel w odpowiedzi na tę uwagę posłał jej ciepły

uśmiech. Przyjrzał się swojej towarzyszce, upijając pierwszy

łyk wina. To ona była jak zwykle wspaniała. I bardzo

atrakcyjna pomimo wieku.

— No dobrze. Wyrzuć to z siebie — Carmen przerwała

jego rozmyślania.

MoŜe dlatego, Ŝe zawsze wiedziała, o czym myślą męŜ-

czyźni, zanim otworzą usta, Ŝeby powiedzieć coś dokładnie

przeciwnego. Patrzyła na niego uwaŜnie, mieszając herbatę,

do której nie wrzuciła cukru.

— To była nasza ostatnia wspólna wizyta w Prado.

— No proszę. Zmieniasz towarzystwo? Stracisz na tym.

Wszyscy mówią, Ŝe wciąŜ jesteśmy świetną parą — padła

szybka odpowiedź.

— Nie próbuj mnie uwodzić, Carmen. Gdyby Ŝył Hotz,

wcale by mu się to nie spodobało.

— Gdyby Hotz Ŝył, byłby „tym” zachwycony — odrzekła

z jednym ze swych zniewalających uśmiechów.

Tak. Musiał przyznać, Ŝe gdyby Hotz Ŝył, bawiłaby go

taka sytuacja. On i Carmen zawsze byli szaloną parą.

— Wczoraj odebrałem ostatnie wyniki badań. — Powie-

dzenie tego wymagało ogromnego wysiłku. — Ich zdaniem

nie doŜyję do BoŜego Narodzenia. — OpróŜnił duszkiem

kieliszek.

— Och! Daj spokój. Chyba nie wierzysz we wszystko, co

mówią lekarze. — Carmen zbagatelizowała sprawę, nie

pozwalając, by zapadło milczenie.

16

— Carmen, to koniec — powiedział z powagą, łapiąc ją za

rękę. — I nie obchodzi mnie to. — Nie kłamał. — Mam

więcej lat, niŜ kiedykolwiek spodziewałem się doŜyć. śyłem

pełnią Ŝycia. Poznałem wspaniałych ludzi, takich jak ty.

Robiłem rzeczy, których nigdy nie spodziewałem się robić. I

kilka takich, których nie powinienem był robić. — Nadal

patrzyli sobie w oczy. — śyłem, Carmen. I dobry Bóg

pozwolił mi poznać dzień, w którym będzie mnie oczekiwał.

Dał mi szansę, bym załatwił pewne sprawy, zanim odejdę.

Niczego nie Ŝałuję. I nie boję się, Carmen.

— My nigdy się nie baliśmy — odparła z dumą. Po jej

policzku spływała łza. — Chcesz, Ŝebym coś dla ciebie

zrobiła, stary, najdroŜszy przyjacielu?

— Tak. Chcę, Ŝebyś coś dla mnie zrobiła. Ale dopiero gdy

mnie juŜ nie będzie. Chcę, Ŝebyś mi pomogła połączyć na

nowo pięć koron — odpowiedział.

— Pięć koron? — Spojrzała na niego zdziwiona, z roz-

bawieniem. — śeby to zrobić, trzeba zacząć od odzyskania

piątej. Chcesz, Ŝebyśmy tam wrócili?

— Nie. Chcę, Ŝebyś zorganizowała wszystko tak, by ktoś

zrobił to za nas. Pięć koron musi wrócić na miejsce, którego

nigdy nie powinny były opuścić.

— Zawsze byłeś romantykiem. — Uśmiechnęła się do

niego, podnosząc do ust filiŜankę z herbatą. — Niemiec mi

powtarzał, Ŝe brakowało ci wyrachowania do tego interesu.

— Spojrzała na niego uwaŜnie ciemnymi oczami. — Cieszę

się, Ŝe się nie zmieniłeś przez te wszystkie lata.

♦ ♦ ♦

Mercedes 500 zatrzymał się przed domem Carmen. Kiedy

szofer wysiadał, Ŝeby otworzyć jej drzwi, Jose Manuel

zwrócił się do niej po raz ostatni:

— Tak więc mogę na ciebie liczyć?

— Czy kiedyś cię zawiodłam? — odpowiedziała niemal

wyzywająco.

— Kiedy to zrobisz?

— Trzeba będzie poczekać na okazję. „Cierpliwość to

majątek inteligencji”, jak zwykł mawiać Hotz. Zrobimy to

jak trzeba. Zawsze załatwialiśmy sprawy jak trzeba. Nie

martw się, odzyskam dla ciebie piątą koronę — obiecała,

puszczając do niego oko.

— Dziękuję. — W jego głosie brzmiało wzruszenie.

Carmen spojrzała na niego uwaŜnie, z czułością. Pochyliła

się i pocałowała go w usta.

— Bylibyśmy doskonałą parą, gdybyś nie spotkał tego

rosyjskiego dzieciaka — powiedziała, nie odsuwając twarzy

od jego twarzy i uśmiechając się tak, jak tylko ona potrafiła.

— Daj spokój, Carmen — próbował wziąć się w garść,

chociaŜ musiał przyznać, Ŝe ten „atak” odmłodził go o czter-

dzieści lat. — Trzy pary naraz to by było za duŜo. Nawet dla

takiej kobiety jak ty.

— Ba! — odparła, wysiadając z samochodu, starając się

mieć nonszalancką minę. —Nie wolno ci mnie nie doceniać,

chłopcze. Pozdrów Tanię i powiedz jej, Ŝe ją kocham prawie

tak samo jak ciebie.

Posłała mu pocałunek i odwróciła się.

Wündermann odprowadził ją wzrokiem aŜ do drzwi domu.

— Proszę pana... — odezwał się szofer, znów siedzący

za kierownicą.

18

— Tak. Proszę do domu.

Mercedes powoli torował sobie drogę w gęstym ruchu

ulicznym Madrytu. Jose Manuel wyjął z wewnętrznej kieszeni

marynarki brudnopis listu, który napisał tego ranka. ZałoŜył

okulary i zaczął przeglądać dokument: „Kochana dziewczyno,

jeśli czytasz ten list, to znaczy, Ŝe mnie juŜ nie ma, a twoja

babcia poinformowała cię właśnie o rzeczach, o których nigdy

nie miałem odwagi ci opowiedzieć...”.

1

Uritsk, przedmieś cia Sankt Petersburga, 22

lipca 2005

Jaime Aguirre Tamayo spojrzał w niebo. Fascynował go jego

kolor, błękit o zielonkawym odcieniu wody, i światło

opływające wszystko, jakby przesiane przez niewidzialny filtr.

Osłonił oczy prawą ręką, Ŝeby chronić się przed blaskiem i

cieszyć nieznanym pejzaŜem.

Głos pułkownika Bazylego Wasyliewa brzmiał jakby z

oddali. Ton plasował się między przemową na wiecu a

„wygaworem” do oddziału rekrutów: „Rankiem dwudziestego

drugiego lipca tysiąc dziewięćset czterdziestego pierwszego

nazistowskie Niemcy zaatakowały bez uprzedzenia Związek

Radziecki. Sto pięćdziesiąt dwie dywizje, w skład których

wchodziło ponad trzy miliony ludzi, wdarły się w nasze

granice. Ale naród rosyjski...”.

Aguirre skupił na chwilę uwagę na malowniczej grupie.

Pułkownik rezerwy dawnego wojska radzieckiego, stojąc na

21

prowizorycznym drewnianym podium, opisywał płynnym

hiszpańskim z karaibskim akcentem szczegóły Wielkiej

Wojny Ojczyźnianej grupie czterdziestu Hiszpanów, słucha-

jących opowieści w pełnym szacunku milczeniu. Obowiąz-

kowa ceremonia stawiająca kropkę nad „i” w jego dziwnej

podróŜy. Za kilka minut pułkownik Wasyliew przekaŜe im

szczątki ochotników, którzy polegli w szeregach Błękitnej

Dywizji*, i wszystko się skończy. Znowu czuł pustkę.

Straszliwą pustkę.

Co on robi, u diabła, ponad trzy tysiące kilometrów od

domu, pośrodku rosyjskiego stepu, słuchając z roztargnie-

niem o przygodach emerytowanego pułkownika rosyjskiej

armii, który mówi po hiszpańsku ze słowiańsko-kubańskim

akcentem?

Powody pojawiły się w jego umyśle w postaci wspomnień,

łatwo, boleśnie.

śycie Jaimego zmieniło się nagle zaledwie kilka miesięcy

* Błękitna Dywizja hiszpańskich ochotników została sformowana po

ataku Niemiec na Związek Radziecki (22 IV 1941). Działacze Falangi hiszpań-

skiej rzucili pomysł stworzenia formacji wojskowej do walki u boku armii

niemieckiej, jako rewanŜ za pomoc Niemiec gen. Franco podczas wojny

domowej, wysyłając legion „Condor”. Rekrutacja rozpoczęła się 27 czerwca.

Wchodzące w skład pułków bataliony formowano we wszystkich miastach

Hiszpanii. Dowódcą został generał Augustin Munoz Geandes. śołnierze nosili

błękitną bluzę mundurową Falangi, czerwony beret hiszpańskich monarchistów

(karlistów). Niemcy wyposaŜyli dywizję w sprzęt Wehrmachtu, łącznie z mun-

durem, i przemianowali na 250. dywizję piechoty, włączając w skład 16. armii.

Standardowe uzbrojenie i sprzęt Wehrmachtu róŜniły się emblematem z flagą

hiszpańską i oznaką Espaňa. Drogę na front w rejon Nowogrodu Wielkiego

Ŝołnierze przebyli pociągami do Suwałk, potem 1300 km pieszo. Błękitna

Dywizja walczyła w rejonie Nowogrodu, gdzie skierowano ją na południowy

odcinek oblęŜenia Leningradu. Rozlokowana w rejonie Krasnego Boru, musiała

stawić czoło ofensywie czterokrotnie silniejszych sił radzieckich.

22

wcześniej. Wszystko zaczęło się lub skończyło, w zaleŜności od

punktu widzenia, 21 listopada 2004 roku. Siedem miesięcy i jeden

dzień. Ta data i tamta kolacja z Ŝoną zapisały się na zawsze w

jego pamięci. Chciał opowiedzieć Manueli o swoim ostatnim

sukcesie w firmie. „To niespodzianka, kochanie”. Został właśnie

wspólnikiem w Asesores de Bolsa, jego roczna premia do końca

roku miała wzrosnąć dziesięciokrotnie, a to miał być wielki rok.

„Poza tym wiesz, Ŝe negocjujemy z Amerykanami — powiedział

mu Rafa Guerrero, jego szef, obecnie wspólnik. — Sprawa

rozwija się powoli, ale myślę, Ŝe podpiszemy. Będziesz opływał

w pieniądze, Jaimito”. Nie mogło mu iść lepiej. Teraz wreszcie

kupią ten dom na Minorce, który tak się spodobał Manueli

zeszłego lata. A moŜe to było w Benicasim?

— Nie cieszysz się? — zapytał uszczęśliwiony Jaime,

z rumieńcem na policzkach i błyskiem w oku, który zawdzięczał

transfuzji

z

brunatnej

butelki

pesquera,

drugiej,

którą otworzył z namaszczeniem kelner w Zalacain. Jej

kieliszek, pierwszy, pozostawał nietknięty.

Manuela przestała się bawić zegarkiem od Bulgariego za

dziewięć tysięcy euro, prezentem z okazji narodzin Laury.

Zapięła go znowu na nadgarstku, opadła na oparcie krzesła i

powiedziała, patrząc mu w oczy:

— Jaime, chcę rozwodu.

Zatrzymał się świat, zatrzymało się powietrze, zatrzymało się

jego serce. Niewiele pamiętał z tamtej kolacji. Później wszystko

potoczyło się bardzo szybko, jak na przyspieszonym filmie. Były

laguny, chwile, nawet rzeczywiste przestrzenie, których nie

pamiętał i których juŜ nie odzyska. Jakby z filmu wycięto

niektóre klatki.

23

— Co, Jaime, twoja Ŝona jest pewnie szczęśliwa, hę? —

powiedział mu Rafa, nie mogąc powstrzymać się od puszcze-

nia oka, w ramach poŜegnania na przyjęciu w sali konferen-

cyjnej, w towarzystwie pozostałych czterech uśmiechniętych

wspólników. — Kobiety lubią takie rzeczy, sam zobaczysz.

Dobry Rafa, przyjaciel z czasów, kiedy nosili krótkie

spodnie jako koledzy ze szkolnej ławy w liceum Pilar. Dobry

Rafa został magiem giełdy, ale w wieku czterdziestu trzech

lat był nadal kawalerem. Rafa nie miał pojęcia o kobietach.

Albo wręcz przeciwnie, wiedział o nich zbyt duŜo i dlatego

się nie oŜenił.

— Jaime, chcę rozwodu.

Widział ją jeszcze rozpartą na krześle w Zalacain, kiedy

powtarzała dobitnie te trzy słowa, niespiesznie, z idealnym

naciskiem na kaŜde z nich, Ŝeby nie było Ŝadnych wątp-

liwości.

Jest zmęczona Ŝyciem z nim. Nie spełnia się. Jest bardzo

młodą kobietą. Zaakcentowała „bardzo”. Chce się bawić,

wychodzić wieczorami.

— Jaime, całkiem zgrzybiałeś — mówiła mu wiele razy.

— Zmienię się.

— Grzyby się nie zmieniają, Jaime. NajwyŜej zasuszają.

Nie był grzybem, pracował średnio dwanaście godzin

dziennie. Otwierał codziennie Asesores de Bolsa o siódmej

trzydzieści rano. Godzina wyjścia z pracy zaleŜała od dwóch

rzeczy: wychodził o dziewiątej wieczorem, jeśli zjadł kanap-

kę w gabinecie w porze lunchu, lub o jedenastej, jeśli jadł z

klientami. Wracał do domu zupełnie wykończony.

śona lubiła chodzić na kolacje, chodzić do kina, chodzić

na drinka, chodzić na tańce, chodzić, Ŝeby chodzić... Poza

24

tym weekend był dla niej tym samym co dni powszednie. „W

tej kwestii jestem daltonistką, Jaime. Nie odróŜniam ich”,

mówiła mu nieraz w Pacha. Jaime zasypiał w restauracjach, na

seansach, w dyskotekach i na kolacjach u znajomych.

Ostatnio zaczął nawet chrapać.

Pracował dwanaście godzin dziennie, Ŝeby mieć lepszy dom,

lepszy samochód, lepszą szkołę dla dzieci. Lepsze Ŝycie.

— Czy miał pan dobry kontakt z Ŝoną? — zapytał go

psychoanalityk, który wyciągał go z depresji po rozwodzie.

— Niech pan zdefiniuje określenie „dobry” — odparł Jaime,

próbując zyskać na czasie, wodząc oczami między sufitem a

dywanem.

W odpowiedzi lekarz westchnął cięŜko.

W rzeczywistości Manuela stała mu się zupełnie obca.

Dwanaście lat małŜeństwa jak dwanaście pustych pokoi. Kiedy

ostatnio rozmawiał z Ŝoną dłuŜej niŜ dwie minuty? Nie mógł

sobie przypomnieć.

— Ale ja cię kocham. — Pamiętał, Ŝe powiedział to przez

telefon, nim poszedł do sądu podpisać papiery rozwodowe.

— Jaime, czasem to nie wystarcza. — I odłoŜyła słuchawkę.

Teraz Manuela Ŝyła tak, jak chciała, wychodziła z domu co

wieczór jak piętnastolatka i wyglądało na to, Ŝe dobrze się bawi.

Miała chłopaka, kolegę z banku. Zostawiła Jaimemu wszystko:

dom, samochody, karty kredytowe. „Nigdy nie interesowały

mnie twoje pieniądze”, powiedziała, kiedy negocjowali warunki w

towarzystwie jej adwokata. Pięciominutowe negocjacje.

25

Dzieci teŜ jej najwyraźniej nie interesowały, bo takŜe mu

je zostawiła. Oboje. „Byłeś lepszym ojcem i matką niŜ ja.

Poza tym masz więcej cierpliwości”.

„Niech pan zawsze szuka pozytywnej strony kaŜdej sytu-

acji”, poradził mu drugi psycholog. A moŜe to juŜ był

psychiatra? Pozytywne było to, Ŝe zaczął poznawać swoje

dzieci, Jorgego i Laurę, jedno jedenasto-, drugie dwunasto-

letni

N e

a .

rzucił sobie dyscyplinę, w ramach której nie wracał do

domu później niŜ o ósmej, jadł z nimi kolację i wysyłał do

mycia. Podobało mu się to doświadczenie. Naprawdę cieszył

się ich towarzystwem. Nie moŜna odzyskać czasu, ale moŜna

przestać go tracić, myślał. Czy to właśnie było szukanie

pozytywnych stron? Nieświadome tego dzieci pomagały mu

wyleczyć się z ran. Od dwóch miesięcy nie był u lekarza i

przestał łykać tabletki. Sprawy zaczynały iść lepiej, albo

przynajmniej zaczynały iść. Pewnie popadłby w rutynę,

gdyby nie to, co wydarzyło się w czasie boŜonarodzeniowej

kolacji. Pięcioro rodzeństwa, piętnaścioro stryjecznych

wnucząt, mama, tata i ciotka Maria Luisa Tamayo — właśnie

skończone siedemdziesiąt dziewięć lat, odgrywająca rolę

starej panny, jak w kaŜdej szanującej się rodzinie. Wszyscy

razem u rodziców, w starym domu w El Viso. Pod koniec

kolacji, przy ciastach, marcepanach, drinkach, ciotka Maria

Luisa, jak co roku, zagrała na pianinie i zaśpiewała Cichą

noc. Po angielsku, jak lubiła, była w końcu dwujęzyczna. I

bardzo snobistyczna. Później ciotka, juŜ rozparta na sofie,

zaczęła wspominać, jak co roku, „wuja” Alvara.

— Gdyby był tutaj wasz wuj Alvaro...

26

NiemoŜliwe. Wuj Alvaro nie miał szans dotrzeć nawet na

desery. Bo biedny wuj Alvaro, który nie był wujem ani w

ogóle nikim, tylko narzeczonym ciotki, z którym nie mogła się

chajtnąć z winy sił wyŜszych, trafił pod ostrzał siedemdziesiąt lat

wcześniej w Rosji, wraz z Błękitną Dywizją. Jednak ciotka

Maria Luisa opowiadała w kaŜdą Gwiazdkę tę samą historię

tym, którzy chcieli, i tym, którzy nie chcieli słuchać, jakby

wszystko wydarzyło się wczoraj. Z czasem rodzina zaadoptowała

pechowego chorąŜego Alvara Arenasa de Valcarcel jako „wuja”

Alvara, który tym samym zajął poczesne miejsce w rodzinnej

mitologii.

— Wuj Alvaro, dwadzieścia trzy lata, skończył politechnikę,

jak ty, Pablito — powiedziała ciotka, patrząc na swojego

stryjecznego wnuka Pabla. — Skończonych dwadzieścia jeden

lat, z czego trzy na pierwszym roku telekomunikacji.

Pablo poprawił się nerwowo na sofie i przestał drapać się w

okolicach rozporka swędzących po ostatnim piercingu, do którego

zmusiła go Maika, jego dziewczyna, zajmująca się serwowaniem

drinków za barem Kapita.

— Dwadzieścia trzy lata i zabili mi go w Rosji... —

Siostra wzięła ją za rękę i uśmiechnęła się do niej z czułością.

Przynajmniej od kilku lat nie dodawała „Czerwoni” między

„zabili mi go” a „w Rosji”. — Tak mnie kochał!

I wtedy stało się.

Jaime za jej plecami nalewał sobie kolejny kieliszek

szampana. Miał serdecznie dość słuchania tej samej historii w

kaŜdą Gwiazdkę, ale kiedy się odwrócił, jego spojrzenie

zatrzymało się niechcący na twarzy ciotki w chwili, kiedy

mówiła „tak mnie kochał”. Poczuł gulę w gardle, bo zobaczył na jej

twarzy wyraz nieskończonego smutku, ten ulotny

27

błysk, którego nigdy dotąd nie widział w jej zawsze wilgot-

nych oczach. W tamtej chwili zrozumiał historię miłości

kobiety, która czekała, nadal czekała na powrót swojego

męŜczyzny. Wiedząc, Ŝe nigdy nie wróci.

Przypomniał sobie swój wir uczuć do Manueli, jej niekoń-

czące się zdrady i przez chwilę zazdrościł Alvarowi Arena-

sowi de Valcarcel kobiety, która potrafiła go kochać zawsze,

poza czasem.

— Przywiozę ci wuja Alvara — usłyszał swój głos

dobiegający z oddali, jakby mówił to ktoś inny, jakby tam

nie stał, z wysokim kieliszkiem w ręce, z butelką veuve

cliquot, z której do kubełka nadal spływała woda.

Jego matka wstała powoli, pocałowała go w policzek i

wyszeptała mu do ucha: „Za duŜo dziś wypiłeś, kochanie”,

ścierając delikatnie, jak potrafią to tylko matki, wielką łzę

spływającą po jego policzku.

♦ ♦ ♦

Nawet samego Jaimego zdziwiło, jak był niewzruszony,

dając słowo, kiedy następnego dnia poszedł odwiedzić ciotkę

Marię Luisę w jej mieszkaniu na słonecznym poddaszu w

dzielnicy Salamanca. SłuŜąca Adela kazała mu przejść do

salonu.

— Nie do wiary, jak pan świetnie wygląda, paniczu Jaime.

Ma pan pewnie dziewczyn na pęczki.

Sześćdziesięciodwuletnia Adela zaczęła pracować w domu

Jaimego tuŜ przed narodzinami Jaimego i słuŜyła w domu

rodziców, dopóki pięciu „urwipołciów”, jak nazywała czule

pięciu braci, nie opuściło starego domu, Ŝeby się oŜenić.

Matka zdecydowała wtedy słusznie o przekazaniu dobrej

28

Adeli ciotce Marii Luisie, swojej starszej siostrze, która

zaczynała mieć problemy z poruszaniem się i która zawsze

chciała mieszkać sama.

— To ty wyglądasz świetnie, Adelo, niedługo nam uciek-

niesz z którymś z twoich narzeczonych — powiedział Jaime,

uśmiechając się najpiękniejszym ze swoich uśmiechów w

odpowiedzi na komplement.

— Oj nie, ja juŜ na zawsze zostanę panną, jak pana ciotka,

tak mi najlepiej. MęŜczyźni zawsze na początku się czulą i

schlebiają, a jak tylko przestaniesz się pilnować, zostaniesz

albo bez pieniędzy, albo bez zębów.

Jaime uśmiał się serdecznie z tej uwagi. Jednak jego

śmiech zabrzmiał zbyt głośno, prawie histerycznie. Był spięty

i zdenerwowany. W jaką aferę właśnie się pakował?

— Jedziesz do Rosji? Na dwa miesiące? Szukać poległego

krewnego z Błękitnej Dywizji? — Pamiętał serię pytań, jakie

zadał mu Rafa Guerrero, usłyszawszy jego niezwykłą prośbę.

— Rafa, muszę wyjechać z Madrytu. Odsunąć się od tego

na jakiś czas. Wszystko przypomina mi Ŝonę. Byłą Ŝonę —

poprawił się. — NiewaŜne, czy pojadę do Rosji szukać kości

dywizjonisty, czy zapiszę się na kurs surfingu w Australii. Po

prostu muszę się stąd wyrwać — odpowiedział mu prawie z

bólem.

Nie było moralnych osądów ani wyrzutów. śadnego

„musisz zdobyć się na odwagę, Ŝeby stawić temu czoło” albo

„nie uciekaj od samego siebie”. Ani morałów, ani

pogawędek. Rafa nie oceniał przyjaciół. „Jestem tutaj, Ŝeby

cię wysłuchać — powiedział — Ŝeby się z tobą upić albo

pójść na dziwki. Przywieź mi kawior, tam nie jest taki

29

drogi”. Dobry Rafa. Pogadał z pozostałymi wspólnikami i

wszystko załatwił. „Nie chciał jechać, ale musiałem go

przekonać, Ŝeby wziął ze dwa miesiące urlopu. Nie moŜe

dojść do siebie po rozwodzie, potrzebuje relaksu. Za parę

miesięcy będziemy go mieli z powrotem w szczytowej

formie, zobaczycie”. Rafa, zaklinacz węŜy. Jego przyjaciel.

Klamka zapadła. Miał jechać do Rosji. Szukać szczątków

swojego wuja, który nie był wujem ani w ogóle nikim.

Wszystko z powodu słów i spojrzenia kobiety. Albo z powo-

du szampana. Albo zawiniło wszystko razem. Co za róŜnica.

Musiał jednak przyznać, Ŝe trwanie między podróŜą,

przygodą i nonsensem wywoływało w jego Ŝołądku niepo-

kojące łaskotanie. Miał przeczucie. Nie potrafił wyrazić go

słowami, ale w tym zwariowanym planie było coś, co zbijało

go z tropu. Czuł, Ŝe wchodzi do gry, w której jest na razie

bezwolnym pionkiem. Absurd. Powinien przeczytać jeszcze

raz ulotkę dołączoną do przepisanych tabletek. Za duŜo

chemii w ciągu ostatnich tygodni. A jednak był zdecydowany

to zrobić. Musiał to zrobić. Nie rozumiejąc jeszcze dlaczego.

— Pańska ciotka zaraz przyjdzie, właśnie się ubiera. —

Adela wyrwała go z niespokojnych rozmyślań. — Podać

vichy z plasterkiem cytryny?

— Niech będzie vichy, Adelo — odpowiedział, opadając

na miękką kanapę.

Woda mineralna Vichy z lodem i plastrem cytryny, jeden z

jego małych, niegroźnych nałogów. A do tego ikona z

dzieciństwa. Po raz pierwszy ją zobaczył, gdy pił ją Bogart w

jakimś filmie obejrzanym w czasie jednego z tych fantas-

tycznych seansów w sobotnie wieczory, na które zabierała go

matka. „Chcesz iść ze mną na targ, Jaimito?”. Było coś

30

tajemnego w tych wyprawach. „Co pije ten pan, mamo?”.

„Vichy z plasterkiem cytryny, synku, to bardzo elegancka

rzecz”.

Poza tym Ŝe była elegancka, vichy catalan musiała nieźle

rozgrzewać krew, bo po wypiciu duŜego łyka ze szklanki Bogart

wpakował trzy kulki panu, którego właśnie mu przedstawiono

i który w dodatku przed chwilą zaproponował mu papierosa bez

filtra. Z czasem Jaime doszedł do wniosku, Ŝe Bogart w filmie

udawał, Ŝe pije gin z tonikiem. ChociaŜ znając Bogarta, pewnie

naprawdę pił gin z tonikiem. Albo kilka, bo przecieŜ zawsze

powtarzali ujęcia, te z piciem i wszystkie pozostałe.

Jednak jemu wbiła się w pamięć woda Vichy i plasterek

cytryny. Manuela uwaŜała oczywiście, Ŝe to bzdura, i dener-

wowała się zawsze, kiedy o nią prosił.

— Ale dlaczego, do jasnej cholery, nie wypijesz drinka,

jak wszyscy?

Ani on, ani Bogart nie byli jak wszyscy.

Jaime obiegł wzrokiem obszerny i zatłoczony salon. Jak

zwykle jego uwagę przykuł duŜy czarny fortepian. Ciotka

grała na nim po mistrzowsku: pięć lat konserwatorium. Klapa

była opuszczona, stał na niej tuzin zdjęć w ramkach ze srebra

i kryształu z Duran. Wspomnienia całego Ŝycia.

Podniósł się, Ŝeby lepiej im się przyjrzeć. Od razu znalazł

to, którego szukał, trochę na prawo, w pierwszym rzędzie, na

swoim miejscu. Stare czarno-białe zdjęcie, które czas

zabarwił na kolor sepii. Oto wuj Alvaro pozujący w mun-

durze piechoty Wehrmachtu, na prawym ramieniu naszywka

z hiszpańską flagą, znak rozpoznawczy Błękitnej Dywizji.

Towarzyszy mu trzech wojskowych, jeden porucznik i dwóch

chorąŜych. Oglądał to zdjęcie wiele razy, ale teraz zastanowił

31

go młody wiek Ŝołnierzy, musieli mieć niewiele ponad

dwadzieścia lat. Uśmiechali się beztrosko; wuj Alvaro, z

włosami wypomadowanymi brylantyną i zaczesanymi do

tyłu, z cienkim wymuskanym wąsikiem, wyglądał jak amant

filmowy z lat pięćdziesiątych, z papierosem wetkniętym w

usta z wystudiowaną nonszalancją. Uśmiechali się wszyscy

poza jednym, najwyŜszym, z jasnymi włosami i o jasnych

oczach. Jego głębokie spojrzenie zdawało się mówić, Ŝe jako

jedyny z całej grupy wiedział, dlaczego tam jest.

— Przystojny, prawda?

Jaime podskoczył i odwrócił się, Ŝeby zobaczyć stojącą za

jego plecami ciotkę Marię Luisę.

— Przestraszyłam cię — powiedziała, śmiejąc się. —

Przepraszam, chłopcze, te dywany... — Uderzyła lekko

końcem laski w gruby perski dywan. — Są tak gęste, Ŝe nie

słychać kroków.

— Nic nie szkodzi, ciociu — odpowiedział. — Oglądałem

zdjęcie wuja Alvara.

— To jest ostatnie, jakie mi po nim zostało. Jest datowane.

— Tak. „Krasny Bór, front leningradzki, dwunastego

października tysiąc dziewięćset czterdziestego pierwszego”.

— Tego dnia dotarli na front. Ale usiądźmy. Nie wy-

trzymuję długo na stojąco.

Do salonu weszła Adela. Niosła srebrną tacę z wodą Vichy

z lodem i plasterkiem cytryny oraz serwis do herbaty.

— Bardzo dziękuję, Adelo — powiedziała ciotka Maria

Luisa, rozsiadając się wygodnie w skórzanym fotelu. Jaime

usiadł obok niej, na długiej kanapie. Nalała sobie herbaty

bez cukru i spróbowała jej, upijając mały łyk. Odstawiła

filiŜankę na stolik z wyrazem aprobaty. Spojrzała mu w oczy.

32

— Naprawdę pojedziesz po niego?

Odchrząknął lekko, zanim odpowiedział.

— Tak. Pojadę po niego. Teraz mam duŜo czasu, poza

tym naleŜy mi się sporo urlopu. — Nie przypominał sobie,

Ŝeby wziął więcej niŜ piętnaście dni wolnego w ciągu

ostatnich sześciu lat. — I teraz z niego skorzystam — dodał z

uśmiechem.

— Ale będziesz musiał podróŜować. Będziesz musiał tam

pojechać, do Rosji. — Ostatnie zdanie wymówiła bardzo

powoli.

— Tak, trzeba będzie jechać do Rosji. Nie martw się

dziećmi, rozmawiałem juŜ z mamą. Chętnie się nimi zajmie.

— To dobrze. — Wyglądała na uspokojoną.

— Tak, to dobrze. — Urwał, próbując zyskać na czasie.

Prawdę mówiąc, nie wiedział, jak kontynuować, albo raczej

jak zacząć. — Będę potrzebował twojej pomocy — powie-

dział wreszcie.

— Jestem do twojej dyspozycji, młodzieńcze. — Posłała

mu uroczy uśmiech. Jaime pomyślał, Ŝe ciotka musiała być

kiedyś bardzo piękną kobietą.

— Na przykład kim są wojskowi na zdjęciu? — moŜna

było równie dobrze od tego zacząć. — MoŜe któryś z nich

jeszcze Ŝyje i mógłby mnie naprowadzić na jakiś ślad.

— A tak! Pozwól, Ŝe spojrzę.

Jaime podał jej zdjęcie, siadając bliŜej.

— Spójrz, ten z prawej, brunet, to Gaspar Gonzalez

Palenzuela. Nazywaliśmy go „Sele”. Ten stojący po jego

lewej stronie, którego obejmuje ramieniem, to generał Cab-

rera. To znaczy, wtedy był porucznikiem, ale dochrapał się

generała, zostając w wojsku.

33

— A ten czwarty?

— Nie wiem. Nie wiem, kim był ten chłopak. Pewnie

zaprzyjaźnili się z nim w czasie marszu na front. Wysłali ich

do Leningradu z Polski na piechotę. W czasie ponad tysiąc-

kilometrowego spaceru jest czas na wiele rzeczy, nawet na

przyjaźń, prawda?

— Pewnie tak.

— Twój wujek w listach bardzo się skarŜył na te marsze.

Pisał, Ŝe były straszne. — Wykonała ręką gest dezaprobaty.

— Opowiedz mi coś więcej o Selem i Cabrerze.

— Znali się ze studiów. Poszli razem na wojnę, skłamali

na temat swojego wieku, Ŝeby się zaciągnąć. Byli przyja-

ciółmi od zawsze, naleŜeli do jednej paczki chłopaków.

Dzisiejsza młodzieŜ tego nie zrozumie... Dawniej młodzi

ludzie byli zdolni do wszystkiego dla ideałów, dla przyjaźni.

Właśnie dlatego pojechali do Rosji. Tak postanowili pewnej

nocy w Chicote, byłam wtedy z nimi.

— A ja myślałem, Ŝe wszyscy ochotnicy byli

falangistami...

— Jasne, Ŝe byli z Falangi. W trzydziestym dziewiątym w

Hiszpanii wszyscy byli falangistami, w Niemczech nazis-

tami, we Włoszech faszystami, a w Rosji komunistami. Kto

nie naleŜał do partii, siedział w więzieniu albo jeszcze gorzej.

Wtedy wszystko na świecie było proste — westchnęła,

nalewając sobie drugą filiŜankę herbaty.

— Wiesz, czy któryś z nich jeszcze Ŝyje? — zapytał bez

większych nadziei.

— Cabrera i Sele Ŝyli jeszcze w czerwcu dziewięćdzie-

siątego pierwszego. Wtedy widziałam ich ostatni raz.

— Widziałaś obu?

34

— Obu. Dostałam zaproszenie ze Stowarzyszenia Kom-

batantów Błękitnej Dywizji. Próbowali zlokalizować wszyst-

kich dywizjonistów. — Uśmiechnęła się na to wspomnienie.

— Chcieli teŜ odnaleźć ich Ŝony, narzeczone i matki

chrzestne, nieznajome dziewczyny, które pisały do nich

listy... i cóŜ, najwyraźniej trafili na mnie. — Zamieszała

herbatę bez cukru. — Na początku nie chciałam iść, ale w

końcu dałam się przekonać. — Posmutniała. — Chyba w

głębi duszy pomyślałam: a jeśli nie umarł? A jeśli zaszła

pomyłka i spotkam go tam? — Następna pauza, jej oczy

znów zwilgotniały. — Co za głupota, nieprawdaŜ?

— A więc Sele i Cabrera byli na tym spotkaniu wetera-

nów? — Jaime nie chciał stracić wątku.

— Tak, tak. Byli tam. Rozpoznałam ich od razu. A oni

mnie — zaznaczyła kokieteryjnie. — To był bardzo miły

wieczór, wspominaliśmy stare czasy... A Alvaro nie, nie

przyszedł.

— I wzięłaś od nich adresy, telefony?

— Tak, naturalnie. Obaj dali mi swoje wizytówki. Powi-

nieneś się z nimi skontaktować. DŜentelmeni w kaŜdym calu,

pomogą ci we wszystkim, o ile to będzie w ich mocy. Jeśli

nie umarli.

Jaime policzył szybko w myśli. Wszyscy byli mniej więcej

w tym samym wieku, blisko dwudziestki. Teraz mają pewnie

koło osiemdziesiątki.

— Jest jedna rzecz, co do której chciałbym być pewny. —

Jaime nie wiedział, jak to ująć. — Bardzo by mi pomogło,

gdybym wiedział dokładnie, gdzie mógł zginąć wuj Alvaro.

Maria Luisa uśmiechnęła się lekko i spojrzała na niego z

głęboką wdzięcznością, biorąc filiŜankę w obie ręce, jakby

35

szukała w kawałku porcelany ciepła jakiegoś utraconego

wspomnienia. To była najwaŜniejsza rzecz w jej Ŝyciu, a

nigdy nikt się tym nie przejął.

— Nie wiem dokładnie — upiła łyk herbaty. — Nie wiem

jak ani gdzie. Uznali go za zaginionego ósmego listopada

czterdziestego pierwszego, na froncie leningradzkim. —

Znów umilkła. — Ale Sele, podczas tamtego spotkania kilka

lat temu, opowiedział mi inną historię. Powiedział, Ŝe zginął

miesiąc później, pod koniec grudnia, w czasie wielkiej

ofensywy sowieckiej, która przerwała oblęŜenie miasta.

Poległ razem z tymi z linii środkowej, pięćdziesięciu ludzi

broniących pozycji, odznaczyli ich potem zbiorowo — wes-

tchnęła. — Myślę, Ŝe Sele mnie okłamał: „MoŜesz być z

niego dumna, padł jak prawdziwy bohater, jak najlepsi...”,

powtarzał mi. — Po jej policzku zaczęła płynąć łza.

— Ale zaginął przecieŜ w listopadzie.

— Tak — powiedziała, wydmuchując bezgłośnie nos w

małą chusteczkę z lnu, która pojawiła się nie wiadomo skąd

— ale Sele pokazał mi listę poległych na linii środkowej;

rzeczywiście był tam jeden Valcarcel. Powiedział, Ŝe to było

normalne, Ŝe na froncie panował chaos, Ŝe jeśli nie wróciłeś

ze zwiadu albo z warty w ciągu czterdziestu ośmiu godzin,

uznawali cię za zaginionego. A jeśli pojawiałeś się później,

wracałeś na listę Ŝywych albo nie. Bo mogło się zdarzyć, Ŝe

w dniu, w którym się pojawiłeś, ginął koszarowy skryba.

♦ ♦ ♦

— Mister Aguirre, mister Aguirre!

Ciotka i jej salon zniknęły. Krzyki porucznika saperów

wyrwały go brutalnie ze wspomnień i przywróciły do rze-

36

czywistości. Podbiegł do niego młody rosyjski oficer. Nie

zdając sobie z tego sprawy, Jaime odszedł daleko od grupy.

Przyjrzał się Ŝołnierzowi. Jego moro było całe pokryte

błotem, kompania pracowała cięŜko przy fosach, wydoby-

wając szczątki trzystu ciał. W rezultacie ekshumacji dokona-

nych na linii dawnego frontu leningradzkiego znaleź liś my w

sumie trzysta dwa ciała obcokrajowców. Jestem pewien, Ŝ e

bę dzie wś ród nich sporo Hiszpanów, informował triumfalnie

faks, który otrzymał prawie miesiąc wcześniej w hotelu. Był

podpisany przez pułkownika Bazylego Wasyliewa, stojącego

na czele tej ekshumacyjnej akcji na wielką skalę.

— Pułkownik chce się z panem widzieć — powiedział

porucznik poprawną angielszczyzną, głosem urywanym

z powodu zadyszki wywołanej biegiem.

Rosja była dziwnym krajem. Pod koniec miesiąca Ŝoł-

nierze musieli szukać wiktu na śmietnikach, ale za to o

jałmuŜnę potrafili prosić po angielsku. Ponad pół wieku

komunizmu zrobiło z Rosjan jeden z najlepiej wykształ-

conych ludów Europy, ale nie przygotowało ich do bankruc-

twa. Poczuł ukłucie Ŝalu. Ten kraj zasługuje na lepszy los.

— Jestem do dyspozycji, poruczniku — odparł Aguirre

niemal idealną angielszczyzną. Rok kelnerowania w Cam-

bridge po skończeniu studiów i trzy lata w pracy w City

w filii Asesores de Bolsa (doradców giełdowych) pozwoliły

mu na opanowanie angielskiego niemal perfekcyjnie.

Wasyliew przyjął go w centralnie połoŜonym biurze

kompleksu sportowego składającego się z szeregu granito-

wych brył w stylu dojrzałego sowieckiego konstruktywizmu.

Tak jak cały kraj, kompleks popadał w ruinę.

— Doktorze Aguirre... — Uśmiechnął się wesoło, bardzo

37

wesoło. Jaime obliczał, ile musiał kosztować kaŜdy uśmiech.

Według czasu trwania między jednym a półtora tysiąca

dolarów. Tysiąc pięćset, jeśli uśmiechał się, pokazując kły i

złotą koronkę na trzonowcu. — Pańska podróŜ nie była

bezcelowa. — Uścisnął mu serdecznie dłoń, wykonując gest,

coś między salutowaniem a gratulacjami. — Jak pana

uprzedziłem kilka tygodni temu, znaleźliśmy sporo

szczątków Hiszpanów. — Zrobił teatralną przerwę. — W

sumie sześćdziesięciu siedmiu. Mam juŜ zaświadczenia od

naszy

W c

a h l

syl e

i k

e a

wr zy

a s

wą

s dow

ze z yc

wrh.

acał się do niego po hiszpańsku. Od

momentu, gdy przedstawił mu go hiszpański konsul w hote-

lowym holu, niecałe czterdzieści osiem godzin temu. „Nau-

czyłem się na Kubie. Wysłali mnie tam na osiem lat do bazy

radarowej Pino Alto w Varadero. Raj, przyjacielu — opo-

wiedział mu nieproszony. — Moja stacja miała wystrzelić

pociski na Stany Zjednoczone, wie pan — opowiadał później

po wypiciu sporej ilości wódki, puszczając do niego oko. — I

zrobilibyśmy to, wsadzilibyśmy rakietę w dupę temu

dzieciakowi Kennedy'emu... przepraszam... moŜe...”.

— Spokojnie — powiedział Aguirre. — Zawsze głoso-

wałem na republikanów.

Wasyliew był typem rubasznym i otwartym, pułkownikiem

rezerwy, w tym ciekawym stopniu rosyjskiej rezerwy, który

dawał mu prawo do noszenia munduru, kiedy mu przychodzi-

ła ochota, do jeŜdŜenia słuŜbowym samochodem, a w niektó-

rych obozach, jak w tym w Sankt Petersburgu, do rządzenia

bardziej i lepiej niŜ sam prezydent Federacji Rosyjskiej.

— Niech mi pan powie, podoba się panu nasze miasto?

Lenin... ee, Sankt Petersburg to piękne miasto. — Wasyliew

38

był juŜ dobrze po siedemdziesiątce. — Za stary ze mnie pies

na uczenie się nowych sztuczek — wyznał mu tej samej

nocy, o trzeciej nad ranem, po historii o pociskach i gdy

wypili we dwóch cały zapas stolicznej z hotelowego baru.

Leningrad. Zawsze kiedy wspominał o tym mieście, zaczynał

od „Lenin” i kończył na poprawnym politycznie Sankt

Petersburgu. Co ciekawe, wszyscy Hiszpanie, którzy

przyjechali tam w poszukiwaniu szczątków swoich krewnych

poległych w Rosji, uŜywali na określenie miasta jego dawnej,

rewolucyjnej nazwy: Leningrad. Między sobą, w Ŝartach,

nazywali swoją wyprawę „ekspedycją”. Aguirre miał wra-

Ŝenie, Ŝe wszyscy, wracając do Leningradu, przeszli przez

okno czasu. Przyjechali tam przed miesiącem, kiedy

Wasyliew potwierdził znalezienie pierwszych szczątków „za-

granicznych Ŝołnierzy”. Byli tam, bo ich zeznania mogły

pomóc w identyfikacji ciał. Pamiętał dobrze długie spotkania

z nimi i z ekipą Wasyliewa. Czytanie listów Ŝołnierzy, stare

fotografie przechowywane jak relikwie. Pełne szacunku

milczenie, z jakim młodzi rosyjscy oficerowie słuchali

opowieści krewnych Ŝołnierzy, którzy walczyli przeciwko

ich ojcom, wujom lub dziadkom. Jaime pamiętał teŜ wiele

wilgotnych oczu, wiele zachrypłych nagle głosów i kilka

ukradkowych łez. Teraz był jednak pewien, Ŝe jego towarzy-

sze przyjechali tam po coś więcej niŜ po górę kości ludzi,

których w większości przypadków nawet nie znali. Byli tam,

Ŝeby odnaleźć część swojej przeszłości, wypełnić białą kartę

niepełnej historii, podobnej do okładki przeczytanej ksiąŜki,

która nie chce się zamknąć. Dla nich wszystkich, tak jak dla

Wasyliewa, to miasto było Leningradem i nie mogło być

Sankt Petersburgiem.

39

Negocjacje z pułkownikiem były łatwe, pod warunkiem Ŝe

nie kłóciło się o cenę, zawsze czterdzieści trzy procent

więcej, które obliczał od sumy figurującej na oficjalnych

rachunkach rosyjskiego wojska. Jeśli przestrzegało się tych

prostych reguł operacyjnych, na Bazylim Wasyliewie moŜna

było polegać. Poza tym stary pułkownik sam w sobie był

cennym dodatkiem: walczył pod Leningradem.

— Miałem niespełna osiemnaście lat. — Wasyliew wypił

juŜ sam pół butelki wódki, ale nadal mówił niezwykle jasno i

trzeźwo. — Mieszkałem z rodziną, skromnymi chłopami, w

Mogorowie, kilka kilometrów stąd, na południe. Pod koniec

czerwca albo na początku lipca czterdziestego pierwszego

czoło naszego wojska weszło do wsi, uciekając w rozsypce

przed nazistami. Do naszej chaty przyszedł komisarz

polityczny z plutonem. Kazał moim braciom wsiąść do

cięŜarówki i zapytał ojca, ile mam lat.

— Szesnaście — skłamał przeraŜony ojciec.

— Jest bardzo wysoki jak na szesnaście lat — zauwaŜył

sucho komisarz, oglądając skromną chatę i sąsiadujące z nią

pola obsiane Ŝytem, prawie juŜ dojrzałym.

— Jeśli zabierzecie i jego, kto mi pomoŜe zebrać plony?

— powiedział ojciec, korzystając z ostatnich pokładów

odwagi, jakie mu zostały.

Komisarz myślał przez chwilę. Odwrócił się do cięŜa-

rówki, w której siedzieli młodzi chłopi i Ŝołnierze.

— Towarzyszu sierŜancie! — krzyknął, uderzając trzcinką

w swoje buty z cholewami.

— Tak, towarzyszu komisarzu!

— Weźcie trzech nowych rekrutów, niech natychmiast

spalą dom i pole! — Odwrócił się do pary chłopów, nie

40

czekając, aŜ jego rozkaz zostanie wykonany, z pewnością

kogoś, kto wie, Ŝe nie podaje się w wątpliwość jego roz-

kazów. — JuŜ się nie musicie martwić o plony. Zabieram

chłopaka.

— Stalin nazywał to „spaloną ziemią” — kontynuował

Wasyliew spokojnie, bez śladu Ŝalu czy goryczy. — Trzeba

było spalić wszystko, co zostawialiśmy za sobą, Ŝeby wróg

nie znalazł niczego nadającego się do uŜytku. Ani domów,

ani fabryk, ani plonów, którymi moŜna by się wyŜywić. Było

cięŜko, przyjacielu, ale dzięki temu z nadejściem pierwszej

zimy zaczęliśmy wygrywać wojnę.

— A pana bracia byli z panem w czasie oblęŜenia Lenin-

gradu?

— Nie, wysłali ich pod Stalingrad. JuŜ ich więcej nie

zobaczyłem, moich rodziców zresztą teŜ nie. — Jego twarz

posmutniała. — Smutne, co? Rosja to kraj pełen przy-

gnębiających historii. — Osuszył następną oszronioną

szklankę wódki. Jego wodniste spojrzenie zagubiło się na

chwilę w jakimś nieokreślonym punkcie baru. Nagle

uśmiechnął się i spojrzał na Jaimego. — Ale pan nie musi się

martwić. Pułkownik Wasyliew znajdzie pańskiego wuja! —

powiedział, zamieniając smutek na nagły wybuch euforii, i

stuknął szklanką wódki o szklankę swojego hiszpańskiego

klienta.

♦ ♦ ♦

Musi go znaleźć. Wydał juŜ na całą operację ćwierć

miliona dolarów. „Pieniądze nie grają roli — pamiętał, jak

mu powiedział Gaspar Gonzalez Palenzuela — ale niech pan

przywiezie tych chłopców do domu, za długo

41

siedzą w Rosji, to wszystko juŜ się dawno skończyło”. Tak

dokładnie powiedział kapitan Sele. Poznał go miesiąc po spo-

tkaniu z ciotką Marią Luisą, w styczniu tego samego roku.

Palenzuela umówił się z nim w hotelu Palace w Madrycie, po

krótkiej rozmowie telefonicznej.

— Jeśli przysyła pana Maria Luisa Tamayo, mam do

pana zaufanie — powiedział mu.

Spotkał się z weteranem dywizji w imponującym holu hotelu,

skąpanym w świetle południowego słońca o delikatnych

odcieniach, sączącym się przez ogromny witraŜ w dachu. Był

tam, wygodnie rozparty na jednej z miękkich kanap, czytał

„Financial Times”, obok niego leŜała „Marca”*, a na stoliku

stała szklanka wody Vichy z lodem i plasterkiem cytryny. Miał

siedemdziesiąt cztery lata i nadal wyglądał imponująco. Nie był

wysoki, około metra sześćdziesięciu pięciu, miał bardzo białe,

krótko obcięte włosy. Obnosił idealną opaleniznę i zmarszczki

świadczące o Ŝyciu pod gołym niebem: nieomylny znak

rozpoznawczy Ŝołnierza, którego los dobrze traktował po

zakończeniu słuŜby.

— A więc to pan jest siostrzeńcem Alvara. — Zlustrował

go od stóp do głów znad okularów. — Proszę usiąść,

młodzieńcze. Na stojąco jest pan idealnym celem, a ja nie

mam zamiaru się podnosić.

Palenzuela miał specyficzne poczucie humoru. Uścisnął rękę

Aguirrego, sprawdzając odporność jego ścięgien i kości. Jaime

powstrzymał rosnące pod wpływem jego oczu uczucie

skrępowania. Wiedział, Ŝe Palenzuela prześwietlił go wzrokiem.

Znał to wraŜenie, znał ten rodzaj ludzi. NaleŜał do

* Hiszpańska gazeta sportowa.

42

tych, którzy w kilka sekund wyrabiają sobie ostateczną

opinią na temat rozmówcy. Nadaje się albo się nie nadaje.

Zdarzyło mu się to juŜ przy okazji zebrań z inwestorami.

Wiedział, nikt nie musiał go o tym uprzedzać, Ŝe były

kapitan Gaspar Gonzalez Palenzuela jest bogaty, bardzo

bogaty. Wystawili sobie nawzajem ocenę „nadaje się”.

— Chce się pan czegoś napić? Ja muszę się zadowolić tą

pedalską vichy. — Jaime spojrzał na niego z sympatią. —

Moja Ŝona jest jeszcze w pokoju, jak wyczuje alkohol...

— Nie, wystarczy vichy.

Rozmawiali, rozmawiali i rozmawiali, od dwunastej w po-

łudnie do pory podwieczorku. Czas minął w mgnieniu oka.

Palenzuela spojrzał bez skrępowania na swojego złotego

roleksa.

— Zrobiło się późno. MoŜe jajka sadzone w Lucio?

— Ale pana Ŝona...

— Niech skończy plądrować Serrano czy Corte Ingles.

Uwielbia zakupy. Jest pan Ŝonaty, młodzieńcze?

Gaspar Gonzalez Palenzuela brał udział w rosyjskiej

kampanii razem z Alvarem Arenasem de Valcarcel.

— Alvarito, niezły ananas. Nazywali go w kompanii

Alvarito Przystojniak. Nie mów ciotce, ale myślę, Ŝe przele-

ciał w Rosji przynajmniej kilka panienek — powiedział

poufałym tonem.

Sele równieŜ był tamtej nocy w Chicote. Sele, generał

Cabrera i Alvaro, trzej muszkieterowie.

— Trzeba odwdzięczyć się Ruskim za wizytę! — wy

krzyknął uroczyście Cabrera przy zastawionym barze wśród

oklasków wszystkich klientów, i trzej przyjaciele przypie-

czętowali tej samej nocy pakt honoru i krwi.

43

Palenzuela zaliczył całą rosyjską kampanię, najpierw z

Błękitną Dywizją na froncie leningradzkim. Kiedy ich

zdemobilizowali w 1943, zaciągnął się jako ochotnik do

Błękitnego Legionu* i nadal walczył z Rosjanami na froncie

wschodnim. W 1944, kiedy repatriowano ostatnich Ŝołnierzy,

przyłączył się do SS.

— Ja nigdy nie zostawiam spraw w pół drogi, chłopcze.

Jak coś raz zacząłem, muszę to skończyć — powiedział

w ramach zwięzłego wyjaśnienia. — SłuŜyłem w sto pierw-

szej kompanii hiszpańskich ochotników SS — ciągnął. —

Broniłem Berlina. To była cięŜka przeprawa, wiele razy

o mało nie wysłali mnie na tamten świat. „Tym razem się

nie wywiniesz, Palenzuela”, powtarzałem sobie codziennie.

Wywinąłem się oczywiście, jak wtedy z linii środkowej,

cudem, ale się wywinąłem. Moja Ŝona zawsze mi mówi, Ŝe

mam masę szczęścia. Świetne jajka, co? — Uformował

stateczek z resztki błyszczącego pomarańczowego Ŝółtka.

Lucio, który właśnie pozdrawiał siedzącego przy stoliku

obok młodego toreadora, odwrócił się, słysząc głos weterana.

Dawny dywizjonista wstał i uściskali się, jak to potrafią tylko

starzy przyjaciele.

— Ale masz jaja, Lucio! Dobrze, Ŝe nie musiałeś umierać!

Tym, który miał umrzeć, gdyby wbrew wszelkim rachun-

kom prawdopodobieństwa nie wyniknął się przeznaczeniu,

był Gonzalez Palenzuela w Berlinie. Dla ścisłości dokładnie

* 17 listopada 1943 roku utworzono Błękitny Legion, którym dowodził

Antonio Garcia Navarro. Niedobitki ochotników hiszpańskich weszły następnie

w skład hiszpańskiego batalionu SS — jako część flamandzkiej ochotniczej

dywizji grenadierów SS „Charlemagne” — z którym przeszli szlak bojowy aŜ

do Berlina.

44

30 kwietnia 1945 roku, tego akurat dnia, w którym Hitler

palnął sobie w łeb w swoim schronie. Tego samego dnia

Palenzuela bronił barykady na moście Kronprinzen, około

siedmiu kilometrów od bunkra kanclerza Rzeszy. Powie-

dziano mu, Ŝe przybył pułkownik Hesse z Volkssturmu,

milicji ludowej, siedemdziesięciosześcioletni staruszek, który

walczył w czternastym roku.

— Berlina — Sele ciągnął opowieść o oblęŜeniu i upadku

miasta — w końcu bronili starcy i dzieci. Nie było juŜ

młodych, byli martwi albo wzięci do niewoli. Niemcy były

juŜ matką o wyschniętych cyckach — zaznaczył, osuszając

kieliszek doskonałego bagordi gran reserva, którym pod-

lewali podwieczorek.

— Jeszcze jedna butelka, panie Palenzuela? — przerwał

im kelner.

— Pewnie, niech pan przyniesie jeszcze jedną. — Kelner

zabrał ze stołu pustą butelkę. — No i proszę, zgubiłem się, o

czym to opowiadałem?

— Pana barykada w Berlinie, wizyta tego oficera...

Zamknął oczy, próbując sobie przypomnieć...

♦ ♦ ♦

Podniszczony kübelwagen bez budy pułkownika Hessegoı,

ominął ostatnie ruiny i zatrzymał się na jednej z ulic dzielnicy

dyplomatycznej, niedaleko mostu. Jego asystent i kierowca,

emerytowany bankier, przyjrzał się pogniecionej mapie, którą

dostał w kwaterze głównej, próbując zorientować się w tym

dymiącym oceanie poczerniałych szkieletów budynków.

Wysiadł z pojazdu i pomógł zejść pułkownikowi.

— Barykada Kronprinzen musi być tu, za rogiem, puł-

45

kowniku! — wrzasnął kierowca. W ciągu ostatnich tygodni

wszyscy porozumiewali się w Berlinie krzykiem, tylko tak

moŜna się było usłyszeć wśród huku nieustających eksplozji.

Sele zobaczył ich u wylotu ulicy, szli skuleni i przyklejeni do

ściany. Zmełł w ustach przekleństwo.

— Ej, wy dwaj, odsuńcie się od ściany i idźcie środkiem,

jeśli chcecie gdzieś dotrzeć Ŝywi!

Dwaj męŜczyźni posłuchali polecenia. Palenzuela pomyś-

lał, Ŝe przysłali mu następnych ochotników Ŝółtodziobów, z

tych, co to przyklejają się jak pleśń do ścian na odgłos

pierwszych strzałów, sądząc, Ŝe w ten sposób nic im się nie

stanie. Nikt nie zawracał sobie głowy wyjaśnieniem im, Ŝe

ściany domów pod intensywnym ostrzałem tworzą efekt

tunelu, w którym zabłąkane kule przelatują bokami, wymia-

tając wszystko na swej drodze. Kiedy dotarli do barykady,

pułkownik Hesse zaŜądał widzenia z oficerem dowodzącym.

— To ja, pułkowniku. — Palenzuela stanął na baczność.

— Pan nie jest Niemcem, prawda? — zapytał Hesse,

natychmiast rozpoznając obcy akcent.

— Nie, pułkowniku, jestem Hiszpanem.

— Proszę, proszę, Hiszpan... Przyjechałem z barykady na

Königsplatz. Tam większość to Francuzi. Ciekawe, coraz

trudniej znaleźć Niemców w Berlinie... — Wybuch bliskiej

eksplozji zmusił ich do pochylenia się, a z budynku obok

osunęła się fasada.

— ChociaŜ, jeśli to jeszcze trochę potrwa, będzie cięŜko

znaleźć w Berlinie nawet karaluchy. śywe karaluchy, oczy-

wiście.

— Nie jest tak źle — skłamał świadomy, Ŝe pułkownik

wie, Ŝe mówi nieprawdę. — Wytrzymamy.

46

— Jasne. MoŜe pan zwołać ludzi, kapitanie? Chciałbym im

powiedzieć parę słów.

— Oczywiście, pułkowniku. — Zasalutował, stukając

obcasami, i odwrócił się, szukając spojrzenia sierŜanta Lasienki.

Dymitr Lasienko był Ukraińcem, własowcem, jak nazywano

renegatów wchodzących w skład pierwszej dywizji rosyjskiej armii

wyzwoleńczej pod dowództwem generała Andrieja Własowa.

Po przejściu na stronę Niemców Własow zachował ten sam

stopień, jaki miał w Armii Czerwonej. Zdrada sowieckiego

generała, który zmienił barwy po tym, jak dostał się do niewoli,

i rzetelna praca niemieckiego wywiadu, były w swoim czasie

podstawą hitlerowskiej propagandy. Niemcy chciały pokazać

światu, Ŝe wojna miała na celu uwolnienie słowiańskich

narodów spod tyranii komunizmu. Własow i jego wojsko

sowieckich renegatów byli tego najlepszym przykładem.

Jednak wiele miesięcy po tym zamachu o propagandowej

wymowie sen Własowa i jego ludzi rozwiał się. Jego jednostka

była od wrót Moskwy w ciągłej defensywie.

Sele poznał sierŜanta Lasienkę kilka godzin po tym, jak

Rosjanie przerwali front nad Odrą, ostatnią nadzieję Berlina.

Poznali się na skrzyŜowaniu dróg, gdzie zbierały się niedobitki ze

wszystkich ocalałych jednostek, podczas odpoczynku w cha-

otycznym odwrocie.

— Mam dość uciekania i bycia pokonanym — wyznał

mu, kiedy obaj wyjadali wędzonego śledzia z jednej puszki

znalezionej w opuszczonym gospodarstwie. Siedzieli w leju

po bombie, ufając głupiej Ŝołnierskiej logice, według której

„gdzie spadła jedna bomba, nie spadnie następna”.

47

Sele słuchał urywanych zdań Lasienki, czując jeszcze to

łaskotanie na pośladkach i wzdłuŜ kręgosłupa wywołane

drŜeniem ziemi. Ten nieznaczny, ale nieprzerwany ruch

sejsmiczny wywoływał ogień radzieckich baterii. Ile dział

mieli Rosjanie? Ile ton materiałów wybuchowych zrzucali na

nich niezmordowanie w ciągu ostatnich dni? W tym

momencie ostrzeliwali nieubłaganie pozycje, które wojsko

niemieckie juŜ opuściło. A ziemia drŜała, przypominając im

złowieszczą moc wrogów, ogłaszając ostateczną i nieodwo-

łalną kl

— Bę

esrk

lię.

n to dobry pomysł — uznał Lasienko, kiedy Sele

powiedział mu, dokąd się kieruje wraz z resztkami swojej

zdziesiątkowanej jednostki. — Nie będziemy juŜ mogli się

cofnąć z Berlina, prawda, kapitanie? Berlin to w takim razie

dobry pomysł — powiedział z typowo słowiańskim

fatalizmem.

Kiedy Sele szukał na barykadzie podoficera, myślał o prze-

mówieniu, którym z pewnością uraczy ich starych pułkow-

nik: Ani kroku w tył, trzeba bronić Berlina krwią i ogniem,

Berlin stanie się grobem komunizmu... Zastanawiał się, czy

chociaŜ jeden obrońca oblęŜonego miasta wierzy jeszcze w te

bajki.

Zdziwił się, słysząc swój śmiech. Nikt juŜ w nic nie

wierzył. Pewnie nawet Hitler, pogrzebany w swoim bunkrze,

nie wierzył we własne kłamstwa.

Wszyscy walczyli wtedy o to samo, o co walczył Lasienko.

Dotarli do ostatniej stacji, non plus ultra, koniec.

Walczyli z siłą i determinacją kogoś, kto nie ma juŜ nic do

stracenia, z czystej ochoty doŜycia do następnego dnia, nie

mając Ŝadnego planu na wypadek, gdyby się to udało.

48

Wyglądali końca ze stoickim spokojem, ale teŜ z niecierp-

liwością aktora czekającego, aŜ opadnie kurtyna w sztuce, do

której jego rola nie bardzo pasuje.

Palenzuela chciał odpocząć, zamknąć oczy, spać. Za-

pomnieć.

Pojawił się Lasienko.

— SierŜancie, proszę zebrać całą jednostkę poza straŜami.

Przedstawią nas wszystkich do odznaczenia KrzyŜem śelaz-

nym — powiedział z ironią.

Ukrainiec uśmiechnął się półgębkiem i zasalutował po

Ŝołniersku — nigdy nie widział, Ŝeby salutował jak faszyści

— i odwrócił się na pięcie, Ŝeby zacząć zbierać ludzi. W tym

momencie Sele usłyszał krótki gwizd pocisku. Idealna

parabola. Wiedział, Ŝe leci prosto na nich, ale się nie bał.

Później wszystko potoczyło się bardzo szybko, krótki błysk

światła, suchy huk, dziwne oddalenie. To tak wygląda

śmierć? Pamiętał ciemność. Bez uczucia bólu, bez Ŝadnych

fizycznych odczuć, bez czasu.

Kiedy Palenzuela podniósł się wreszcie z gruzów, prze-

szedł oszołomiony kilka kroków w chmurze pyłu i kwaśnego

dymu wzbitego przez eksplozję. Szumiało mu w uszach.

Potknął się o coś. Był to pułkownik Hesse, który bez-

skutecznie próbował się podnieść. Kawał szrapnela wyrwał

mu ramię tuŜ pod barkiem.

— Trzeba go ewakuować, szybko! — krzyknął do niego

młody kapral.

Palenzuela opatrzył ranę byle czym i zarzucił sobie

pułkownika na plecy jak tobół. Hesse rozglądał się na

wszystkie strony szeroko otwartymi oczami, bez słowa. Był

w szoku.

49

— Ordynans pułkownika nie Ŝyje. Musi go pan zawieźć,

kapitanie. Na wschodzie w Zehlendorfie jest szpital. —

Wyglądało na to, Ŝe młody kapral szybko zapanował nad

sytuacją.

— Jestem oficerem dowodzącym na tej pozycji. Gdzie

jest Lasienko? — Palenzuela poczuł nagłe zmęczenie.

— Lasienko teŜ zginął, kapitanie. Ja pana zastąpię. Ale

trzeba stąd wywieźć pułkownika, bo umrze. Poza tym tylko

pan potrafi prowadzić.

Spojrzał w zaczerwienione oczy chłopaka; nie mógł mieć

więcej niŜ szesnaście lat. Popatrzył na pozostałych Ŝołnierzy,

ledwie dwunastu, którzy zebrali się wokół niego. Na ich

uczernione twarze, brudne i poszarpane mundury Hitler-

jugend. Stali tam wszyscy, którzy od czterech dni i czterech

nocy bronili barykady przed dzikimi atakami piechoty so-

wieckiej i jej straszliwych T-34, których silniki Diesla

warczały juŜ u wylotu ulicy. Nie chciał liczyć granatów

wiszących przy ich paskach. śaden z nich nie miał więcej niŜ

szesnaście lat i wszyscy mieli umrzeć tego dnia. Sele

przełknął ślinę, która czepiała się gardła, pomieszana z pyłem

cegieł. Był do niej przyzwyczajony juŜ od zbyt dawna.

— Gdzie jest samochód pułkownika?

Kapral wskazał ponad kupą gruzów.

Jechał wozem terenowym przez płonący Berlin, a wielkie

słupy czarnego dymu unosiły się prawie pionowo ku oło-

wianemu niebu bez słońca. Jechał, zostawiając po obu

stronach opuszczone barykady albo bezsilnych walczących,

którzy patrzyli na niego niewidzącymi oczyma. Jechał,

omijając kratery, rumowiska i podwozia płonących samo-

chodów. Widział dziesiątki cywilów błądzących bez celu,

50

zagubionych w zgubionym mieście. Widział Ŝołnierzy, któ-

rzy zrzucali mundury i rozbierali trupy mieszkańców Ber-

lina... Dojechał do dystryktu Zehlendorf. To, co powinno być

budynkiem mieszczącym szpital kompanii, zniknęło pod

bombami aliantów tego samego ranka. Przynajmniej tak mu

powiedziała jakaś kobieta, która wydawała się spacerować w

pobliŜu z pustym wózkiem dziecięcym. Okolica była

otoczona przez Ŝandarmerię polową. Palenzuela spojrzał

kątem oka na tylne siedzenie. Pułkownik wyglądał, jakby

spał.

— Niech pan stąd odjedzie, kapitanie. Tu się nie moŜna

zatrzymywać — powiedział mu oficer policji.

— Wiozę rannego.

śandarm spojrzał najpierw na trupa oficera, a potem na

niego. Było to spojrzenie człowieka śmiertelnie zmęczonego.

Gdyby Niemcy mogły w tej chwili patrzeć, miałyby spoj-

rzenie tego policjanta z berlińskiej ulicy.

— Niech pan jedzie na zachód, tamtędy wejdą Ameryka

nie. I niech pan zdejmie ten mundur — poradził, wbijając

wzrok w symbol czaszki z piszczelami na jego kołnierzu.

Jakimś cudem udało mu się wyjechać z Berlina i kierował

się, jak przykazał mu oficer policji, wciąŜ na zachód. W

końcu w tej samotnej podróŜy zabrakło mu benzyny. Opuścił

głowę na kierownicę i zamknął oczy, tylko na kilka sekund,

Ŝeby pomyśleć, zastanowić się. Zapadł w głęboki sen.

Poczuł uderzenie w ramię. Natychmiast rozpoznał przed-

miot, którym go szturchano, jako lufę broni. Podniósł więc

bardzo powoli głowę i zobaczył przestraszoną twarz piego-

watego chłopaka.

51

— Esesman, mam esesmana! — zaczął krzyczeć po

angielsku, oddalając się od samochodu i nie przestając

celować do niego ze swojego thompsona.

Chłopak, idąc tyłem, potknął się i klapnął na pośladki.

Palenzuela podniósł powoli ręce. Spomiędzy otaczających szosę

drzew zaczęli wychodzić amerykańscy skoczkowie. Wszyscy

mieli broń wycelowaną prosto w niego. Sklął samego siebie za

to, Ŝe nie posłuchał Ŝandarma.

— Don 't shoot, don 't shoot! — zaczął krzyczeć po angielsku,

stojąc na kübelwagenie z podniesionymi rękami. — I'm

Spaniard! Bullfighter, do cholery, bullfighter! Don 't shoot!

Amerykanie, którzy zdąŜyli go juŜ otoczyć, pokrzykiwali na

niego niczym sfora ogarów, szczęśliwych i podnieconych

osaczeniem zwierzyny. „UsmaŜymy cię, sukinsynu”. „Popatrz

na mnie, jestem śydem, łajdaku”. „Ręce do góry, nazistowska

świnio”, albo po prostu patrzyli na niego z otwartymi ustami.

Nowicjusze, pomyślał, widząc otaczające go zamknięte koło ze

wszystkimi karabinami mierzącymi prosto w niego. Jeśli rzucę

się na ziemię, wystrzelają się nawzajem. RozwaŜył ten pomysł i

juŜ miał wprowadzić go w Ŝycie, kiedy rozbrzmiała wystrzelona

w powietrze krótka seria z karabinu maszynowego. Zapadła cisza.

Młody, dwudziestokilkuletni porucznik, świeŜo po akademii, zrobił

sobie przejście między podnieconymi amerykańskimi Ŝołnierzami

i podszedł do Palenzueli z surową miną.

— Por la concha de Eve Braun! — krzyknął po hiszpańsku.

Jego czarny gęsty wąs podnosił się i opadał, mówił z

niedającym się z niczym pomylić meksykańskim akcentem. —

Co ty tu robisz, galicyjski draniu, bijąc się razem z

Niemcami?

52

Sele przyjrzał się naszywce na napierśniku sierŜanta, na której

wyszyto nad lewą kieszenią jego nazwisko: Ramirez.

— TeŜ coś! I ty mnie o to pytasz, cholerny Meksykańcu,

pałętając się z Jankesami?

Na skutek jakiegoś niewytłumaczalnego paradoksu, do

którego mogło dojść tylko w tak niezwykłych okolicznościach,

latynoski sierŜant polubił Palenzuelę. Tamtego dnia „nie

rozwalili mu łba, bo nie wybiła jego godzina”, jak wielokrotnie

potem przypominał. Później Palenzuelę czekała deportacja do

Stanów Zjednoczonych i obóz internowanych w San Antonio w

Teksasie.

♦ ♦ ♦

— Nazywali to obozami dla internowanych — ciągnął

Palenzuela, obcinając drugiego Churchilla i zamawiając następną

kolejkę burbona „w niskiej szklance, duŜo lodu, duŜo whisky”.

— Ale były raczej obozami koncentracyjnymi.

— Jak długo był pan w Stanach? — zapytał Jaime.

— Półtora roku w obozie i trzy pracowałem przy wydobyciu

ropy w Teksasie.

— Pracował pan tam?

— Tak. Po półtora roku obóz zamknęli. Było nas pięć tysięcy

męŜczyzn Ŝyjących na koszt państwa, a amerykańscy podatnicy

bardzo nie lubią takich numerów. — Wydmuchnął kilka idealnych

kółek z dymu. — Więc po półtora roku zamknęli. Zaczęli nas

ładować na statki i wysyłać do Europy. Ja zostałem.

— Dlaczego? — zapytał Jaime.

— Zaprzyjaźniłem się z amerykańskim kapitanem nad-

zorującym nasze baraki, Johnem Ulissesem Benedictem

53

Trzecim, synem teksaskiego milionera naftowego. Moim

równolatkiem. Poprosił o jakiegoś ochotnika, który udzielał-

by mu lekcji hiszpańskiego. Był mądrym facetem, chciał się

poświęcić polityce. „Widzisz tych wszystkich Meksykanów

pracujących przy odwiertach mojego ojca? — mówił. — śyją

tutaj, będą mieli tu dzieci, a oni mnoŜą się jak króliki i

któregoś dnia ich dzieci będą głosować i zawsze będą mówić

po hiszpańsku. Chcę ich rozumieć i Ŝeby oni mnie

rozumieli”. Brakowało tylko, Ŝeby mi powiedział: „Chcę

mieć ich głosy”.

— Pracował pan dla niego?

— Tak. Facet mnie polubił. Kiedy zaniknęli obóz, skoń-

czył studia. „Wystarczy tego khaki do CV”, powiedział i

zaproponował mi pracę. Nie wahałem się. Szczerze mówiąc,

chłopcze, Hiszpania w czterdziestym siódmym nie była dla

mnie zbyt atrakcyjnym miejscem. Kobiety w Ŝałobie, głód i

muchy. A Ameryka była gigantem, który właśnie się budził,

krajem nowych szans.

— I wiedział pan, Ŝe przyjdzie czas i na pana szansę.

— I przyszedł. Co dziwne, moja szansa przyszła z Hisz-

panii. Było to dokładnie w czterdziestym dziewiątym. Od

trzech lat wierciłem, wyczuwałem ropę nosem, byłem praw-

dziwym geniuszem, ale chciałem się uniezaleŜnić, mieć

własną firmę. Poszedłem więc do mojego Pigmaliona, Ŝeby

poręczył za mnie kredyt. — Pociągnął duŜy łyk whisky.

— I...?

— John zaprosił mnie na obiad. Był juŜ senatorem stanu i

przygotowywał się do pierwszego ataku, który miał zreali-

zować jego wielki sen, zostanie gubernatorem. „Wyobraź

sobie, Ŝe za ciebie poręczę, drogi Sele, albo Ŝe ponaciskam

54

gdzie trzeba, Ŝeby jakiś bank przyznał ci kredyt. Nic łatwiej-

szego i byłbym szczęśliwy, mogąc to zrobić. Ale wiesz, co

będzie ulubioną rozrywką dziennikarzy tego stanu w ciągu

najbliŜszych miesięcy? Sprawdzanie mnie — urwał, Ŝeby

zjeść następny kęs wyśmienitej langusty, którą dzieliliśmy

się w Giorgio's, najlepszej restauracji w Houston. — Wyob-

raź sobie te nagłówki, Sele. »Senator Benedict Trzeci robi

interesy z dawnym oficerem SS«. Dlaczego nie zdjąłeś tego

pieprzonego munduru? Setki Niemców poddało się nam w

gaciach”.

I wtedy przyszedł list z Hiszpanii. Matka, z którą Sele

korespondował regularnie, oznajmiła mu nowinę jego Ŝycia.

Ktoś wpłacił na jego ksiąŜeczkę oszczędnościową w Mad-

rycie sto tysięcy dolarów amerykańskich. Sto tysięcy dola-

rów! Prawdziwa fortuna na tamte czasy. Jego firma miała

zielone światło.

— Zawsze myślałem, Ŝe to sprawka starego Benedicta —

Palenzuela w zamyśleniu podniósł do ust cygaro. — Ale nie,

to nie był on. Powiedział mi o tym pięć lat temu. Świętował

sześćdziesiąte piąte urodziny i drugą reelekcję na stanowisko

gubernatora stanu na wspaniałym przyjęciu w jego posiad-

łości w Palo Verde. „Cieszę się, Ŝe przez te wszystkie lata

pamiętałeś o mnie, Sele — powiedział, kiedy wznosiliśmy

toast szampanem Crystal. — Szczerze mówiąc, czuję teraz,

Ŝe jestem małoduszny, widzisz, nigdy nie wpłaciłem ci tych

pieniędzy w Hiszpanii. Ani w Hiszpanii, ani w Ŝadnym

innym miejscu. Ktoś cię bardzo ceni, Sele, ale tym razem to

nie ja”.

— Więc kto to był? — zainteresował się Jaime.

— Nigdy się tego nie dowiedziałem, młodzieńcze, nigdy

55

się tego nie dowiedziałem. — Zapadła cisza, jakby po raz

kolejny Sele szukał w jakimś odległym zakamarku umysłu

poszlaki, pominiętego wspomnienia, które naprowadziłoby

go na ślad anonimowego darczyńcy. — Ktokolwiek to był —

kontynuował, zaciągnąwszy się cygarem — te sto tysięcy

dolarów zmieniło moje Ŝycie. Mogłem załoŜyć firmę

wydobywającą ropę, Jose Antonio Prospections Oil Service.

Jose Antonio to ten od załoŜyciela Falangi — wyjaśnił, by

nie było Ŝadnych wątpliwości. — Zawsze byłem

rom

J a

a nt

i y

m ki

e em

wy .

słuchał z pełną szacunku uwagą opowieści o

latach, w czasie których Sele dosłownie opływał w dostatki.

— Potrafiłem wyczuć zapach ropy na piętnaście kilomet-

rów w głąb ziemi, wspomniałem juŜ panu o tym? —

Palenzuelę zatrudniali do przewiercenia połowy globu. W

Emiratach Arabskich, na Morzu Północnym, w Malezji,

Zatoce

Meksykańskiej, Wenezueli... I stał się bogaty, nieskończenie

bogaty. — Wreszcie, kiedy skończyłem sześćdziesiąt pięć

lat, Exxon kupił ode mnie firmę za nieprzyzwoite miliony.

Jestem prezesem honorowym spółki, cóŜ, bzdura, w rzeczy-

wisJto

aiśc

m i z

e ostał

pom e

y m

śl e

ał m

, e

Ŝ r

ey

te

P m

al . A

e

l

nz e j

uelu

aŜ

s

r obi

zec e

z pou

ywiśŜ

cy

i w

e ał

Ŝ e

y m

ł .

pełnią

Ŝycia. Spróbował wszystkiego, miał nawet czas, Ŝeby się

oŜenić i mieć pięcioro dzieci z Carmen Garcią. Kiedy się

poznali, była szefem kuchni w Waldorf Astoria w Nowym

Jorku.

— Na to mnie złapała — powiedział weteran, głaszcząc

się po Ŝołądku. — Poszedłem do Waldorfa na kolację

z klientami z British Petroleum, wyjątkowo nadęci Angole,

wie pan, restauracje w City, moŜe ParyŜ... — Znów zaciągnął

56

się cygarem. — Więc zabrałem ich do Waldorfa, Ŝeby

spróbowali najlepszego steku z kością w Nowym Jorku. I

odniosłem sukces. Tej nocy podpisałem jeden z najlepszych

kontraktów w Ŝyciu. Przy deserach kelner zaproponował nam

nowość Waldorfa. I wie pan, co to była za nowość? — Zrobił

efektowną przerwę. — Filloas*, najlepsze, jakie w Ŝyciu

jadłem. Chciałem pogratulować kucharzowi i wtedy

przedstawili mi moją Carmen. Imponująca Galicyjka, mająca

niewiele ponad dwadzieścia lat, olśniewająca brunetka w kra-

ju blondynów, moŜe pan sobie wyobrazić. Więc ją zobaczy-

łem i runąłem na kolana, na niebieską wykładzinę z małymi

złotymi liliami w restauracji Waldorf, i poprosiłem ją o rękę.

— A ona pana przyjęła? — Jaime był ubawiony historią.

— Nie, tamtego dnia nie. Ale wróciłem następnego dnia i

następnego, i następnego. W końcu powiedziała „tak”.

Powiedziała, Ŝe woli wyjść za mnie za mąŜ, bo wyjdzie mi

taniej ślub niŜ rujnowanie się w Waldorfie. Tak naprawdę to

był najlepszy kontrakt w moim Ŝyciu.

Stuknęli się szklankami z burbonem. Wyszli od Lucia o

szóstej po południu. Jaime był juŜ pewien kilku rzeczy:

między innymi tego, Ŝe wuj Alvaro nie poległ w czasie ataku

na linię środkową.

— Nie, nie. Powiedziałem tak twojej ciotce, Ŝeby mogła

być z niego dumna, bo chłopak na to zasługiwał. Ci z linii

środkowej zachowali się jak trzeba. Byłem z nimi. Było nas

sześćdziesięciu pięciu. Przez tydzień wytrzymaliśmy natarcie

pięciu tysięcy Rosjan i ustrzeliliśmy ponad półtora tysiąca.

Bardzo chcieli nas dorwać. Mimo to Cabrera, który miał jaja

* Ciasto z mąki, Ŝółtka, soli i mleka. Deser typowy dla regionu Galicji.

57

jak koń Espartera*, walczył z pięcioma naraz „pierś w

pierś”... — Na twarzy Aguirrego pojawił się wyraz

zdziwienia, nie znał dobrze wojennego Ŝargonu. — No tak,

jak skaczesz do okopów wroga albo wskakują do twoich, to

musisz się naparzać na bagnety, kolby, zęby, co się da, aŜ

zdajesz sobie sprawę, Ŝe tylko ty się jeszcze trzymasz na

nogach i Ŝe zostałeś sam.

— A, rozumiem.

— Więc Cabrera, jak juŜ mówiłem, miał wystarczająco

wielkie jaja, Ŝeby zrobić wycieczkę z czternastoma ludźmi i

uwolnić bandę Niemców trzymanych przez Rosjan dwanaście

kilometrów od naszej pozycji. Straciłem go z oczu aŜ do

przyjęcia, o którym mówiła pana ciotka Maria Luisa. Opo-

wiedział mi, Ŝe dostał się do niewoli, z kulą w płucu, szczęką

złamaną od uderzenia kolbą i dziurą od bagnetu w udzie.

Jedenaście lat więzienia w Rosji, z wizytami na Łubiance

włącznie. Wrócił do Hiszpanii na „Semiramis”.

— A pan?

— Ja zostałem, broniąc pozycji z chorąŜym Jose Rubiem

Moscosem z drugiego batalionu dwieście sześćdziesiątego

drugiego pułku. — Palenzuela był powaŜny, skoncentrowany,

próbował przypomnieć sobie szczegóły. — W czasie ostat-

niego natarcia zabiliśmy dwustu Rosjan, mogliśmy liczyć

trupy na śniegu. Rosjanie przegrupowywali się, Ŝeby zaata-

kować nas od frontu całą swoją siłą. Wtedy zawołał mnie

Rubio. „Weź ten list”, powiedział, dając mi zaklejoną ko-

pertę, nawet nie patrząc mi w twarz, by nie tracić ani na

* Baldomero Espartero, generał Ŝyjący w XVII wieku, ma konny pomnik

w Madrycie.

58

chwilę z oczu pozycji Rosjan nie przestających się przemiesz-

czać. „To ostatni raport, zanieś go natychmiast do kwatery

głównej”. „Ej, Rubio, mamy ten sam stopień...”, zaprotes-

towałem. „Ale ja dostałem biurko tydzień wcześniej”, prze-

rwał mi. „Więc całujesz się w dupę i idziesz”. Myślę, Ŝe mu

było mnie Ŝal. Byłem od niego duŜo młodszy i było mu Ŝal

— myślał głośno. — W kaŜdym razie wziąłem list i z

nastaniem nocy oddaliłem się od pozycji. Kiedy dotarłem do

kwatery o świcie następnego dnia, wartownik powiedział mi,

Ŝe linia środkowa padła. Zdjęli z nich ubrania i wbili ciała w

śnieg, na ich własnych bagnetach i saperskich sztycach.

Mówiłem juŜ panu, Ŝe Ruscy bardzo chcieli nas dorwać. —

Błyszczały mu oczy, powoli, mechanicznie poruszał lodem w

szklance.

— A list? — Aguirre chciał przerwać krępujące mil-

czenie.

— List — mruknął z roztargnieniem, urwał, znów zapat-

rzył się w przestrzeń. — Otworzyłem kopertę z raportem, nie

powinienem tego robić, ale ją otworzyłem. — Głos Selego

zachrypł nagle. — Nie było Ŝadnego sprawozdania. To był

list poŜegnalny Rubia do jego matki. Tego dnia płakałem jak

dziecko. — Otarł nos i wypił duŜy łyk burbona, najwyraźniej

dochodził do siebie. — Wojna to niezłe gówno, wie pan?

— W takim razie wuj Alvaro... — Jaime nie chciał zgubić

wątku opowieści o śmierci chorąŜego Arenasa de Valcarcel.

— Pańskiego wuja zabili w listopadzie, w Uritsku, malut-

kiej wiosce leŜącej na zachód, tuŜ pod Leningradem. Dziwna

i pechowa historia. Wuja i mnie oszukał chorąŜy Jose Manuel

Wündermann. Ten, pierwszy od lewej — powiedział, wska-

59

zując na tajemniczego chłopaka z odbitki zdjęcia ciotki Marii

Luisy. — Chciał teŜ naciągnąć Cabrerę, ale chłopak miał

wartę. Teraz wszystko mi się przypomniało. Cholera, whisky

jest niezawodna. Jasne, w końcu rozszerza naczynia

krwionośne, musi otwierać połączenia w mózgu, nie?

— Proszę kontynuować — ponaglił go Aguirre, który

poprosił usłuŜnego kelnera z Palace o „następną vichy,

dziękuję”. Tymczasem Palenzuela, gdy tylko kątem oka

zobaczył swą Ŝonę wychodzącą z hotelu w towarzystwie

młodszej kobiety, ich córki, zamówił pierwszego tego ranka

jacka daniesa.

— Wündermann powiedział nam, Ŝe mają zrobić wypad,

rekonesans na zachodnich przedmieściach Leningradu. „Mu-

simy zrobić zdjęcia kilku punktów w mieście do drugiej

ofensywy”, tłumaczył Wündermann. „Nasze samoloty co-

dziennie robią zdjęcia Leningradowi”, odparował Cabrera.

„Do niczego, dym z poŜarów uniemoŜliwia robienie porząd-

nych zdjęć lotniczych”. „I kto idzie?” — zapytałem. „Tania,

Jaszczurka, Manolo, Sanchez, Hotz i ja”.

„Hotz idzie z wami? — zapytał zdumiony Cabrera. — A

co niby robi gauleiter na sesji zdjęciowej ruin Leningradu?”.

„Nie wiem”. Wyglądało na to, Ŝe Wündermann jest szcze-

ry. „Dlatego chcę, Ŝebyście mnie ubezpieczali. Mnie teŜ się

to wydaje bardzo dziwne...”.

— Wündermann nie ufał Hotzowi — ciągnął Palenzuela.

— Tego jestem pewien. Chyba wiedział więcej, niŜ nam

zdradził. Nie uwierzyliśmy w historyjkę o tej dziwnej misji

zwiadowczej. ChociaŜ wszystko było moŜliwe, to były

bardzo niespokojne dni. — Pociągnął łyk przywracającego

60

pamięć eliksiru. — Tak... to musiało być... Nie, to było

dokładnie ósmego listopada tysiąc dziewięćset czterdziestego

pierwszego. Tak, tego dnia pierwszy korpus wojsk niemiec-

kich zaczął ofensywę na całego, planując zajęcie Tychwina,

węzła kolejowego, który odgrywał kluczową rolę w zaopat-

rzeniu Leningradu. Tego samego dnia zdobyto stację, a dzie-

wiątego dotarliśmy aŜ do peronów Wikołowa. Ale tam juŜ

oberwaliśmy od Ruskich, ledwo czternaście kilometrów od

placu Pałacowego... — Zamilkł na kilka chwil, w czasie

których przewracał karty pamięci. — Niewiele brakowało.

— Poza Hotzem, kacykiem SS, wspomniał pan o kobie-

cie, Tani. W grupie była Rosjanka?

— Powiedzmy, Ŝe tłumaczka. — Uśmiechnął się szel-

mowsko.

— I co się stało z misją Wündermanna?

— Weszli do Leningradu od zachodu, przez sektor

Uritska, ósmego listopada, jak juŜ panu mówiłem, kiedy

zaczęła się jatka od wschodu. Rosjanie skoncentrowali masę

Ŝołnierzy od strony Tychwina, skąd na nich uderzaliśmy.

Sektor Uritska wyglądał jak sito. Hotz nie był głupi.

Cokolwiek chciał zrobić, jego plan był dobry...

— A wy?

— Byliśmy coś winni Wündermannowi. Uratował nam

Ŝycie w drodze na front, w potyczce z partyzantami i ich

pieprzonymi psami. Opowiedziałem juŜ panu o psach? To

później panu opowiem, bo znów się pogubię... Na czym

stanęliśmy?

— Byliście mu coś winni...

— A tak... Więc zwróciliśmy dług, Alvarito i ja. Cabrera

nie mógł iść...

61

— Tak, miał wartę.

— Tak, bo gdyby nie to, byłby tam z nami. Cabrera był

słownym facetem, ale nie mógł... Biedny Alvaro, gdyby

generał z nami poszedł, moŜe by jeszcze Ŝył. Ba, miał

strasznego pecha.

Wypił kolejny duŜy łyk burbona, powodując, Ŝe lód

zachrzęścił w zetknięciu ze ścianami szklanki.

— Co się dokładnie wydarzyło? — Jaime starał się opano-

wać zniecierpliwienie, ale Palenzuela najwyraźniej dobrze się

bawił, odgrzebując wspomnienia kawałek po kawałku.

— Jak juŜ panu mówiłem, grupa weszła do Leningradu o

świcie ósmego listopada. Wündermann pokazał nam na

mapie, którędy mieli się ewakuować, wzdłuŜ wybrzeŜa

Zatoki Fińskiej, między Uritskiem a Peterhofem. Mieliśmy

tam na nich czekać albo ich zabić.

— Zabić?

— Hotza albo Sancheza, albo obydwu, gdyby wrócili

sami. Mówiłem juŜ, Ŝe Wündermann nie ufał swojemu

niemieckiemu kuzynowi. Bo Jose Manuel był pół-Niemcem,

stąd to nazwisko.

Jaime pomyślał, Ŝe historia robi się z kaŜdą chwilą coraz

dziwniejsza i bardziej zawikłana.

— Tak, w kaŜdym razie wyświadczyliśmy przysługę

naszemu przyjacielowi i siedzieliśmy tam, dobry Alvaro

i ja, biwakując cały dzień i czekając, aŜ wrócą. Wszystko

szło całkiem nieźle, nudno, ale do zniesienia, jak to na

warcie. AŜ w pewnym momencie poczułem potrzebę oddania

moczu i zostawiłem Alvara samego. Pewnie minęło z dzie-

sięć minut, zanim znalazłem jakieś drzewo. Wie pan, my

Hiszpanie tacy juŜ jesteśmy, moŜemy zaliczać panienki we

62

trzech w jednym pokoju, ale Ŝeby się odlać, musimy się

schować za drzewem. — Zmarszczył czoło. — MoŜe zajęło

mi to więcej niŜ dziesięć minut, na przedmieściach Lenin-

gradu nie było za duŜo drzew, zniszczyliśmy je wszystkie za

pomocą artylerii albo przy okazji bombardowań z powietrza.

Prawdę mówiąc — zamyślił się na chwilę — zostawiliśmy

im wszystko w Ŝałosnym stanie. Ma pan papierosa? śona nie

pozwala mi palić.

Jaime zaproponował mu marlboro lighta; wrócił do nałogu

z powodu swej byłej Ŝony.

— Dzięki — powiedział Palenzuela, zaciągając się głę-

boko z wyrazem przyjemności malującym się na twarzy. —

Na czym to stanęliśmy?

— Na sikaniu.

— A tak, więc zapinałem koŜuch, cudowny, taki długi do

kostek, barania wełna od spodu i skóra na wierzchu. UŜywa-

liśmy takich na długich wartach, to był jedyny sposób, Ŝeby

je przetrzymać przy trzydziestu, czterdziestu czy nawet

pięćdziesięciu stopniach mrozu. — Znów się zaciągnął. —

Wtedy usłyszałem strzał. Wyleciałem pędem z zagajnika.

Zostawiłem kolegę za małym pagórkiem, więc nie wiem

dokładnie, co się wydarzyło. Podbiegłem do naszej pozycji i

ujrzałem Alvara wchodzącego spokojnie na górkę i ładują-

cego karabin. Kiedy mnie zobaczył, zatrzymał się i podniósł

broń, jakby chciał z niej wymierzyć. — Poruszył w zamyś-

leniu lodem w szklance. — Nigdy nie zrozumiałem tego

gestu, moŜe usłyszał coś z tyłu... Wszystko stało się bardzo

szybko, zabrzmiały trzy wystrzały, jeden za drugim. Wtedy

Alvaro padł na kolana, z szeroko otwartymi oczami i tym

głupkowatym wyrazem, który ci zostaje na twarzy, niech mi

63

wybaczy świętej pamięci Alvaro, jak Parka zaskakuje cię bez

uprzedzenia. Upadł twarzą w śnieg. Strzały dobiegały zza

pagórka. Rzuciłem się na ziemię i szybko podczołgałem do

ciała przyjaciela. Próbowałem wyczuć puls na szyi, ale musiał

być martwy, zanim oczy zalepił mu śnieg, cały czas miał je

otwarte. Wtedy zabrzmiało więcej strzałów zza wzgórza.

Wyjrzałem i zobaczyłem z tuzin Ŝołnierzy rosyjskiej piechoty

wychodzących z lasku naprzeciwko. Biegli w naszą stronę, do

celu, którego nie widziałem, bo zasłaniało mi go zbocze

wzgórza. Podniosłem się i spróbowałem podnieść ciało

Alvarita, Ŝeby zarzucić go sobie na plecy i zabrać. Nie

chciałem go tam zostawiać, na śniegu, na odludziu, porzuco-

nego jak psa. — Jego twarz posmutniała pod wpływem tego

wspomnienia.—Ale nie mogłem, cięŜko było go ruszyć z tym

koŜuchem, plecakiem, a ja zapadałem się w świeŜy śnieg. Nie

dało się. — Zgasił niedopałek, powoli, ale mocno, aŜ czubki

palców zabarwiły mu się na biało od zawartości popielniczki

z grawerowanego kryształu, z emblematem hotelu Palace.

— Kule zaczęły mi gwizdać nad głową, Rosjanie juŜ

mnie zobaczyli, więc uciekłem, nigdy dotąd tak nie biegłem,

nie oglądając się za siebie ani razu, aŜ dotarłem do naszych

linii. — Westchnął głęboko. — I oto cała historia pana wuja

Alvara. Chciałbym teraz poznać pańską, młodzieńcze.

Spojrzał bez skrępowania na złotego roleksa.

— Zrobiło się późno. MoŜe jajka sadzone w Lucio?

Jaime rozszyfrowywał niewiadome. Wiedział juŜ, gdzie

zginął wuj Alvaro, i zaczął myśleć, jak go stamtąd wydostać.

— Niech pan nie traci czasu na administrację. Nikt panu

nie da ani grosza na przywiezienie góry faszystowskich

mumii z Rosji — powiedział mu ostro Palenzuela.

64

Aguirre milczał. Stary Ŝołnierz miał rację. Myszkował w

niedawnej i niewygodnej przeszłości. Dla jego projektu

podstawowe znaczenie miały pieniądze, ale nie wiedział,

skąd je wziąć.

— Na pewno jest jakieś stowarzyszenie byłych członków

dywizji czy coś w tym rodzaju — powiedział niemal błagal-

nym tonem.

— No jasne. Klub zgrzybiałych starców, takich jak ja.

Kompletnie spłukanych. Był pan w ich muzeum? Wstyd.

Epickie dzieje upchane w wilgotnej piwnicy.

Aguirre opadł na oparcie restauracyjnego krzesła, był

uosobieniem poraŜki. Cisza, która zapadła, zdawała się

przedłuŜać w nieskończoność. Palenzuela obserwował go zza

chmury dymu z cygara.

— Naprawdę chce pan po nich jechać? — zapytał

w końcu.

Jaime widział świdrujące go oczy. Były Ŝołnierz zadał to

pytanie bardzo powoli. Skaner znów działał.

— Dałem słowo — usłyszał swój głos, jakby mówił ktoś

inny. MoŜe burbon?

Kolejna przerwa. Stary kapitan nadal na niego patrzył,

bawiąc się wetkniętym w usta kubańskim cygarem.

— Ja to sfinansuję. Bez względu na koszty. Pieniądze nie

grają roli. — Jego głos nagle stał się ochrypły, zdawało się,

Ŝe jego wilgotne oczy błyszczą. — Ale niech pan przywiezie

tych chłopców do domu, za długo siedzą w Rosji, to wszystko

juŜ dawno się skończyło.

Na poŜegnanie objęli się w drzwiach Lucio, obok zie-

lonego jaguara, który przywiózł ich tam z hotelu Palace. Na

fotelu kierowcy siedział szofer, nie wyłączył silnika.

65

Ramirez, meksykański porucznik, który uratował Selemu

Ŝycie w czterdziestym piątym, ubrany w nienaganny garnitur,

z uśmiechem na ustach. Otworzył przed nim prawe tylne

drzwi, uŜywając lewej ręki, prawa pozostała przy boku,

gotowa w kaŜdej chwili sięgnąć pod lewą pachę, gdzie

musiał nosić coś więcej niŜ dezodorant.

Przypadli sobie do gustu. A takie rzeczy moŜna poznać po

uściskach.

— Cieszę się, Ŝe pana poznałem, młodzieńcze. Jutro

otworzę panu konto z odpowiednimi funduszami. Pan się

zajmie ich wydawaniem. Proszę informować mnie regularnie

o postępach, wszystkie wydatki mają być uzasadnione i udo-

kumentowane. śyczę szczęścia!

I zostawił go tam, chwiejącego się w drzwiach Lucio.

— Zawołać taksówkę, proszę pana? — zapytał kelner

nauczony doświadczeniem.

♦ ♦ ♦

Nazajutrz straszliwa migrena uświadomiła mu, Ŝe tamto

spotkanie rzeczywiście miało miejsce. Telefon od dyrektora

filii Banco Popular potwierdził, Ŝe wszystko było tak samo

prawdziwe jak ból głowy.

— Posłuchaj, Jaime — powiedział dyrektor — dziś z sa-

mego rana jakiś starszy męŜczyzna z latynoskim akcentem

otworzył konto na swoje i twoje nazwisko. W południe

otrzymaliście przelew z Kajmanów wysokości pięciuset

tysięcy dolarów. Ten męŜczyzna, Ramirez, powiedział, Ŝe

przyjdziesz koło południa podpisać papiery.

Jaime pojawił się w banku tuŜ przed jego zamknięciem.

Dyrektor czekał na niego z pośrednikiem i urzędnikiem

66

administracyjnym. Mimo późnej pory wszyscy trzej uśmie-

chali się szeroko. Następnego dnia spróbował się umówić z

prezesem Stowarzyszenia Kombatantów Błękitnej Dywizji,

generałem Chicharro.

— Chętnie bym pana przyjął, zwłaszcza z taką rekomen-

dacją, ale nie oszukujmy się, panie Aguirre, mam bardzo

słabe zdrowie, a to, o co pan mnie prosi, przerasta moje

moŜliwości.

Chicharro poradził mu, Ŝeby zwrócił się do pułkownika

Aguado, innego członka dywizji i dyrektora muzeum Błękit-

nej Dywizji.

— Aguado jeszcze się trzyma. Był w łączności, spędził

całą kampanię w kwaterze głównej. Mówię panu, „Aguadito,

nic cię nie ruszy, bo siedzisz na kilometrze zero” — zaŜar-

tował Chicharro. — Będzie mógł lepiej panu pomóc niŜ ja.

Poza tym daje sobie radę z archiwum dywizji z zamkniętymi

oczami.

Tak jak go uprzedzono, pułkownik Aguado był świetnie

zakonserwowanym osiemdziesięciolatkiem. Niskim, drob-

nym i nerwowym. Jego spojrzenie nad cienkim, nienagannie

przyciętym wąsem było wciąŜ dociekliwe i Ŝywe. Rzeczy-

wiście był w doskonałej formie. Jaime opowiedział mu o

swoim projekcie.

— To świetnie. Ludzie tego nie wiedzą, ale wysłaliśmy

tam dziewiętnaście tysięcy męŜczyzn, w rzeczywistości

niemal chłopców, i pięć tysięcy zostało w Rosji na zawsze —

powiedział Aguado, a przez jego słowa sączyło się niedo-

wierzanie i niechęć kogoś, kto słyszał juŜ wiele razy tę samą

historię. — Wcześniej podjęliśmy się podobnej inicjatywy,

nawet sprowadziliśmy niektóre szczątki, znaleźliśmy miejsca

67

pochówku, zbiorowe groby... Zawsze jest ten sam problem:

pieniądze. Istnieje towarzystwo krewnych poległych w

Błękitnej Dywizji, ale rzadko kiedy udaje im się zebrać dość

funduszy. Nie moŜemy oczekiwać zbyt wiele po hiszpańskim

rządzie, Ŝe nie wspomnę o Rosjanach.

— Pieniądze nie będą tym razem problemem — odparł

Aguirre bez ogródek.

Aguado poprawił się na krześle, wyprostował, przybrał

bardziej oŜywiony i uwaŜny wyraz twarzy. Nie przypominał

juŜ człowieka sprzed kilku sekund, wyglądającego jak dyrek-

tor filii jakiegoś banku, który właśnie ma powiedzieć, Ŝe „bez

poświadczenia nie dostaniecie poŜyczki hipotecznej, moi

drodzy”.

— Reprezentuje pan jakieś stowarzyszenie? Organizację

pozarządową czy coś takiego? — wychrypiał, zanim prawie

niezauwaŜenie zniŜył ton głosu. — Nie chcemy problemów z

nazistami.

— Reprezentuję dŜentelmena, który pije bagordi gran

reserva, tak jak pan i ja pijemy wodę, który pali kubańskie

cygara marki Churchill, jak pan palił siano w okopach,

którego jaguar nie mieści mu się w garaŜu i który właśnie

wpłacił na moje konto pół miliona dolarów, Ŝebym, jak

mówi, przywiózł z Rosji wszystkie faszystowskie mumie,

jakie uda mi się odkopać.

— Cholera — mruknął Aguado w ramach konkluzji,

oddzielając dokładnie wszystkie sylaby w tym eschatologicz-

nym wyraŜeniu. — A, proszę mi wybaczyć, jeśli to niedysk-

retne pytanie, skąd pan się tu wziął?

— Ja jestem tutaj z winy tej kur... — powstrzymał się. —

Z powodu mojej byłej Ŝony. — Instynktownie wsunął

68

rękę do kieszeni marynarki w poszukiwaniu opakowania

lexatinu.

— No tak, norma — przyznał pułkownik. — Dobrze,

w takim razie, w czym mogę panu pomóc?

Aguirre opowiedział mu więc, czego Sele od niego ocze-

kuje: identyfikacji zmarłych i zaginionych, dat, jednostek, do

których naleŜeli, map z miejscami bitew, pochówków

potwierdzonych, moŜliwych i do potwierdzenia, list Ŝyjących

krewnych, którzy mogliby zidentyfikować ciała...

— A przede wszystkim interesują nas pochówki w rejonie

Uritska — podkreślił.

Aguado zapisywał wszystko, starannie kaligrafując w no-

tatniku wyjętym z szuflady starego metalowego biurka.

— To, o co mnie pan prosi, wymaga wiele pracy.

— Dostanie pan za to sowitą zapłatę.

Pułkownik podniósł wzrok znad notatnika, a jego policzki

zaróŜowiły się. Trafiony, pomyślał Aguirre.

— Naprawdę sądzi pan, Ŝe siedzę w tej piwnicy dla

pieniędzy? — Aguado wyglądał na głęboko uraŜonego.

— Dobry BoŜe, proszę mi wybaczyć niezręczność. Chcia-

łem tylko powiedzieć, Ŝe potrafimy docenić pańską pomoc i

pracę. Chcielibyśmy się za nie odwdzięczyć datkiem na

muzeum.

Spojrzał na plamę wilgoci rozlaną na ścianie za plecami

pułkownika, ogromną i obramowaną pleśnią. Próbowano ją

ukryć, wieszając na niej wielką fotografią generała Muňoza

Grandesa. Nie udało się.

Aguado odwrócił się, szukając miejsca, na które patrzył

Aguirre. Kiedy na powrót zajął pozycję naprzeciw Jaimego,

jego twarz odzyskała normalny kolor.

69

— Tak, przydałaby nam się pomoc — przyznał juŜ

spokojniej. — Widzi pan, będę potrzebował czasu na ze-

branie tych wszystkich informacji, skontaktowanie się z ro-

dzinami, nie mogę w tej chwili powiedzieć panu ile...

— Proszę się nie martwić. Czekają juŜ ponad sześćdziesiąt

lat, aŜ po nich pojedziemy, wytrzymają jeszcze kilka tygodni.

Aguado się uśmiechnął.

— Natychmiast zabiorę się do pracy. Chce pan obejrzeć

muzeum?

Jaime przyjął zaproszenie i zaczął spacerować po maleń-

kich zagraconych salach piwnicy przeznaczonej na muzeum

Błękitnej Dywizji. „Epickie dzieje upchane w wilgotnej

piwnicy”, przypomniał sobie słowa kapitana Palenzueli.

DuŜo czasu, duŜo uczucia, mało miejsca, mało środków.

Było uzbrojenie, ekwipunek, zdjęcia, medale, listy, mundury,

ordery, makiety i dioramy.

— Dlaczego nie przeniesiono tego wszystkiego do muze-

um wojska? — zapytał Aguirre.

— Zawsze twierdzili, Ŝe brakuje miejsca. Ale nowy

minister obrony narodowej obiecał nam całą salę w nowym

muzeum Alkazaru — powiedział z dumą i radością weteran.

Jaime poczuł nagle, Ŝe mu go Ŝal, Ŝal ich wszystkich. Ci

starzy Ŝołnierze znaleźli się w nieodpowiednim miejscu i

czasie, wysłani, chociaŜ byli ochotnikami, przez rząd, który

musiał grać wieloma kartami, Ŝeby przetrwać. Później histo-

ria ukryła ich jako niewygodnych świadków. Im szybciej się

o tym zapomni, tym lepiej. Jednak Jaime był cały czas pod

wraŜeniem nieugiętej postawy członków Błękitnej Dywizji.

Ich stoickiej akceptacji losu. śaden z nich nie miał Ŝalu do

nikogo ani do niczego. Nie było rachunków do wyrównania.

70

— Byliśmy Ŝołnierzami. Pojechaliśmy wykonywać naszą

pracę, zrobiliśmy, co do nas naleŜało, a ci, co mogli, wrócili.

Nie oczekiwaliśmy, Ŝe powitają nas z orkiestrą i konfetti,

byliśmy Ŝołnierzami, nie gwiazdami kina — wyjaśnił sucho

Palenzuela.

Dumni starzy Ŝołnierze. Nie chcieli wzbudzać litości, nie

chcieli hołdów, chcieli tylko, Ŝeby przetrwała pamięć o nich.

Spojrzał kątem oka na Aguada, który właśnie opisywał

najwyŜszą jak na tamte czasy technologię mieszczącą się w

czymś w rodzaju lodówki. Według jego zapewnień naleŜała

do wyposaŜenia łączności. Dobry Aguado. Musi minąć

jeszcze parę pokoleń, zanim ten kawał historii Hiszpanii

zostanie wystawiony w salach jakiegoś publicznego muzeum.

Jego spojrzenie pobiegło ku szklanej witrynie, za którą

manekin z wyprzedaŜy w wielkich centrach handlowych

pysznił się cięŜkim koŜuchem z baraniej skóry. Ten obraz

przypomniał

mu

natychmiast

opowiadanie

kapitana

Palenzueli. Poczekał, aŜ Aguado skończy swój wywód na

temat fal Hertza, i podszedł do manekina.

— Regulaminowy koŜuch dla wartowników. Tylko z tym

na grzbiecie moŜna było wytrzymać długie warty w tamtej

temperaturze — wyjaśnił pułkownik.

Jaime pokiwał głową. Obejrzał dobrze zachowany koŜuch,

od kołnierza z szerokimi i wysokimi wyłogami chroniącymi

przed zamiecią, przez guziki z jeleniego poroŜa, w czystym

niemieckim stylu, po obszerne poły, które musiały okrywać

buty aŜ do kostek. I tam, na wysokości butów, jego uwagę

zwróciły dwa metalowe cylindry pomalowane na Ŝółto-

pomarańczowo, leŜące u stóp manekina. Pochylił się, zgina-

jąc kolana, i przykucnął, przyglądając im się z bliska.

71

Przeczytał napis: „GAS ZYKLON-B”, wypisany drukowa-

nymi czarnymi literami. Obok, w tym samym kolorze

czaszka ze skrzyŜowanymi piszczelami. Pod spodem znalazł

jeszcze coś, co wyglądało na seryjne numery cylindrów:

00101 i 00103. Na obu ta sama nazwa producenta, Tesch &

Stabenow.

— Przekazane przez... nie pamiętam w tej chwili nazwiska

tego Ŝołnierza. Musiałbym sprawdzić na fiszce. W kaŜdym

razie to bardzo ciekawa darowizna—wyjaśnił zza jego pleców

Aguado. — To pojemniki na gaz cyklon B, puste, naturalnie.

— Tym...

— Tak, tym naziści zagazowywali śydów. Potworność.

My dowiedzieliśmy się o tym później — powiedział, prawie

się tłumacząc. — Proszę spojrzeć tutaj, inny bardzo ciekawy

eksponat. To kompletny MG-czterdzieści dwa z trójnogiem.

Najlepszy karabin maszynowy na świecie, nawet Ameryka-

nie dotąd nie zrobili lepszego...

♦ ♦ ♦

Po piętnastu dniach zadzwonił do niego pułkownik Agua-

do. Pracował szybko, zebrał wszystkie wymagane dokumenty

i skontaktował się z siedemdziesięcioma dwoma krewnymi

dywizjonistów, którzy mogli wnieść więcej informacji. Jaime

uśmiechnął się, wysłuchując tego deszczu dobrych nowin.

Jego przygoda właśnie się rozpoczęła.

♦ ♦ ♦

— Siedemdziesięciu siedmiu Hiszpanów! — powtórzył

Wasyliew, przerywając brutalnie jego wspomnienia. —Nie

źle, co, przyjacielu?

72

— Siedemdziesięciu siedmiu? A co się stało z pozo-

stałymi dwustu trzydziestoma pięcioma? — zapytał Aguirre,

licząc szybko w myśli.

— W większości to Niemcy, chociaŜ jest teŜ trochę

Włochów i Holendrów, kilku Finów i Rumunów. Gdyby

Hitler był muzykiem rockowym, moŜna by powiedzieć, Ŝe

miał fanów w całej Europie.

Aguirre posłał mu lodowate spojrzenie.

— No dobra, głupi Ŝart — przyznał Rosjanin.

— Co się z nimi stanie?

— CóŜ, skontaktujemy się z ambasadami. Ich identyfika-

cja będzie kosztowna, sam pan wie, przypuszczam, Ŝe

roześlemy ich wszystkich w ciągu sześciu miesięcy. Oprócz

Rumunów. — Zrobił uniwersalny gest oznaczający pienią-

dze, pocierając środkowy palec o kciuk prawej ręki. — Ci

wrócą do rowu.

— Jasne.

— Proszę spojrzeć, mam tutaj informacje na temat Hisz-

panów. — Rosjanin znów był bliski euforii.

Kazał Aguirremu usiąść na chwiejącym się krześle przed

zniszczonym drewnianym stołem, który spokojnie mógł

naleŜeć do wyposaŜenia gabinetu Berii. Otworzył szufladę

bez uchwytu i wyjął z niej opasłą teczkę. Zaczął przeglądać

znajdujące się w niej dokumenty, aŜ odnalazł ten, którego

szukał, i zaczął go czytać wystudiowanym tonem biurokraty.

— Pięć ciał na zboczu przy zamkniętej linii kolejowej na

stacji Nowogród, trzy we wspólnym grobie na brzegu jeziora

Iman, na północy. Siedem w grobie w dawnym miejscu

dowodzenia dwieście sześćdziesiątego drugiego regimentu

w rejonie Krasnego Boru...

73

Wasyliew odczytywał liczby określające ilość znalezio-

nych ciał i lokalizacje wykonanych ekshumacji. Następnie

przeszedł do listy nazwisk zidentyfikowanych Ŝołnierzy:

porucznik Alfonso Rubial, komendant lotnictwa Jose Munoz,

kapitan Aristides Garcia... Dla wielu krewnych dzisiaj skoń-

czą się poszukiwania. Cieszył się ze względu na nich.

Wasyliew skończył. Nie wspomniał chorąŜego Alvara

Arenasa de Valcarcel. Pułkownik podniósł wzrok znad

kartki. Uśmiechał się szeroko.

— I? — zapytał rozdraŜniony Aguirre.

— A teraz nagroda główna, mój przyjacielu — spuścił

wzrok na kartkę. — Cztery ciała znalezione w lesie koło

Uritska, trzy niezidentyfikowane, czwarte z blaszką z na-

zwiskiem A. Arenas Valcarcel, z dwieście sześćdziesiątego

trzeciego regimentu Błękitnej Dywizji.

Urwał, Ŝeby przyjrzeć się reakcji Jaimego.

— Mamy pańskiego człowieka, doktorze Aguirre!

Jaime poczuł uderzenie krąŜącej w jego ciele adrenaliny.

To musi być on. Wszystko się zgadza, miejsce opisane przez

Palenzuelę, regiment, numer na blaszce...

— Nie było łatwo — ciągnął były sowiecki pułkownik.

W rzeczywistości mówił: „Wydaliśmy sporo pieniędzy, ale

wykonaliśmy dobrą robotę i mamy rezultat”. — Znalezienie

tego grobu było czystym przypadkiem. Zadzwonił do nas

jakiś męŜczyzna z ogłoszenia.

Wydali tysiące rubli na kampanię w prasie, radiu i telewi-

zji, prosząc o świadectwa mogące pomóc w odnalezieniu

miejsc pochówku zagranicznych Ŝołnierzy z czasów drugiej

wojny. Oferowano wysoką nagrodę za sprawdzone informa-

cje. Odebrano tysiące telefonów, chociaŜ tylko jedna dzie-

74

siata procenta z nich pozwoliła odkryć rzeczywiście ist-

niejące groby.

— Prawdę mówiąc — ciągnął Wasyliew — na początku

facet nie wyglądał mi na godnego zaufania. Papierosa?

Amerykański.

śołnierz zdjął folię z paczki winstonów.

— Nie, dzięki, znowu próbuję rzucić.

— Jasne. Jak mówiłem, ten człowiek w pierwszej wiado-

mości telefonicznej — nagrywamy wszystkie rozmowy i póź-

niej robimy przesiew — przedstawił się jako Aleksiej

Łuknicki, kapitan przybocznej gwardii Stalina. — Zaciągnął

się papierosem. — Pamiętam, Ŝe chłopcy się śmiali, gdy to

usłyszeli. Nie moŜe pan sobie wyobrazić, ilu wariatów moŜe

dzwonić na darmową linię. Byliśmy przyzwyczajeni do

wysłuchiwania absurdalnych informacji w stylu, jestem synem

cara”, „widmem Rasputina” albo „tu wielka księŜna Anasta-

zja”. Ale ten człowiek mówił pewnym głosem, wiedziałem, Ŝe

nie kłamie, kiedy powiedział: „Wiem, gdzie są pochowani, od

tysiąc dziewięćset czterdziestego pierwszego, pod Uritskiem,

trzej niemieccy szpiedzy i oficer Błękitnej Dywizji”.

— Więc dlaczego na początku mu pan nie uwierzył?

Twarz Wasyliewa rozjaśnił olśniewający uśmiech.

— Gdyby Aleksiej Łuknicki był kapitanem przybocznej

gwardii Stalina, nie byłby w Leningradzie w tysiąc dziewięćset

czterdziestym pierwszym. Stalin nigdy nie przyjechał do miasta

w czasie oblęŜenia, prawie nie ruszał się z centrum Moskwy.

A jego straŜ przyboczna nigdy się od niego nie oddalała.

Wasyliew zrobił teatralną przerwę, przyglądając się twarzy

Hiszpana.

Jaime czuł się wyjątkowo niezręcznie. Jednocześnie zro-

75

zumiał, Ŝe śmierć wuja Alvara była powiązana z coraz

większą liczbą zagadek i faktów, które nie pasowały w Ŝaden

sposób do całej historii. I sądząc po spojrzeniu Wasyliewa,

czekały go kolejne niespodzianki.

— A jednak nie zlekcewaŜył pan zeznania tego człowieka

— Aguirre chciał przerwać krępującą ciszę.

— Nie — przyznał Wasyliew. — Ton jego głosu upewnił

mnie, Ŝe nie kłamie. Rozmawiałem z nim osobiście. Ponad-

osiemdziesięcioletni staruszek. Ubranie połatane, ale schlud-

ne. Emerytowany Ŝołnierz, pomyślałem, z tych, co to Ŝyją ze

swojej mizernej pensji przez pierwszy tydzień miesiąca, a

pozostałe trzy spędzają na Ŝebraniu na ulicach Moskwy. —

Wasyliew zgasił papierosa w powyginanej aluminiowej

popielniczce z napisem Coca-Cola. — A jednak — ciągnął

— w czasie tej rozmowy nasz przyjaciel Aleksiej nie

przedstawił się juŜ jako kapitan przybocznej gwardii Stalina.

Nagraliśmy to na wideo...

— Proszę podać pańskie nazwisko — zapytał uprzej-

mie pułkownik Wasyliew.

— Aleksiej Łuknicki, kapitan Dziesiątej Dywizji

Strzelców.

— O! — Pułkownik podniósł wzrok znad papierów,

które zdawał się przeglądać. — Zakradł się tu chyba

jakiś błąd, w rejestrze z pańskiej rozmowy telefonicznej

widnieje pan jako kapitan przybocznej gwardii Stalina...

Policzki staruszka zarumieniły się, ale natychmiast

odzyskał godną postawę.

— To był Ŝart... głupstwo, chciałem zwrócić na siebie

uwagę — wyjaśnił, starając się być przekonujący.

76

Jednak tym razem Wasyliew wiedział, Ŝe ten człowiek kłamie

i robi to, Ŝeby coś ukryć.

— Sprawdził pan te dane? — spytał Jaime.

Pułkownik wyprostował się na krześle, najwyraźniej uznał

pytanie za obraźliwe.

— Naturalnie. Nie istniał Ŝaden kapitan o tym nazwisku w

Dziesiątej Dywizji Strzelców, która rzeczywiście biła się pod

Leningradem, ale był kapitan Aleksiej Łuknicki w przybocznej

gwardii

Stalina.

Łuknicki

został

oczyszczony

w

czterdziestym drugim. Co pan na to, przyjacielu?

— Ale dlaczego skłamał za drugim razem? — Jaime myślał

na głos.

— Chciałem go o to zapytać, ale zniknął, gdy tylko

ekshumowaliśmy ciała. Zgarnął pięć tysięcy dolarów, naleŜność za

potwierdzoną informację, pamięta pan? I zniknął bez śladu.

— Ciała znajdowały się tam, gdzie powiedział?

— Zaprowadził nas dokładnie na miejsce. Bez Ŝadnego

wahania, jakby ich pochował dzień wcześniej. I tu mamy

następną zagadkę...

Ktoś zapukał do drzwi, uderzając w nie lekko dwa razy, i

wszedł do pokoju. Był to porucznik saperów w nieskazitelnie

czystym mundurze. Wyglądał na zaskoczonego obecnością

Aguirrego. Zwrócił się do pułkownika i powiedział coś do

niego po rosyjsku.

— Spasiba — odpowiedział zwięźle Wasyliew.

Młody oficer zasalutował i wyszedł z gabinetu.

— Przygotowaliśmy skrzynie w sali gimnastycznej —

oznajmił.

— Skrzynie? — zdziwił się Aguirre.

77

— UłoŜyliśmy szczątki Hiszpanów i ich rzeczy w od

dzielnych skrzyniach w sali gimnastycznej. Ich imiona

i jednostki są wypisane na tabliczkach. Chcieliśmy nadać

temu wydarzeniu intymny charakter — odparł pułkownik.

— Dziękuję. Dobrze pan zrobił — powiedział Aguirre.

Wasyliew starał się przynajmniej udowodnić, Ŝe mała

fortuna, jaką wydał na całą operację, była dobrą inwestycją.

— Chciał mi pan coś powiedzieć o grobach. — Na tym

etapie rozgrywki Jaime wolał znać całą historię, przynajmniej

prawie całą.

— Tak, groby. Kolejna niespodzianka. Cztery ciała, a ra-

czej to, co z nich zostało, były pochowane trzy metry pod

ziemią i posypane palonym wapnem. — Wasyliew znów

urwał. On równieŜ próbował ułoŜyć łamigłówkę, której nie

rozumiał. Przez chwilę Jaime poczuł ulgę, przypomniawszy

sobie, Ŝe ten człowiek wykonuje jego polecenia, a dobre

maniery ma dlatego, Ŝe dostaje górę dolarów.

— Ponad sześćdziesiąt lat temu ktoś bardzo się postarał —

ciągnął pułkownik. —Nie chcieli zostawić zbyt wielu śladów

po tym, co się tam wydarzyło: zbyt głęboki grób, palone

wapno, Ŝeby rozpuścić ciała, cztery trupy bez blaszki z da-

nymi...

— PrzecieŜ powiedział mi pan, Ŝe chorąŜy Arenas został

zidentyfikowany — przerwał mu Aguirre.

— Blaszka pana wuja miała zerwany łańcuszek. Nie miał

jej na szyi, znaleźliśmy ją w jego bucie. Ten, kto zdjął blaszki

pozostałym, tej najwyraźniej nie znalazł. — Znów badawcze

spojrzenie pułkownika.

— Dobrze, pułkowniku Wasyliew, wykonał pan kawał

świetnej roboty. — NaleŜało skończyć tę rozmowę, nim

78

zamieni się w przesłuchanie. KaŜdy powinien wrócić do

swojej roli. — Chyba juŜ czas, Ŝebyśmy zeszli do sali,

krewni na pewno się niecierpliwią. Ostatnie pytanie: zostało

coś z mojego wuja?

— Och, tak. — Pułkownik odzyskał swój uśmiech sprze-

dawcy uŜywanych samochodów. — Miał szczęście, to znaczy

jego ciało. Był ostami w szeregu, wapno prawie go nie

uszkodziło. Zresztą wrzucili tego wapna za mało. Wie pan, w

tamtym okresie w Leningradzie wszystkiego było za mało.

— Tak, wiem — powiedział Aguirre, wstając ze skrzy-

piącego krzesła. — Idziemy, jak tylko uzna pan za stosowne,

pułkowniku.

— Jeszcze jedna sprawa, drogi przyjacielu. — Pułkownik

podniósł się i podszedł do metalowej szafy, otworzył ją i

wyjął coś ze środka, coś zawiniętego w workowe płótno.

PołoŜył to na stole i wskazał obiema dłońmi, zwróconymi ku

górze: w języku gestów , jest pańskie”.

Aguirre czuł, Ŝe ta gra zaczyna go męczyć.

— Mieliście wyraźny zakaz dotykania ciał i rzeczy poleg-

łych — przypomniał sucho.

Jaime pamiętał radę Aguada, dyrektora muzeum: „Niech

pan pilnuje Rosjan w czasie wykopywania zwłok, mają

zwyczaj przeszukiwania ciał i przywłaszczania sobie wszyst-

kiego, co da się sprzedać. Wie pan, ordery, broń, sprzączki,

guziki... Niech pan zrobi wszystko, co w pana mocy, Ŝeby to

się nie powtórzyło. Pieniądze to załatwią”.

— Zgadza się, zgadza się. Ale przestraszyliśmy się. Niech

pan na to spojrzy, sam pan zrozumie.

Aguirre wyjął przedmiot z worka. Nie był w stanie ukryć

zdziwienia. Metalowy cylinder, w kolorze Ŝółtopomarań-

79

czowym, z nadal czytelnym napisem „ZYKLON-B”. Nie

mógł się powstrzymać, Ŝeby nie spojrzeć na numer seryjny:

00102 producenta Tesch & Stabenow. Trzeci pojemnik.

Poczuł dreszcz.

— Dziwne, prawda? — zauwaŜył Rosjanin, obserwując

go z rozbawieniem.

— Jest niebezpieczny? — zapytał Aguirre, starając się

zyskać na czasie, Ŝeby uporządkować myśli, znaleźć klucz do

rozwiązania zagadki.

— Met, niet. — Znów uśmiech kupca. — Proszę spojrzeć

— powiedział, biorąc cylinder do ręki i pokazując dziurę w

górnej części, przy spojeniu pod pokrywą. — Wystrzał,

najpewniej z broni krótkiej. Musiałbym go wysłać do

laboratorium, Ŝeby mieć pewność. W kaŜdym razie gaz

wyleciał tędy, ponad pół wieku temu. Cyklon B był przewo-

Ŝony w stanie stałym, w niebieskawych kryształkach. Czasem

śmierć moŜe przyjmować piękne formy — zauwaŜył filozo-

ficznie. — W zetknięciu z powietrzem kryształki wchodziły

w reakcję i zamieniały się w gaz.

— Dobrze. Zabiorę go ze sobą—zaczął wkładać cylinder

do worka.

— Obawiam się, Ŝe to niemoŜliwe. Ministerstwo Spraw

Wewnętrznych musi najpierw oszacować jego wartość.

Nigdy nie widziałem jeszcze pojemnika na Cyklon B.

Aguirre spojrzał na niego. Twarz Rosjanina nie wyraŜała

tym razem niczego. Widział juŜ ten grymas na twarzach

krupierów przy stołach do blackjacka w kasynach. Nie

spuszczając go z oczu, Jaime sięgnął prawą ręką do suwaka

saszetki, którą miał przy pasku.

PołoŜył na stole w idealnym szeregu dziesięć zwitków stu-

80

dolarowych banknotów spiętych gumką recepturką. W kaŜdym

zwitku po dziesięć.

Wasyliew zdjął gumki, przeliczył pieniądze, spiął je

srebrnym spinaczem i schował do kieszeni.

— Mimo wszystko — powiedział — zdaje mi się, Ŝe nie

robię dobrego interesu. Myślę, Ŝe wie pan więcej niŜ ja, a jeśli

nie, będzie pan miał czas, Ŝeby się dowiedzieć. Gdyby mój kraj

nie zmienił się tak bardzo, kontynuowalibyśmy tę rozmowę.

Teraz patrzył na niego i Jaime poczuł coś w rodzaju strachu.

Wasyliew uśmiechnął się, mruŜąc oczy, aŜ w policzkach

uformowały mu się dwa dołeczki. Rosjanin ze swoim wiecznym

uśmiechem, Hiszpan z parcianym workiem przewieszonym przez

ramię.

Czekało na nich czterdziestu krewnych hiszpańskich Ŝołnierzy

poległych w Rosji. Aguirre przebiegł wzrokiem ich twarze;

błyszczące oczy, nieśmiałe uśmiechy... Nagle ktoś zaczął klaskać

i cały hol wybuchł gromką owacją. Jaime nie mógł opanować

wzruszenia, podniósł nieśmiało prawą rękę w niepewnym i

niezręcznym geście podziękowania. Wtedy dwóch Ŝołnierzy

otworzyło metalowe skrzydła drzwi sali gimnastycznej.

Wszyscy odwrócili się w milczeniu. Przed nimi na czerwonym

błyszczącym parkiecie stały skrzynie z zielonego materiału, w

idealnych rzędach. W końcu wszyscy przyszli na spotkanie.

Ponad sześćdziesiąt lat później.

2

Madryt, 26 lipca 2005

Stalin usłyszał jej kroki w drzwiach prowadzących na

klatkę schodową, cztery piętra niŜej. Szła szybko. Słyszał, jak

zamyka Ŝelazne drzwi starej windy. Była zła. Napędzający

maszynę mechanizm poszedł w ruch: znów się zepsuje, nie

pracuje dobrze. Dźwięk kluczy, drzwi mieszkania otworzyły

się i zamknęły z hukiem. Nagle między dwoma skrzydłami

drzwi do salonu przeleciał but, kończąc lot na ścianie

korytarza. Była bardzo zła.

Stalin postanowił nie kusić losu. Zeskoczył z kanapy i

wymknął się przez otwór w drzwiach kuchennych. Ukrył się

w wygodnym wyściełanym koszu. Lepiej poczekać, aŜ go

zawoła, zawsze go woła, kiedy ma kryzys emocjonalny.

Wszystko lepsze niŜ mieć z nią do czynienia, kiedy zamienia

się w furię. Wiedział dobrze, Ŝe ludzie mają dziwny zwyczaj

wyładowywania złości „na tych, których najbardziej kocha-

ją”, jak zwykli powtarzać.

Berta podniosła but z podłogi. Obcas wisiał.

82

— Jasna cholera! — krzyknęła w samotności mieszkania.

Sandał od Manolo Blahnika kosztował mnie dwieście

pięćdziesiąt dolarów na przecenie w czasie ostatniej podróŜy

do Nowego Jorku, przypomniała sobie zmartwiona.

Zdjęła ostroŜniej drugi but i pokonała na bosaka niewielką

odległość dzielącą ją od kanapy w salonie, Ŝeby rzucić się na

nią twarzą w dół, wśród miękkich poduszek z pierza.

Poczuła intensywny zapach kota. Stalin, cholerny kocie,

przypomnij mi, Ŝe muszę cię wykastrować.

LeŜała bez ruchu przez kilka minut. Ze zwieszonym

lewym ramieniem, z połamanym Manolo Blahnikiem w dło-

ni. Jej ciało zadrŜało nagle: płakała.

Nie trwało to długo. Nie miała zwyczaju płakać. Kobiety z

jej rodziny nie płakały. „Samokontrola! Nie pozbywaj się

uczuć, ale nie pokazuj ich, to najintymniejsza rzecz, jaką

posiadają kobiety. Przez nie stajemy się bezbronne”, po-

wtarzała jej babcia.

Przekręciła się na plecy i zastygła bez ruchu, patrząc w

sufit i wycierając łzy wierzchem dłoni.

To nie był dobry dzień.

W rzeczywistości dzień był okropny, katastrofalny.

Najgorszy dzień w jej Ŝyciu zawodowym. A dla

trzydziestoośmioletniej samotnej kobiety oznaczało to wła-

ściwie najgorszy dzień w Ŝyciu w ogóle.

A wszystko musiało się wydarzyć zaledwie kilka dni po

tym, jak zakończyła pomyślnie najbardziej błyskotliwą

operację w swojej karierze, zapewne najwaŜniejszą dla

instytucji, w której pracowała — muzeum Prado.

Zaledwie dwa tygodnie temu sfinalizowała zakup Hrabiny

de Chinchón, jednego z ostatnich wielkich obrazów Goi

83

naleŜących do osób prywatnych. Wreszcie stał się częścią

zbiorów Prado.

Dopięła swego po miesiącach skomplikowanych i delikat-

nych negocjacji prowadzonych na trzy fronty, między

hrabiostwem Arges, właścicielami obrazu, Southbees &

Spoors, domem aukcyjnym, który chciał go sprzedać, i

Ministerstwem Kultury, które chciało połoŜyć na nim łapę,

na co zezwalało mu prawo, odkąd w ostatnim katalogu z

1983 roku dzieło zostało uznane za naleŜące do „narodowego

dziedzictwa historycznego”.

Berta Wündermann-Malakov jako wicedyrektorka muze-

um Prado była odpowiedzialna za logistykę i w zasadzie za

całą operację zakupu.

Na decyzję powierzenia jej przeprowadzenia tak trudnego

projektu wpłynęło kilka okoliczności. Berta była bliską

przyjaciółką Christophera Finneya, wiedzieli o tym w mu-

zeum, wiedzieli o tym w ministerstwie.

Finney był dyrektorem Southbees & Spoors na Europę

Południową, co oznaczało wszystkie kraje wybrzeŜa śród-

ziemnomorskiego, „z Portugalią włącznie”, jak lubił za-

znaczać.

Mieszkał, jeśli nie był akurat w Londynie, Tokio albo

Nowym Jorku, na olśniewającym poddaszu na madryckiej

Castellanie.

Kiedy Berta kilka lat wcześniej poznała go na szalonej

imprezie Agathy Ruiz de la Prada, uznała go za najprzystoj-

niejszego i najbardziej atrakcyjnego męŜczyznę na świecie.

Czterdzieści dwa lata, kawaler, metr osiemdziesiąt, idealne

ciało wymodelowane na siłowni, ale bez przesady, oczy tak

błękitne, Ŝe prawie bolało, kiedy na nią patrzył, uśmiech

84

pełen białych równych zębów, dłonie kształtne i krzepkie,

męskie, bardzo krótkie ciemne włosy poprzeplatane siwizną,

która czyniła go jeszcze bardziej atrakcyjnym. Na zawsze

opalonej twarzy tyle zmarszczek, ile trzeba. Na dodatek miał

dar prowadzenia rozmowy. Nie mówiąc o fantastycznym

tyłku.

Zjedli kilka wspólnych lunchów i kolacji, zawsze w towa-

rzystwie przyjaciół. Po miesiącu, na przyjęciu u niego w

domu, Berta postarała się, Ŝeby wszyscy goście wyszli przed

nią.

— Jest czwarta nad ranem. Nie zaprosisz mnie na noc? —

Siedziała na kanapie, z nogą załoŜoną na nogę, pokazując

kilka centymetrów więcej skóry przykrytej raczej skąpo

prostą czarną sukienką koktajlową, z sugestywnie opadają-

cym ramiączkiem.

— Oczywiście, kochanie — powiedział, nie przestając

uśmiechać się uwodzicielsko — ale raczej będziesz się

nudziła. Jestem gejem.

Depresja trwała dwadzieścia cztery godziny. Christopher

był cudownym gejem. Zostali bliskimi przyjaciółmi. Berta

została u niego na tę noc i na wiele następnych. Wiedzieli o

rym w muzeum . Wiedzieli o tym w ministerstwie. Wiedzieli

tyle, Ŝe tam spała, nie Ŝe Finney jest gejem.

Do tego Berta znała równieŜ świeŜo nominowaną minister

kultury Cristinę Castano, koleŜankę ze szkolnej ławy w Sagra-

dos Corazones. „Ciotkę Cristi”, jak mówiły na nią koleŜanki.

— Popatrz, Berto, zostałam ministrem. I pomyśleć, Ŝe

zaczęłam jako hostessa. I tylko dlatego, Ŝe zastępowałam

chorą koleŜankę! — powiedziała jej z tą Ŝartobliwą miną,

którą przybierała zawsze pod nieobecność męŜczyzn, kiedy

85

popijały kawę tydzień po nominacji w jej ministerialnym

gabinecie.

Cristina Castano była zawsze najbardziej przebojowa z

całej paczki. Gines Navarro, jej mąŜ, musiał być gwiazdą w

swojej, bo od samego początku wiedział, czego chce, i zaczął

z nią chodzić, kiedy miała czternaście lat. Od tego czasu

zawsze byli razem, zdąŜyli się pobrać i dochować czwórki

dzieci w idealnych odstępach czasu.

Berta zawsze uwaŜała, Ŝe do siebie pasują.

— Kochana, mój pierwszy raz ze stanikiem i z chłopa-

kiem musiały wypaść tego samego dnia. Mam na myśli

Ginesa, naturalnie.

Zdaniem Berty dobry Bóg był dla przyjaciółki bardzo hojny,

dał jej fantastyczną rodzinę i wystarczającą inteligencję, Ŝeby,

kiedy jej się to opłacało, udawać pozbawioną kompleksów

blondynkę o niebieskich oczach i czerpać z tego korzyści.

Kiedy zaprosiła ją na kawę w swoim świeŜo urządzonym

gabinecie w ministerstwie, zadała jej pytanie, od którego

wszystko się zaczęło.

— Berto, ślicznie wyglądasz w tym kostiumie... Słuchaj,

zmieniając temat, co wiesz o Hrabinie de Chinchón?

Dwa tygodnie później Berta była z powrotem w minister-

stwie. Ze skórzanej teczki marki Furia wyjęła grube dossier.

— Dobry BoŜe, i pomyśleć, Ŝe jako blondynka z pasem-

kami będę to musiała przeczytać dwa razy...

— Jest jeden problem—powiedziała Berta, nie przestając

się uśmiechać. — Właściciele obrazu skontaktowali się z

Southbees & Spoors i wygląda na to, Ŝe doszli do porozu-

mienia. Wystawią go na licytację.

— Mają juŜ kupca?

86

Berta wiedziała, Ŝe ten rodzaj licytacji ma zawsze ustalone z

góry kupca i cenę.

— Tak. Weszli w układ ze znanym hiszpańskim

multimilionerem, gotowym zapłacić za niego zupełnie nieprzy-

zwoitą cenę, nawet jak na Goyę. „Mamy Japończyka, który

oferuje więcej, ale rodzina woli, Ŝeby obraz został w Hiszpanii.

Sprawa sentymentów, jak nam powiedziano”. — Berta pamiętała

cyniczny uśmiech Christophera, kiedy to mówił.

— Popatrz, straszna szkoda, ale nic z tego nie będzie. Chcę,

Ŝeby Hrabina de Chinchón wisiała w Prado. — Cristina

spojrzała na nią z zagadkowym uśmiechem.

Wyjęła z szuflady skórzaną teczkę i podała ją Bercie.

Rozmowa zeszła na lŜejsze tematy. Na męŜczyzn jako prawie

zbędny gatunek zwierząt, ubrania, plotki na temat wszystkich

przyjaciółek. Spotkanie nieubłaganie zmierzało ku końcowi, kiedy

Cristina zaczęła mówić o dzieciach, szkołach i słuŜbie. Berta się

znudziła i Cristina uznała rozmowę za zakończoną, zgodnie z

plane

Dom

pi .

ero na ulicy zwróciła uwagę na złotą pieczęć z logo

Ministerstwa Finansów.”Przeczytaj ten dokument, na pewno coś ci

przyjdzie do głowy. Zadzwoń do mnie i wrócimy do tej

rozmowy”, powiedziała Cristina niefrasobliwie, całując ją na

poŜegnanie w drzwiach gabinetu.

Berta przeczytała go tej samej nocy w salonie w swoim

mieszkaniu, słuchając Chopina i rozkoszując się schłodzonym

białym reńskim winem. Im bardziej zagłębiała się w lekturę,

tym bardziej była przekonana, Ŝe w takiej chwili lepszym tłem

muzycznym byłby Wagner.

W teczce Ministerstwa Finansów znajdowały się dwie

propozycje wszczęcia dochodzenia. Jednego przeciwko

87

Southbees & Spoors za nielegalne wywiezienie z kraju trzech

obrazów Murilla: oszustwo podatkowe na milionową skalę,

działanie na szkodą narodowego majątku kulturalnego,

decyzje o zamknięciu hiszpańskiej filii i o wystąpieniu do

Interpolu...

Drugie dochodzenie miało być przeprowadzone przeciw

hrabiom Arges, właścicielom Hrabiny de Chinchón: podej-

rzenie wielomilionowego oszustwa na dopłatach z Unii

Europejskiej do upraw lnu, które jakoby hrabiowie Arges

posiadali w swojej posiadłości w Antequerze.

Zdjęcia lotnicze całych trzech tysięcy hektarów posiad-

łości, na których nie było śladu lnu. Zdjęcia magazynu, w

którym teoretycznie len spłonął. Fachowy raport straŜaków z

Malagi: zaprószenie...

— Rozmawiałam z obiema stronami. Zgadzają się na

układ. Ale chcą, Ŝeby dokumenty Ministerstwa Finansów

zniknęły — powiedziała Berta.

— Nie wiem, o jakich dokumentach mówisz, kochanie —

odparła Cristina z olśniewającym uśmiechem.

Dobili targu. Obraz zawisł w Prado w czasie oficjalnej

fety. Był to wielki sukces rządu w dziedzinie kultury.

Hiszpania była bliska utraty dzieła Goi. Serdeczne gratulacje

szefa rządu dla nowej pani minister. „Są ministrowie, którzy

zaczynają z hukiem, i tacy, którzy zaczynają z Goya, jak

artyści kina”, powiedział ze swoim specyficznym poczuciem

humoru i wiecznym uśmiechem. „Szczerze mówiąc, mój szef

sprawia, Ŝe czuję się czasem niepewnie. Popatrz na niego,

pewnie uśmiecha się, nawet kiedy sra”, szepnęła Cristina do

Berty. Były teŜ słowa uznania dla Southbees & Spoors i dla

hrabiów Arges, poprzednich właścicieli

88

obrazu. „NaleŜy podziękować prywatnej firmie za wraŜ-

liwość moralną i rodzinie za patriotyczne nastawienie”.

Kiedy klaskali, Berta poczuła łokieć Christophera Finneya.

Odwróciła się i uśmiechnęli się do siebie porozumiewawczo.

— Moglibyśmy wyjaśnić tę sprawę Murilla — powiedział

jej w czasie pełnego napięcia spotkania w towarzystwie

angielskich adwokatów, w sali konferencyjnej prestiŜowego

domu aukcyjnego — ale firma nie Ŝyczy sobie skandalu ani

teŜ najmniejszych obiekcji co do jej rzetelności.

Berta przypomniała sobie, Ŝe po zakończonym zebraniu

Finney poŜegnał ją pocałunkiem. Podszedł bardzo blisko,

Ŝeby ją pocałować. Siedząc w taksówce, znalazła w kieszeni

jego wizytówkę; na odwrocie przeczytała odręczną notatkę

Christophera: „inspekcje ministerstwa, lata 1994, 95 i 96”.

Te trzy dokumenty równieŜ zniknęły.

— A co się stało z twoim kupcem? — zapytała go przy

kolacji, dzień po zakończonych negocjacjach.

— Nic. Podobała mu się Hrabina de Chinchón, ale wolał

nadal być milionerem. śaden multimilioner nie kłóci się z

państwem. Poza tym zaproponowałem mu Cezanne'a.

Berta porzuciła wspomnienia i rozejrzała się za jeszcze

jedną wielką bohaterką uroczystości: hrabiną Arges. Jej mąŜ

wolał zostać w posiadłości w Antequerze.

Hrabina zobaczyła ją, ale natychmiast ruchem pełnym

wyŜszości zwróciła spojrzenie przed siebie. Wzrok Berty

wytrzymał za to adwokat hrabiny Ramon Navas, który z

uśmiechem puścił do niej oko.

— Nazywam się Navas, Ramon, Ramon Navas — po-

wiedział jowialnym tonem do słuchawki. Rozmawiał ze

swojego gabinetu w Murcji.

89

Navas był adwokatem rodziny. Najwyraźniej pozostawał

w ścisłej zaŜyłości z hrabiostwem, don Rafaelem i doňą Ursulą.

— Don Rafael i ja mamy te same upodobania — powie-

dział Bercie podczas pierwszego roboczego podwieczorku w

Raimundo Gonzaleza. — Lubimy statek jego Ŝony, posiad-

łości jego Ŝony, pieniądze jego Ŝony i zająca w czekoladzie,

którego robi jego Ŝona. Musi go pani kiedyś spróbować. Nie

do przebicia. To urocza para. Mam na myśli don Rafaela i

doňę Ursulę, nie zająca i doňę Ursulę.

Bertę dziwiła ta zaŜyłość między adwokatem i jego

klientem. Przestudiowała dossier dotyczące don Rafaela

Arrancudiagi, udostępnione jej przez Ministerstwo Kultury.

Hrabia, zbliŜający się właśnie do pięćdziesiątki, był dziec-

kiem z dobrej rodziny z Bilbao, a w czasach młodości

wytrawnym kobieciarzem.

Przeniósł się do Madrytu, kiedy otrzymał pierwszy list od

organizacji ETA, w którym zwracano się do niego z prośbą o

„współpracę w dziele tworzenia Euskadii *”. W rzeczywis-

tości przeniósł się raczej z czystej potrzeby niŜ ze strachu

przed szantaŜem: nie miał gotówki na podatki. Ani te legalne,

ani pozostałe. Rodzinne stocznie właśnie ogłosiły upadłość.

To dzięki tej nieprzyjemnej sprawie poznał Ramona Na-

vasa. Początkowo Navas był adwokatem stoczniowców, ale

Rafael uznał za stosowne zaprosić go na kolację do Akelarre,

„Ŝeby obie strony zaczęły się poznawać, bez uprzedzeń”, jak

to ujął Arrancudiaga.

Po kolacji czy raczej po całej nocy ekscesów w prywatnej

willi w Guecho Navas przeszedł na stronę firmy. Uzyskał

* Kraj Basków.

90

długoterminowe zamroŜenie wypłat, które pozwoliło na

czyste i dyskretne zlicytowanie jego dóbr, i przede wszystkim

uniknął ogłoszenia upadłości z powodu oszustwa.

Na początek nowego Ŝycia w stolicy wynajął willę w Puer-

ta de Hierro i wydał ostatnie pieniądze na kilka z najsłyn-

niejszych przyjęć w Madrycie szczęśliwych lat osiemdzie-

siątych. Na jednym z nich poznał hrabinę Arges, poczuł krew

i nie pozwolił, Ŝeby zwierzyna mu się wymknęła.

W modnych kółkach plotkarskich w Bilbao szeptano

jednak, Ŝe Rafael Arrancudiaga był nadal zakochany w Anie

Castellanos, panience z dobrego domu z Las Arenas, z którą

miał w młodości gorący romans.

— Słyszałem nawet, Ŝe ma z nią trójkę dzieci — Navas

dorzucił jej garść informacji. — Co za bzdury! ChociaŜ

nigdy nie wiadomo, bo don Rafael, poza robieniem za

rozpłodowca, zawsze był romantykiem.

Mimo woli Berta polubiła Navasa, typ bon vivanta, dobrze

wychowanego i ujmującego, a jednocześnie sprawnego

adwokata dbającego o interesy klientów.

— Wszystkie papiery z dotacji są w najlepszym porządku.

A sprawa tego lnu została nieprzyjemnie wyolbrzymiona

przez prasę. Jednak w tej chwili mój klient nie moŜe sobie

pozwolić na rozprawę tego rodzaju: powolną i kosztowną.

Jeśli pani ma coś do sprzedania, mogę być zainteresowany

kupnem — powiedział bystry adwokat.

Navas zrobił dobry interes w imieniu swojego klienta.

Dwadzieścia cztery miliony euro za to, Ŝeby państwo mogło

zrealizować swoje prawa do obrazu.

Znacznie mniej, niŜ mogliby osiągnąć właściciele obrazu

na aukcji, nawet gdyby kupiec był z góry ustalony. Jednak,

91

dzięki posunięciu Navasa, hrabiowie mogli oddać sprawę w

jego ręce, don Rafael mógł nadal spokojnie polować w

swojej posiadłości — „nie pieprz, Ramon, sadzić len, Ŝeby

mi zasłaniał jelenie, jak je wtedy ustrzelisz?” — a doňa

Ursula mogła cieszyć się podróŜami do ParyŜa i Rzymu, nie

martwiąc się koniecznością zniknięcia ze sceny na jakiś czas

i zastawienia posiadłości i statku, Ŝeby zapłacić przykładną

grzywnę fiskusowi. Wspaniała operacja. AŜ do tego ranka.

— Antonio Perez przyjdzie obejrzeć obraz — oznajmił

jej wczorajszego popołudnia dyrektor muzeum Prado.

Antonio Perez, wielki malarz hiperrealista, mistrz, geniusz.

Znała go od dziecka. Czuła do niego sympatię i głęboki

szacunek. Był od lat bliskim przyjacielem rodziny, zwłaszcza

dziadka Jose Manuela.

Jej dziadek był dobrym znajomym wujka Antonia, równieŜ

malarza, Pedra Pereza. Za swoich młodzieńczych lat Antonio

siedział godzinami w studiu wuja. Tam się poznali. „Ten

chłopiec to geniusz”, powtarzał często dziadek.

Nie widziała go od zeszłego roku, od pogrzebu. Poczuła

ukłucie smutku na wspomnienie dziadka, którego uwielbiała.

— To będzie prawie prywatna wizyta, nie chcę zbyt

wielu dziennikarzy — zaznaczył dyrektor Luis Zuniga.

Berta wiedziała, co to oznacza. Zawiadomiła wszystkich.

Przyszedł tylko redaktor z „ABC”. Tego ranka wybuchł

następny skandal w związku z trudnym triumwiratem w rzą-

dzie Katalonii.

Antonio był, jak zwykle, bardzo czuły i, jak zwykle, skąpy

w słowach.

Wziął ją za ręce i uścisnął.

92

— Pięknie wyglądasz, zupełnie jak twoja babka.

Berta odpowiedziała mu ciepłym uśmiechem.

Zuniga zaprowadził go prawie biegiem do sali z obrazami

Goi, gdzie na honorowym miejscu wisiała Hrabina de

Chinchón.

— Jak się panu podoba, mistrzu? — zapytał dyrektor

z fałszywym, lepkim uśmiechem.

Malarz przyjrzał się obrazowi z odległości około czterech

metrów, badając go z powaŜną miną i rękami załoŜonymi za

plecy. Berta widziała go juŜ przedtem w takiej pozie, kiedy

malując, próbował „zapamiętać światło”, jak mówił.

Zrobił kilka kroków do przodu. Stanął półtora metra od

obrazu. Ściągnął brwi. Podszedł jeszcze bliŜej, prawie przy-

klejając nos do jego powierzchni. ZałoŜył wiszące na szyi

okulary. Nagle uśmiechnął się, pokiwał lekko głową z jednej

strony na drugą, jakby odkrył coś niespodziewanego. Spojrzał

na Bertę i uśmiechnął się raz jeszcze. Wydawało jej się, Ŝe

zobaczyła błysk emocji w jego oczach.

Milczenie mistrza wprawiało Zufiigę w zakłopotanie.

— Fantastyczny, prawda? — naciskał.

— Tak. To fantastyczny obraz, ale to nie Goya. Nie widzę

ani jednego pociągnięcia pędzla mistrza na tym obrazie —

odparł sucho.

Jego uprzejme maniery sprzed kilku sekund gdzieś

zniknęły.

Berta poczuła, Ŝe stanęło jej serce.

Gdyby Luis Zuniga nie był politykiem z krwi i kości,

powinien był upaść na posadzkę z polerowanego marmuru i

rozlecieć się na kawałki. Wyszedł jednak z opresji obronną

ręką.

93

— Ekspertyza nie była wcale łatwa — powiedział bez

mrugnięcia okiem, patrząc na obraz. — Na początku mieli

wątpliwości, ale ostatnie wyniki były rozstrzygające. Wie-

dział pan, mistrzu — dodał, patrząc przelotnie w twarz

Pereza — Ŝe znaleźliśmy między pęknięciami farby cząstecz-

ki tkanin o takim samym składzie, jak habity zakonne

z osiemnastego wieku? — Zrobił efektowną przerwę, patrząc

na obraz z wyrazem zachwytu i miną profesjonalisty. — Ten

obraz ma pasjonującą historię, niewątpliwie.

Perez milczał. Najwyraźniej czuł się niezręcznie.

— A teraz — ciągnął gładko Zuniga — chciałbym poka-

zać panu nowe sale z malarstwem hiszpańskim. Niedawno je

przystosowaliśmy, dzięki czemu mogliśmy wystawić część

naszych zbiorów, które jeszcze nie widziały światła dzien-

nego. Naprawdę fascynujące eksponaty. — Dyrektor chwycił

mistrza za lewe ramię i ruszył w kierunku nowych sal.

Odwrócił się ze znanym juŜ Bercie gestem: „Pozbądź się

dziennikarza”.

— Andres, dalsza część wizyty będzie juŜ prywatna...

gdybyś był tak uprzejmy...

— Ale słyszałaś, co powiedział Antonio Perez? — spytał

niepewnie redaktor, „ABC”, nie mogąc otrząsnąć się z szoku.

♦ ♦ ♦

Berta była pewna, Ŝe nie zapomni tego do śmierci. „Nie

widzę ani jednego pociągnięcia pędzla mistrza na tym

obrazie”.

Jej spojrzenie błądziło po salonie. Zatrzymało się nagle na

migającej lampce automatycznej sekretarki. Nowe wia-

domości. Podniosła się, czując potworne znuŜenie i ocięŜa-

94

łość w całym ciele. Nacisnęła guzik. Pocieszała się myślą, Ŝe

nie mogło się juŜ zdarzyć nic gorszego. Kielich goryczy

przepełnił się rano. Teraz maszyna zaczęła odtwarzać przy-

jazne głosy.

— Berto, tu Alodia. — Jej przyjaciółka Alodia Gimenez-

Arnau pracowała w biurze notarialnym, czworo dzieci. —

Mogłabyś odebrać małą Alodię ze szkoły we wtorek? Zmie-

nili mi terminy w biurze i nie zdąŜę. Dzięki. Nigdy nie

wychodź za mąŜ.

— Stalin, Stalin! — zawołała swojego zwierzaka. —

Chodź tu, cholerny kocie.

— Berta, cześć, kochanie, tu Graciela. — Graciela Calvo,

profesor na uniwersytecie, właścicielka sklepu z ubraniami,

sześcioro dzieci. — MoŜesz przyjść do mnie jutro na obiad?

Muszę porozmawiać z kimś dorosłym. W domu otaczają

mnie dzieci i dorastająca młodzieŜ. Mój mąŜ, jak wszyscy

męŜowie, nie wyszedł z okresu dojrzewania i wyłącza się, jak

do niego mówię. Zgódź się, zjemy coś razem. Zadzwoń do

mnie.

Stalin zwinął się w kłębek na jej kolanach i zaczął

mruczeć.

— Stalin, Stalin, stary kocie. Jedyny męŜczyzno, którego

naprawdę kochałam...

— Berto, wiem, Ŝe jesteś w domu. Potrzebuję cię. Czekam

na ciebie w warsztacie. Chcę, Ŝebyś coś obejrzała. — Montse

de Paul, jedna z najlepszych madryckich restauratorek dzieł

sztuki, czwórka dzieci.

Berta pomyślała z ulgą, Ŝe przyjaciółki zrównowaŜyły z

nawiązką jej brak wkładu w przyrost naturalny kraju.

— Dzień dobry — sekretarka wypluła nagle nieznany

95

męski głos. — Nazywam się Jaime Aguirre, podali mi pani

nazwisko i telefon w muzeum... w muzeum Błękitnej Dywi-

zji... pułkownik Aguado. Chciałbym porozmawiać z panią o

pewnych przedmiotach, które pani rodzina ofiarowała

muzeum, dwa pojemniki po gazie... MoŜna było odnieść

wraŜenie, Ŝe jest onieśmielony.

— Zostawię pani mój telefon. Dziękuję.

Maszyna wydała cichy pisk i ogłosiła koniec odsłuchiwa-

nia wiadomości.

Berta czule pogłaskała kota.

♦ ♦ ♦

— Stalinie, idę zobaczyć się z Montse. Jestem przybita,

a ona mnie rozumie. Tak jak ty. Pewnie w poprzednim

wcieleniu była kotką i miała cztery kociątka.

Berta jechała z maksymalną prędkością swoim potęŜnym

porsche cayenne w kierunku La Moraleja. Lubiła duŜe

samochody. Lubiła szybko jeździć. Dwie cechy, które zwykle

nie podobały się męŜczyznom. „MęŜczyźni chcą, Ŝebyś

prowadziła mini i pytała ich bez przerwy o wlew oleju”,

mawiała Montse.

Nacisnęła dzwonek przy drzwiach willi, wdychając po-

wietrze czystsze niŜ to w centrum Madrytu. Bardzo zdrowo,

bardzo ładnie, z tymi wspaniałymi ogrodami, które otaczały

wszystkie wille. Jednak ona nie mogłaby tu mieszkać. Miała

za duŜo z mieszczucha.

Drzwi otworzyła Montse. Wyglądała nienagannie, pomimo

fartucha. Uczesanie od fryzjera, sweter marki Loewe, dŜinsy

Aninnoto, sandały od Ferragamo...

— Dokąd ty się wybierasz, taka elegancka?

96

— Czeka mnie podwieczorek z klubem Harpii. ZamęŜ-

nych Harpii, dlatego do ciebie nie dzwoniłyśmy.

— Jasne. Teraz ty otwierasz drzwi? Georginia wyszła?

Georginia była pokojówką z Polski. Pięć lat w domu.

InŜynier agronom w swoim kraju. Urocza.

— Nie. — Montse skrzywiła się. — Ale mówi, Ŝe musi

się nauczyć nowych zwrotów po hiszpańsku. Zamknęła się w

pokoju i ogląda meksykańską telenowelę, a poniewaŜ

podkręca głos na całego, nie słyszy dzwonka do drzwi.

Ostatnio Quino wychodzi z basenu, a ta mi mówi: „Proszę

pani, pani mąŜ jest jeszcze śliczniutki, całkiem w dechę”.

— Montse, mam się popłakać tutaj, czy przejdziemy do

warsztatu?

Przyjaciółka objęła ją.

— Kochanie. Co za egoistka ze mnie. Co tym razem?

Kolejny męŜczyzna?

— Nie. Znacznie gorzej.

Montse wysłuchała z uwagą całej opowieści. Georginia w

przerwie na reklamy przygotowała fantastyczną herbatę.

Porządnie zaprawioną walerianą, jak uznała Berta, czując, jak

odpręŜa się jej ciało, umysł i dusza.

♦ ♦ ♦

— Powinnaś z nim porozmawiać — oświadczyła Montse.

— Z kim?

— Z Antoniem Perezem. I zapytać go, dlaczego to po-

wiedział.

— To jest Goya, Montse. — Berta walczyła, by tym razem

powstrzymać łzy. — Dziesięciu światowych ekspertów od

Goi doszło do tego samego wniosku. Nie moŜe być inaczej.

97

Berta oparła głowę o sfatygowaną kanapę i zamknęła oczy.

Czy to naprawdę Goya? Znała dobrze Antonia Pereza, jego

styl pracy, malarstwo. Najlepszy hiperrealista w kraju.

Geniusz miary Velazqueza albo samego Goi. Uznają go po

śmierci. Prawo Ŝycia. Prawo sztuki.

Antonio nie malował przedmiotów, Antonio potrafił

uchwycić chwile światła.

Jego pamięć wizualna była niezwykła. Dlatego miała teraz

wątpliwości. Antonio widział zbyt wiele obrazów Goi. Goya

był jednym z jego ulubionych malarzy. Przestudiował

wszystkie dostępne dzieła, nauczył się ich na pamięć. Znał

doskonale jego kreskę, rozwój malarstwa.

Przypomniała sobie, jak stojąc przed obrazem Arsenia Soli,

jednego z uczniów Goi, powiedział jej, wskazując fragment

dzieła: „Popatrz, tę poprawkę zrobił mistrz. Widzisz, kreska się

zmienia w porównaniu z resztą, nacisk na pędzel jest inny...”.

BoŜe, musiał znać nawet grubość włókien w jego pędz-

lach! W głębi serca werdykt Antonia ją przeraŜał. MoŜe to

nie jest Goya? Co, do diabła! On wie, jak malował Goya,

musi znać nawet czarne myśli Goi. To nie Goya.

Starała się odpędzić czarne chmury. Nie powinna tak

myśleć. Nawet on mógł się mylić. Oglądał obraz przez mniej

niŜ trzy minuty.

Odzyskała panowanie nad sobą.

— A najgorsze jest to, Ŝe zanim to powiedział, uśmiechnął

się do mnie.

— Uśmiechnął się?

— Tak, jakbyśmy mieli jakiś wspólny sekret.

— Nie trać czasu. Jedź do niego. Wyjaśni ci wszystko.

Myślisz, Ŝe jutro prasa coś opublikuje?

98

— „ABC” na pierwszej stronie.

— Daj spokój, mówimy o sztuce. Sztuka nigdy nie

zajmuje w tym kraju pierwszych stron.

— Mówimy o polityce.

— Tym lepiej. W takim razie wszystko skorygują. Two-

jego szefa burŜuja musi juŜ piec ucho od gadania przez

telefon.

— Jak zwykle optymistka. Nalej mi jeszcze herbaty. Co ty

do niej wrzuciłaś? — zapytała, opróŜniając filiŜankę. —

Czuję paraliŜ w całym ciele.

— Dodaję do niej sterydy, Ŝeby mieć twarde cycki.

Berta zachlapała sobie herbatą spódnicę. Zawsze jej się to

zdarzało, kiedy śmiała się z pełnymi ustami.

— Montse, jesteś nienormalna. Jak twój mąŜ z tobą

wytrzymuje?

— Zaraz skończę czterdziestkę, kochanie, mam czwórkę

dzieci i gdybym była zupełnie normalna, mój mąŜ juŜ dawno

by uciekł z nafaszerowaną sterydami sekretarką.

— Jest pyszna — powiedziała Berta, rozkoszując się

kolejną filiŜanką herbaty. — No dobrze, ja juŜ się wy-

płakałam...

— Pojedziesz zobaczyć... — przerwała jej Montse.

— Jak tylko skończę herbatę — odparła Berta, nie po-

zwalając jej dokończyć zdania. — A teraz powiedz mi, co

miałam obejrzeć w twoim warsztacie. Brzmiało tajemniczo.

— A, nic takiego. Rozczarowałam się. Restauruję kolo-

nialną Matkę Boską z Alodii. Czyściłam ją i przez chwilę

wydawało mi się, Ŝe pod spodem jest inny obraz. Czekając

na ciebie, wróciłam do pracy i okazało się, Ŝe to tylko szkic.

Fałszywy alarm. Zobaczysz, któregoś dnia odkryję praw-

99

dziwego Goyę pod jedną z tych waz z owocami, które dają

mi do konserwacji moje zwariowane przyjaciółki.

Berta objęła Montse.

PoŜegnały się w drzwiach. Długie poŜegnania przyjaciółek

w drzwiach.

— Zadzwoń do mnie, gdy tylko się czegoś dowiesz —

poprosiła Montse.

— Dobrze. — Berta przypadkiem zwróciła uwagę na

czarno-białe zdjęcie stojące na komodzie w przedpokoju. —

Proszę, wyjęłaś je z albumu.

Montse odwróciła się. Z uśmiechem wzięła do ręki metalo-

wą ramkę. W tym momencie w korytarzu pojawiła się

Georginia. Jasne miedziane włosy, prawie metr osiemdziesiąt

i wymiary zawodniczki w rzucie młotem dawnego Związku

Radzieckiego. Miała zaczerwienione oczy od łzawiącego

wpływu właśnie obejrzanej telenoweli.

— Dzień dobry, panienko Berto — przywitała ją, jak

zwykle uprzejma i ujmująca. — Proszę pani — powiedziała,

zwracając się do Montse — co znaczy „wykręcony”?

— Później ci wyjaśnię, Georginio — odparła Montse

przez zaciśnięte zęby.

Georginia zniknęła niepocieszona, wydmuchując głośno

nos. Przyjaciółki uśmiechnęły się do siebie.

— Zdjęcie — przypomniała Berta.

— Zdjęcie — powtórzyła Montse, patrząc na nie. —

Wiedziałaś, Ŝe zakochałam się w Quinie z powodu tego

zdję

Bc

eia

rt ?

a przyjrzała się starej fotografii, tyle razy oglądanej,

związanej z tyloma wspomnieniami.

Stali tam, mając za plecami ogon niemieckiego trzysil-

100

nikowego samolotu, „Ju-52, ale solidny. Mówili, Ŝe mógł

latać z dwoma silnikami... podobno”, powiedział jej kiedyś

dziadek.

Od lewej do prawej stali Joaquin Ayuso, dziadek Quina,

wówczas pułkownik lotnictwa, który miał zostać później

generałem, Rafael Gonzalez Iglesias, szef firmy budowlanej

Vias, której byli wspólnikami, a obok Jose Manuel

Wündermann Arenas, architekt, jej dziadek.

Wszyscy trzej młodzi, tak pełni Ŝycia, tak pełni marzeń.

Dzień był szary i mroźny, ale oni uśmiechali się do obie-

ktywu.

Kiedy była mała, to zdjęcie wywoływało w niej strach.

Wszyscy mieli na sobie długie płaszcze, wojskowy był

jaśniejszy od pozostałych. Niebieskie koszule, czarne kra-

waty, płaskie czapki... „Tak wyglądały mundury Falangi —

wyjaśnił jej dziadek, widząc, z jakim lękiem patrzy na

zdjęcie. — Lecieliśmy do Berlina. To było w czterdziestym

pierwszym. Na mecz Niemcy—Hiszpania. Twój stryjeczny

dziadek Rafael był nie tylko szefem Atletico Aviación, ale

równieŜ wicedyrektorem Federacji Hiszpańskiej”. „I poznałeś

Hitlera, dziadku?”, pamiętała, jak zadała mu to pytanie,

uczesana w dwa kucyki. „Naturalnie. Był na trybunie razem z

nami. Nie przestał podskakiwać przez całe dziewięćdziesiąt

minut. Facet, który podskakuje przez cały mecz, nie moŜe

wygrać wojny. Franco nie podskakiwał, wiesz?”.

— To było na przyjęciu u rodziców Quina — Montse

wyrwała ją ze wspomnień. — Wtedy jeszcze go nie znałam.

Zresztą przyszłam z kolegą jego brata. Wtedy zobaczyłam to

zdjęcie. — Znów spojrzała na nie z zachwytem. — I za-

kochałam się w tym lotniku, czyli w jego dziadku.

101

— AŜ mnie ciarki przeszły...

— Co ty tam wiesz... MęŜczyźni w mundurze są wspa-

niali. Popatrz na niego, wygląda zupełnie jak Quino.

Berta przyjrzała mu się. Rzeczywiście, wyglądali jak

klony.

— Wtedy Quino wszedł do salonu. Wracał z uniwersytetu,

prawie na mnie wpadł. Zobaczyłam go i serce podeszło mi do

gardła. Był moim księciem z bajki, moim lotnikiem, tym ze

zdjęcia, moŜe bez płaszcza i czapki, ale tak samo przy-

stojnym — powiedziała w uniesieniu.

— AleŜ ty to przeŜywasz! Strasznie się robisz uczuciowa.

— Tak. Wiesz, Ŝe jestem dość namiętna. Na czym skoń-

czyłyśmy?

— Na Quinie.

— No właśnie, prawie zemdlałam.

— I aŜ do dziś.

— I aŜ do dziś. I oby jak najdłuŜej.

♦ ♦ ♦

Berta zadzwoniła do Antonia Pereza z telefonu w samo-

chodzie, z zestawem głośnomówiącym ostatniej generacji,

który włączała za pomocą maleńkiego guzika na kierownicy

pojazdu.

— Tak? — odebrał Antonio we własnej osobie.

— Antonio, tu Berta.

— Berto, bardzo cię przepraszam. — Najwyraźniej czuł

się niezręcznie. — Mam nadzieję, Ŝe nie popadłaś przeze

mnie w tarapaty.

— Chciałabym się z tobą zobaczyć —jej głos wydał się

jej samej niespodziewanie wrogi.

102

— To nie najlepszy pomysł. Skomplikowałby wszystko.

Porozmawiaj z twoją babcią.

— Z moją babcią? Co ona ma z tym wspólnego? —

Rozmowa przyjęła niespodziewany obrót.

— JuŜ palnąłem głupstwo dziś rano... nie chcę tego

powtórzyć. To stare dzieje, ale nie ja powinienem ci je

opowiedzieć. Zapytaj babcię... Zapytaj o to, czego dziadek

nigdy ci nie opowiedział.

— Ale o co...

— Później do mnie zadzwoń — przerwał jej malarz. —

Później moŜemy porozmawiać, jeśli zechcesz. — I odwiesił

słuchawkę.

♦ ♦ ♦

Zostawiła samochód na parkingu pod domem babci, na

miejscu przeznaczonym dla gości, obok mercedesa 500

dziadków. Teraz tylko babci. Wsiadła do windy, która

zawiozła ją na pierwsze piętro budynku, do olśniewająco

pięknego mieszkania ze wspaniałym widokiem na plac

Orie

Z nt

a e.

dzwoniła do babci z samochodu, po tak nagle skoń-

czonej rozmowie z Antoniem Perezem. „Naturalnie, moŜesz

mnie odwiedzić, kochanie. Zjemy razem podwieczorek,

zrobiło się późno”. Spojrzała na swojego stalowego cartiera.

Trzecia. Zwariowany dzień. Pełen niespodzianek.

Wyszła z windy i zadzwoniła do masywnych drzwi z czer-

wonego kakaowca, zawsze błyszczących, jakby świeŜo

wypolerowanych i polakierowanych. Wiedziała, Ŝe musi

poczekać. Nico, lokaj babci, nie był głuchy, ale nigdy się nie

spieszył. Oparła ramię o framugę drzwi, a głowę o ścianę.

103

Uśmiechnęła się bezwiednie. Cieszyła się na myśl o zoba-

czeniu babci Tani i zjedzeniu z nią podwieczorku. Bez

pośpiechu jak dawniej, kiedy studiowała historię sztuki i w

czasie sesji spędzała długie chwile na nauce w domu

dzia

Bdków

abcia .

Tania, zawsze urocza, zawsze czuła, zawsze tak

bliska i pełna ciepła. Berta wiedziała od zawsze, Ŝe jest jej

ulubioną wnuczką. „W tak wielu rzeczach przypominasz mi

mnie samą...”, powtarzała nieraz.

To prawda, były nawet do siebie podobne. Odziedziczyła

po niej wspaniałą figurę, arystokratyczny styl bycia, jasną

skórę, niebieskie oczy o głębokim spojrzeniu, włosy o inten-

sywnym kasztanowym kolorze i miedzianym połysku. „Ma-

my takie same włosy — zwykła mówić, kiedy ją czesała —

chociaŜ teraz tego nie widać”, dodawała, dotykając swoich

włosów, koloru śniegu.

Odziedziczyła teŜ jej charakter. Dumna, niezaleŜna, uparta

i ze szczyptą szaleństwa. „Ja teŜ byłam taka, moŜe nadal

jestem”, powiedziała kiedyś babcia.

Masywne drzwi z kakaowca otworzyły się. W progu stał

dobry Nikołaj, wołany z hiszpańska Nicolas, dla rodziny

Nico.

— Cześć, Nico! — wykrzyknęła wesoło Berta. Ucałowała

go, zanim zdąŜył zareagować. — Wyglądasz świetnie. —

Złapała go za ramiona. — Jest babcia?

Nico kiwnął głową trochę przestraszony, ale nie odpowie-

dział. Był niemy od urodzenia.

Wyjął z kieszeni fartucha plastikową tabliczkę z logo

sklepu cukierniczego „Majorka”, taką samą, jakiej uŜywały

sprzedawczynie do zapisywania listy zakupów, którą od-

104

dawały później do kasy. „Kradnie je z »Majorki«, Nico to

niezły numer”, przypomniała sobie słowa babci, kiedy lokaj

zapisywał coś mazakiem na tabliczce. Pokazał ją Bercie:

„Ubiera się”.

— Dobrze, dobrze, Nico. — Berta uśmiechnęła się.

Babcia, wieczna kokietka. — Poczekam w saloniku komin-

kowym, dobrze? — W domu były trzy salony, z których

najbardziej lubiła ten z kominkiem, o niebieskich ścianach

i grubych zasłonach z kretonu i jedwabiu w oknach. Ten,

w którym wisiały obrazy dziadka.

Nico z uśmiechem pokiwał głową. Potrafił ją wzruszyć.

Musiał być mniej więcej w wieku babci, siedemdziesiąt z

hakiem. Zawsze przy niej, zawsze nierozłączni, odkąd

dziadek znalazł ich w Hendaye.

To był rok 1941. Dziadek opowiadał jej tę historię setki

razy, kiedy była mała i miała zwyczaj wspinać się na jego

kolana, Ŝeby oglądać fascynujący portret babci. „Jak poznałeś

babcię?”. „Znalazłem oboje na stacji kolejowej w Hendaye.

Twoją babcię i Nica. Dwoje białych Rosjan uciekających

przed rewolucją. Zakochałem się w twojej babci od pierw-

szego wejrzenia. Jechałem z frontu rosyjskiego i postarałem

się, Ŝeby dostali papiery i pojechali ze mną do Hiszpanii.

Odtąd zawsze byliśmy razem”.

Fascynowała ją ta historia. Odkąd ją usłyszała, marzyła o

tym, Ŝeby jej ksiąŜę z bajki pojawił się na starej stacji, wśród

kłębów pary z lokomotywy...

— Kochanie, przyjdę za pięć minut — usłyszała głos

babci dochodzący z sypialni.

— Nie martw się. Czekam w saloniku kominkowym.

Jej spojrzenie pobiegło bezwiednie do portretu babci.

105

Siedemnastoletnia Tania, w czasie kiedy poznała dziadka. Jej

spojrzenie — słodkie i głębokie. Uśmiech. Dwie rzeczy,

które musiały uwieść jej męŜa.

Dziadek namalował ten obraz, czerpiąc z włoskiego rene-

sansu. Obraz pełen symboli.

„Na tym obrazie są wszystkie moje tajemnice”, prze-

straszył ją kiedyś, szepcząc jej do ucha, kiedy stała, niczego

się nie spodziewając, zapatrzona w obraz.

Babcia na pierwszym planie, w fotelu, w perspektywicz-

nym skrócie, w jasnoniebieskiej sukience, prześliczna. W rę-

kach złoŜonych na kolanach pięć czerwonych róŜ o długich

łodyŜkach. U jej stóp ogromna zielona jaszczurka, niemal

piękna, która nigdy nie wywoływała w Bercie strachu ani

odrazy, jak w jej kuzynach. W pyszczku trzymała kawałek

białej kartki, na której widniały czarna cyfra i trzy litery

„3GZB”. PejzaŜ otaczający jedyną postać widniejącą na

obrazie był pokryty śniegiem. Na drugim planie stało

uschnięte drzewo. Z jednej z jego gałęzi zwisała złowieszczo

lina. Po prawej stronie tego nieprawdopodobnego krajobrazu

wznosiła się Brama Atlantów, główne wejście do budynku

Nowego ErmitaŜu w Sankt Petersburgu. W tle, spoza gór

majaczących na horyzoncie, wschodziło słońce. Kolejny raz

przyjrzała się samolotowi, który próbował uciec z lewej

części obrazu. Zawsze śmieszył ją ten mały samolocik, w

oddali, z czerwonym krzyŜem na kadłubie. Po prawej stronie,

za babcią, następny tajemniczy element, suchy pień z

wbitymi w niego strzałami.

Spojrzała na twarz babci, na jej głębokie, niebieskie oczy,

pełne spokoju, na lekki uśmiech błądzący na ustach.

Wreszcie zatrzymała wzrok na tej części kompozycji,

106

którą zawsze uwaŜała za najbardziej fascynującą. Pięć koron.

Pięć odwróconych koron, które dziadek namalował naokoło

głowy babci, w formie aureoli.

Pod kaŜdą z nich znajdowała się starannie wykaligrafo-

wana złota litera. Pięć liter, które nie miały dla Berty Ŝadnego

sensu: O, Z, H, S i K.

Przyglądając się pięciu koronom, poczuła nagły lęk. Co

kryje w sobie ten obraz?

Usłyszała kroki Nica na nieco skrzypiącej podłodze.

— JuŜ? — zapytała, odwracając się.

Nico posłał jej kolejny uśmiech i zaprowadził do jadalni.

Berta pomyślała, Ŝe mogłaby z przyjemnością poczekać

jeszcze trochę i nacieszyć się pozostałymi obrazami wiszą-

cymi na ścianach saloniku. Cztery wspaniałe kopie namalo-

wane przez dziadka. Spojrzała przelotnie na Madonnę z goź -

dzikiem Leonarda da Vinci, Portret hrabiego-diuka di

Olivaresa Velazqueza, Wiejskie chałupy w Cordeville van

Gogha i wspaniałą kopię szkicu na płótnie Koronacji Marii

Medycejskiej Rubensa... Podobały się jej od dzieciństwa, ale

kiedy zaczęła studiować historię sztuki i poznała sekrety

dzieł mistrzów, te kopie zaczęły ją fascynować.

„Kim jesteś, dziadku? Leonardem, Velazquezem, van

Goghiem czy Rubensem?”, zapytała go kiedyś.

„Wszystkimi czterema”.

Ukłucie w Ŝołądku, głód, kazał jej zmienić zdanie i przy-

spieszyć kroku.

DuŜy angielski stół z kakaowca zsunięto tak, Ŝeby był

wygodny dla dwóch osób. Tkany obrus i holenderska za-

stawa, srebrne sztućce i kieliszki z niemieckiego kryształu.

Babcia czekała na nią u szczytu stołu, wyprostowana

107

i dumna, wsparta nieznacznie na cienkiej orzechowej lasce ze

srebrną rączką. Z olśniewającym uśmiechem. Berta podeszła

— prawie podbiegła — Ŝeby ją uściskać.

Kiedy zasiadły do doskonałego chłodnika, Berta opisała

wydarzenia tego okropnego ranka.

— No tak, Antonio nigdy nie odznaczał się przesadnym

taktem — stwierdziła Tania, przerywając milczenie, z jakim

słuchała opowieści Berty. — Rzecz zresztą częsta wśród

artystów. Kochanie, masz koci włos na bluzce. — Babcia

cieszyła się nadal doskonałym wzrokiem. — Stalin, jak

sądzę. Wujek Manolo wybiera kotom koszmarne imiona —

zauwaŜyła z dezaprobatą.

Uśmiechnęła się na wspomnienie wujka Manola. Manuel

Fernandez de Bonhomia y Castillejos, markiz Monfreno,

towarzysz dziadka „w wielu rzeczach”, jak mawiał. Podaro-

wał jej pierwszego kota, Durruti, kiedy w wieku dwudziestu

trzech lat wyprowadziła się z domu. „śebyś nie czuła się taka

samotna w swoim apartamencie”, powiedział, śmiejąc się.

Kiedy Durruti zdechł po dwunastu latach, dał jej Stalina. „Co

za imiona, wujku Manolo! PrzecieŜ zawsze byłeś faszystą”.

„Przypominają mi czasy młodości. Nostalgia...”, odparł,

gładząc elegancki wąs pasujący jak ulał do jego pańskiej i

majestatycznej białej brody, zawsze idealnie przystrzyŜonej,

patrząc na nią jednocześnie rozmarzonym wzrokiem. Zawsze

śmiała się ze wszystkiego z wujkiem Manolem.

— Rozmawiałaś potem z Antoniem? — zapytała babcia.

— Tak, dlatego tu jestem.

Tania podniosła wzrok znad talerza i spojrzała na nią z

niedowierzaniem.

108

— Antonio powiedział ci, Ŝebyś do mnie przyjechała?

— Właśnie tak. — Berta wytrzymała jej spojrzenie. —

Powiedział dokładnie: „Zobacz się z babcią i zapytaj ją o te

sprawy, o których dziadek nigdy ci nie opowiedział”.

Babcia połoŜyła ostroŜnie łyŜkę na talerzu i oparła się

wygodnie.

Miała powaŜną minę, jakby nieobecną. Milcząc, spojrzała

Bercie w oczy. Ciszę wypełniało tykanie francuskich zegarów

stojących w jadalni.

Nagle się uśmiechnęła, a do jej oczu wrócił blask. Znów były

pełne miłości.

— No dobrze, czemu nie, w końcu kiedyś i tak musiało się to

stać. Zresztą osiągnął cel, zabierając swoją tajemnicę do grobu.

Teraz to juŜ bez znaczenia.

— Babciu, co masz na myśli? — Berta była bliska

załamania nerwowego.

— Twój dziadek był kimś więcej niŜ architektem, kimś

więcej niŜ udziałowcem jednej z największych firm budowlanych

w kraju. Miał, powiedzmy, pracę poza pracą. „Najwspanialszy

zawód świata”, jak mówił. Muszę ci się przyznać, Ŝe twój

dziadek i ja nie poznaliśmy się na stacji w Hendaye, jak ci to

lubił opowiadać. Poznaliśmy się wcześniej, trochę bardziej na

północ. Jesteś gotowa na wysłuchanie długiej historii, kochanie?

— zapytała babcia, patrząc Bercie uwaŜnie w oczy, a na jej

ustach igrał słodki uśmiech.

3

„Najwspanialszy zawód ś wiata”. Madryt,

17 lipca 1936

Hrabina skończyła pudrować nos i posłała w stronę lustra

spojrzenie pełne niechęci. Siedemnasty lipca, a ona nadal jest

w Madrycie. Od dziesięciu dni powinna być w San Sebastian.

Pewnie to lato będzie inne bez rodziny królewskiej, ale

kaŜdy, kto uwaŜał, Ŝe jest „kimś” w Madrycie, powinien juŜ

zacząć pokazywać się na pasaŜu Concha. Pewne rzeczy nigdy

się nie zmieniają.

A jednak z winy tych dwóch pajaców, którzy okupowali

jej salon, pozostawała więźniem upału i niedobitków nud-

nego towarzystwa, jakie jeszcze zostało w Madrycie. Prze-

klinała godzinę, w której Ministerstwo Kultury zwróciło

uwagę na obraz. „Objazdowa wystawa hiszpańskiego malar-

stwa dla młodzieŜy sowieckiej pod patronatem rządu repub-

liki. Przygotowujemy kopie niektórych z najlepszych dzieł

waszego malarstwa, Ŝeby nasze rosyjskie dzieci mogły

poznać hiszpańskich mistrzów. Rewolucyjny pomysł, nie

110

uwaŜa pani?”. Pamiętała wyjaśnienie tego uprzejmego urzędnika

rosyjskiej ambasady, Iwana Puszkina.

— Przedstawię się jako Iwan Puszkin — oznajmił Hotz na

ostatnim spotkaniu swoim trzem wspólnikom. — Będę attache

kulturalnym

ambasady

sowieckiej

i

dzięki

wszystkim

fantastycznym dokumentom przygotowanym przez Jaszczurkę —

podniósł je triumfalnym gestem — otworzą się przed nami serca

i drzwi domu hrabiów Arges.

Hrabina spojrzała na zegarek. Było juŜ za późno na aperitif w

Chicote i podwieczorek w Botin. W dodatku chciała iść pieszo;

po ostatnich zamieszkach przejaŜdŜki packardem z kierowcą w

liberii nie naleŜały do najlepszych pomysłów. Wstała od toaletki i

zajęła się wybieraniem kapelusza.

♦ ♦ ♦

Jaszczurka mlasnął parę razy językiem w umówiony sposób.

Jose Manuel Wündermann uruchomił mechanizm przesuwający

po szynach ramę obrazu, którym właśnie się zajmował, dokładną

replikę Hrabiny de Chinchón, odsłaniając znajdującą się pod

spodem mierną kopię malowaną w obecności pani domu.

Kopia ta podnosiła się dzięki wymyślnemu systemowi bloczków

na wysokość poprzedniego obrazu, który jednocześnie zapadał

się, by całkiem zniknąć z pola widzenia — skomplikowany

mechanizm wykonany z wirtuozerią przez Diega Armaria, mistrza

handlarzy kradzionych dzieł, fałszerzy i wszelkiego rodzaju

łotrzyków związanych ze światem sztuki. „Mogłem zostać

najsławniejszym antykwariuszem Hiszpanii, ale to koszmarne

nudy”, mawiał.

Diego był niezwykłym typem. Jako człowiek i jako

111

profesjonalista. Wündermann nie znał nikogo, kto wiedziałby

o sztuce i malarstwie więcej niŜ on.

„Obraz dwieście szesnaście na sto czterdzieści cztery? Co

wy chcecie robić? El Greco?”, zapytał, nie spodziewając się

odpowiedzi. Był zawodowcem, dlatego zlecili mu ten projekt.

Wündermann równieŜ zapytał Jaszczurkę dlaczego. Dla-

czego akurat ten obraz, wielki format. Takie rozmiary są

tylko źródłem kłopotów.

— Słuchaj, chłopcze — powiedział, pokazując mu trzy

podniesione palce, Jaszczurka zawsze podawał trzy powody.

— O zleceniach się nie dyskutuje, a nie dyskutuje się

dlatego, Ŝe klient zawsze ma rację; pierwsza zasada w inte-

resach, którą łamie się tylko wtedy, kiedy nic nie zarobisz,

a z tej podróŜy obaj wyciągniemy sporo kasy. Po drugie,

obraz musi pochodzić z prywatnej kolekcji, bo nie moŜemy

urządzić tej hecy w muzeum. A po trzecie... — Nigdy nie

znajdował trzeciego powodu. — A po trzecie, bo Chrystus

zbawił świat, do diaska!

Doňa Cayetana, hrabina Arges, weszła do salonu.

— Dzień dobry panom, jak idzie praca? — zapytała z

afektowaną uprzejmością. — MoŜe jeszcze trochę lemo-

niady? Wygląda na to, Ŝe dziś w Madrycie będziemy mieli

prawdziwy upał.

— Nie, dziękujemy bardzo. Zresztą, dziś wyjdziemy

wcześniej — odpowiedział Jaszczurka. — Skoro juŜ pani

przyszła, uprzedzę, Ŝe nie będziemy malowali przez najbliŜ-

sze dwa tygodnie. Mamy wystawę nowych rzeźbiarzy w Wa-

lencji, na której ja z kolegą będziemy komisarzami. WyjeŜ-

dŜamy dziś wieczorem pociągiem... Ministerstwo, moŜe

sobie pani wyobrazić.

112

— Ach! — nie mogła ukryć grymasu złości. Co oni sobie

myślą, Ŝe będą ją tu trzymali na straŜy do sierpnia? — A

kiedy panowie skończą kopię? — zapytała z nutą desperacji w

głosie

— . Zostało nam bardzo niewiele do końca — odparł Jose

Manuel. — Myślę, Ŝe mógłbym namalować resztę w pracowni.

— Spojrzał porozumiewawczo na Jaszczurkę.

On teŜ chciał jak najszybciej opuścić ten dom.

— Dobry BoŜe, proszę mnie źle nie zrozumieć. Bardzo się

cieszę, goszcząc was tutaj i mogąc, jak mnie o to proszono,

współpracować z waszymi przyjaciółmi... Rosjanami. —

Próbowała znaleźć właściwe słowa, które nie zranią niczyich

uczuć.

Wcale nie była pewna, czy jej się to udało.

— Rząd republiki — przerwał jej Jaszczurka — jest pani

wdzięczny za pomoc, hrabino. Nie jest łatwo znaleźć tyle dobrej

woli wśród arystokracji tego kraju. Na razie. — Jego słowa

niosły powiew grozy.

— Tak. — Hrabina szukała nerwowo papierośnicy w małej

torebce. Podeszła do sztalugi i przyjrzała się pracy: była to

bardzo niedokładna kopia jej obrazu. — Świetnie panu idzie,

młodzieńcze — skłamała z naturalnością, jaką daje dobre

wychowanie. „Trzeba mieć gotową kiepską kopię, gdyby hrabina

zaczęła węszyć. Jeśli zobaczy, jak malujesz naprawdę, Jose

Manuel, moŜe zacząć coś podejrzewać. Jeśli nie jest głupia. A nie

poznałem jeszcze Ŝadnego głupiego multimilionera”. Hotz jak

zwykle okopywał się ze wszystkich stron.

— Jest pan pewien, Ŝe wystarczy panu parę dni? —

naciskała właścicielka obrazu.

113

— Mogę go skończyć w pracowni, proszę się nie martwić

— uspokoił ją Wündermann.

— No dobrze, zostawiam panów. Nie chcę przeszkadzać.

Wrócę po obiedzie. Jeśli będziecie czegoś potrzebowali...

— Araceli, pokojówka — powiedział Jaszczurka, uśmie-

chając się półgębkiem.

Nerwowy uśmiech hrabiny wyglądał jak tik. Nie znosiła

tego bezczelnego, zarozumiałego grubianina. Jego kolega,

blondyn, był bardziej do przyjęcia. Chłopak po studiach, miał

dyplom

uniwersytecki,

wykształcenie.

I

dobrze

się

prezentował. Poza tym przypominał jej Pochola Sandovala,

chłopaka, z którym chodziła pewnego lata w Laredo i który

utopił się w Somo rok później. Przez zakład z chłopakami z

Santander, a przecieŜ „chłopcy z Madrytu nie pływają tak jak

ci z Santander, tamci pewnie mają łuski”, jak go uprzedziła,

zapinając sobie bluzkę po tym, jak kochali się w lasku przy

plaŜy. To wspomnienie przyprawiło ją o nagły rumieniec,

który zniknął, gdy tylko przypomniała sobie rozmowę z

męŜem, miesiąc po ślubie. „A ty jak straciłaś dziewictwo,

moja droga?”, zapytał ją nagle na tarasie w Serrano. „Ja?

JeŜdŜąc konno albo uprawiając sport, jak wszystkie moje

przyjaciółki. Jeszcze jeden gin z tonikiem, kochanie?”,

odparła bez wahania, moŜe on miał tytuł, ale to ona wniosła

forsę do tego małŜeństwa i była z Femandezów de Córdoba y

Megia, a Fernandez de Córdoba y Megia „nigdy się nie

peszy”, jak mawiała jej matka. Lawina wspomnień sprawiła,

Ŝe wbiła mordercze spojrzenie w kark Jaszczurki, który juŜ

odwrócił się do niej plecami. Hrabina obróciła się na pięcie i

wysz

A ł

r a

a z

ce s

li al

g onu.

orliwie otworzyła jej główne drzwi.

114

— Jem podwieczorek w Botin, Araceli. Gdyby się coś

działo, moŜesz tam do mnie dzwonić. Nie spuszczaj ich z oka

— powiedziała, patrząc w stronę salonu.

— Proszę się nie martwić, proszę pani, to dobrzy chłopcy

— próbowała ją uspokoić młoda pokojówka.

— Komuniści. Oto, kim są. Wysysają z nas wszystkich

krew. Przydałby się kolejny Primo de Rivera! No dobrze,

idę, jeszcze się spóźnię na aperitif w Chicote.

Jaszczurka usłyszał trzaśniecie zamykanych drzwi i szyb-

kie kroki Araceli kierującej się w stronę salonu.

— Komuniści, jesteście parą komunistów! —powiedziała,

śmiejąc się, oparta o framugę szerokich przesuwanych

drzwi.

Jaszczurka odwrócił się do niej z uśmieszkiem, który, jak

wiedział, podobał się kobietom.

— No, mała, idź na spacer, mamy tu robotę. No, przejdź

się, a jak będziesz grzeczna, w niedzielę znowu zabiorę cię

na zabawę.

— Pod warunkiem Ŝe nie będę miała nic lepszego do

roboty — odparła zaczepnie.

— Araceli, zostaw malarzy i chodź do kuchni! — roz-

kazujący głos ochmistrzyni Marceli zabrzmiał echem w dłu-

gim korytarzu.

Araceli posłała Jaszczurce całusa i wybiegła.

— Co za dziewczyna. I co za pośladki. Mogłaby nimi

rozłupywać orzechy.

Jaszczurka, zadowolony z połowu, podszedł, kołysząc się,

do towarzysza.

Jose Manuel patrzył z uwagą na obraz, który wydobył na

powrót z podwójnego dna sztalugi. Patrzył na kopię i wiszący

115

na ścianie oryginał, rzucając krótkie, uwaŜne spojrzenia to na

jedno, to na drugie płótno. Małym pędzelkiem naniósł

niewielką poprawkę na wianek z kłosów Ŝyta zdobiący głowę

bohaterki obrazu, doňii Mercedes de Borbón y Villabriga,

markizy de Boadilla del Monte i piętnastej hrabiny

Chinchón.

Jose Manuel odszedł od obrazu na kilka kroków. Przyjrzał

mu się z zadowoleniem. Dzieło na pozór proste. Ale pozory

mylą. Portret Hrabiny de Chinchón był jednym z najbardziej

złoŜonych dzieł Goi, a on zdołał ukraść mu duszę. Prze-

studiował obraz i związek modelki z malarzem. Maria Teresa

de Borbón nie była dla Goi obcą osobą. Mistrz portretował ją

trzy razy. Po raz pierwszy, kiedy była zaledwie czteroletnim

dzieckiem, w Arenas de San Pedro. Maria Teresa pozowała

mistrzowi ponownie dwa lata później, do portretu

rodzinnego. I wreszcie do tego obrazu, w ciąŜy z córką

Carlotą. Dlatego Goya namalował ją z wiankiem z kłosów na

głowie, symbolem płodności.

Jose Manuel uwaŜał, Ŝe udało mu się uchwycić smutek

emanujący ze spojrzenia hrabiny. Spojrzenie szczęśliwej,

ufnej dziewczyny, która nagle została w niewytłumaczalny

sposób ukarana małŜeństwem z rozsądku z Manuelem Go-

doyem, księciem pokoju. MałŜeństwem zaplanowanym, a w

praktyce nakazanym przez Karola IV, dość miernego

monarchę.

Goya sportretował ją z niezwykłą czułością. Mistrz znał

doskonale swoją modelkę i jak tyle razy wcześniej, chciał

oddać jej sprawiedliwość. Obraz był niemal obelgą dla tych,

którzy wyrządzili jej krzywdę. Świadectwem zdrady, mają-

cym podróŜować w czasie, poprzez wieki.

116

Jose Manuel był pewien, Ŝe Godoy nienawidził tego

obrazu, spojrzenia Ŝony, które pluło mu w twarz jego oszu-

stwami, oziębłością, dystansem, miłostkami z Pepitą Tudó...

Spojrzał na twarz młodej hrabiny i serce mu się ścisnęło:

sprawiała wraŜenie tak kruchej, opuszczonej...

Zwilgotniały mu oczy. Natychmiast uśmiechnął się z satys-

fakcją: jego obraz moŜe przekazywać uczucia. Zupełnie jak

oryginał.

— JuŜ. Skończyłem — powiedział lekko zachrypłym

głosem.

— Wündermann, jasna cholera, nigdy nie widziałem

nikogo, kto by malował tak jak ty. — Jaszczurka stał obok

niego, zapatrzony w dzieło.

— Ja tylko kopiuję.

— Nie. Gdyby tak było, nie siedziałbym tu z tobą.

Jaszczurka miał rację. Dziwaczna z nich para. Ale Jose

Manuel Wündermann Arenas nie był jednym z wielu. MoŜe

Jaszczurka nie miał wykształcenia, kultury, tytułu, ale miał

instynkt pozwalający na rozpoznanie geniuszu.

Poznali się zaledwie miesiąc wcześniej. Przedstawił ich

sobie Albert Hotz, mózg operacji, attache handlowy am-

basady niemieckiej, zajmujący się róŜnoraką działalnością na

wielu frontach. Jaszczurka nie zadawał zbyt wielu pytań.

Nigdy tego nie robił, ograniczał się do wykonywania swojej

pracy: fałszowania dokumentów. W tym był najlepszy.

Dlatego Hotz zlecił mu przygotowanie papierów, które

pozwoliłyby na przeprowadzenie operacji „Przyjaźń z Ro-

sją”, jak ją Ŝartobliwie nazywał. Całego zaplecza, dzięki

któremu mogli wykonać kopię Hrabiny de Chinchón Goi bez

wzbudzania podejrzeń.

117

Jaszczurka sfałszował certyfikaty oraz podania rosyjskiej

ambasady i Ministerstwa Kultury. Nawet osobisty list Ce-

saresa Quirogi, z pieczęcią Kancelarii Premiera, w którym

zwracał się do właścicielki obrazu, doňii Cayetany, „dzię-

kując jej z góry za wyświadczaną republice przysługę, która

pozwoli zacisnąć jeszcze silniej, o ile to w ogóle moŜliwe,

braterskie

więzi,

jakie

nas

łączą

ze

Związkiem

Socjalistycznych Republik Radzieckich. Gest, którego nigdy

nie zapomnę”.

To ten list ostatecznie pokonał opory hrabiny. Była nad

wyraz zainteresowana nawiązaniem nowych przyjaźni w

wysokich sferach. Zwłaszcza Ŝe jej dawne kręgi zostały

wyrzucone kopniakami z kraju. Dlatego teŜ zgodziła się

wreszcie, jeśli nie z ochotą, to przynajmniej z nadzieją

przypodobania się nowemu reŜimowi. Dzięki temu kopista i

inspektor z ministerstwa mogli wejść do jej domu na

początku tego upalnego lipca 1936 roku i zaczęli malowanie

autoryzowanej kopii największego dziedzictwa artystycznego

naleŜącego do jej rodziny od 1800 roku, portretu Hrabiny de

Chinchón, Ŝeby wystawić ją na „objazdowej wystawie

hiszpańskiego malarstwa dla młodzieŜy radzieckiej”.

♦ ♦ ♦

— Jest idealny — powiedział Jaszczurka, oceniając obraz

okiem znawcy. — Nie odróŜni go, jak będzie w tej samej

ramie. Dlaczego nie podmienimy go teraz i nie zwiejemy? —

zasugerował.

— Nie. Hotz nie chce ryzykować. Farba jest za miękka.

Poczekamy dwa tygodnie, kiedy będzie juŜ widać krakelurę.

118

— Powinniśmy zrobić to teraz. Mam złe przeczucia.

Zadzwonił dzwonek u drzwi.

Jaszczurka spojrzał na zegarek.

— To pewnie chłopcy. Przyszli zabrać obraz do studia.

Jeszcze dwa tygodnie... A ja z tym moim pechem.

— Daj spokój, Jaszczurka — pocieszył go Jose Manuel,

włączając znów ukrywający obraz mechanizm i zabezpie-

czając listwy ramy do transportu. — Zaproś mnie na obiad

do Granja w El Henar. Zobaczysz, Ŝe parę dzbanków chłod-

nego wina utopi twoje smutki.

♦ ♦ ♦

Zjedli w Granja tortille, skrzydełka kurczaka i paszteciki

rybne, a wszystko to obficie podlane przyzwoitym, dobrze

schłodzonym valdepenas.

Wypili za sukces tego siedemnastego lipca, upalnego dnia

lata, jeden dzień dłuŜej w Madrycie, jeden dzień mniej do

odebrania pieniędzy, które miały ostatecznie odmienić ich

los i Ŝycie.

Wündermann marzył, by otworzyć studio architektoniczne.

Po to z takim poświęceniem skończył uniwersytet, po tym

jak zmarli jego rodzice, gdy miał zaledwie osiemnaście lat.

Marzył równieŜ o malowaniu. Malarstwo było jego nie-

okiełznaną pasją. Odkrył juŜ dawno temu to uczucie nie-

zdrowego podniecenia, z jakim podziwiał dzieła wielkich

mistrzów. To była niemal fizyczna przyjemność, mieszanka

pełnego fascynacji przyciągania, dreszczu emocji i strachu.

„Nie wszyscy malarze wywołają w tobie takie uczucia, gdy

będziesz oglądał ich obrazy — uprzedził go ojciec. — Ten

dar mają tylko pobłogosławieni iskrą boŜą”.

119

Odkrył to na wystawie poświęconej czasom Karola V.

Miał zaledwie szesnaście lat i jego ojciec, po którym widać

juŜ było mającą go w końcu zabić chorobę, uparł się, Ŝeby

mu towarzyszyć.

— Chcę, Ŝebyś poszedł ze mną na tę wystawę. Kiedy

skończymy, chciałbym, Ŝebyś mi opowiedział o eksponatach,

które wywarły na tobie największe wraŜenie — ojciec,

zawsze tajemniczy i nieprzenikniony.

Chłopak przemierzył wszystkie sale Biblioteki Narodowej

w Madrycie, gdzie urządzono Carolus, największą wystawę

monograficzną dotyczącą Karola V i jego czasów.

Uwagę Jose Manuela zwróciły zwłaszcza zbiory ceramiki i

pięknych polichromowanych włoskich serwisów — dowód,

Ŝe król nie lekcewaŜył ziemskich przyjemności. Zachwyciło

go wykonanie i wykończenie broni — dowód, Ŝe król nie

unikał wojny. A jego kolekcja malarstwa wydała mu się

fascynująca — dowód, Ŝe władca miał wyrafinowany gust.

Była to ostatnia sala na wystawie. Znajdowały się w niej

jedne z najlepszych portretów cesarza, wykonane przez

najświetniejszych malarzy epoki.

Wtedy zobaczył dwa obrazy, dwa portrety Karola V z char-

tem, Tycjana i Jacoba Seiseneggera. Wisiały obok siebie.

Jakby rzucały sobie wyzwanie.

Jose Manuel przyjrzał się najpierw dziełu Seiseneggera,

malarza pochodzącego z Austrii. Poprawnie wykonane,

według wszelkich kanonów stylu renesansowego. Podziwiał

technikę autora. Obraz sam w sobie był traktatem o malar-

skiej szkole.

Przeszedł następnie do Tycjana. Po kilku sekundach odkrył

niezwykłe światło emanujące z płótna.

120

Kontemplował twarz cesarza, jego spojrzenie, gesty. Oto

król przyziemny, wojownik, król wraŜliwy. Nawet ogromny

chart pozujący u jego boku zdawał się Ŝyć własnym Ŝyciem,

jakby zaraz miał polizać nerwowo rękę swego pana, jak to

tylko psy potrafią.

Jose Manuel poczuł ucisk w piersi, jakby zabrakło mu

powietrza pod wpływem napięcia.

Obraz był nie tylko portretem króla. Były tam strzępy jego

duszy, zamknięte na zawsze w ramach, czekające na tego, kto

potrafi je dostrzec.

Młody Wündermann spojrzał raz jeszcze na portret

Seiseneggera i poczuł bezmierne współczucie dla tego ma-

larza, który wydawał mu się teraz mierny, niezdolny do

rozwinięcia takiego talentu, jakim dysponował Włoch.

— Kto skopiował kogo? — usłyszał i dopiero teraz odkrył

obecność ojca u swego boku. — Tycjan skopiował

Seiseneggera. — Jose Manuel spojrzał zdziwiony. — Au-

striak był jednym z nadwornych malarzy cesarza, a Tycjan

młodym uzdolnionym artystą, który chciał się dostać na

najpotęŜniejszy dwór Europy. Wszystkie próby zwrócenia na

siebie uwagi hiszpańskiego monarchy spełzały na niczym.

Wreszcie przyszedł mu do głowy szalony pomysł, który

okazał się potem genialny. — Uśmiechnął się złośliwie,

patrząc na oba obrazy. — Jego przyjacielowi i mentorowi

Arianowi udało się wreszcie uzyskać dla niego audiencję u

króla. Karol odmówił uprzejmie przyjęcia go na dwór, miał

juŜ dość malarzy. Ale Tycjana nie interesował wcale wynik

audiencji. Chciał tylko poznać króla. Przyjrzeć mu się,

zobaczyć, jak rozkłada cięŜar ciała, kiedy nie pozuje, co

mówi jego spojrzenie, jak się porusza, jaką ma mimikę.

Mówią, Ŝe

121

w czasie tej rozmowy Tycjan zadał cesarzowi tylko jedno

pytanie. — Ojciec spojrzał w twarz syna, który słuchał go z

przejęciem. — Zapytał go, jak się wabił pies sportretowany

przez Seiseneggera. „Sampere — odpowiedział podobno król

— najlepszy pies z mojej sfory”.

Po tej rozmowie Tycjan zaczął kopiować obraz Austriaka,

bez wiedzy monarchy.

Podobno kiedy Ariano, przyjaciel malarza, pokazał cesa-

rzowi skończone dzieło, drugiego Karola V z chartem,

monarcha oniemiał na widok jego piękna. Wydawało mu się,

Ŝe „stoi raczej przed lustrem, niŜ przed obrazem”.

— I jak się to wszystko skończyło, ojcze? — spytał

niecierpliwie Jose Manuel.

— Tycjan dostał miejsce na dworze, a Seisenegger stracił

pracę. Kiedy ogląda się te dwa obrazy — znów spojrzał na

portrety — moŜna zrozumieć, dlaczego Salieri zawsze chciał

zamordować Mozarta. — Westchnął cięŜko, choroba spra-

wiała, Ŝe szybko się męczył. — Tycjan był złodziejem dusz,

synu. Dusze, które namalował, pozostały zamknięte w jego

obrazach. Na zawsze — powiedział wtedy, patrząc na syna

błękitnymi oczami.

— Ale po co mnie tu przyprowadziłeś? — chciał wiedzieć

Jose Manuel.

— Niedawno sprzątałem stół w twoim pokoju — jego

głos był juŜ spokojniejszy — i odkryłem wśród twoich

notatek ze szkoły ciekawy rysunek. Kopię ołówkiem Zają ca

Dürera. Ty ją narysowałeś?

— Tak — odparł chłopak nieśmiało. Narysował tę kopię

dla rozrywki, patrząc na rycinę wiszącą w gabinecie ojca.

122

— Gdybym dmuchnął na ten rysunek, sierść zająca

by się poruszyła. Jesteś pewien, Ŝe chcesz zostać archi-

tektem?

♦ ♦ ♦

Wspomnienie ojca — ból rozgrzewający serce. Nadal

chciał zostać architektem. Nadal miał obsesję na punkcie

malarstwa i tego daru, który najwyraźniej posiadał. Na pewno

nie chciał być złodziejem.

„Jesteśmy artystami”, przekonywał Jaszczurkę. „Jesteśmy

złodziejami”, twierdził Wündermann.

— Słuchaj, chłopcze — pokazał trzy palce —jesteśmy

artystami. Po pierwsze: bo kradniemy bez przemocy i bez

krwi. Po drugie: bo nikt się nie orientuje, Ŝe kradniemy, bo

to, co zostawiamy, jest tak samo dobre, jak to, co zabieramy,

a po trzecie... po trzecie...

— Bo Chrystus zbawił świat...

— Pewnie, Ŝe tak, do diabła! Chyba nie będziesz się ze

mną kłócił nawet o to!

Polubił Jaszczurkę. MoŜna było na nim polegać. Był

łajdakiem, ale miał własny kodeks honorowy, był z tych, na

których nie trzeba się oglądać, jeśli idą za twoimi plecami.

W kaŜdym razie Wündermann nie chciał pracować w tym

zawodzie. Jego sytuacja była owocem przypadku i potrzeby.

Najwspanialszy zawód świata, chłopcze, mówił Jaszczurka.

Nie. On chciał wznosić piękne budynki, które pozwolą

ludziom Ŝyć szczęśliwie. Dzieła jedyne w swoim rodzaju,

które przetrwają lata. Chciał stworzyć własny styl, jak to

robili choćby amerykańscy architekci w Chicago... Ale

przede wszystkim chciał malować. Chciał się zdobyć na

123

malowanie własnych dzieł, nie kopiując nikogo. Chciał

przestać kraść tym obrazom duszę, którą zagarniał jak nocny

złodziej. Musiał zwalczyć to przekleństwo czystego płótna...

Z zamyślenia wyrwał go odgłos ostrego hamowania. Z pis-

kiem opon zaparkował przed Granją czarny citroen. Z samo-

chodu wysiadł Hotz, w nieskazitelnym garniturze z białego

lnu, okularach przeciwsłonecznych o okrągłych złotych

oprawkach i włoŜonej na głowę niemal kokieteryjnie pana-

mie. Uosabiał typ zamoŜnego obcokrajowca, który właśnie

przyjechał do Hiszpanii. Wszyscy byli pewni, Ŝe jadą do

Afryki, i ubierali się jak aktorzy z amerykańskich filmów

przygodowych. Kiedy zbliŜył się do nich, Wündermann zdał

sobie sprawę, Ŝe jego mina bynajmniej nie zapowiada

dobrych wiadomości.

— Szukam was po całym Madrycie — powiedział, nie

witając się i siadając za stołem.

Hotz mówił doskonale po hiszpańsku, prawie bez akcentu,

dzięki latom pracy na stanowisku urzędnika w hiszpańskiej

ambasadzie w Berlinie.

Wündermann przyjrzał się klapie jego marynarki. Nie miał

dziś przypiętego partyjnego znaczka.

„Jest pan nazistą?”, zapytał wprost w dniu, w którym go

poznał. „Ortsgruppenleiter, mój drogi przyjacielu — od-

powiedział mu z dumą. — NajwyŜej na czwartej liście kadr

partii, po Fürherze, naturalnie. W dzisiejszych czasach, jeśli

chcesz coś osiągnąć w Niemczech, musisz być w partii —

powiedział prawie poufnym tonem. — A ja chcę osiągnąć

duŜo”.

— Coś się stało? — zapytał Jaszczurka, który równieŜ

zauwaŜył jego minę.

124

— A obraz? Jak wam idzie? — odpowiedział tamten

pytaniem.

— Skończony — odparł Jose Manuel.

— Doskonale. — Hotz rozejrzał się czujnie. Ich stół stał

wystarczająco na uboczu, Ŝeby nikt nie mógł słyszeć roz-

mowy. — Wyschnie w Burgos — ciągnął. — Teraz poproszę

o rachunek, zapłacę za wasz obiad i wszyscy trzej wsiądzie-

my do samochodu.

— Burgos? — zdziwił się Jaszczurka, który nie do końca

pojął sens tej informacji.

— Tak — odparł z roztargnieniem Niemiec. — Nie

widziałem jeszcze obrazu, ale posłałem po niego ludzi do

waszego studia. Jest juŜ w cięŜarówce jadącej do Burgos. —

Podniósł rękę, Ŝeby przywołać kelnera.

Wündermann spojrzał instynktownie na swój bok, na

miejsce odsłonięte przez odpiętą marynarkę. Zobaczył kątem

oka skórzany futerał lugera.

— Chciałbym wiedzieć, co tu się dzieje, zanim wsiądę

do samochodu — powiedział wolno, niemal cedząc słowa.

Hotz zdjął okulary i schował je ostroŜnie do kieszeni na

piersi. Spojrzał mu głęboko w oczy, podczas gdy od tyłu

podszedł do niego kelner, któremu Niemiec podał banknot o

wysokim nominale, nie przestając patrzeć na Jose Manuela.

— Reszty nie trzeba. Dziękuję.

Kelner odszedł. Hotz nadal się uśmiechał. Wündermann

nadal wytrzymywał jego spojrzenie.

— Mój drogi wspólniku, kiedy nauczysz się mi ufać? —

powiedział Niemiec.

Szybkim, przypominającym gest magika ruchem wyjął

pistolet z kabury pod pachą i wymierzył w niego pod stołem.

125

Nikt się nie zorientował, ale Wündermannowi zastygła krew

w Ŝyłach.

— Jaszczurka — powiedział Hotz, nie spuszczając Jose

Manuela z oka i nie przestając się uśmiechać.

Jaszczurka wykonał ruch, jakby chciał włoŜyć marynarkę,

która wypadła mu z rąk. Schylił się, podniósł ją i zabrał

Hotzowi pistolet. Spojrzał na Wündermanna i schował broń

do jednej z kieszeni, z wyrazem przyzwolenia.

Hotz pokazał mu nad stołem obie dłonie, wnętrzem do

góry.

— A teraz wejdziesz do samochodu, drogi przyjacielu? —

znów mówił po hiszpańsku.

♦ ♦ ♦

Wyjechali z Madrytu i skierowali się na szosę na Burgos

w kierunku miasteczka Fuencarral.

śaden nie przerwał niewygodnego milczenia, odkąd

wsiedli do samochodu.

— Wyjaśnisz nam wreszcie, skąd ta zmiana planów? —

zapytał Jose Manuel, zapalając papierosa.

— Teraz tak — odpowiedział Niemiec. — Dziś rano nasz

konsulat w Tangerze przekazał nam wiadomość. Wybuchł

pucz wojskowych w Maroku.

— Ba! Próbują juŜ nie pierwszy raz — wtrącił Jaszczurka,

rozparty na tylnym siedzeniu. — Jutro wszyscy będą w wię-

zieniu.

— Jutro powstanie większość wojskowych garnizonów na

półwyspie. Tym razem sprawa jest powaŜna.

— Więc według ciebie wygrają? — zapytał Jose Manuel,

bawiąc się papierosem.

126

— Nie. Będzie wojna — odparł spokojnie Hotz, nie

odrywając wzroku od wyboistej drogi.

— Kupiliście sobie w ambasadzie szklaną kulę?

— Nie. — Hotz się uśmiechnął. — Nasz wywiad bada

sytuację w waszym kraju od wielu miesięcy. Przeanalizowa-

liśmy róŜne moŜliwości, biorąc pod uwagę róŜne scenariusze.

Anglicy nazywają to War Games, gry wojenne. Tutaj wy-

buchnie wojna.

— Cholera, Hotz. A kto wygra? — Jaszczurka oparł się o

przednie siedzenia.

— Daj mi trzy miesiące, a odpowiem ci na to pytanie.

— Wracając do prawdziwego świata. Dokąd teraz jedzie-

my? — zapytał Wündermann, gasząc papierosa w samo-

chodowej popielniczce.

— Do Burgos. Madryt nie jest juŜ bezpieczny. — Hotz

zredukował bieg, Ŝeby wjechać na wzniesienie.

— A obraz? Co z pracą, którą skończyliśmy? — chciał

wiedzieć Jaszczurka, który zaczął się juŜ powaŜnie martwić.

— Wszystko gra. Skończymy Hrabinę w Burgos. Hotz

zawsze ma plan B, drodzy przyjaciele. Zawsze trzeba mieć

gotowy plan B. — Twarz Niemca rozjaśnił jeden z jego

zagadkowych uśmiechów. — Znacie jakąś dobrą restaurację

w Burgos, gdzie moglibyśmy zjeść kolację?

4

Wydział Nawierzchni Specjalnych, kampus

uniwersytecki w Madrycie, 15 listopada 1936

Jose Manuel zobaczył swoje odbicie w szybie, która jakimś

cudem ocalała w ramie okna.

Z trudem rozpoznał się w mundurze Ŝołnierza wojsk

regularnych. Konkretnie drugiej kompanii trzeciego taboru

Alhuc

Pose

ł m

ał as

o .

dbiciu w zaimprowizowanym lustrze uśmiech, który

miał być cyniczny. Udało mu się wyprodukować dziwaczny

grymas.

Westchnął głęboko, chcąc się rozluźnić.

Spróbował uporządkować myśli. Uporządkować własną

egzystencję, która dostała się w wir wydarzeń, jakich naj-

wyraźniej nie był w stanie kontrolować.

Wiedział przynajmniej, kiedy wszystko się zaczęło. Dokładnie

piętnastego czerwca tego samego roku, kiedy poznał Hotza.

Był akurat w Prado, malując kopię La historia de Nastagio

128

degli Onesti Botticellego na zlecenie madryckiego Kolegium

Architektów.

Przypadł do gustu dziekanowi kolegium, don Antoniowi

Zubeldii. MoŜe miała na to wpływ jego doskonała średnia ze

studiów i fakt, Ŝe odebrał dyplom ze specjalnym wyróŜ-

nieniem.

— I co pan zamierza teraz robić, młodzieńcze? Pewnie

jest pan rozrywany — zapytał go czcigodny dziekan,

przyjąwszy w swoim gabinecie.

— Odbyłem juŜ kilka rozmów. Zobaczymy.

Nie było się nad czym zastanawiać. Kraj ogarnął paraliŜ. Rok

1936 zaczął się cięŜko dla Hiszpanii i w tym czasie moŜna było

się spodziewać, Ŝe trafi do podręczników historii jako początek

katastrofy o rozmiarach niemoŜliwych do przewidzenia.

Don Antonio dosłownie uratował mu Ŝycie tym zleceniem.

— Nie wiem. Jakiś duŜy obraz na ścianę w sali konferen-

cyjnej. Co pan uzna za stosowne, Wündermann. Ja osobiście

uwielbiam włoski renesans.

W tamtych czasach młody architekt nie miał nawet na

jedzenie, a gospodyni od dawna groziła mu wyegzekwowa-

niem długu najprostszą metodą: wystawieniem walizki za

drzwi obskurnego pensjonatu przy ulicy Carretas.

Jose Manuel wrócił do sali z włoskim malarstwem po

skromnym podwieczorku, na który składały się kanapka z

kalmarami i butelka piwa z baru El Rubi przy placu Lealtad.

Kiedy szedł długimi korytarzami muzeum, ogarnęło go

kojące uczucie spokoju i bezpieczeństwa. Po niekończących

się godzinach spędzonych na pracy w Prado zaczął uwaŜać

budynek za swój prawdziwy dom. I wydawało mu się, Ŝe

muzeum go zaakceptowało.

129

Fascynowała go struktura tej surowej, monumentalnej

bryły. Długie korytarze, wysokie sklepienia, ostre łuki,

róŜnice wysokości, szerokie sale, wszystkie wyglądające na

miejsca święte i tajemne, światło sączące się przez wysoko

umieszczone świetliki...

Miał wraŜenie, Ŝe obrazy wiszące na ścianach nie mogłyby

znaleźć lepszego miejsca. Nadal emanowały duchem geniu-

szy, którzy je stworzyli. Jose Manuel czuł to w kaŜdej sali, w

kaŜdej galerii, w kaŜdym zakamarku budynku. To była magia

muzeum.

„Prado jest miłym i przytulnym miejscem, jeśli potrafisz

się w nie wsłuchać”, powiedział mu stary malarz, kiedy

razem palili papierosy w czasie przerwy.

Tak jest, zgodził się Jose Manuel, bardzo zadowolony.

Poza tym uśmiechnął się na myśl o tym, Ŝe jest teŜ świetnym

miejscem na spędzenie wakacji, jeśli się nie ma innych

moŜliwości. Wewnątrz muzeum musiało być nawet osiem

stopni mniej niŜ na ulicy. Jego grube mury i długie, biegnące

po obwodzie korytarze działały jak komory termiczne i

izolowały serce budynku od wysokiej temperatury, która

zwiastowała Madrytowi długie i skwarne lato.

Kiedy dotarł do swojego miejsca pracy, zauwaŜył, Ŝe ktoś

oglądał jego obraz. Był prawie skończony. Jak zwykle, kiedy

odchodził z jakiegoś powodu, zakrywał go tkaniną. Teraz

materiał był inaczej ułoŜony. Jakiś ciekawski woźny,

pomyślał.

Nie zastanawiając się nad tym dłuŜej, odsłonił obraz i

zabrał się do pracy. Zostały mu juŜ tylko ostatnie poprawki.

130

— Doskonała praca. Identyczna z oryginałem. Szkoda,

Ŝe na płótnie — powiedział ktoś po niemiecku za jego

plecami.

Malarz odwrócił się wystraszony. Kiedy wszedł do sali,

nie zauwaŜył nikogo. Teraz, w kącie, w cieniu, stał jakiś

męŜczyzna.

— Dziękuję. Przesadny komplement. Ale dziękuję —

odpowiedział, równieŜ po niemiecku.

— Dobry BoŜe, rodak! — MęŜczyzna wyszedł zza

zasłony cienia, za którą się ukrył. — Pan pozwoli, Ŝe się

przedstawię. — Wyciągnął rękę na powitanie. — Jestem

Albert Hotz, attache handlowy ambasady niemieckiej.

Przy pierwszym spotkaniu Hotz wydał się Jose Manuelowi

sympatycznym i jowialnym typem.

— Nie jestem Niemcem — wyjaśnił, ściskając serdecznie

jego dłoń. — Mój ojciec był Niemcem. Nazywam się Jose

Manuel Wündermann Arenas.

— Ach tak, w takim razie pana ojciec świetnie nauczył

pana języka — pochwalił Hotz po hiszpańsku, z nienagan-

nym akcentem.

— CóŜ, pańskiej hiszpańszczyźnie teŜ nie moŜna niczego

zarzucić, panie Hotz.

— Pięć lat w hiszpańskiej ambasadzie w Berlinie. Mam

zdolności do języków.

Hotz udowodnił mu tego dnia, Ŝe jest urodzonym za-

klinaczem węŜy. Chłopaka uwiodły jego maniery, rozmowa,

ten naturalny dar wywoływania natychmiastowej empatii u

słuchacza. Ponadto jeszcze tej samej nocy zaprosił go na

kolację. Do Ritza.

131

Jose Manuel pomyślał tego upojnego dnia, Ŝe gdyby był

kobietą lub gdyby jego preferencje seksualne nie były tak jasno

określone, tej samej nocy wylądowałby z Hotzem w łóŜku,

gdyby tylko go o to poprosił.

♦ ♦ ♦

— Dlaczego namalował go pan na płótnie?

Jose Manuel zapytał właśnie Hotza, czy jest nazistą, nie

odrywając oczu od znaczka ze swastyką, który nosił w klapie

marynarki. Mimo Ŝe bez Ŝenady przyznał się do przynaleŜności

do partii, Wündermannowi wydawało się, Ŝe attache handlowy

chce zmienić temat. Później zrozumiał, Ŝe Hotz zamierzał po

prostu przejść do sedna.

— Czego nie powinienem namalować na płótnie? — Jose

Manuel próbował zyskać na czasie, krojąc wyborną polędwicę w

kremie musztardowym. Po raz pierwszy od miesięcy jadł mięso.

— Daj pan spokój. La historia Nastagio degli Onesti.

Dlaczego namalował go pan na płótnie? Dlaczego nie na desce,

jak oryginał?

— Ach, no tak. Moja kopia. CóŜ, nie znam techniki

malowania na desce. Poza tym to tylko kopia dla Kolegium Ar-

chitektów. Płótno wystarczy.

— Widzi pan, drogi panie Wündermann — zaczął Hotz,

napełniając mu ponownie kieliszek doskonałym rioja — mam

jedną słabość: sztukę. Konkretnie malarstwo. To nie przypadek,

Ŝe dziś się poznaliśmy. Często bywam w Prado. To mój ulubiony

sposób na spędzanie wolnego czasu. Obserwuję pana od wielu dni

i śledzę pana postępy. Widziałem wielu kopistów. Na początku

myślałem, Ŝe jest pan jednym

132

z wielu. — Zrobił efektowną przerwę. — Dziś zorientowałem się,

Ŝe jest pan wyjątkowy. — Podniósł kieliszek, jakby chciał

wznieść toast.

Jose Manuel poprawił się na krześle. Zawsze peszyły go

pochwały.

— Po prostu staram się to robić jak najlepiej — od-

powiedział.

— Tego jestem absolutnie pewien. — Hotz patrzył na niego

uwaŜnie, nie skąpiąc mu swojego najlepszego uśmiechu. —

Dlatego jesteśmy tu dzisiaj, pan i ja, na wspólnej kolacji.

♦ ♦ ♦

Następnego dnia szofer niemieckiej ambasady doręczył Jose

Manuelowi kopertę. Kiedy ją otworzył w swoim pokoju, musiał

usiąść na łóŜku, bo nie był w stanie utrzymać się na nogach. W

kopercie było dziesięć tysięcy peset! I wizytówka odręcznie

napisana przez Hotza. „To tylko niewielka zaliczka na współpracę,

której od pana oczekuję. Będę na spacerze obok Pałacu

Kryształowego w Retiro, dziś około pierwszej. Chciałbym znów

się z panem spotkać i opowiedzieć o moim projekcie”.

Architekt dotarł na miejsce spotkania o dwunastej trzydzieści.

Pół godziny później, podczas wspólnego spaceru wśród stuletnich

kasztanowców, Hotz opowiedział mu o swoich planach.

Jose Manuel nie potrafił odmówić. Przy Hotzu wszystko

wydawało się proste, naturalne, wszystko było idealnie

zaplanowane, doskonale opłacalne.

„Będzie panu do twarzy w skórze milionera, przyjacielu.

133

Wszyscy wyglądają na szczęśliwych, kiedy wydają pienią-

dze”, mówił mu jego nowy pracodawca. Zapomniał nawet,

Ŝe to przestępstwo.

♦ ♦ ♦

Drzwi pokoju otworzyły się nagle. Znów znalazł się na

Wydziale Nawierzchni Specjalnych w kampusie uniwer-

syteckim. Wszedł Jaszczurka, w wojskowym mundurze,

niosąc długą zieloną kartonową tubę oklejoną etykietami ze

stemplami Wojskowego Instytutu Kartografii i Ministerstwa

Obrony Narodowej.

Wündermann wiedział juŜ, co znajduje się w tej tubie o

długości dwóch metrów dwudziestu centymetrów. Bynaj-

mniej nie mapy. W jej wnętrzu kryła się idealnie zwinięta i

chroniona ceratą kopia Hrabiny de Chinchón. Za nim wszedł

Hotz w takim samym mundurze.

— Proszę, wojna zrównała nas wszystkich w dół — sko-

mentował to Jose Manuel.

— Nie bądź taki dowcipny. Oficerów rozstrzeliwują.

śołnierzy zamykają. A drzwi, które się zamykają, zawsze

moŜna otworzyć — odparował Niemiec, szukając czegoś w

kieszeni. Na jego twarzy malowało się zadowolenie. —

Chodźcie, usiądźmy przy stole — powiedział, rozkładając

coś, co wyglądało na mapę kampusu.

Usiedli przy chybotliwym, zakurzonym stole.

— Jesteśmy tutaj. — Hotz pokazał na mapie Wydział

Nawierzchni Specjalnych. — I wejdziemy dziś do Madrytu

tędy — przesunął palec po obrzeŜach Casa de Campo w stronę

Nowego Mostu, przekroczył rzekę Manzanares i dotarł do

ogrodów Rosales. — Wejdziemy przez most Francuzów.

134

— I zdobędziemy Madryt? Franco się nie wkurzy? —

zapytał Jaszczurka.

Hotz uśmiechnął się półgębkiem.

— W rzeczywistości będziemy się ścigali z oddziałami

Franco. Generał chce dziś zdobyć Madryt.

Niemiec wyjaśnił im swój plan. Niebezpieczny, ale moŜli-

wy do zrealizowania. Jak stwierdził, „wyścig z oddziałami

Franco”, który trzeba wygrać. Musieli dotrzeć do muzeum

Prado, zanim zrobią to narodowcy. Hotz był przekonany, Ŝe

mogą wykorzystać „wentyl bezpieczeństwa” w ciągu tych

godzin, w czasie których będzie mieć miejsce zmiana władzy

w Madrycie. „Musimy to zrobić między ucieczką jednych i

nadejściem drugich, w czasie kiedy nic nie naleŜy do nikogo:

kilka godzin, gdy wszystko jest dozwolone, panowie”.

Na razie zdobył specjalne pozwolenie sztabu generalnego

na przeprowadzenie planowanej operacji. „Operacja zwia-

dowcza, na najwyŜszym szczeblu, w Madrycie zajętym przez

czerwonych. Nie mogę panu podać więcej szczegółów,

proszę się tym zająć, generale”. Pokazał im list datowany

poprzedniego dnia, podpisany przez samego generała Varelę

i skierowany do dowódcy trzeciego taboru Alhucemas,

pochodzącego z regionu Mohammeda ben Mizzian. Prosił w

niej marokańskiego oficera, „Ŝeby udzielił z największą

starannością wszelkiej koniecznej pomocy panu Hotzowi z

ambasady niemieckiej i ludziom, którzy będą mu towarzy-

szyć, w celu przeprowadzenia infiltracji w jego sektorze.

Ufając, Ŝe wypełnienie misji przyniesie nieocenione korzyści

naszym oddziałom w zadaniu zdobycia stolicy i przyspiesze-

nia krucjaty, jak sobie tego Ŝyczy Caudillo”.

Hotz zdecydowanie potrafił się znaleźć w wyŜszych sferach.

135

„Franco umie wybierać sprzymierzeńców”, mawiał, gdy

chciał wyjaśnić, skąd się brała ta łatwość, z jaką załatwiał

interesy z najwyŜszymi szarŜami rebeliantów.

♦ ♦ ♦

Po nagłym wyjeździe z Madrytu do Burgos Jaszczurka i

Wündermann spędzili pierwsze miesiące tego, co zmieniło

się w regularną wojnę domową, Ŝyjąc po królewsku. Za-

kwaterowali się w najlepszym hotelu w mieście i tam czekali

na wiadomości i instrukcje od Hotza, który stał się dla nich

prawdziwą zagadką, razem z jego nieustannymi podróŜami i

wyjazdami.

„Franco potrzebuje teraz potęŜnych przyjaciół, Ŝeby móc

stawić czoło europejskim demokracjom i rosyjskim bol-

szewikom. Demokraci nie zrobią nic, ciągle tylko głosują, ale

Sowieci juŜ wysłali materiały i niedługo zaczną słać ludzi. I

wtedy natkną się na nas”, powtarzał Hotz.

Wündermann nie rozumiał do końca niuansów „wielkiej

gry”, jak nazywał ją Albert, ale miał wraŜenie, Ŝe jego kraj

zamienia się powoli w ogromne laboratorium, w którym jedni

i drudzy przygotowują się do eksperymentu na znacznie

większą skalę.

Na początku listopada Hotz wrócił do Burgos. Wreszcie

przywoził jakieś wieści.

— Obraz został skonfiskowany. Nie ma go juŜ w domu

hrabiów Arges, przenieśli go do piwnic Prado.

Dwudziestego trzeciego lipca 1936 roku rząd republiki

stworzył Radę Konfiskaty i Ochrony Dóbr Dziedzictwa

Artystycznego, pod przewodnictwem Timotea Pereza Rubia.

Oficjalnym powodem stworzenia tego organu była ochrona

136

dzieł sztuki przed zniszczeniem podczas starć zbrojnych,

groŜących rozszerzeniem się na cały półwysep.

W rzeczywistości rząd republikański od wielu miesięcy

badał moŜliwość stworzenia rady. Nie wiedział, jak zatuszo-

wać nieodwracalne szkody spowodowane przez ludowe

bunty przeciw klerowi i jego dobrom.

Legalnie wybrany rząd republiki obawiał się, Ŝe rabunki,

zwłaszcza po lipcowym puczu wojskowym, dotkną równieŜ

majątków wielkich rodzin, które jeszcze pozostały w strefie

republikańskiej.

Tak teŜ zrozumieli jego intencje członkowie arystokracji i

właściciele wielkich fortun hiszpańskich, którzy chętnie

oddali swoje najcenniejsze dzieła sztuki radzie, widząc w niej

jedynego gwaranta i zbawcę.

W ten sposób nowo utworzony organ zaczął gromadzić

dzieła sztuki najróŜniejszego pochodzenia.

Wiele z zarekwirowanych czy odzyskanych dzieł trafiło do

Prado w opłakanym stanie, zapewniając pracowni kon-

serwatorskiej muzeum pracę na najbliŜsze lata walk. Na-

prawiano tam Ogród rozkoszy ziemskich Boscha, obrazy El

Greca z Illescas* czy płótna Tristana** ze słynnego retabu-

lum z kościoła w Yepes, podarte na strzępy przez motłoch,

który splądrował świątynię.

Don Timoteo Perez Rubio, który tego ranka sprawdzał stan

nadesłanych dzieł w piwnicach Prado i opis odniesionych

przez niektóre z nich uszkodzeń, pomyślał gorzko, Ŝe w tej

historii jest jakiś dramatyczny paradoks.

* Retabulum z kościoła de la Caridad z 1608 r.

** Obrazy z ołtarza głównego Luisa Tristana z kościoła parafialnego San

Benito Abad w Yepes.

137

Lud niszczył swoją sztukę, bo była dla niego symbolem

władzy, do jakiej nigdy nie będzie mieć dostępu. Niszczył na

oślep, bo miał za sobą pokolenia analfabetów. Niszczył w

nienawiści, bo nikt go nie nauczył, Ŝe sztuka naleŜy do

kaŜdego.

Don Timoteo pomyślał wreszcie, Ŝe było to straszne

wyrównanie rachunków i w efekcie tracili wszyscy, nawet ci,

którzy nie mieli juŜ nic do stracenia.

Jego sekretarz wszedł do gabinetu, przerywając te roz-

myślania.

— Telefon z Biarritz. Hrabina Arges chce podarować coś

radzie.

Tego samego popołudnia cięŜarówka muzeum podjechała

pod dom hrabiów, Ŝeby odebrać obraz Goi, a tej samej nocy

don Jose Lino Vacimonde, architekt i dyrektor Departamentu

do spraw Ochrony Narodowego Dziedzictwa Artystycznego,

nadzorował przygotowanie i włączenie do magazynu Hrabi-

ny de Chinchón w piwnicach Prado.

♦ ♦ ♦

— W takim razie, jeŜeli obraz jest w Prado, mamy w

plecy, nie? — Jaszczurka miał wrodzony talent do pod-

sumowania kaŜdej sytuacji.

— Nie — odparł Hotz z powagą. — To tylko wprowadza

nowe zmienne do planu. Ale obraz będzie nasz. Nie powin-

niście mieć co do tego Ŝadnych wątpliwości.

— Co dokładnie proponujesz? — zapytał Wündermann.

— Franco przygotowuje wielką ofensywę na Madryt,

chce zająć stolicę. Generalissimus chce jak najszybciej

zakończyć wojnę.

138

— To chyba dobrze, nie? — Jaszczurka zdecydowanie nie

lubił wojen.

— Problem polega na tym, Ŝe Franco trzyma się taktyki

francuskiej szkoły wojskowej. Wierzy tylko w artylerię i

piechotę. Nie docenia lotnictwa i czołgów. W najbliŜszej

wielkiej wojnie Niemcy pokaŜą światu, jak wygrywać współ-

czesne wojny: czołgami i lotnictwem.

— Wolałbym nie rozmawiać o polityce — zasugerował

Wündermann.

— Nie mówię o polityce, mój drogi niemiecki Hiszpanie,

mówię o przyszłości.

— W twojej ambasadzie znów grają w gry wojenne? Jak

się w to gra? Jak w wojnę? — zapytał Jaszczurka.

— Ech, nie wiem, po co tracę z wami czas. Trwajcie w

swojej błogosławionej ignorancji. Ograniczę się do kon-

kretnych faktów. W połowie listopada, jeśli nie zabierze się

do odbijania kolejnych twierdz, Franco ruszy na Madryt.

Pierwszy plan zdobycia stolicy opracowany przez Yagüe był

niezły. Zuchwały, ale prawdopodobny. Tyle Ŝe Caudillo nie

chce przebojowych oficerów. Po zdobyciu Badajoz zdecy-

dował, Ŝe Yagüe miał za mocną pozycję. Stał się zbyt

błyskotliwym pułkownikiem jak na gust Franco. Dlatego

przekazał dowodzenie nad ofensywą Vareli.

Hotz urwał, a jego dwaj wspólnicy starali się nie uronić

Ŝadnego szczegółu wywodu. To dobrze. Powinni zapamiętać

wszystkie informacje.

— Zanalizowaliśmy manewr, jaki zaproponował — mó-

wił dalej po chwili. — Karygodny błąd, źle zaplanowany

manewr przełamania frontu w najsilniej obsadzonym miej-

scu, gdzie mogą się najlepiej bronić. JeŜeli w dodatku,

139

a wszystko na to wskazuje, do Madrytu dotrą w tym czasie

brygady międzynarodowe, plan Moli skończy się poraŜką, a

Franco nie będzie w stanie zdobyć Madrytu.

— Brygady międzynarodowe? — zapytał Jaszczurka.

— Antyfaszystowscy wolontariusze z całego świata. Przy-

jeŜdŜają do Hiszpanii walczyć za republikę. — Architekt

czytał nieocenzurowaną prasę zagraniczną.

— Nie są to raczej jednostki elitarne — ciągnął Hotz —

ale to młodzi entuzjaści i idealiści, odwaŜni, liczni i wypo-

saŜeni w broń automatyczną. Obsadzą gęsto okopy wroga.

Afrykańskie oddziały bezustannie maszerują i walczą od

Taryfy, Ŝeby dotrzeć do Madrytu. Są na skraju wyczerpania i

mogę was zapewnić, Ŝe jest ich znacznie mniej, niŜ to

rozgłasza wszem wobec propaganda Franco. Jeśli między-

narodowi dotrą na czas, Madryt nie zostanie zdobyty i bę-

dziemy mieli tu wojnę jeszcze trochę dłuŜej.

Jaszczurka wyglądał jak uosobienie rozpaczy.

— Oddalamy się od naszego obrazu — zauwaŜył Jose

Manuel.

— Przygotowałem wszystko tak, Ŝebyśmy weszli do

Madrytu z pierwszym oddziałem, który spróbuje przełamać

front. Kiedy przenikniemy do stolicy, wejdziemy do Prado

jako personel Rady Konfiskaty. Mamy swoich ludzi w mu-

zeum. Tam podmienimy obraz. Jeśli zdobędą Madryt, bę-

dziemy się cieszyli fantastycznymi wakacjami w wyzwolo-

nym mieście.

— A jeśli nie?

— Jeśli nie, mój drogi Jose Manuelu, zawsze jest plan B.

♦ ♦ ♦

140

Tego samego popołudnia Wündermann długo oglądał

swoje dzieło w hotelowym apartamencie w Burgos, zanim

wyjął je z ramy i przygotował do zwinięcia. Uznał bez fał-

szywej skromności, Ŝe jest wspaniałe. Poczuł nawet Ŝal, Ŝe

musi się z nim rozstać.

Przyjrzał się warstwie spękań farby i prawie matowemu

połyskowi werniksu. Idealne. Jego wspomnienia poszybowały

ku sklepowi Diega Armaria, przy placu Santa Ana w Madrycie.

Stary majestatyczny budynek, w którym Armario prowadził

swój interes. Szanowany, powszechnie znany sklep z antykami,

o świetnej reputacji. Doskonała przykrywka. „Cztery legalne

piętra i piwnica wolna od podatku”, jak mawiał.

Diega przedstawił mu — jakŜeby inaczej — Jaszczurka.

Armario przyjął ich o dwunastej w południe na ostatnim

piętrze swojego sklepu przy Santa Ana. Miał na sobie

dziwaczny szlafrok z jedwabiu haftowany w wielobarwne ary

i rajskie ptaki.

Poddasze musiało często słuŜyć za ostatnie schronienie.

Zorganizował tam biuro, sypialnię, bibliotekę z ubikacją —

„miewam zaparcia i poświęcam duŜo czasu lekturze” —

kuchnię, a nawet skromną łazienkę o ścianach wyłoŜonych

aksamitem.

Diego był nieogolony, miał przekrwione oczy, włosy

wyglądające, jakby przewaliła się przez nie burza elektrycz-

na, i szeroki uśmiech na twarzy. W prawej ręce trzymał

kieliszek wypełniony mętnym i kleistym zielonym płynem.

— To mięta pieprzowa z ginem — wyjaśnił Jose Manue-

lowi, który nie odrywał wzroku od kieliszka. — Najlepsza na

kaca. Stary szkocki przepis, a Szkoci o tych rzeczach wiedzą

wszystko.

141

Zanim zaczęli formalne rozmowy, poŜegnał serdecznymi

pocałunkami i uściskami dwie panienki o alabastrowych

ciałach widocznych pod skąpymi koszulkami. Obie nimfy

wyłoniły się niespodziewanie zza wielkiego arrasu z La

Granja z XVII wieku.

Tkanina oddzielała gabinet od sypialni, na którą składało

się właściwie tylko olbrzymie łoŜe o efektownym wezgłowiu

z izabelińskiego brązu. Jose Manuelowi wydawało się, Ŝe

dostrzegł dwie jedwabne chustki przywiązane do jego prętów.

Wyraz zaskoczenia na twarzy młodego architekta zmusił

Diega do udzielenia kolejnych wyjaśnień.

— Dziewczyny są chórzystkami, dopiero zaczynają. Nie

mają pieniędzy nawet na wynajęcie pokoju. Więc im poma-

gam, cóŜ robić, jestem sentymentalny — oznajmił, lekko

wzruszając ramionami.

Usiedli przy pięknym okrągłym stole z holenderską

intarsją. Dla młodego kopisty była to pierwsza lekcja fał-

szerst

— wa

N .

igdy nie imituj obrazów bizantyjskich albo trecenta,

no wiesz, nic od szóstego do piętnastego wieku. Wiem, Ŝe

trudno się oprzeć, najstarsze obrazy są najcenniejsze i naj-

ciekawsze dla fałszerza, ale materiały, jakich uŜywali ci

dranie, i ich techniki, są najtrudniejsze do naśladowania.

Sama technika nie jest w sumie problemem. Wiemy, jak to

zrobić, wszystkie ich tajemnice są zebrane w Traktacie

o malarstwie Cennina Cenniniego; napisał go w tysiąc trzysta

dziewięćdziesiątym roku. Sukinsyn był pierwszym, który

fałszował prymitywnych Bizantyjczyków. Cennino mógł to

zrobić, ale dla nas sprawa jest bardziej skomplikowana. Jak

juŜ mówiłem, malowanie na desce jest trudne, jeśli nie

chcesz zrobić chałtury. Znalezienie drewna pochodzącego

142

z czasów gotyku graniczy z cudem. Tylko w rzadkich

przypadkach udaje się znaleźć coś starszego. Ale nawet

gdybyś wylądował szczęśliwie w twoim studiu, z kawałem

drewna wyciągniętym właśnie z jakiegoś gotyckiego koś-

cioła, zawsze będziesz miał cholerne wątpliwości, czy ta

pieprzona decha na pewno pochodzi z pierwotnej konstrukcji

budynku. Bo drewno, mój drogi uczniu, było najczęściej

wymienianym materiałem we wszystkich budowlach na

przestrzeni wieków. Zapomnij więc o malowaniu na desce,

jeśli nie masz ochoty na odwiedziny policji albo, co gorsza,

nie chcesz, Ŝeby twój pośrednik domagał się wynagrodzenia

poniesionych strat. Nawet nie wspominam o innej technice z

epoki: malowaniu na metalowej powierzchni. Zdobycie

kawałka metalu z tamtych czasów jest w zasadzie niemoŜ-

liwe, a sztucznego postarzenia materiału jest równie łatwo

dokona

— ć

G, j

o a

y k j

a e w

— r y

z kr

uc y

ił ć

.

znudzony długim wykładem Jaszczur-

ka, próbując jak najlepiej streścić prośbę o informacje.

Armario podniósł się, chrząknął i zniknął za parawanem,

za którym kryło się wejście do biblioteki. Usłyszeli nie dający

się z niczym pomylić odgłos długiego oddawania moczu.

Biblioteka jest wyposaŜona w mały sedes, przypomniał sobie

architekt. Po kilku sapnięciach Armario wrócił z grubą

ksiąŜką w ręku. PołoŜył ją na stole. Jose Manuel mógł

przeczytać tytuł: Malmaterial und seine Yerwendung im Bilde

Maksa Doernera.

— Mówisz po niemiecku, prawda? — zapytał Wünder-

manna, a ten przytaknął. — Tutaj znajdziesz wszystkie

tajemnice flamandzkich mistrzów. Potraktuj ją jak punkt

wyjścia, nie jak biblię. Velazquez i Goya wymyślili swoje

143

własne techniki malarskie, El Greco potrafił uŜyć aŜ trzy-

dziestu metod, malując jeden obraz. Skomplikowane, co?

Wündermann nie potrafił ukryć przygnębienia i zmartwienia.

Kopiowanie nie miało wiele wspólnego z fałszowaniem.

Pewnie tyle samo, ile hobby z przestępstwem.

— Nie rób takiej miny, chłopcze — pocieszył go Diego,

któremu nie umknął jego wyraz twarzy. — Dla tych, którzy

opiniują dzieła, to teŜ nie jest łatwe. W trudności leŜy nasza

przewaga. — Puścił do niego oko.

Wyszli ze sklepu przy Santa Ana z ogromnym rulonem

płótna. Wcześniej było kolonialnym obrazem, jednym z tych,

jakie malowano w sewilskich warsztatach i wysyłano do

Indii Wschodnich jako dekoracje kościołów, rządowych

budynków czy wielkich posiadłości. Obraz jako taki był

bezwartościowy, ale teraz, po przejściu przez ręce Armaria,

płótno było w doskonałym stanie: czyste i gotowe do

malowania. A było to prawdziwe dzieło osiemnastowiecznej

manufaktury z czasów, kiedy Goya malował swoje obrazy.

— Tylko nie zepsujcie wszystkiego na etapie krakelury —

udzielił im ostatniej rady weteran fałszerstwa. — Dobra

krakelura to wizytówka kaŜdego obrazu, a w tym, jak

w Ŝyciu, najwaŜniejsze jest pierwsze wraŜenie.

Diego Armario wyjaśnił im szczegółowo, na czym polega

ta technika.

— Dobrze wykonana krakelura sprawia, Ŝe obraz wygląda

na autentyczny i stary. śeby to osiągnąć, trzeba uŜyć dwóch

rodzajów werniksu, które schną w róŜnym czasie. Tego,

który schnie wolniej, uŜyjemy jako pierwszej warstwy,

a tego, który schnie szybciej, jako drugiej. Niech pęknięcia

144

pojawią się w sposób naturalny, nie próbujcie robić ich

igłami, niektórzy eksperci wykrywają coś takiego od razu. Diego

wyjął z kartonowego pudełka podniszczony kawałek materiału.

— A teraz kropka nad i — oznajmił, potrząsając szmatką. —

Kiedy obraz będzie zupełnie suchy, potrzyjcie tym materiałem

pęknięcia. Niektóre włókna przylgną do krakelury.

— I? — zapytał sceptycznie Jaszczurka.

— To kawałek dominikańskiego habitu z osiemnastego

wieku, autentyczny. Policja uŜywa juŜ laboratoriów i mikro-

skopów, wiesz, Jaszczurko? I szukają w szparach krakelury.

Szukają maleńkich cząsteczek, prochu wieków. A robią to, kiedy

podejrzewają, Ŝe obraz moŜe być fałszywy. Wyobraź sobie miny

tych

frajerów,

gdy

odkryją

resztki

materiału

z

dominikańskiego habitu z osiemnastego wieku.

Jose Manuelowi przemknęło przez myśl, Ŝe nawet Goya

byłby z nich dumny.

♦ ♦ ♦

Stukanie do drzwi sprawiło, Ŝe znów znalazł się w pokoju na

Wydziale Nawierzchni Specjalnych.

Drzwi otworzył kapral, puszczając przodem porucznika.

Na twarzy oficera zmęczenie walczyło o miejsce z kurzem. Zdjął

czapkę i spojrzał przelotnie na rozłoŜony na stole plan, z palcem

Hotza nadal wskazującym most.

— Panowie, zmiana planów — powiedział. — Czerwoni

wysadzili właśnie most Francuzów.

♦ ♦ ♦

145

Czterej męŜczyźni okopali się za murkiem z cegieł, z

którego widać było zbocze. Na znajdującym się za nimi

odkrytym terenie ruszało powoli osiemnaście czołgów.

Wündermann spojrzał na nie nieufnie. Były to małe i

przestarzałe, poruszające się niezdarnie czołgi marki Renault.

WraŜenie, jakie wywoływał ten widok, było bliŜsze grotesce

niŜ grozie, którą teoretycznie miały wzbudzać na polu walki.

To tym chcieli zdobyć Madryt? Hotz najwyraźniej czytał w

jego myślach.

— Czajniki. Nie przejdą rzeki — powiedział szeptem,

Ŝeby oficer nie usłyszał komentarza.

Republikanie wysadzili most w południe. Mieli nim

przejść razem z oddziałami Vareli. To była zmiana, o jakiej

powiadomił ich porucznik Ugedo. Hotz nazywał to „nowymi

zmiennymi”.

śeby uwolnić się od tych „zmiennych”, siedzieli teraz

nieopodal zniszczonego mostu, w miejscu gdzie ogrodzenie

Casa de Campo wyglądało znad rzeki Manzanares. Tutaj

saperzy zdołali wysadzić część ostrokołu i otworzyć wyłom,

wrota do Madrytu.

Wündermann spojrzał na zegarek. Szesnasta. Zaledwie kilka

minut temu samoloty narodowców skończyły bombardować

pozycje wroga. Ponad cieniami parku Oeste i pozostałościami

kampusu wznosiły się gdzieniegdzie kolumny czarnego dymu.

„MoŜe teraz ich trochę zmiękczyliśmy”, powiedział porucznik

Carlos Ugedo, dowodzący samobójczą operacją.

— Ruszamy, jak tylko pojazdy oczyszczą rzekę, lepiej

się przygotujcie! — zwrócił się do nich oficer, podnosząc

głos, Ŝeby mogli go usłyszeć przez huk silników czołgów.

Odwrócił się do grupy Ŝołnierzy czekających na jego

146

rozkazy około trzystu metrów od zbocza i machnął, Ŝeby się

zbliŜyli. Wündermann zauwaŜył, Ŝe jest wśród nich kilku

Marokańczyków.

Pojazdy przejeŜdŜały pojedynczo przez wyłom w ogro-

dzeniu Casa de Campo powstały dzięki pracy saperów. Hałas

silników cichł z kaŜdą chwilą.

— Wszyscy za mną! — Porucznik podniósł się i zaczął

biec, pochylony, z pistoletem w ręce, w kierunku wyłomu

w murze. Około tuzina Ŝołnierzy drugiej kompanii trzeciego

batalionu Alhucemas pobiegło za nim. Kiedy ostatni z nich

zniknął za ogrodzeniem, Hotz podniósł się z ziemi.

— Chodźmy, panowie, jesteśmy umówieni w Prado.

Nad rzeką sytuacja pogarszała się z kaŜdą chwilą. Pojazdy,

jak się moŜna było tego spodziewać, nie były w stanie jej

pokonać. Wszystkie utknęły, unieruchomione na piaszczys-

tym dnie rzeki Manzanares. Wróg zasypywał ich z drugiego

brzegu pociskami.

Grupa Hotza ukryła się za czołgiem. Woda sięgała im do

kolan. Wystrzały z karabinów i broni automatycznej odbijały

się z metalicznym trzaskiem o kadłuby renaultów. Czołgi, jak

stado zranionych zwierząt świadomych, Ŝe wpadły w

pułapkę, próbowały manewrować, Ŝeby wydostać się z koryta

rzeki, porykując Ŝałośnie silnikami.

Nagle nieopodal jednego z pojazdów wzniósł się ogromny

słup wody i błota.

— Poruszniku, poruszniku! — krzyknął jeden z Marokań-

czyków. — Postawili ziało na tamtyj górze!

Ugedo odwrócił się w stronę, którą wskazywał Ŝołnierz.

Rzeczywiście, liczna grupa walczących przeniosła właśnie

część artylerii na wzniesienie po drugiej stronie rzeki. Było

147

to małe działo o wystarczającym kalibrze, Ŝeby wysadzać

jednego renaulta po drugim.

— Kapralu, załoŜyć bagnety i na mój rozkaz przygotować

się do przejęcia tamtej pozycji, z granatami w garści!

śołnierze zaczęli wyjmować ze skórzanych pokrowców

bagnety, a Jose Manuel poczuł, Ŝe serce zaczyna mu bić

szybciej. To szaleństwo. Nikt nie wyjdzie stąd Ŝywy.

Drugi pocisk sprawił, Ŝe następny renault wystrzelił do

góry i spadł do koryta rzeki z jękiem wyginającego się

Ŝelastwa. Dało się słyszeć suchą eksplozję i czołg zaczął się

palić, okrywając się chmurą gęstego dymu. Otworzył się

właz, w którym pokazała się głowa czołgisty. Jego wojskowa

bluza dymiła, twarz miał pokrytą sadzą i krwią. Skoczył do

wody, przeszedł na czworakach do brzegu i usiadł przemo-

czony na piasku, patrząc na maszynę.

Wündermann obserwował tę scenę wstrząśnięty.

Nagle renault rozpadł się z przeraźliwym hukiem. Jose

Manuel pochylił się instynktownie. Kiedy się wyprostował, z

pojazdu nie zostało nić. Na brzegu rzeki czołgista leŜał na

wznak, nieruchomo, patrząc szeroko otwartymi oczami w

niebo.

— Teraz! — krzyknął porucznik.

Wraz z dwunastoma ludźmi Jose Manuel zaczął biec w

stronę wzgórza, na którym znajdowało się działo, chwilowo

bezuŜyteczne, bo właśnie je ładowano.

Kiedy grupa była około trzydziestu metrów od pozycji,

zatrzymała się nagle bez rozkazu i Ŝołnierze rzucili przygo-

towane granaty. Cała trzynastka padła na ziemię. Z pozycji

artyleryjskiej dały się słyszeć krzyki i szybko po sobie

następujące suche eksplozje.

148

— Do bagnetów! — rozkazał porucznik.

Podnieśli się i ruszyli na to, co zostało z republikańskiego

bastionu. Wündermann i jego towarzysze obserwowali z dołu

dzieło spustoszenia dokonywane przez Ugeda i jego ludzi.

— Zawodowcy — mruknął Hotz, a w jego głosie brzmiało

coś w rodzaju podziwu. — Dlatego Franco wygra tę cholerną

wojnę, bo jego Ŝołnierze są zawodowcami.

— No dobra, a my co niby mamy teraz ze sobą zrobić? —

zapytał zaniepokojony Jaszczurka, mimo Ŝe jak na razie

udało mu się zrealizować dwa osobiste plany na ten dzień:

nie dać się zastrzelić i nie zamoczyć tuby.

Ostry dźwięk trąbki za ich plecami sprawił, Ŝe wszyscy

trzej się obejrzeli. Setka Ŝołnierzy przeskakiwała przez

wyłom w ogrodzeniu i biegła w stronę zdobytej właśnie

przez Ugeda pozycji.

— Przyłączmy się do zwycięstwa! — krzyknął Hotz,

porzucając schronienie za czołgiem i biegnąc za Ŝołnierzami.

Kiedy zdobyli wzgórze, poznali rozmiary rzezi. Ciała

dwudziestu obrońców pozycji artyleryjskiej leŜały poszar-

pane przez granaty lub bagnety ludzi Ugeda. Przed nimi

republikanie opuszczali swoje pozycje i uciekali w rozsypce.

— Dobra robota, poruczniku, zaznaczę to w dzisiejszym

raporcie — powiedział Carlos Muslera, dowódca nowo

przybyłych posiłków.

— Byli z kolumny Durrutiego, kapitanie. Proszę spojrzeć

— odrzekł Ugedo, patrząc za uciekinierami — nie

zatrzymają się aŜ do Carabanchel.

Hotz podszedł do dwóch oficerów, oddychał cięŜko wsku-

tek wspinaczki.

149

— Doskonały atak, poruczniku — pochwalił Hotz.

— To ludzie ze słuŜb specjalnych, kapitanie — wyjaśnił

porucznik, widząc niezadowolone spojrzenie oficera.

— To daj im trzech Maurów i niech sobie radzą — odparł

sucho, nie patrząc na nowo przybyłego. — My juŜ się

wywiązaliśmy z powinności wobec cywilów. Teraz trzeba

zabezpieczyć pozycję, zająć stadion i wydział architektury —

powiedział, wskazując najbliŜsze budynki. — I wyciągnijcie

ten złom z rzeki.

— Rozkaz! — Ugedo zasalutował i odszedł. Hotz poszedł

za nim.

— To wszystko, co mogę dla was zrobić. — Najwyraźniej

czuł się niezręcznie, chciał się ich czym prędzej pozbyć. —

Moich trzech ludzi eskortuje was do ogrodów Rosales.

Jesteśmy tuŜ obok i na razie sektor jest zabezpieczony i

czysty. Ale nie na długo. Ja na waszym miejscu pospieszył-

bym się z przekraczaniem linii.

— Wielkie dzięki, poruczniku. Poinformuję o pana po-

stawie generała Varelę. Nienagannie wykonana robota. —

Hotz posłał mu jeden ze swoich uśmiechów zaklinacza węŜy.

Oficer odwrócił się do grupy Ŝołnierzy.

— Tanger!

Podbiegł do nich marokański Ŝołnierz.

— Tak, panie.

— Cholera jasna, Tanger, mówiłem ci juŜ tysiąc razy, nie

jestem twoim panem. Do diaska, w hiszpańskiej armii nie ma

panów, jestem twoim porucznikiem.

— Tak, panie poruszniku.

— Dobra, Tanger, bierz Casablance i Larachego.

Odeskortujesz tych cywilów do Rosales. — śołnierz za-

salutował

150

i pobiegł po towarzyszy. — I wracać mi biegiem, musimy się

okopać, Ŝadnego wymigiwania się!

Porucznik zasalutował niemieckiemu dyplomacie na po-

Ŝegnanie.

— Jeszcze raz wielkie dzięki, nawet pan nie wie, jak

wielką przysługę wyświadczył pan dzisiaj swojej ojczyźnie

i Niemcom.

Oficer zlustrował go nieufnie od stóp do głów. Spojrzał w

stronę rzeki, gdzie Ŝołnierze podkładali juŜ bale pod

samochody, Ŝeby wyciągnąć je z piaszczystego dna.

— MoŜe w takim razie odwdzięczycie się nam kilkoma

z tych waszych pojazdów pancernych.

♦ ♦ ♦

Przykucnęli za Ŝywopłotem. Weszli juŜ do ogrodów

Rosales. Byli w Madrycie.

Tanger, marokański kapral, który eskortował ich aŜ do

tego miejsca, wyglądał na zaniepokojonego. Za bardzo

oddalił się od swoich.

— śołnierze juŜ chyba mogą iść — uznał Jose Manuel.

— Tak. Niech idą. — Hotz obserwował pierwsze budynki

przez lornetkę, szukając strzelców.

Trzej Marokańczycy zasalutowali i bezszelestnie zniknęli

wśród Ŝywopłotów. Niemiec opuścił lornetkę. Okolica

wygląda bezpiecznie.

— Na co w takim razie czekamy? — Jaszczurka naj-

wyraźniej marzył o zmianie otoczenia.

— Oczekują nas w garaŜu przy ulicy Princesa. Ale

poczekamy do zmroku. Raczej nie przyjmą nas w mieście

151

z otwartymi ramionami, jak wejdziemy w tych mundurach.

Ale w nocy wszystkie koty są czarne, jak tu mówicie. —

Uśmiech Hotza uspokajał jego dwóch wspólników.

O dwudziestej trzeciej dotarli do garaŜu. Otworzyła im

młodziutka dziewczyna, najwyŜej szesnastoletnia, z uroczym

uśmiechem. Była ubrana w niebieski kombinezon mechani-

ka, a czarne lśniące włosy zebrała w kucyk. Pomimo prze-

brania Jose Manuel natychmiast rozpoznał w niej „panienkę

z dobrego domu”.

— Furgonetka jest gotowa — powiedziała z uśmiechem.

Był to ogromny dogde o twardym nadwoziu. Oznaczony

napisem „Rada Konfiskaty i Ochrony Dóbr Dziedzictwa

Artystycznego”, z herbem republiki.

Hotz przejrzał dokumenty dotyczące ładunku, trzy malo-

widła religijne o znikomej wartości — uprzejmość Diega

Armaria — przekazane, według raportu, przez matkę prze-

łoŜoną zakonu karmelitek z ulicy Argüelles.

Pozbyli się wojskowych mundurów i przebrali w kom-

binezony z emblematem Rady Konfiskaty na plecach. Hotz

połoŜył tubę z kopią obrazu na podłodze cięŜarówki. Wsiedli

do szoferki. Niemiec wręczył dziewczynie wypchaną koper-

tę, którą z szelmowskim uśmiechem schowała za pazuchę.

— Praca z zawodowcami to czysta przyjemność. — Po

słała im kolejny olśniewający uśmiech, po czym wybiegła

otworzyć drzwi do garaŜu.

Kiedy cięŜarówka przejeŜdŜała przez kolumnadę, dziew-

czyna podniosła pięść, do końca odgrywając swoją rolę.

— Niech Ŝyje republika! — krzyknęła.

Przechodzący właśnie przez ulicę patrol policji odpowiedział

im gorącymi wiwatami, po których posypały się

152

komplementy pod adresem dziewczyny, która zniknęła w

garaŜu.

Wündermann Ŝałował, Ŝe nie miał czasu bliŜej jej poznać.

— Ładna, prawda? — zapytał go Hotz, rozświetlając

kabinę blaskiem zapałki, którą zapalał papierosa. Wü-

ndermann czasem miał wraŜenie, Ŝe Hotz umie czytać w jego

myśla

— ch.

Jak się nazywa?

— Jak się nazywa, ile ma lat, gdzie mieszka... Potrafiłbyś

nie zdradzić tych informacji na przesłuchaniu? Wiesz, co

mogą z tobą zrobić czekiści? Wiesz, co by jej zrobili, zanimby

ją rozstrzelali? Twoje bezpieczeństwo to bezpieczeństwo

twoich współpracowników. Jedna z moich głównych zasad.

Musieli przejechać przez trzy punkty kontrolne, zanim

dotarli do Prado, dwa FAI* i jedno Partii Socjalistycznej,

przed budynkiem Banku Hiszpańskiego. Za kaŜdym razem

zaŜądali od nich dokumentów i przejrzeli furgonetkę. Jasz-

czurka wykonał jak zwykle świetną robotę i Ŝaden papier nie

wzbudził podejrzeń.

— Wyglądasz na obcokrajowca, nie, blondyn? — zapytał

Wündermanna jeden z policjantów na trzecim punkcie,

oślepiając go światłem latarki.

— Sowiecki brygadier, towarzyszu. Profesor historii sztu-

ki na Uniwersytecie Moskiewskim. Pomaga nam przy kata-

logowaniu w muzeum — skłamał Hotz, którego pochodzenia

nie mogły zdradzić ciemne włosy i śniada cera.

— Kurde, towariszcz, ale numer! — krzyknął policjant,

na którego twarzy nieufność ustąpiła szczeremu podziwo-

* Federación Anarquista Iberica (Iberyjska Federacja Anarchistyczna).

153

wi. — Widziałem, jak defilowaliście w zeszłym tygodniu na

Gran Via. — WłoŜył rękę przez okienko i uścisnął serdecznie

dłoń Jose Manuela. — Dokopcie faszystom! Niech ani jeden

się nie ostanie! Rozumie po hiszpańsku? — zapytał Hotza.

— Ani słowa. Ale nie martwcie się, towarzyszu, ja wam

przetłumaczę. — Zwrócił się do Jose Manuela po niemiecku:

— Ten palant nas opóźnia, powiedz mu coś z uczuciem

i spadamy.

Młody architekt otworzył drzwi samochodu, stanął na

stopniu i wznosząc pięść, krzyknął po niemiecku:

— Panowie, jedziemy gwizdnąć Goyę i spóźnimy się

przez was!

— Madryt będzie grobem faszyzmu! No pasaran! —

przetłumaczył Hotz.

Wszyscy zaczęli klaskać i wiwatować na cześć Rosji i

Stalina. CięŜarówka ruszyła wśród gromkich okrzyków.

Zatrzymali się dopiero przed głównym wejściem do muzeum.

Madryt zmienił się, fontanny Neptuna i Kybele były ukryte

pod cegłami i otoczone workami z piaskiem. Okna muzeum

zamknięto na głucho, Ŝeby światła nie naprowadzały lot-

ników podczas nalotów. Dwie cysterny brygad ratunkowych

stały zaparkowane przed budynkiem, na wypadek gdyby

musiały interweniować.

Wejścia pilnował pluton wojsk szturmowych. Ich widok

uspokoił Wündermanna. Nagle wydało mu się, Ŝe ci ubrani

na czarno męŜczyźni byli ostatnim śladem republikańskiego

autorytetu. Kapitan i kapral rezerwy podeszli do cięŜarówki i

po raz setny zaŜądali od nich dokumentów.

— Trochę późno na dostawy, nie? — powiedział kapitan,

nie odrywając wzroku od papierów, które podał mu Hotz.

154

— Zatrzymali nas na pół dnia w Argüelles. Wygląda na

to, Ŝe sporo się dziś dzieje w kampusie — wyjaśnił Niemiec.

— Owszem. Skubańcy dziś prawie weszli do Madrytu —

odrzekł kapitan poufale. — Widziano Maurów w ogrodach

Rosales. Ale dostali od międzynarodowców. — Podniósł

głos. — I odrzuciliśmy ich za rzekę.

— Nawet pan nie wie, jak mnie to cieszy.

— Papiery są w porządku. Kapralu, niech pan zawoła

dyŜurnego konserwatora, ci panowie muszą rozładować kilka

obrazów.

Wündermann z trudem ukrył zaskoczenie na widok dyŜur-

nego konserwatora, którym okazał się Diego Armario, w bia-

łym fartuchu i z kwaśną miną. Musiał przyznać, Ŝe Hotz

potrafił organizować skoki w dobrym stylu.

— Wpół do pierwszej w nocy to nie pora na rozładowy-

wanie obrazów. Mamy tu wyznaczone godziny na takie

rzeczy — gderał konserwator.

— Człowieku, cały dzień jeździmy w kółko po Madrycie,

a w domu na nas czekają — odpowiedział Jaszczurka z

szoferki.

— Dobra, niech wam będzie. Niech rozładują, spadają i z

głowy. Dzisiejszy dzień był bardzo długi dla nas wszystkich

— uciął kapitan, zwracając dokumenty kierowcy.

— Tylko dlatego, Ŝe władze mnie o to proszą. Najchętniej

bym was posłał z Bogiem, Ŝebyście wrócili jutro o przy-

zwoitej porze. Proszę, wjedźcie cięŜarówką od tyłu, na rampę

do rozładunku.

Hotz uśmiechnął się, widząc występ Diega Armaria.

Podjechali do wskazanego miejsca. Diego podniósł z hukiem

metalową Ŝaluzję zamykającą wjazd do magazynu.

155

— Szybko, spóźniliście się, zmieniają mnie o trzeciej.

Znieśli zapakowane w drewniane skrzynki obrazy do

piwnic.

Diego zaprowadził ich do zamkniętych na klucz podwój-

nych drzwi.

— To jest pracownia konserwatorska — wyjaśnił.

Weszli do obszernego pokoju, prawdziwego zakładu pra-

cy. W powietrzu unosił się silny zapach rozpuszczalników i

werniksu. Prawie wszystkie dzieła, nad którymi pracowano,

były przykryte płótnem. Jose Manuel natychmiast zobaczył

obraz; był oparty o ścianę, jego Hrabina de Chinchón.

Podszedł do niego i przyjrzał mu się z podziwem. W

przyćmionym świetle warsztatu wydał mu się jeszcze

wspa

—ni

a

Nlisz

e y.

wiecie nawet, ile wysiłku kosztowało mnie prze-

konanie ich, Ŝeby nie wywozili go do Walencji — usłyszał

głos Diega za plecami.

— Do Walencji? — zdziwił się Jaszczurka.

JuŜ po zakończeniu wojny Wündermannowi udało się

zrekonstruować przebieg długiego i bolesnego wygnania,

jakie dotknęło zbiory Prado: od 5 listopada 1936 do 5 lutego

1938 roku muzeum opuściły dwadzieścia dwa konwoje,

wiozące najcenniejsze kolekcje muzeum do Torres de

Serranos w Walencji.

Konwoje musiały przebyć ponad trzysta kilometrów trasą

równoległą do frontu. Frontu, który wciąŜ przesuwał się i

rwał. Samochody były nieustannie wystawione na ataki

lotnictwa rebeliantów. Ładunek mógł zostać w kaŜdej chwili

przechwycony przez szybko poruszające się oddziały wroga

albo dostać się pod ostrzał artyleryjski.

156

Mimo sprzeciwów części techników, politycy wygrali tę

haniebną wojnę.

Obrazy przewieziono, poza nielicznymi wyjątkami, w naj-

gorszych moŜliwych warunkach. Wiele dzieł podróŜowało

do Walencji bez Ŝadnego zabezpieczenia. Las Meninas

Velazqueza był bliski zwęglenia na skutek wycieku gazu w

cięŜarówce.

Międzynarodowa wspólnota artystyczna, zaalarmowana

chaotyczną ewakuacją, która zdawała się prowadzić ku

katastrofie o strasznych konsekwencjach dla światowego

dziedzictwa kultury, zaczęła domagać się od republikań-

skiego rządu wyjaśnień.

W połowie 1937 roku władze republiki ogłosiły raport, w

którym starały się wytłumaczyć swoje niewytłumaczalne

błędy przed światową opinią publiczną. Usprawiedliwiały

ewakuację zbiorów Prado dwoma argumentami: pewną

zagładą w wyniku faszystowskich bombardowań i brakiem

bezpiecznych miejsc w Madrycie, w których moŜna uloko-

wać zbiory.

W rzeczywistości, jak dobrze wiedział Wündermann,

muzeum zbombardowano tylko raz w ciągu prawie trzylet-

nich walk. Atak ten przeprowadzono zresztą wbrew jasnemu

rozkazowi wodza, Ŝeby „nie bombardować Prado”.

Nie było teŜ prawdą, Ŝe stolica Hiszpanii nie dysponowała

miejscami, w których dzieła mogły być bezpieczne. W sa-

mych piwnicach muzeum przechowywano aŜ do końca wojny

ponad dwadzieścia tysięcy obrazów i dzieł sztuki pochodzą-

cych z innych instytucji. Wszystkie pozostały nietknięte.

Idealnym miejscem do przechowania kolekcji Prado byłby

sejf Banku Hiszpańskiego. Nierzetelny raport techniczny

157

stwierdził wilgoć, której łatwo byłoby się pozbyć. „Poza tym

w tamtych czasach było tam mnóstwo miejsca, bo Rosjanie

wywieźli całe złoto”, jak zauwaŜył sekretarz generalny

banku, Gimenez-Arnau, którego zresztą usunięto ze

stanow

Czł iska.

onkowie rady wykazali się skrajną głupotą, argumen-

tując, Ŝe drzwi były zbyt wąskie, Ŝeby wnieść przez nie

największe obrazy, jakby nie moŜna ich było wyjąć z ram i

zwinąć.

W rzeczywistości władze republikańskie próbowały ukryć

prawdziwe powody przeprowadzenia tej szalonej ewakuacji.

Nie zrobił tego natomiast dyrektor Akademii Sztuk Pięk-

nych, Jose Renau, kiedy Międzynarodowe Biuro Muzeów,

któremu podlegało Prado, zaŜądało od niego wyjaśnień. W

raporcie z 1937 roku, przesłanym do paryskiej siedziby

międzynarodowego organu, Renau nie owijał w bawełnę: „U

źródeł ewakuacji zbiorów Prado leŜą motywy polityczne i

militarne rządu republikańskiego”.

Najgorsze miało jednak dopiero nastąpić. Walencja nie

była „ostatnią stacją” dzieł sztuki pozostawionych na pastwę

losu i niekompetencji rządu. Kiedy politycy uznali, Ŝe miasto

przestało być bezpieczne, uciekli ponownie, jak przedtem z

Madrytu. I zaŜądali, Ŝeby dzieła z Prado podąŜyły ich

śladem.

Wybór miejsc składowania zbiorów równie dobrze mógł

być dziełem psychopaty: zamki Peralada i San Fernando de

Figueres. Dwie enklawy blisko francuskiej granicy, będące

składami prochu republikańskiego wojska, co automatycznie

czyniło z nich obiekty wojskowe. Mniej cenne kolekcje

przeniesiono do starych kopalni talku w La Vajol, które na

158

szczęście spełniały przynajmniej podstawowe wymogi bez-

pieczeństwa.

Ten drugi transport, w marcu 1938 roku, okazał się jeszcze

bardziej chaotyczny i Ŝałosny niŜ pierwszy. Dzieła wieziono

przez środek rozpadającego się frontu, bez Ŝadnego zabez-

pieczenia. Drogi konwojów zmieniały się co chwila i zaleŜały

od tego, ,jak bardzo posunęli się naprzód faszyści danego

dnia”.

Na skutek tego chaosu i improwizacji niemal utracono na

zawsze wiele dzieł. Obrazy SzarŜ a mameluków i Rozstrzela-

nie powstań ców madryckich 3 maja 1808 roku, oba Goi,

podarły się na kawałki, kiedy zaczepiły się o jakiś balkon.

Ten sam los spotkał Poddanie Bredy (Lance) Velazqueza.

Wreszcie, dzięki nieocenionej pomocy Międzynarodowego

Komitetu Ocalenia Hiszpańskich Dzieł Sztuki, niezaleŜnej

organizacji międzynarodowej, sponiewierane zbiory Prado

trafiły do Francji, skąd zostały przetransportowane do Gene-

wy i miały tam pozostać do czasu zwrócenia ich Hiszpanii.

— Do Walencji? — powtórzył pytanie Jaszczurka.

— Piątego ewakuowali wiele dzieł, bo rząd myślał, Ŝe

faszyści zdobędą Madryt. Wywieźli wszystko do Walencji.

Udało mi się zatrzymać ten obraz, bo powiedziałem, Ŝe go

konserwuję i Ŝe podczas transportu mogłoby dojść do reakcji

rozpuszczalników. Udało się zrządzeniem boskim. I dlatego,

Ŝe dałem chłopakom od noszenia parę groszy, Ŝeby zajęli się

czym innym.

— Nie traćmy czasu. Jose Manuel, weź Jaszczurkę i idźcie

po tubę. Wiecie, jak trafić. Armario, przygotuj obraz, Ŝeby

wyjąć płótno z ramy — Hotz zaczął wydawać rozkazy jak

marszałek na polu bitwy.

159

On równieŜ chciał jak najszybciej zakończyć operację.

Napięcie całego dnia zaczęło być widoczne na jego twarzy.

Wündermann i Jaszczurka wyszli na rampę i wpadli prosto

na straŜnika.

— Cholera jasna! —krzyknął Jaszczurka, odskakując. —

Śmiertelnie mnie przestraszyłeś.

— Przysyła mnie kapitan, Ŝebym nadzorował rozładunek

— powiedział młody karabinier, ledwie osiemnastoletni, o

twarzy całej w pryszczach.

— JuŜ skończyliśmy rozładowywać. Idziemy po narzę-

dzia, bo konserwator się uparł, Ŝeby mu pomóc przy

wysprzątaniu piwnicy, by mógł rozmieścić to, co przywieź-

liśmy.

Fałszerz wszedł do szoferki i zaczął w niej szperać, udając,

Ŝe czegoś szuka. Poczuł nerwowe ukłucie w Ŝołądku. Sprawy

zaczynały się komplikować.

— A więc trochę to jeszcze potrwa.

— ZaleŜy od tego, jak długo będzie nas tu trzymać ta

maruda. Słuchaj, ile ty właściwie masz lat?

— Dwadzieścia jeden — skłamał karabinier, próbując

mówić grubszym głosem.

— I pewnie dostajesz wszystkie nocne warty, co?

— No...

— Nic, nic, mam dla ciebie prezent. Ja teŜ byłem w woj-

sku i wiem, jak to jest na warcie. — PołoŜył mu rękę na

ramieniu, odciągając go od cięŜarówki. — Patrz! — Z tylnej

kieszeni kombinezonu wyjął pudełko kart. — Karty z gołymi

babami, stary!

— Serio?!

— Nie, nie. Ale i tak będziesz sobie mógł pouŜywać.

160

Zobacz, autentyczne Francuzki, pokazują nawet zwierzaka.

Masz, daję ci je w prezencie, na długie warty.

— Pan pokaŜe — powiedział chłopak, wyciągając rękę

i otwierając szeroko oczy, podczas gdy za jego plecami

Wündermann wchodził do budynku, niosąc tubę z mapami.

Kiedy dotarł do warsztatu, Armario pracował juŜ nad

ramą. Operował wprawnie niewielkim lewarkiem, którym

podwaŜał główkę kaŜdego gwoździa. Następnie pomagał

sobie cienkimi szczypcami, Ŝeby wyjąć go z deski.

— Musimy uŜyć tych samych gwoździ, Ŝeby umocować

kopię do ramy. Cały sekret tkwi w tym, Ŝeby zawsze uŜywać

materiałów z epoki. Nie moŜna się spieszyć. — Był bez

reszty skoncentrowany na swojej pracy: lewarek, szczypce,

lewarek, szczypce, lewarek, szczypce... uwaŜając, Ŝeby Ŝaden

się nie złamał.

Dyplomata i architekt obserwowali go w pełnym szacunku

milczeniu, jak studenci medycyny śledzący ruchy chirurga

tnącego ciało.

— Ile jeszcze? — odwaŜył się zapytać Jose Manuel.

— Nie mniej niŜ dwie godziny, mój chłopcze. Dobrze

wykonana robota potrzebuje czasu.

Nagle z korytarza dobiegł przenikliwy głos syreny.

— Niech to szlag — zaklął Diego.

— Co się dzieje? — zapytał Hotz.

— Alarm bombowy. — Armario ostroŜnie odłoŜył lewa-

rek i szczypce na stół.

— Bombowy? — wtrącił nerwowo Wündermann.

— Symulowany albo prawdziwy. Nie wiem. Powiedział-

bym wam, gdybyśmy byli na zewnątrz. W nocy słychać

najpierw samoloty, a dopiero potem syreny.

161

Diego wziął tubę z mapami i zamknął ją na klucz w meta-

lowej szafie.

— Co robimy? —- zapytał Hotz.

Po raz pierwszy Jose Manuel poznał po jego głosie, Ŝe

Hotz nie czuje się panem sytuacji.

— Jeśli to prawdziwe bombardowanie, moŜemy wrócić

do pracy, o ile nie boicie się hałasu bomb. Te piwnice są tak

bezpieczne, jak sejf Banku Hiszpańskiego. Ale jeśli to

symulacja, to mamy przesrane, ewakuują nas wszystkich,

zgodnie z regulaminem muzeum. Urzędnicy uwielbiają

przestrzegać regulaminów.

Drzwi warsztatu otworzyły się na ościeŜ i weszli dwaj

straŜnicy.

— Wszyscy na zewnątrz. Próba ewakuacji — powiedział

jeden z nich tonem nie znoszącym sprzeciwu.

5

Madryt, w pobliŜ u muzeum Prado, 16

listopada 1936

Jose Manuel wstał w południe. Zapach świeŜo zaparzonej kawy

pobudził jego apetyt. Odwrócił się na drugi bok i zobaczył

Jaszczurkę siedzącego w majtkach i koszulce przy małym

stoliku i nalewającego parującą kawę.

— Jaki dziś dzień? — zapytał Jose Manuel, przecierając oczy;

miał wraŜenie, jakby spał przez tydzień.

— Proszę, proszę, śpiąca królewna raczyła się obudzić —

powiedział Jaszczurka, nie przestając patrzeć przez okno. —

Szesnasty listopada tysiąc dziewięćset trzydziestego szóstego roku,

a ty i ja jesteśmy nadal tak biedni, jak zawsze.

— A Hotz? — Jose Manuel oparł się o ramę łóŜka.

— Wyszedł. Powiedział, Ŝe musi zadzwonić. śebyśmy się

nie martwili. śe wszystko się ułoŜy. Gówno prawda. Nigdy nie

zdobędziemy tego pieprzonego obrazu.

Jose Manuel wstał z łóŜka i usiadł obok Jaszczurki.

— Jest jeszcze kawa?

163

— Jasne, nalej sobie, ile chcesz. W kuchni jest tego

więcej. MoŜemy spędzić całą wojnę na piciu kawy.

Jose Manuel teŜ wyjrzał przez okno. Kontemplował fasadę

muzeum Prado, widoczną po drugiej stronie bulwaru. Ob-

naŜone przez zimę drzewa pozwalały ją podziwiać w całej

krasie.

Hotz wynajął dom naprzeciwko muzeum w przeddzień

operacji, na wypadek komplikacji. Wydarzenia poprzedniej

nocy musiały naleŜeć do niespodzianek przewidzianych

przez ich wspólnika. Byliśmy juŜ tak blisko, pomyślał

gorzko... Jednak odpoczynek i kawa przywróciły mu op-

tymiz

— m.

Zobaczysz, Niemiec na pewno coś wymyśli, spróbu-

jemy jeszcze raz — pocieszył towarzysza.

Hotz wrócił do domu o wpół do siódmej wieczorem. W

jego twarzy i ruchach Wündermann wyczuł zwykłą dla niego

pewność siebie.

— WłóŜcie kombinezony, za pół godziny idziemy do

muzeum.

— Tak? A co powiemy straŜnikom? Dobry wieczór,

przyszliśmy po Goyę, którego prawie zwinęliśmy wczoraj w

nocy? — zainteresował się Jaszczurka.

Jose Manuel spojrzał kątem oka na fasadę muzeum:

podwojono straŜe.

— Będzie cięŜko wymyślić przekonującą wymówkę —

przyznał.

— O siódmej będziemy mieli przekonującą wymówkę —

oznajmił Niemiec.

♦ ♦ ♦

164

Punkt siódma zawyły syreny, jedna za drugą, wstrząsając

kaŜdą dzielnicą miasta wieszczącym śmierć bezosobowym

skowytem. Następnie dało się słyszeć odległe jeszcze silniki

pierwszej fali bombowców. Jaszczurka podniósł się gwał-

townie z krzesła.

— Samoloty?

— Tak — potwierdził spokojnie Hotz. — Nasza wymów-

ka nadciąga.

Wkrótce rozbrzmiał grzmot pierwszych wybuchów. Szyby

w oknach zaczęły drŜeć.

Wündermann spojrzał na ulicę: nieliczni przechodnie

próbowali jak najszybciej dotrzeć do schronów, zagubiona

dziewczynka płakała, stojąc na środku bulwaru. Jakiś kara-

binier wziął ją na ręce i zaniósł do Prado.

Nagle huk pobliskiego wybuchu zmusił Jose Manuela do

cofnięcia się od okna.

— Bombardują Prado! Te sukinsyny bombardują Prado!

— krzyczał Jaszczurka.

Hotz podniósł się z fotela i zasunął zamek kombinezonu.

— Dobrze, panowie, skończymy robotę.

Przebyli biegiem bulwar oddzielający ich od muzeum.

Gwizd następnej bomby zmusił ich do padnięcia na ziemię.

Głuche uderzenie, bez eksplozji, wstrząsnęło chodnikiem.

Wündermann, z twarzą przyklejoną do bruku, zobaczył, jak

otaczające go suche liście zaczynają poruszać się w tym

samym kierunku. Przypomniał sobie wtedy wyjaśnienia

profesora fizyki z jego wydziału, miłośnika broni. „Bomby

zapalające nie wybuchają przy pierwszym uderzeniu, muszą

najpierw zassać tlen, Ŝeby stworzyć bańkę zapalną. Wsysają

powietrze, a potem wyrzucają je w morzu płomieni”. In-

165

stynktownie zakrył głowę rękami. Poczuł uderzenie gorąca.

Kiedy odwaŜył się spojrzeć, zobaczył, Ŝe część dachu Prado

płonie.

— Idziemy! Idziemy! — krzyknął Hotz, podnosząc się

i biegnąc w stronę głównego wejścia do muzeum.

Zanim dotarli do portyku, druga bomba zapalająca do-

sięgła budynku. W muzeum panował chaos. Pracownice

krzyczały przeraŜone, straŜnicy biegali z jednej strony na

drugą, wykrzykując bezsensowne rozkazy. śołnierze z

oddziałów brygad ratunkowych wyglądali na najlepiej

zorganizowanych, rozwijali węŜe na korytarzach i podłączali

je do ujęć wody.

Niemiec poprowadził grupę do podziemi. Minęli kilku

woźnych uciekających w panice w niewiadomym kierunku.

Kiedy weszli do warsztatu, Diego pracował nad ramą.

— Proszę, juŜ myślałem, Ŝe spadła wam na głowę jakaś

bomba — powiedział, nie odrywając oczu od gwoździa,

który nie dawał się wyciągnąć.

Armario wykonał swoją pracę bez zarzutu. Kiedy powiesił

kopię na ścianie, w oryginalnej ramie, wszyscy popatrzyli na

nią z podziwem.

Jaszczurka objął Jose Manuela. Oczy mu błyszczały.

— Nikt tego nigdy nie odkryje — powiedział z satys-

fakcją.

— Jeszcze nie skończyliśmy. Dalej, zwińcie Goyę i wsadź-

cie do tuby — zarządził Hotz.

Kiedy wyszli z muzeum, bombardowanie juŜ się skoń-

czyło. Trzy wielkie kolumny szarego dymu wydobywały się

z ogromnych dziur po bombach w dachu budynku. Mimo to

ogień został najwyraźniej opanowany, dzięki wysiłkowi

166

męŜczyzn i kobiet z brygad, ratunkowych. Wündermann

poczuł nagłą niechęć do idącego przed nim Hotza.

♦ ♦ ♦

Czarny fiat zatrzymał się pod drzwiami hotelu El Rocio przy

ulicy Toledo. Jaszczurka i Jose Manuel wysiedli z samochodu.

Hotz wyjrzał przez okienko kierowcy.

— Macie zarezerwowane i zapłacone dwa pokoje. Czekajcie do

jutra na instrukcje. I starajcie się nie wychodzić na zewnątrz,

lepiej nie zwracać na siebie uwagi. Trzymajcie. — Podał im

wypchaną kopertę. — Pieniądze od republiki, na pokrycie

pierwszych wydatków.

— A obraz? — zapytał Jaszczurka nieufnie.

Hotz popatrzył na siedzącego obok niego Armada.

— Diego zajmie się nim do czasu, aŜ będziemy go mogli

wywieźć z Madrytu. Nie martwcie się o to.

— A nasza działka?

— Nasza działka nie będzie nasza, dopóki nie sfinalizuję

operacji za granicą, Jaszczurko. — Spojrzał mu w oczy. — Nie

zostawię was na lodzie, to tylko początek. Jesteście za dobrzy,

Ŝeby się kłócić o górę papierków — posłał im jeden ze swoich

zabójczych uśmiechów i włączył silnik.

Wündermann odprowadził samochód wzrokiem, dopóki nie

zniknął za rogiem. Z jakiegoś powodu wiedział, Ŝe Hotz nie

kłamał.

♦ ♦ ♦

Nie wiedzieli nic aŜ do dziewiętnastego listopada. Do tego

czasu Jaszczurka był bliski opuszczenia hotelu.

167

— Zdradził nas. Porzucił nas jak psy.

— Nie martw się, na pewno się odezwie. — Jose Manuel

był spokojny.

Jaszczurka i on są „za dobrzy”.

Właścicielka przyniosła im liścik.

Przepraszam za opóźnienie. Zawsze wypada coś nie-

przewidzianego. Faszyści nie zdobędą Madrytu. Diego

i jego córka mają się dobrze.

Armario pojawił się po południu. Prowadził ciemnego

citroena 4. Na drzwiach miał namalowany skrót UHP*.

— Jasny gwint, Diegito, zostałeś anarchosyndykalistą? —

zaŜartował Jaszczurka, któremu wrócił dobry humor.

— Przyjaciół trzeba mieć wszędzie, mój drogi. UwaŜaj,

jak będziesz siadał, z tyłu jest flaga Czerwonego KrzyŜa.

— Dobra, dobra.

— Tu macie przepustki, w razie gdyby nas zatrzymali. —

Dał im dwie ksiąŜeczki. — Teraz jesteście oficerami Kolum-

ny Palacios, przeprowadzamy inspekcję frontu.

— Dokąd jedziemy? — zapytał Wündermann, przeglą-

dając dokumenty.

— Zabieramy obraz i spadamy — odpowiedział Diego,

uruchamiając silnik. — Ukryłem go w bezpiecznym i spokój-

* Unios Hermanos Proletarios (Bracia Proletariusze Zjednoczeni), hasło

porozumienia robotniczego zawartego między Socjalistyczną Federacją Asturii,

Unión General de Trabajadores (unią związków zawodowych) i Regionalną

Konfederacją Pracy Asturii, Leonu i Palencji naleŜącą do syndykalistycznego

związku zawodowego Narodowa Konfederacja Pracy (Confederación Nacional

del Trabajo).

168

nym miejscu, na cmentarzu Paracuellos w Jaramie, we wsi

pod Madrytem.

W drodze dowcipkowali i rozmawiali o głupstwach. Byli

odpręŜeni i w dobrym humorze. Wszystko nareszcie szło jak

po maśle.

Ukryli samochód w lasku i poszli na cmentarz na piechotę.

Nagle Jaszczurka się zatrzymał.

CięŜarówka.

Odruchowo rzucili się na ziemię. Po kilku sekundach

pojawił się dwupiętrowy autobus, „anglik”, jak nazywali je

mieszkańcy Madrytu. Był pełen ludzi. Za nim jechała cięŜa-

rówka z naczepą przykrytą plandeką. Autobus zatrzymał się

przed cmentarnym murem. Wysiedli z niego uzbrojeni

milicjanci. CięŜarówka manewrowała tak, Ŝeby ustawić się

tyłem do muru.

Z wyŜszego piętra „anglika” wyszło czternastu księŜy w

czarnych sutannach i białych koloratkach. Wszyscy bardzo

młodzi, jakby właśnie wyświęceni, tylko jeden był starszy,

miał okulary i siwe włosy.

Wündermann i jego towarzysze widzieli wszystko ze

swojej kryjówki za niewielkim Ŝywopłotem, trzydzieści

metrów od cmentarza.

— Spokojne i bezpieczne miejsce. Jesteś zajebisty,

Armario — syknął Jaszczurka.

Trzej milicjanci poprowadzili grupę księŜy do muru.

Ustawili ich w rzędzie, opartych plecami do ściany i zwró-

conych do tylnej części cięŜarówki, której właśnie zgasł

silnik.

W dolince zaległa cisza. Słychać było tylko nerwowy

kaszel któregoś z kapłanów.

169

Milicjanci podnieśli plandekę tylnej części cięŜarówki. Jose

Manuel nie mógł dostrzec ze swojego miejsca, co znajduje się

w środku. Ale księŜa mogli. Nagle zwarli szereg, stykając się

ramionami. Milicjanci zmusili ich do rozdzielenia się. Jeden z

nich, z czerwoną chustką zawiązaną na szyi, zaczął się śmiać i

wskazywać jednego z księŜy. Od razu zrozumiał, z czego

tamten się śmieje: na sutannie kapłana widniała duŜa ciemna

plama. Biedny chłopak zsikał się ze strachu.

Milicjant, nie przestając się śmiać, przystawił mu pistolet

do głowy i wystrzelił. Wapienny mur cmentarza zabarwił się

na czerwono na wysokości karku księdza, który upadł na

ziemię jak szmaciana lalka.

Najstarszy ksiądz złapał za ręce stojących obok towarzyszy

i cały rząd powtórzył ten gest. Następnie zapytał o coś

milicjanta, który wzruszył ramionami. Starszy ksiądz zaczął

śpiewać, wszyscy poszli za jego przykładem. Śpiewali po

łacinie.

Wündermann słyszał w ciszy doliny, jak ich śpiew niesie

się czysto w powietrzu. Mimo Ŝe nie rozumiał słów, pieśń

wydała mu się piękna i pełna odwagi, śpiewana przez

męŜczyzn, którzy się nie boją. ChociaŜ nie wierzył w Boga,

ścisnął mu się Ŝołądek. Poczuł ukłucie zazdrości i po raz

pierwszy w Ŝyciu pomyślał, Ŝe choćby przez chwilę, przez

kilka sekund, chciałby wierzyć tak jak ci ludzie.

Nagle spod plandeki odezwał się karabin maszynowy.

KsięŜa zaczęli padać na ziemię jeden za drugim, szybko,

zmiatani ogniem. Pociski odrywały za ich plecami grube

kawały tynku z cmentarnego muru.

Po ostatnim strzale zapadła głucha cisza. Czternastu księŜy

leŜało na ziemi, niektórzy nadal trzymali się za ręce. Dało

170

się słyszeć ciche skargi. Milicjant podszedł do nich i oddał

kilka strzałów z automatycznego pistoletu.

Pozostali milicjanci zaczęli wsiadać do autobusu. Ktoś

wyrzucał z cięŜarówki łuski po nabojach. Dwaj Ŝołnierze

umocowali z powrotem plandekę.

Silniki Diesla obu pojazdów zaczęły pracować, przerywa-

jąc ciszę. CięŜarówka i „anglik” manewrowały, próbując

wykręcić, i odjechały tą samą drogą, którą przyjechały.

Wündermann nie potrafił stwierdzić, jak długo trwali bez

ruchu. Kiedy wreszcie się podniósł, poczuł się starszy.

— Dobra, mamy robotę. — Diego wstał pierwszy.

Zeszli w milczeniu po zboczu prowadzącym do drzwi

cmentarza.

Armario wyjął z kieszeni klucze. Lekko drŜały mu ręce.

— Szsz! Cicho! — syknął Jaszczurka.

— A co teraz ugryzło tego chol... — Diego nie dokończył,

bo Jaszczurka zasłonił mu usta lewą ręką, podnosząc wska-

zujący palec prawej do ust.

Nagle podbiegł do ciał rozstrzelanych księŜy. Pochylił się

nad jednym z nich.

— Chodźcie! Jeden jeszcze Ŝyje! — krzyknął, machając

na nich ręką.

Podbiegli do niego.

Był to bardzo młody ksiądz o czarnych, schludnie ułoŜo-

nych włosach, utrzymywanych w ryzach dzięki grubej

warstwie brylantyny. Jego bystre oczy mrugały zza okrągłych

okularów z masy perłowej, kiedy Jaszczurka pomagał mu się

podnieść.

— Chwała Bogu, chwała Bogu... — nie przestawał po-

wtarzać ksiądz.

171

— Cholera, pater, ani jednej dziury! Ma ksiądz niezłe

kontakty tam na górze!

Patrzyli na niego oniemiali.

— A nie! Tu ma ksiądz jedną — powiedział Jaszczurka,

wkładając palec w dziurę po naboju w sutannie na wysokości

krocza. — Cal wyŜej i odstrzeliliby ojcu małego.

— Jaszczurka, na litość boską... — zwrócił mu uwagę

Armario.

— No przecieŜ mówię z całym szacunkiem — bronił się

Jaszczurka.

— No dobrze, ojcze — uciął Armario — bardzo się

cieszymy, Ŝe uratował ksiądz skórę w takim dniu jak dzisiej-

szy, ale my tu mamy coś do załatwienia i...

— Nie zostawimy go tutaj — przerwał mu Wündermann.

Diego złapał go mocno pod ramię i odciągnął na bok.

— Nie pieprz, Wündermann. Co mamy niby zrobić z księ-

dzem? Zabierzemy go na obiad do knajpy na Gran Via?

Czego ty chcesz? śeby nas wszystkich rozstrzelali?

— Jeśli go tutaj zostawimy, złapią go znowu i zabiją. Jak

chciałeś nas wywieźć z Madrytu?

— Ale co to niby ma teraz do rzeczy?

— Jak chciałeś nas wywieźć? — Wündermann patrzył na

niego twardo.

Armario spojrzał na niego uwaŜnie, westchnął cięŜko i

pokręcił głową.

— Jest taki dyplomata, przyjaciel Hotza, który...

— Świetnie. Wyciągnie stąd nas wszystkich. Ksiądz

naleŜy do pakietu.

— Oszalałeś? — Armario był zdesperowany. — Tego nie

było w planach.

172

— Nie martw się — odparł Jose Manuel z uśmiechem. —

Zawsze jest plan B, jak mówi Hotz.

Odwrócił się do księdza.

— Ojcze, proszę ze mną.

Ksiądz ruszył w jego stronę. Wyglądało na to, Ŝe doszedł

juŜ do siebie.

— Wy dwaj weźcie paczkę, zaczekam na was w samo-

chodzie. Diego, klucze.

Armario rzucił mu klucze ze złością. Złapał je w locie.

Przeszli przez lasek do samochodu.

— Z jakiego ojciec jest zakonu? — Jose Manuela przej-

mowało dziwne uczucie spokoju, kiedy szedł u boku tego

męŜczyzny.

— Oni byli jezuitami, niech Bóg ich otoczy swoją chwałą;

ja byłem u nich w odwiedzinach. — Splótł dłonie.

Dotarli do samochodu. Jose Manuel otworzył bagaŜnik.

— Myślę, Ŝe będzie lepiej, jeśli wejdzie ojciec do środka.

Proszę się nie martwić, zawieziemy ojca w bezpieczne

miejsce.

— Wiem. Wiem, Ŝe Bóg oddał mnie w dobre ręce i jeśli

uratował mi dziś Ŝycie, potrzebuje mnie do czegoś wielkiego.

Mam tylko nadzieję, Ŝe Go nie zawiodę. — Uśmiechnął się

umie i wszedł do duŜego bagaŜnika citroena. Kiedy go

zamykał, Wündermann zapytał:

— Nie powiedział mi ksiądz, jak się nazywa.

— Jestem ojciec Albas — odparł kapłan, uśmiechając się

ponownie, zanim jego twarz zniknęła w półmroku bagaŜnika.

Zmyli mokrą szmatą napis UHP z drzwiczek samochodu.

W to miejsce Diego umocował sznurkiem na lusterku od

strony pasaŜera flagę Czerwonego KrzyŜa.

173

Przejechali bez Ŝadnych problemów przez punkty kontrolne,

które napotkali po drodze do ambasady Norwegii. Wszystko

dzięki fladze powiewającej przy prawym okienku i dokumen-

tom, które zaświadczały, Ŝe byli członkami Międzynarodowego

Komitetu Czerwonego KrzyŜa. Diego wyciągnął je ze schowka

w samochodzie i rozdał im, zanim wyjechali z Paracuellos.

— To te, które przygotowałem w Burgos? — zapytał

Jaszczurka z kiepsko skrywaną dumą.

— Tak, tak, ty je zrobiłeś — potwierdził Diego, roz-

glądając się w poszukiwaniu bramy ambasady.

Młody architekt zaczynał coraz bardziej doceniać profe-

sjonalizm, z jakim działał Hotz. Wszystko dopinał na ostatni

guzik. Jego plany B sprawiały, Ŝe słowo „niespodzianka”

zmieniało się z przeszkody w cel.

♦ ♦ ♦

— Nie podobało mi się moje berlińskie Ŝycie — przyznał

się kiedyś Wündermannowi, po kolacji w najlepszej re-

stauracji w Burgos, kiedy delektowali się francuskim ko-

niakiem. — Nie chcę być przeciętniakiem, prowadzić

normalnego, szarego Ŝycia. Zawsze mam głowę pełną po-

mysłów — mówił, otwierając szeroko oczy i gestykulując z

oŜywieniem. — Tam, gdzie ludzie widzą cięŜkie czasy, ja

widzę moŜliwości. Dlatego wstąpiłem do partii. Naziści będą

rządzili światem, drogi Jose Manuelu.

— To następna prognoza twoich gier wojennych?

— Ha! Nie traktujesz mnie serio. — Dopił koniak, który

został na dnie pękatego kieliszka. — Kiedy Niemcy urucho-

mią swoją nową armię, świat oniemieje. Tutaj wypróbujemy

tylko maleńką część uzbrojenia, jakie przygotowujemy.

174

— Nudzi mnie polityka, Hotz, dobrze o tym wiesz. Ale

jedno mnie ciekawi: dlaczego w tym siedzisz? Dlaczego

sztuka?

— Praca w ambasadzie nie dawała mi za wiele. W partii

zacząłem poznawać ciekawych ludzi. Szybko piąłem się w

górę. Wstąpiłem do niej w trzydziestym trzecim i w trzy lata

z parteimitgliedera zostałem ortsgruppenleiterem. I mam

zamiar dochrapać się gauleitera.

— Heil Hitler! — Jose Manuel podniósł kieliszek z ko-

niakiem.

— Śmiej się, śmiej. Póki moŜesz.

— Sztuka...

— Tak, sztuka. Na przyjęciu w Berlinie przedstawiono mi

Aloisa Miedla, najwaŜniejszego antykwariusza i handlarza

sztuką w Niemczech. Bardzo ciekawa postać. Ale najbardziej

podobało mi się w nim to, Ŝe był bliskim przyjacielem

Göringa.

— Proszę, otaczasz się samą śmietanką, Hotz — powie-

dział rozbawiony Jose Manuel, mieszając delikatnie koniak w

kieliszku.

— Göring to komediant, w dodatku w operetkowym stylu.

Ale Führer go uwielbia. — Zaczął przygotowywać sobie

cygaro, podgrzewając jeden jego koniec nad płomieniem zło-

tej zapalniczki. — Jak mówiłem, pracowałem przez jakiś czas

dla Aloisa Miedla. Zawdzięczam mu wszystko, co wiem o

sztuce. Szczerze mówiąc, Miedl otworzył mi oczy na ten

interes, pokazał, Ŝe na sztuce moŜna zrobić duŜe pieniądze.

— Zapalił cygaro, zaciągnął się głęboko i przyjrzał z

zadowoleniem idealnemu kółku Ŝaru. — Hrabina de

Chinchón to moja pierwsza niezaleŜna robota.

175

— Na razie idzie ci tak sobie.

— Te niewielkie przeciwności nadają smaku naszemu

interesowi — powiedział z uśmiechem. Stuknęli się kie-

liszkami.

Ze wspomnień wyrwał go krzyk Armaria.

— Tam! Ambasada Norwegii!

Wszyscy pasaŜerowie samochodu widzieli juŜ norweską

flagę z niebieskim krzyŜem na białym tle, powiewającą nad

wejściem do ambasady. Dzieliły ich od niej tylko dwie

przecznice. Jeśli przejadą następne skrzyŜowanie, będą

uratowani. Wreszcie wszystko się układa.

Armario przyspieszył i odwrócił się do siedzącego z tyłu

Wündermanna.

— Jesteśmy w domu, przyjaciele, juŜ czuję zapach pie-

niędzy!

— Uwaga! — krzyknął Jaszczurka.

Armario odwrócił głowę i wdepnął gwałtownie hamulec,

Ŝeby nie zderzyć się z cięŜarówką, która właśnie wjechała z

prawej strony na skrzyŜowanie.

— Co, do cholery... — Armario nie dokończył zdania,

z rękami zaciśniętymi na kierownicy, stojąc na środku

skrzyŜowania.

Wündermann skrzywił się, czując smród spalonych opon.

Jego serce przyspieszyło, kiedy zobaczył symbole wymalo-

wane na cięŜarówce: PCE* oraz sierp i młot.

— Cholera — Jaszczurka zmełł w ustach przekleństwo.

Z cięŜarówki zaczęli wysiadać uzbrojeni męŜczyźni.

Niektórzy nosili berety, inni Ŝołnierskie czapki, wszyscy

* Partido Comunista Espanol — Hiszpańska Partia Komunistyczna.

176

mieli na szyi czerwone chustki, wszyscy patrzyli złowrogo

na samochód.

Od strony pasaŜera wysiadł olbrzymich rozmiarów osob-

nik, wyglądający na szefa tej bandy. Nosił wyświechtany

niebieski kombinezon, na który narzucił coś, co wyglądało

jak smoking. Na piersi miał zawieszone dwie ładownice. Na

szyi, podobnie jak pozostali, zawiązał czerwoną chustkę, a na

głowie miał błyszczący kapelusz z czarnych karakułów,

zabrany jakiemuś paniczowi, który najpewniej juŜ nigdy nie

będzie go potrzebował. W grubych wargach trzymał niedo-

pałek cygara. Był doskonałym ucieleśnieniem postaci od-

raŜającej i złowrogiej. I takie właśnie wraŜenie chciał

sprawiać.

— Dokąd ci tak pilno, co? — zapytał kierowcę.

Grupa zbrojnych juŜ otoczyła samochód.

— Przykro mi, towarzyszu, nie zauwaŜyliśmy... — wy-

bąkał Jaszczurka.

— Nie

jesteśmy

towarzyszami

—

powiedział

Wündermann po niemiecku, pochylając się nad jego

siedzeniem. — Jesteśmy członkami Czerwonego KrzyŜa.

— Co mówi ten blondas? — Olbrzym z kaŜdą chwilą

robił się coraz bardziej agresywny.

— Jesteśmy członkami Międzynarodowego Komitetu

Czerwonego KrzyŜa, jedziemy do ambasady norweskiej —

odparł Armario. — Ten pan z tyłu to monsieur Michel

Bobain, szwajcarski pełnomocnik.

Wśród milicjantów rozległ się pomruk.

— Cisza! — krzyknął szef, próbując zaprowadzić dys-

cyplinę w swojej bandzie. — Dokumenty.

Jaszczurka podał mu trzy sfałszowane akredytacje.

177

MęŜczyzna nawet ich nie otworzył. Nie umiał czytać.

Przyjrzał się tylko czerwonym krzyŜom na okładkach.

— A więc Czerwony KrzyŜ — powiedział z uśmieszkiem,

który wcale nie podziałał na nich uspokajająco. — Jesteście z

tych, co kręcą się po Paracuellos i Torrejon i zawracają nam

dupę o Piątą Kolumnę. Miałem cholerną ochotę poznać

któregoś z tych paniczyków z Czerwonego KrzyŜa.

— Towarzyszu komendancie, mają tubę na mapy w samo-

chodzie! — krzyknął jeden z jego ludzi, który węszył na

tylnych siedzeniach.

Szef milicjantów wyjął broń z futerału przy pasku, okazały

pistolet automatyczny z ogromnym mechanizmem ładow-

niczym.

— Wysiadać — rozkazał.

— Mamy mapy z kwatery głównej wojska, Ŝeby móc

poruszać się po Madrycie. Musimy... — Jaszczurka nie miał

szans na dokończenie wyjaśnień.

— Wysiadać mi natychmiast z samochodu! — wrzasnął

komendant, mierząc do Diega z pistoletu. — Z rękami nad

głową!

Wszyscy milicjanci powtórzyli gest swojego szefa i zaczęli

w nich celować. Gdy tylko wysiedli z pojazdu, zabrali się do

rewizji. Jeden z nich próbował otworzyć bagaŜnik.

— Towarzyszu komendancie, bagaŜnik jest zamknięty.

Szef wyjął kluczyki ze stacyjki i rzucił je męŜczyźnie.

śołnierz włoŜył kluczyk do zamka.

Wüdermann wiedział, Ŝe nadszedł ich koniec. Armario

pocił się obficie, a Jaszczurka oparł się o jeden z pękatych

błotników citroena, czując słabość w nogach.

— Stać! Co tu się dzieje?

178

Wszyscy odwrócili się w stronę, z której dobiegł okrzyk.

Trzej męŜczyźni w nienagannych ciemnych garniturach szli

szybko w stronę samochodów. Jeden z nich niósł aparat

fotograficzny z duŜym fleszem. MęŜczyzna, który krzyknął,

najwyŜszy z nich trzech, utorował sobie przejście między

milicjantami i stanął przed komendantem.

— Jakim prawem zatrzymuje pan tych ludzi? — zapytał

z silnym akcentem.

Fotograf zaczął robić zdjęcia. Flesz oślepiał milicjantów

otaczających ich szefa.

— Kim pan jest? — Komendant próbował odzyskać

kontrolę nad sytuacją, ale czuł się niepewnie i nie spuszczał

wzroku z fotografa.

— Felix Schlayer, honorowy konsul Norwegii w Mad-

rycie i członek Międzynarodowego Komitetu Czerwonego

KrzyŜa. CzyŜby ci ludzie nie przedstawili odpowiednich

dokumentów? — spytał, patrząc na akredytacje, które ko-

mendant nadal trzymał w lewej ręce.

— Prawie wjechali nam w samochód. — Milicjant tracił

pewność siebie.

Fotograf oślepiał go fleszem.

— I co chciał pan zrobić w związku z tym? Rozstrzelać ich?

Milicjanci poruszyli się niespokojnie. Niektórzy uśmiechali

się do aparatu.

— Muszę przeszukać samochód — powiedział komen-

dant, zbierając resztki odwagi. — Ty tam, otwieraj bagaŜnik.

Milicjant znów włoŜył kluczyk do zamka i zaczął go

przekręcać.

— Zabraniam panu go otwierać! — krzyknął dyplomata,

wyciągając w stronę milicjanta palec wskazujący.

179

MęŜczyzna patrzył na niego szeroko otwartymi oczami.

Schlayer odwrócił się do komendanta.

— Jeśli otworzy pan ten bagaŜnik — machał teraz palcem

wskazującym przed jego nosem — zmarnuje pan pięć tysięcy

szczepionek przeciw tyfusowi, które powinny juŜ leŜeć w

chłodni w ambasadzie. Pięć tysięcy szczepionek, które mam

przekazać jutro do Ministerstwa Zdrowia Publicznego jako dar

norweskiego rządu dla mieszkańców Madrytu. — Twarz Schlay-

era ściągnął wyraz oburzenia. — Chce pan, Ŝebym zadzwonił

do Santiaga Carilla i poinformował go o pana zachowaniu,

towarzyszu komendancie? — Kolejny flesz unieśmiertelnił sce-

nę. — A propos, nie pamiętam pańskiego nazwiska, towarzyszu

kom

F e

l n

esd

z a

nc

p i

o e

n .

ownie oślepił dowódcę milicjantów. Wyglądał na

oszołomionego. Sama myśl o stawieniu czoła Carillowi, młodemu i

nieugiętemu sekretarzowi bezpieczeństwa Madryckiego Komitetu

Obrony, sprawiła, Ŝe stracił resztki odwagi.

— Dobra. — Zmarszczył brwi i zwrócił się do Ŝołnierza

stojącego bez ruchu za samochodem. — Zamknij ten bagaŜnik,

kretynie, jeszcze zmarnujesz szczepionki!

Trzej pasaŜerowie pojazdu wymienili ukradkowe spojrzenia.

Czuli się tak, jakby budzili się z koszmarnego snu.

— Jazda, koniec zabawy, chłopcy. Wszyscy na cięŜarówkę. —

Komendant chciał jak najszybciej opuścić scenę. — A pan niech

na przyszłość prowadzi ostroŜniej —powiedział do Diega,

oddając mu akredytacje.

Odwrócił się do dyplomaty.

— Zaszło nieporozumienie. Sam pan wie... — Próbował

ułoŜyć usta w coś na kształt uśmiechu. Zasalutował, podnosząc

pięść do kapelusza. — śegnam! — rzucił na koniec.

180

— Udowodnił pan, Ŝe jest pan rozsądny. ZłoŜę raport

dotyczący pana postępowania, komendancie...

— Isaias Tragacete, komendant Isaias Tragacete, z drugiej

brygady. Niech pan nie zapomni.

— Nie zapomnę, proszę się nie obawiać — odparł z

uśmiechem konsul.

Jaszczurka skorzystał z okazji, Ŝeby zabrać stojącemu obok

niego milicjantowi tubę na mapy. śołnierz skrzywił się, ale

wycofał pod groźnym spojrzeniem dowódcy.

CięŜarówka zaryczała i zniknęła, zostawiając za sobą chmurę

czarnego dymu i smród źle spalonego oleju napędowego.

— A propos, co macie w bagaŜniku? — zapytał konsul,

odprowadzając wzrokiem oddalający się pojazd.

— Jednego księdza w czepku urodzonego — odparł

Armario.

♦ ♦ ♦

Gabinet konsula był niezwykle obszerny. Miał wspaniałą

bibliotekę z bukowego drewna z masywnymi rzeźbionymi

kolumnami oddzielającymi od siebie poszczególne części

szlachetnego mebla. Biblioteka zajmowała trzy ściany po-

mieszczenia. Jej półki były zapchane ksiąŜkami leŜącymi we

wszystkich moŜliwych konfiguracjach, pomieszanymi z

teczkami, które musiały zawierać najróŜniejsze dokumenty. Wśród

nich stały równieŜ, zachowując chwiejną równowagę, ramki ze

zdjęciami twarzy, krajobrazów i nieznanych miejsc.

Zza duŜego biurka w stylu angielskim, z wygodnego

obrotowego fotela Felix Schlayer prowadził zwołane naprędce

zebranie.

181

Na skórzanej sofie, która trzeszczała przy najmniejszym

ruchu, siedzieli Wündermann z dwoma przyjaciółmi, roz-

koszując się mocną kolumbijską kawą. „Mamy amerykańskie

mleko w proszku. Tak naprawdę to mleko dla niemowląt, ale

do wszystkiego moŜna się przyzwyczaić”, poinformował ich

konsul uprzejmie.

Pomieszczenie było jasne i dobrze przewietrzone dzięki

ogromnemu oknu balkonowemu wychodzącemu na piękny

pałacowy ogród. Gęste drzewa starego lasu, tak starego jak

sam dom, rzucały cienie na gabinet konsula, utrzymując w

nim przyjemny chłód.

— Mieliście szczęście, Ŝe akurat byłem w ogrodzie i usły-

szałem wasze hamowanie — powiedział dyplomata. —

Spóźniliście się, juŜ się was nie spodziewałem.

— Mieliśmy drobne problemy w Paracuellos — wyjaśnił

Diego.

— Według moich obliczeń ponad trzy tysiące osób miało

ostatnio „drobne problemy” w Paracuellos. Ginie tam więcej

ludzi niŜ na froncie w kampusie uniwersyteckim. — Twarz

Feliksa Schlayera zachmurzyła się.

Wündermann próbował przypomnieć sobie jego biografię,

którą streścił mu Hotz. Felix Schalyer Gratwhol, inŜynier,

narodowości niemieckiej, w momencie wybuchu wojny

honorowy konsul Norwegii w Madrycie. Hotz opisał go jako

„zdecydowanego antymarksistę”, który stał się prawdziwym

aniołem stróŜem ludzi „nie mających wpływu na reŜim”,

przebywających w Madrycie. Ambasada była pełna ludzi.

Setki przygarniętych przez Schlayera uciekinierów zajmo-

wały cały budynek i koczowały w ogrodzie w zaimprowizo-

wanych szałasach.

182

Dyplomata rozwijał w stolicy intensywną działalność.

Wraz z doktorem Georgesem Henrym, delegatem Między-

narodowego Komitetu Czerwonego KrzyŜa w Madrycie,

odwiedzał więzienia, wypytywał władze, wyjaśniał lub groził,

stosownie do okoliczności, próbując zatrzymać krwawą rzeź,

która zaczęła się siódmego listopada. Dokładnie dzień po tym,

jak awangarda generała Vareli zaczęła zajmować pozycje na

drugim brzegu rzeki, w kampusie uniwersyteckim.

W Madrycie wybuchła panika, upadek miasta wydawał się

nieunikniony, a przez nikogo niekontrolowane lewackie

elementy, głównie komuniści i anarchiści, zaczęły wymierzać

„rewolucyjną sprawiedliwość”. Od siódmego do ósmego

listopada ponad trzy tysiące osób wyciągnięto z więzień i

rozstrzelano w Paracuellos del Jarama i Torrejón de Ardoz.

Kaci oskarŜali ich o wchodzenie w skład Piątej Kolumny,

wroga, który miał jakoby przejąć Madryt od środka.

Schlayer i Hotz znali się od dziecka. Chodzili razem do

szkoły w Waden-Württemberg, ich rodzinnym mieście.

„Hotz jako jedyny w klasie miał stypendium — powiedział

Schlayer, kiedy spacerowali z Wündermannem po zatłoczo-

nym ogrodzie ambasady, omijając uciekinierów. — Był

jedynym chłopcem z takimi ambicjami. Zawsze chciał być

lepszy niŜ inni. Podziwiam go za jego ducha, zajdzie daleko.

Mam tylko nadzieję, Ŝe będzie potrafił poskromić ambicję.

Bardzo nam teraz pomaga” — oświadczył z uśmiechem,

omijając grupkę goniących się dzieci.

Hotz wpłacał znaczne sumy na konto ambasady. Te pie-

niądze pozwalały utrzymać ludzi Ŝyjących na wyspie bez-

pieczeństwa we wrogim Madrycie.

— Dzisiaj wyjedziecie panowie do Valladolid, z sek-

183

retarzem doktora Henry'ego. Wszystko gotowe. PrzekaŜcie,

proszę, Hotzowi gorące pozdrowienia i moje głębokie wyra-

zy wdzięczności za wszystko, co dla nas zrobił. — Podniósł

się z fotela. — Teraz, jeśli panowie pozwolą, muszę wrócić

do rozmów z władzami.

Wstali i poŜegnali się z dyplomatą serdecznym uściskiem

dłoni. Ten męŜczyzna uratował im Ŝycie.

♦ ♦ ♦

Wündermann i Jaszczurka opuścili konsulat o świcie

słuŜbowym samochodem.

— Ja zostaję — powiedział im Armario w nocy. — Mnie

nic nie grozi, mam pracę na godziny w muzeum. JeŜeli

zniknę, zaczną coś podejrzewać, jeszcze mi okradną sklep na

Santa Ana. Poza tym zawsze byłem socjalistą, co u diabła,

w końcu podawałem kawę Pablowi Iglesiasowi. Mnie nie

tkną, moŜecie się nie martwić. — Zamyślił się na chwilę. —

Ale jak faszyści wejdą do Madrytu, macie natychmiast zacząć

mnie szukać po wszystkich więzieniach. Nie spieprzcie tego,

bo kolesie Franco nie przyjadą tu raczej rozdawać cukierków.

PoŜegnali się mocnym uściskiem. Będą tęsknić za

Diegiem. Wündermann przypomniał sobie równieŜ o księ-

dzu, któremu przed kilkoma godzinami uratowali Ŝycie.

Zanim wsiadł do samochodu, obszedł w jego poszukiwaniu

całą ambasadę. Znalazł go w sali balowej, gdzie przygoto-

wywał zaimprowizowany ołtarz.

— Wstaje ojciec bardzo wcześnie.

Zimne światło poranka rozjaśniało obszerne pomieszczenie.

— Tak, synu, jest tyle do zrobienia, a mamy tak mało

czasu...

184

Wündermann się uśmiechnął. Polubił go, mimo wszystko.

Był to pewnie pierwszy ksiądz, którego kiedykolwiek polubił.

— JuŜ wyjeŜdŜacie, prawda? — zapytał ksiądz z uśmie-

chem, krzątając się z kielichem w ręce.

— Tak, ojcze, za chwilę.

— Mam dla ciebie prezent. — Przeszukał kieszenie znów

nienagannie czystej sutanny i wyjął z nich drewniany róŜa-

niec z cięŜkim Ŝelaznym krzyŜem. — Proszę, jest twój.

Zobaczysz, dobrze ci się przysłuŜy. Jest z Ŝelaza, mocny, jak

powinniśmy być my, chrześcijanie, wobec przeciwności. —

Znów gestykulował zaciśniętymi w pięści dłońmi.

— Ale ja, ojcze...

— Cicho, cicho. Zawsze przy sercu, pamiętaj.

Jose Manuel, Ŝeby nie sprawić mu przykrości, włoŜył

róŜaniec do lewej kieszeni koszuli. W uśpionym domu dały

się słyszeć kroki. Ktoś szedł korytarzem w stronę sali

balowej. Jaszczurka.

— No chodź, Wündermann, samochód nie będzie czekał.

Jose Manuel i ksiądz spojrzeli po sobie. Kapłan połoŜył

rękę na sercu, uśmiechnął się i puścił do niego oko.

— Pater, mogę ojca uścisnąć? — zapytał Jaszczurka.

— Oczywiście, mój synu. — Ksiądz otworzył ramiona.

Objęli się serdecznie.

— Wielkie dzięki, pater — powiedział Jaszczurka, od-

suwając się od kapłana. — Po tym, co się stało w Paracuellos,

jestem pewien, Ŝe ksiądz musi przynosić fantastyczne szczęś-

cie. Więc pomyślałem, Ŝe księdza uścisnę, moŜe coś się do

mnie przyczepi.

— Synu, jesteś nieznośny. Dalej, idź z Bogiem — rzekł

ksiądz, z trudem powstrzymując śmiech.

185

— Gdyby nie to, pater, Ŝe mam po uszy roboty i trochę

się spieszymy, zostałbym robić za ministranta do mszy.

Byłem ministrantem w moim miasteczku.

Przerwał im szofer.

— Panowie, nie moŜemy dłuŜej czekać.

Wyjechali z Madrytu drogą na Burgos. Samochód był

ozdobiony dwoma białymi flagami z czerwonym krzyŜem.

— Naprawdę byłeś ministrantem, Jaszczurko? — zapytał

rozbawiony architekt.

— Jasne. A co myślałeś, Ŝe tylko ty w kompanii masz

wykształcenie? — odparł nieco uraŜony.

— I dlaczego to rzuciłeś? — Jaszczurka nie przestawał go

zadziwiać.

— Bo ksiądz mnie nakrył na waleniu konia. śebyś wiedział,

zawsze miałem powołanie do ręcznej roboty — odpowiedział,

uznając przesłuchanie za zakończone.

W Altos del Hipódromo zatrzymali ich w punkcie kon-

trolnym.

— Od tego miejsca szosa jest pod kontrolą faszystów, nie

moŜemy juŜ zagwarantować wam bezpieczeństwa — uprzedził ich

oficer o podkrąŜonych oczach i twarzy naznaczonej napięciem.

Samochód ruszył, wprawiając w łopotanie flagi Czerwonego

KrzyŜa, a Wündermann obejrzał się na majaczący w oddali zarys

Madrytu. Nie mógł wtedy wiedzieć, Ŝe będzie potrzebował trzech

lat, Ŝeby wrócić do miasta, które tak kochał i które jeszcze

wiele miało wycierpieć.

6

Madryt, 25 czerwca 1941

Jego sekretarka, Eva Marino, weszła do gabinetu, za-

stukawszy wcześniej dwa razy do drzwi.

— Don Jose Manuel, don Rafael chce, Ŝeby przyszedł pan

do jego gabinetu.

Wündermann podniósł wzrok znad planu nowej linii

kolejowej, który przedstawili mu jego inŜynierowie z samego

rana.

— Dziękuję, Evo — odpowiedział z lekkim uśmiechem.

— Za chwilę do niego pójdę.

Zaznaczył ołówkiem parę wysokości topograficznych, które

warto było sprawdzić, i ostroŜnie zwinął mapę. Zanim udał się do

gabinetu swojego wspólnika i prezesa spółki Rafaela Gonzaleza

Iglesiasa, nabił sobie fajkę. Niedawno skończył dwadzieścia

osiem lat i uwaŜał, Ŝe fajka dodaje mu powagi. Dokładnie takie

wraŜenie chciał wywrzeć na ludziach, którzy dla niego

pracowali, człowieka dojrzałego i pewnego siebie.

187

Mimo wszystko dwudziestoośmioletni dyrektor generalny

stojący na czele jednej z najbardziej dynamicznych firm

budowlanych w kraju nie był częstym zjawiskiem. Rzadko

teŜ się zdarzało, Ŝeby młody człowiek miał w jego wieku na

koncie prawie dwa miliony peset, „spadek po argentyńskim

krewnym”, jak wyjaśniał niemal przepraszająco. Dwa

miliony peset, wynagrodzenie, jakie ustalił z Hotzem za

Hrabinę de Chinchón. Kwota, jaką Niemiec uiścił co do

centa i wpłacił, gdy tylko doprowadził do sprzedaŜy dzieła.

„Musisz mi wybaczyć — powiedział mu Hotz. —

Sfinalizowanie operacji zajęło nam więcej czasu, niŜ

przewidywaliśmy. Mieliśmy problemy przy pierwszym

podejściu w Londynie, ale w końcu wszystko poszło zgodnie

z pla

M ne

i m

mo ”.

sfinalizowania operacji w późniejszym terminie

Hotz nigdy nie zostawił swoich hiszpańskich wspólników na

pastwę losu. Przez te wszystkie lata, pomimo trudności, jakie

dla operacji finansowych oznaczała wojna, Hotz wysyłał im

spore sumki pozwalające na wygodne Ŝycie. Jose Manuel

otrzymał pozostałą część swego wynagrodzenia przelewem

na konto w Banco de Vizcaya, 24 września 1939 roku. Tego

dnia został milionerem. I było mu z tym do twarzy, jak mu to

przepowiedział Hotz.

Jednak to wszystko naleŜało juŜ do przeszłości i

Wündermann traktował całą sprawę jak wspomnienie innego

Ŝycia, dawnej egzystencji zamkniętej w cięŜkim sejfie, w

najodleglejszym zakątku pamięci. Wymazał przeszłość,

zakopał ją pod górą pieniędzy i został wspólnikiem w jednej

z największych firm budowlanych w kraju. Wszystko dzięki

szczerej przyjaźni łączącej go z Rafaelem Gonzalezem

188

Iglesiasem, którego uwaŜał za wizjonera, oraz, nie ma co

ukrywać, dzięki jego „argentyńskiemu spadkowi”.

Poznał Rafaela w Valladolid, w ostatnich latach wojny.

Gonzalez, inŜynier budownictwa przemysłowego, był synem

waŜnego budowlańca z Madrytu. Początek walk zaskoczył go w

czasie budowy w La Coruňii.

Jego firma, Vias Sociedad Anonima, z siedzibą w Madrycie,

została zajęta przez rząd republikański i zlikwidowana.

W ten sposób młody Rafael, nie mając nic do stracenia, „poza

oddechem i tym, co akurat miał tego dnia na sobie”, zaciągnął

się do rebelianckiej armii. Dzięki uniwersyteckiemu dyplomowi

zaczął słuŜbę w stopniu chorąŜego, wyróŜnił się w czasie

przełamania frontu pod Oviedo, gdzie zdobył gwiazdkę

porucznika. „Po prostu biegłem, a musiałem biec szybko, bo

strasznie się bałem. Tyle Ŝe nie wiedziałem, dokąd biegnę.

Okazało się, Ŝe pędziłem prosto na czerwonych i za mną

pobiegła cała kompania. Tego dnia weszliśmy do Oviedo”,

opowiedział mu kiedyś prawie Ŝartem. Prawie.

♦ ♦ ♦

Niemniej jego obiecująca kariera wojskowa została szybko

przerwana. Franco musiał odbudować na tyłach to, co z takim

samym zapałem starał się zniszczyć przed pierwszą linią frontu.

Tytuł inŜyniera i doświadczenie jako administratora sprawiły,

Ŝe Iglesias został jednym z głównych architektów odbudowy

tak zwanej strefy narodowej na północy.

DołoŜył starań, Ŝeby odbudować ojcowską firmę, której

siedzibę załoŜył tym razem w Valladolid.

189

Wszystko to miało miejsce w trzydziestym ósmym i wtedy

teŜ się poznali. Jose Manuel zaczął pracować dla Vias przy

małych projektach, ale Rafael, który nadzorował kaŜdą budo-

wę, niezaleŜnie od jej rozmiarów, potrafił dostrzec w młodym

architekcie zaląŜki wyjątkowo zdolnego profesjonalisty. Za-

trudnił go i wkrótce Jose Manuel stał się jego prawą ręką.

Wielka okazja nadarzyła się dwa tygodnie po zakończeniu

wojny, 25 lutego 1939 roku. Wündermann zauwaŜył, Ŝe w

firmie dzieje się coś waŜnego. Prezes spółki i jego doradca,

generał Joaquin Ayuso, wciąŜ zwoływali zebrania za zamk-

niętymi drzwiami. Po dwóch tygodniach intensywnych spot-

kań poza firmą i na jej terenie na twarzach obu wspólników

nieustannie malował się pesymizm.

Jose Manuel zebrał się na odwagę i wszedł pod koniec

dnia do gabinetu prezesa spółki.

— Rafael — mówili do siebie po imieniu — na pewno nie

mogę ci w niczym pomóc?

— CóŜ, jeŜeli masz milion peset...

— Milion peset? — Cały czas miał w kieszeni marynarki

kwit z Banco de Vizcaya potwierdzający przelew z niemiec-

kiego konta Hotza w Berlinie z poprzedniego dnia.

Gonzalez wyjaśnił mu, o co chodzi. Ministerstwo Robót

Publicznych, w ramach narodowego planu odbudowy, ogło-

siło przetarg na budowę nowego odcinka kolei Zamora—La

Coruňa.

— Prawie trzysta milionów peset, Jose Manuel, trzysta

milionów peset i praca na pięć lat! To okazja, o jakiej zawsze

marzyliśmy.

— I gdzie tu problem? Mamy odpowiednie doświadczenie

do tej roboty, a Ayuso na pewno ma znajomości...

190

— Problem nazywa się milion peset. Jeśli spółka nie ma

własnego kapitału w wysokości trzech milionów peset, nie

moŜe przystąpić do przetargu. Ayuso i ja daliśmy po milionie,

nawet nie pytaj, jak je zdobyliśmy, ale nadal brakuje nam

jeszcze miliona. Nikt go nam nie da. Nie byliśmy w stanie

znaleźć trzeciego wspólnika. A ostateczny termin złoŜenia

dokumentów i oferty upływa w najbliŜszy piątek. — Rafael

wyglądał, jakby miał się rozpaść na kawałki.

Architekt przyglądał mu się przez chwilę w milczeniu. Jego

mózg pracował na pełnych obrotach. Przejrzał kieszenie i połoŜył

na biurku prezesa pognieciony papier. Rafael zobaczył

pieczątkę Banco de Vizcaya.

— Właśnie znalazłeś trzeciego wspólnika.

♦ ♦ ♦

Wündermann wszedł zdecydowanym krokiem do gabinetu.

— Chciałeś mnie widzieć, szefie?

Rafael odłoŜył „ABC”. Nagłówki na pierwszej stronie

ogłaszały wielkimi literami inwazję Związku Radzieckiego, która

rozpoczęła się o świcie poprzedniego dnia.

— Hitlerowi zacznie się robić ciasno na świecie — po-

wiedział, zerkając przelotnie na gazetę.

— JuŜ to słyszałem — powiedział Jose Manuel, nie patrząc

na gazetę. — Wezwałeś mnie, Ŝeby rozmawiać o polityce?

Wiesz, Ŝe mnie to nudzi.

— Nie, nie... SkądŜe znowu... Wiem, Ŝe jesteś apolityczny i Ŝe

w twoim przypadku nie ma szans na pogaduszki o polityce i

religii. — Patrzył na niego inteligentnymi i Ŝywymi oczami zza

okrągłych okularów, z półuśmieszkiem

191

oprawionym w cienki wąsik. — Wezwałem cię, drogi

wspólniku i dyrektorze generalny, bo chcę ci coś pokazać.

Otworzył teczkę i wręczył mu list.

— Dostałem go dwa dni temu.

List miał stempel Niemieckiej Federacji Futbolu. Był

napisany po niemiecku. Wyraz braku manier i pychy.

— Zapraszają cię na mecz do Berlina. Hiszpania—Niem-

cy. Dwudziestego siódmego czerwca. Normalne, w końcu

od czego jesteś wiceprezesem Hiszpańskiej Federacji Fut-

bolu, nie?

Normalne w ramach wymogów tak zwanej normalności,

jaką Niemcy miały do zaproponowania światu. Jakby wojna

była tylko chwilową przeszkodą, skutkiem uporu demokracji

i przestarzałych europejskich monarchii, zanim świat dotrze

do szczęśliwej arkadii narodowego socjalizmu.

Niemcy musieli mieć juŜ dość grania z Włochami, którzy

zresztą za dobrze kopali. Japonia była bardzo daleko, a pod-

dani imperium wschodzącego słońca wykazywali niewielkie

zainteresowanie piłką noŜną. Z drugiej strony rząd hiszpański

był gotów uczestniczyć w tej błazenadzie. Franco chętnie

posłałby do Berlina całą korridę razem z picadores, gdyby

tylko Hitler go o to poprosił. Był zdolny do wszystkiego,

Ŝeby uniknąć wejścia w zbrojny konflikt ze swoim obecnym

sprzymierzeńcem.

— Korespondencja z Niemcami nie kończy się wcale

w tym miejscu — kontynuował szef spółki, wyrywając

Wündermanna z jego rozmyślań i wyjmując z teczki następny

dokument. — Ten drugi list przyszedł do mnie dziś rano.

I nie musiałem oddawać go do tłumaczenia.

192

Jose Manuel przyjrzał się pieczęci. Orzeł i swastyka

niemieckiego Ministerstwa Przemysłu. Tym razem jednak

list był napisany nienaganną hiszpańszczyzną.

Dowiedziawszy się o pańskiej podróŜy do Berlina,

mającej na celu udział w meczu piłki noŜnej, jaki roz-

grywają reprezentacje naszych krajów, proszę, Ŝeby

rozciągnął pan zaproszenie na swoich wspólników, panów

Wündermanna i Ayuso. Dotyczy to zwłaszcza pana

Wündermanna. Nasze ministerstwo pragnie złoŜyć

panom interesującą ofertę o decydującym znaczeniu dla

pańskiej firmy i interesów Niemiec.

Jose Manuel przeczytał zgodne z protokołem poŜegnanie i

podskoczył na widok podpisu: „Albert Hotz. Doradca

Ministerstwa Przemysłu. Gauleiter Wielkiego Berlina”.

— Zna pana Hotza? — Rafael obserwował go uwaŜnie

podczas czytania listu.

— Poznaliśmy się w Madrycie w czasie wojny. Nic

specjalnego — odparł dość sucho, co nie uszło uwagi

Gonzaleza.

— No pewnie. — Ponownie otworzył teczkę. Jose Manuel

zaczął w niej widzieć coś w rodzaju puszki Pandory. —

Ostatni dokument. — Dał mu kartkę. — Na ten pewnie

czekałeś.

Wziął papier do ręki. Był to raport o składzie i analizie

minerałów, o który poprosił Szkołę InŜynierii de Montes w

Madrycie.

Minęło kilka tygodni, od kiedy wysłał do ich laboratorium

próbki terenu, który kupili właśnie niedaleko Ciudad Rodrigo

193

w Salamance. Przypuszczał, Ŝe ziemie są bogate w ŜuŜel, tak

potrzebny do ułoŜenia szyn kolei, którą projektowali. Jednak

analiza laboratorium mineralogicznego miała mu sprawić

niespodziankę.

— Uran? — powiedział, podnosząc głowę znad dokumen-

tu, przeczytawszy najpierw dwa razy wyniki badań.

— Uran — potwierdził Rafael. — Kupiliśmy kopalnię

uranu. Co ty na to?

— Myślałem, Ŝe znajdziemy tylko ŜuŜel — odpowiedział

niemal zmartwiony.

— Niech będzie błogosławiona twoja pomyłka, wspól-

niku. — Zebrał wszystkie dokumenty i ułoŜył je obok siebie

na stole. — A teraz odpowiedz mi na jedno pytanie. —

Patrzył mu badawczo w oczy. — UwaŜasz, Ŝe to zbieg

okoliczności?

Wündermann patrzył na Gonzaleza w milczeniu, myśląc o

Hotzu, który znów wkraczał w jego Ŝycie. Dałby sobie rękę

uciąć, Ŝe przypadek nie wchodzi w grę, jeśli na scenie

pojawia się jego dawny wspólnik.

7

Lotnisko Cuatro Vientos, Madryt, 26

czerwca 1941

Ustawili się do fotografii przy skrzydle sterowym samolotu Ju-52

naleŜącego do Deutsche Luft Hansa. Ósma rano: było zimno

mimo zbliŜającego się końca czerwca. Jose Manuel spojrzał

bezwiednie na swastykę namalowaną na obudowie maszyny.

— Panowie, proszę o uśmiech.

Słowa fotografa sprawiły, Ŝe znów spojrzał przed siebie. Stali

tam razem, opatuleni w długie płaszcze. „W Berlinie jest jeszcze

zimno w czerwcu; poza tym płaszcz zawsze robi dobre

wraŜenie”, powiedział im Rafael.

Wszyscy trzej mieli na głowach berety: Ayuso generała

lotnictwa, Gonzalez i Wündermann Falangi.

Był tam teraz, słał wymuszony uśmiech do obiektywu. W

przeciwieństwie do swoich wspólników, pozujących z

entuzjazmem, niemal rzucających wyzwanie. On jednak czuł co

innego tamtego ranka na Cuatro Vientos, mając za

195

plecami swastykę, a przed sobą lot do Berlina, gdzie miał się

spotkać z kimś, kto przypomni mu przeszłość, której wcale

nie miał ochoty pamiętać.

— Dobrze, panowie, bardzo dziękuję. — Fotograf zaczął

składać sprzęt.

— No, Jose Manuelu, rozchmurz się, człowieku. Będzie-

my lecieli jedną z najlepszych maszyn świata, ju-52. Mówią,

Ŝe moŜe latać tylko na dwóch motorach, prawda, Quino?

Lot do Berlina trwał osiem godzin, z tankowaniem w

ParyŜu.

— Piękne miasto — przyznał generał, kiedy lecieli nad

francuską stolicą. — Powinniśmy kiedyś uczcić coś w ParyŜu.

— MoŜe w drodze powrotnej. Mam dobre przeczucia —

odpowiedział Rafael, ściskając lekko lewe ramię siedzącego

obok trzeciego wspólnika.

Wylądowali na lotnisku Tempelhof. Samolot kołował na

płycie do wydzielonej strefy. Czekały tam na nich dwa

mercedesy z chorągiewkami SS. Kiedy zeszli po schodkach,

podszedł do nich wielkimi krokami porucznik w czarnym

mundurze i błyszczących oficerkach.

Zanim się zbliŜył, patrzył na coś, co wyglądało na małą

kartkę. Wündermann uznał, Ŝe to zdjęcie.

Stanął przed nimi, zasalutował na rzymską modłę i zwrócił

się po niemiecku do Jose Manuela.

— Witam w Niemczech, panowie. Gauleiter Wielkiego

Berlina polecił mi zawieźć panów na spotkanie z nim.

Jose Manuel spojrzał nad ramieniem oficera. Dwóch

uzbrojonych w pistolety maszynowe esesmanów w stalowych

kaskach czekało przy samochodach. Kierowcy siedzieli w

środku, silniki pracowały.

196

— Hotz chce się z nami spotkać. Teraz — przetłumaczył

swoim wspólnikom.

— Ale... czy wcześniej nie mieliśmy jechać do Niemiec-

kiej Federacji Futbolu, przywitać się z kolegami? — zapytał

Rafael.

Porucznik spojrzał na zegarek.

— Nie mamy zbyt wiele czasu. Gauleiter Hotz jest bardzo

zajętym człowiekiem. — Jego spojrzenie zaczęło twardnieć.

— Myślę, Ŝe do Federacji pojedziemy później — powie-

dział Wündermann.

Mercedes z eskortą jechał za nimi. Poruszali się szybko po

Berlinie pełnym samochodów i ludzi. Skąpany w świetle

popołudniowego słońca wydał się Wündermannowi wspa-

niałym miastem. Przyglądał się berlińczykom, wesołym i

ufnym, pewnym siebie. Zaskoczyło go, jak dobrze byli

ubrani. Zdziwiły go teŜ wystawy, pełne rozmaitych ar-

tykułów. Zupełnie inaczej niŜ w Madrycie, mieście znisz-

czonym i spustoszonym przez wojnę, z kobietami w Ŝałobie,

z kalekami i kartkami na Ŝywność. Nie mógł powstrzymać

ukłucia zazdrości na widok tego obrazu dobrobytu, którym

pysznił się Berlin bezwstydnie, niemal obraźliwie.

— Niemcy wygrają tę wojnę — uznał Gonzalez, przery-

wając milczenie, które zapadło, odkąd wjechali do miasta

i zaczęli oglądać wspaniałą berlińską scenografię.

Wszyscy byli pod wraŜeniem.

— Wiozą nas do dyrekcji okręgu Dahlem — zauwaŜył

Ayuso.

Jako dobry inŜynier lubił trzymać rękę na pulsie. Cały czas

śledził drogę na mapie Berlina, w którą zaopatrzył się przed

podróŜą.

197

Samochody zatrzymały się przed wysokimi Ŝelaznymi

sztachetami bramy wjazdowej do Instytutu Fizyki Cesarza

Wilhelma.

Jose Manuel zauwaŜył, Ŝe cała okolica znajduje się pod

ścisłą obserwacją wojskowej policji. Z metalowymi tablicz-

kami zawieszonymi pod szyją Ŝołnierze przywodzili na myśl

złowrogie skojarzenia z psami myśliwskimi.

Po przejrzeniu dokumentów, które podali im kierowcy, i

po sprawdzeniu wnętrza pojazdów straŜnicy otwarli bramę i

pozwolili im przejechać.

Mercedesy przebyły pięćset metrów dzielących ich od

głównego budynku i zatrzymały się przed prowadzącymi do

niego schodami.

Porucznik, który odebrał ich z lotniska, wysiadł z samo-

chodu i otworzył im drzwi, które były zablokowane przez

całą drogę, jak się o tym przekonał Jose Manuel, próbując je

dyskretnie otworzyć, kiedy zatrzymali się na światłach.

— Proszę za mną.

Weszli do budynku w towarzystwie oficera i dwóch

uzbrojonych Ŝołnierzy. Po ponownej identyfikacji wsiedli do

windy, którą zjechali na czwarty poziom.

Na miejscu generał Ayuso musiał oddać broń do depozytu.

Podano im białe fartuchy, plastikowe czepki i ochraniacze na

buty.

Porucznik i jego eskorta odwrócili się bez słowa i wrócili

do windy.

Ubrany w biały fartuch urzędnik poprosił, Ŝeby poszli za

nim. Tym razem eskortujący ich męŜczyźni mieli na sobie

białe kombinezony z kapturami.

Weszli do duŜej sali konferencyjnej.

198

— Tu mogą panowie zdjąć czepki, ta strefa jest

wysterylizowana — powiedział męŜczyzna w fartuchu.

Sala o ścianach z surowego betonu była ogromna. Oświet-

lenie było doskonałe, a powietrze czyste, mimo Ŝe znajdowali

się głęboko pod ziemią. Na środku pomieszczenia stał duŜy

okrągły stół, wyposaŜony w słuchawki i mikrofony, otoczony

czternastoma skórzanymi fotelami. W jego centrum leŜał

przedmiot przypominający pokaźnych rozmiarów skrzynkę,

ukryty pod aksamitnym materiałem w granatowym kolorze.

Na jednej ze ścian wisiała duŜa mapa. Jose Manuel rozpoznał

ją natychmiast. Była to mapa terenów, które ostatnio kupili w

Salamance.

— Czy to nie...? — zapytał Rafael szeptem, patrząc na

wiszący przed nimi plan.

— Tak.

Drzwi sali otworzyły się znowu i pojawili się w nich trzej

męŜczyźni w białych fartuchach, jeden wysokiej rangi oficer

Wehrmachtu oraz Albert Hotz.

Hotz podszedł do Wündermanna z uśmiechem i objął go,

zanim ten zdąŜył zareagować.

— Drogi wspólniku. Wreszcie znów razem — mówił po

hiszpańsku. Odsunął się od niego, nie puszczając jego

ramion. — Dobry BoŜe, zrobił się z ciebie męŜczyzna; i

pomyśleć, Ŝe kiedy się rozstawaliśmy w Madrycie, byłeś

prawie chłopcem.

— To było pięć lat temu. Ty teŜ się zmieniłeś, gauleiter

Hotz — powiedział Jose Manuel, uśmiechając się lekko i

przyglądając się jego czarnemu mundurowi SS, który

nadawał Hotzowi jeszcze bardziej niepokojący wygląd.

— Mówiłem, Ŝe to osiągnę, co, stary przyjacielu? —

199

puścił do niego oko. — Obawiam się, Ŝe mamy duŜo spraw

do omówienia i starych dziejów do wspominania. Na razie

jednak pozwólcie, panowie, Ŝe przedstawię wam gospodarzy.

Trzej męŜczyźni w białych fartuchach okazali się waŜnymi

naukowcami z Instytutu Cesarza Wilhelma, doktorami

Wernerem Hersenbergiem, Maksem von Laue i Ottonem

Hahnem. Wysoki rangą oficer był nikim innym jak generałem

Heinricim. Hotz przedstawił im Hiszpanów.

Usiedli wokół stołu. Hiszpanie naprzeciwko Niemców.

Wszyscy, oprócz Hotza i Wündermanna, załoŜyli słuchawki

z tłumaczeniem.

— Pewnie zastanawiają się panowie, po co ich tu ściąg-

nęliśmy — gauleiter zaczął od przełamywania lodów. — I

dlaczego nie jesteście w tej chwili na nudnym bankiecie w

Niemieckiej Federacji Futbolu. Proszę się nie łudzić —

uśmiechnął się, pokazując śnieŜnobiałe zęby — dotrzecie na

ten bankiet, tylko trochę później. — Obie grupy przyglądały

się sobie uwaŜnie. — Jesteście panowie tutaj, bo chcemy

wam zaproponować świetny interes, ofertę nie do odrzucenia.

Z jakichś powodów Wündermann był pewien tego ostat-

niego.

Hotz roztoczył swoje talenty uwodziciela i zdolność

empatii.

Jose Manuel musiał przyznać, Ŝe jego dawny wspólnik jest

jeszcze błyskotliwszy niŜ dawniej. Udoskonalił mowę

swojego ciała. Nawet gdy mówił po niemiecku, jego ton był

uprzejmy i rozluźniony, zapraszający do zaufania i zgody.

„Świetny interes” był w rzeczywistości bardzo prosty. Lub

makiawelicznie prosty, jak wszystko, co proponował

przekonujący gauleiter Wielkiego Berlina.

200

— W skrócie, chcemy waszego uranu. Chcemy wydoby-

wać w kopalni w Salamance. Zrobimy to na zasadach

wyłączności, z inŜynierami i ekipą z Niemiec, którzy będą

nadzorowali wydobycie minerału. Posiadłość nadal będzie

naleŜeć do panów, a oficjalnie eksport do Niemiec będzie

zawierał ŜuŜel. Nie muszę chyba wspominać, Ŝe nasza

umowa musi pozostać ściśle tajna, a alianci nie mogą niczego

podej

— r

ze

P w

rz a

y ć.

puszczam, Ŝe będziecie gotowi zapłacić za uran,

który wydobędziecie, po rynkowej cenie — powiedział szef

Vias, pochylając się do mikrofonu.

— Nie moŜemy wam dać ani marki za uran. — Mikrofon

generała Heinriciego zawiesił się na kilka sekund, wydając

ostry pisk. — Wysiłek wojenny, jaki podejmują teraz Niemcy,

sprawia, Ŝe wszystkie nasze rezerwy finansowe idą na

wojsko.

Joaquin Ayuso poruszył się niespokojnie na fotelu. Nagle

zatęsknił za swoim pistoletem Astra.

— Zapewniam, Ŝe dostaną panowie coś znacznie ciekaw-

szego niŜ garść marek. — Gauleiter wstał z uśmiechem

i zdjął z leŜącego na środku przedmiotu granatowy materiał.

Była to duŜa skrzynka z przezroczystego tworzywa. W

środku znajdowała się makieta dziwacznego urządzenia,

czegoś między wagonem a lokomotywą pociągu, stojącego

na szynach doskonale odtworzonych w małej skali.

Gonzalez od razu zorientował się, co to jest, i nie mógł

powstrzymać uśmiechu.

— W zamian za uran proponujemy wam tuzin tych

maszyn. W naturalnych rozmiarach, rzecz jasna — uśmiech-

nął się gauleiter. — Obrabiarki balastu, zdolne do czysz-

201

czenia i wymiany na bieŜąco ŜuŜlu spod szyn kolejowych.

KaŜda z tych maszyn jest wyceniana na... — Hotz udał, Ŝe

liczy w myślach — jakieś trzydzieści milionów waszych

peset. — Urwał, Ŝeby przyjrzeć się twarzom Hiszpanów.

Spodobało mu się to, co zobaczył w oczach szefa Vias.

— W ciągu najbliŜszych lat — ciągnął — wasz kraj

będzie musiał odbudować większość swojej sieci kolejowej

zniszczonej przez wojnę. Dzięki tym maszynom nie będziecie

mieli konkurencji na rynku. Wygracie wszystkie przetargi,

jakie rozpisze wasza administracja.

Rafael Gonzalez szybko liczył w myślach. Zamieniał

kopalnię uranu na kopalnię złota.

— UwaŜam, Ŝe to rozsądne warunki. — Tylko z najwyŜ-

szym wysiłkiem powstrzymywał się od wycia z radości.

Wszyscy Niemcy natychmiast się uśmiechnęli.

— Świetnie. — Hotz równieŜ uśmiechał się z satysfakcją.

— Miałem nadzieję, Ŝe uznają państwo zasady naszej

transakcji za korzystne dla obu stron. Doradztwo prawne

Ministerstwa Przemysłu przygotuje umowy do jutra w połu-

dnie. Jeśli nie mają panowie nic przeciwko temu, podpiszemy

je jeszcze przed meczem.

Prezes spółki spojrzał w oczy swych współpracowników.

—

Nie ma Ŝadnego problemu — odparł z uśmiechem.

Jose Manuel nie spuszczał oka z Hotza. Wszystko wyglądało

zbyt pięknie.

— Tylko jeden szczegół — powiedział gauleiter, podno-

sząc dłoń do góry. Z jakiegoś powodu hiszpański architekt

wiedział, Ŝe ów szczegół będzie nosił jego imię i oba nazwis-

ka. — Będę potrzebował usług pana Jose Manuela

Wündermanna w okresie nie krótszym niŜ dziewięćdziesiąt

dni.

202

Obaj spojrzeli po sobie jak gracze przed ostatnim roz-

daniem. RóŜniło ich tylko to, Ŝe Hotz nie przestawał się

uśmiechać.

— Z tym równieŜ nie będzie problemu — pospieszył z

odpowiedzią Rafael.

— Z całym szacunkiem, panie prezesie, to ja powinienem

o tym zdecydować.

Generał i naukowcy przestali się uśmiechać, kiedy dotarło

do nich tłumaczenie. Wündermann czuł wbijające się w niego

spojrzenia obu wspólników. Hotz nadal się uśmiechał.

W sali konferencyjnej zapadła pełna napięcia cisza.

— Naturalnie. — Gauleiter rozparł się w fotelu, uśmie-

chając się jeszcze szerzej. —Niestety nie mogę omówić na

tym forum szczegółów projektu, do którego potrzebujemy

pana Wündermanna. Widzę jednak, Ŝe muszę wszystkich

uspokoić — powiedział, patrząc na Hiszpanów i Niemców.

— To, co mam do zaoferowania mojemu staremu

przyjacielowi Jose Manuelowi, to fascynujący projekt, któ-

rego realizacji Ŝaden architekt jego miary nie potrafiłby od-

mów

N i

a ć.

pięcie wyraźnie zelŜało. Hotz spojrzał na zegarek.

— A teraz zła wiadomość, panowie. — Popatrzył powaŜ-

nie na generała Ayuso i prezesa. — Nie mogę pozwolić, Ŝeby

spóźnili się panowie na bankiet w Federacji. — Ku uldze

Hiszpanów uśmiechnął się.

Jose Manuel chciał przyłączyć się do kolegów, którzy

zbliŜali się juŜ do wyjścia, ale gauleiter go zatrzymał. Mieli

skończyć rozmowę w cztery oczy. Rafael poŜegnał się z nim

spojrzeniem, które wyraŜało wszystko. Dwaj męŜczyźni

zostali sami.

203

Hotz zaproponował Jose Manuelowi camela bez filtra.

— Amerykański. Prawdziwy — zapewnił, zapalając mu

go swoją złotą zapalniczką.

— Opowiesz mi teraz? — Dym z papierosa wznosił się

prawie pionowo do sufitu w dobrze wentylowanym pomiesz-

czeniu.

— Któregoś dnia zabiją cię za twój pośpiech. Dopiero co

się spotkaliśmy, stary przyjacielu, nie ma dokąd gnać. Pój-

dziesz ze mną na przyjęcie. Zanim dojdziemy do porozumie-

nia, chcę, Ŝebyś poznał mój mały wszechświat. śebyś zaczął

czuć i rozumieć potęgę nowych Niemiec, nowego porządku,

który będzie rządzić światem. — W jego oczach czaiły się

dziwne błyski. — Znam cię i wiem, Ŝe to będzie dla ciebie

fascynujące przeŜycie. Później wszystko stanie się dla nas

duŜo łatwiejsze — zakończył z enigmatycznym uśmiechem.

— Obudzisz mnie pstryknięciem palcami, kiedy podpiszę

legitymację partyjną?

Hotz roześmiał się serdecznie.

— Nie będziesz musiał niczego podpisywać. Między nami

zawsze wystarczało dane słowo.

♦ ♦ ♦

Było juŜ ciemno, kiedy opuszczali instytut. Mercedes

gauleitera Hotza przemierzał Berlin w eskorcie czterech

motocyklistów na potęŜnych bmw. Miasto wesoło zaczynało

noc, przepysznie oświetloną latarniami. Tylko wielkie reflek-

tory obrony przeciwlotniczej przypominały berlińczykom o

istnieniu odległego świata w stanie wojny, wiele tysięcy

kilometrów od ich bezpiecznego miasta. Architekt patrzył na

snopy światła krzyŜujące się na niebie nad Berlinem, porusza-

204

jące się w ciszy, jakby według ustalonej choreografii. Stolica

Rzeszy wydała mu się wtedy gigantyczną dekoracją do filmu.

Rozparł się wygodnie na siedzeniu, starając się nie pognieść

nowego smokingu.

— Będziesz dziś siał spustoszenie wśród dam. LeŜy na

tobie idealnie, mam dobre oko do rozmiarów.

Obaj przebrali się na terenie strefy zamkniętej instytutu.

— Co wy tu dokładnie robicie? — zapytał Wündermann,

kiedy zapinał nieskazitelnie białą koszulę z jedwabiu.

— Niektóre z nowych typów broni, których zaŜyczył

sobie nasz Fürher. Wiesz, jak berlińczycy nazywają ten

budynek? „Wirusowy Dom”. — Roześmiał się. — Wcale się

tak bardzo nie mylą.

— Pracujecie nad bombą atomową?

— Jose Manuelu, nadal jesteś bardzo ciekawski i pytasz o

rzeczy, które nie powinny cię interesować — powiedział

Hotz, zawiązując sobie muszkę przed lustrem umieszczonym

na drzwiach szafy. — Ale powiem ci w zaufaniu, jak między

wspólnikami, Ŝe wasz uran zapewni nam ostateczne zwycięs-

two w zawodach z Rosjanami, Anglikami i Amerykanami.

— Nie macie dość uranu z Saksonii i Czechosłowacji?

— Proszę. — Uśmiechnął się, odwracając się do niego. —

Widzę, Ŝe zasięgnąłeś języka. NajwaŜniejsze, drogi przyja-

cielu, nie jest w tej chwili to, co mamy. NajwaŜniejsze jest to,

co mogą mieć inni. Dlatego złoŜe w Salamance musi być

kontrolowane przez nas. Dlatego ty i twoi wspólnicy będzie-

cie mieć szansę na zostanie trzema najbogatszymi ludźmi w

waszym kraju w ciągu najbliŜszych czterech czy pięciu lat.

♦ ♦ ♦

205

Towarzystwo wyjechało z Berlina w kierunku wschodnim,

na Reichstrasse-1, wspaniałą autostradę prowadzącą do

Karinhallu, gdzie odbywało się przyjęcie.

— Rezydencja Göringa jest daleko stąd?

— Osiemdziesiąt kilometrów od Berlina. W tym tempie

dojedziemy na miejsce za dwadzieścia minut.

Musieli się zatrzymać przed wysoką bramą prowadzącą do

rezydencji. Za nimi dwa następne luksusowe samochody

czekały na swoją kolej. Teren znajdował się pod ścisłą

kontrolą. Wündermann naliczył co najmniej tuzin uzbrojo-

nych męŜczyzn z SS. Były teŜ dyszące nerwowo psy,

owczarki niemieckie o lśniącej sierści. W pobliŜu stał

volkswagen, a obok niego czterech męŜczyzn w szarych

płaszczach, którzy palili i spokojnie rozmawiali. Gestapo.

śołnierze zasalutowali, unosząc ręce do góry, gdy tylko

rozpoznali gauleitera Hotza.

Samochód i czterej motocykliści wjechali na Ŝwirowaną

alejkę biegnącą przez lasek nad jeziorem. Dostali się z niego

prosto na Karinhall, oświetlony olbrzymimi reflektorami.

Jose Manuel nie mógł nie podziwiać tego przykładu

modernistycznej architektury, połączenia domu, pałacu i

zamku.

— Dobry BoŜe — mruknął.

— Przygotuj się, właściciel jest taki sam, jak jego dom. —

Hotz szukał czegoś w kieszeniach. Wyjął wreszcie małe

lusterko i papierowe zawiniątko, po czym, z naturalnością,

jaką daje praktyka, uformował za pomocą jednego z za-

proszeń dwie kreski białego proszku. — Chcesz? — za-

proponow

— C a

o t ł.

o jest?

206

— Och, daj spokój, nie zachowuj się jak wieśniak. To

koka. Rozjaśni ci umysł. A tej nocy powinieneś myśleć jasno.

To noc wielkich decyzji. Chcesz czy nie?

— Nie, dzięki. MoŜe nie chcę myśleć tak jasno, jak ci się

wydaje.

Hotz wciągnął szybko obie kreski przez srebrną rurkę.

Pozostałe na lusterku resztki wtarł sobie w dziąsła. Kilka razy

wciągnął głęboko powietrze, odrzucił głowę na oparcie i

zamknął oczy. Kiedy się wyprostował, jego oczy błyszczały

jak w gorączce.

— Świetnie, świetnie. Wszystko idzie świetnie — po

wiedział, wycierając nos.

Mercedes zatrzymał się przed głównym wejściem. Dwaj

lokaje w liberii, surdutach i perukach w stylu osiemnasto-

wiecznego Wersalu otworzyli oba skrzydła drzwi.

Gruby czerwony dywan poprowadził ich do głównych

schodów. Tam gauleiter wręczył zaproszenia umundurowa-

nemu adiutantowi. Weszli do obszernego, zatłoczonego

salonu. Wszyscy męŜczyźni, podobnie jak oni, mieli na sobie

letnie smokingi i białe koszule. Kobiety ubrane były w

przewiewne i eleganckie suknie wieczorowe.

Salon zaskakiwał niezwykłymi rozmiarami. Rozjaśniało

go pięć przepysznych ogromnych Ŝyrandoli z kryształu

wiszących pod sufitem. Ściany zdobiły cenne flamandzkie

tapiserie. Były teŜ klasyczne greckie rzeźby, dziesiątki

obrazów, nawet gotyckie ołtarze.

Próbował nie dać się uwieść tej atmosferze i nie zgodzić

się bezwarunkowo na swoją rolę w tej niezwykłej sztuce:

świecie Hotza.

Goście prowadzili oŜywione rozmowy w grupach: męŜ-

207

czyźni z męŜczyznami, kobiety z kobietami, kobiety z męŜ-

czyznami. Wersalscy kelnerzy poruszali się wśród gości jak

wyćwiczona trupa tancerzy, nosząc tace z jedzeniem i

napojami.

Jeden z męŜczyzn na widok gauleitera odłączył się od

swojej grupy i podszedł do niego z uśmiechem.

— Carissimo! — niemal krzyknął, podchodząc do Hotza i

ściskając go serdecznie. — Uczeń prześcignął mistrza. —

Przyjrzał się uwaŜnie Wündermannowi. — Przepraszam...

Nie zostaliśmy sobie przedstawieni.

— Nie dałeś mi szansy, mój drogi mistrzu. To Jose Manuel

Wündermann, waŜny hiszpański biznesmen i stary przyjaciel.

Jose Manuel, to Alois Miedl, mój Pigmalion, człowiek, który

nauczył mnie wszystkiego, co wiem o sztuce. Chyba juŜ ci o

nim kiedyś wspomniałem.

Miedl był męŜczyzną w średnim wieku, o lekkiej nad-

wadze i naturalnym wdzięku. Rzadkie włosy miał starannie

uczesane i pokryte brylantyną. Świdrujące, inteligentne oczy

ukrywał za szkłami okularów bez oprawek. Uśmiechał się

bez przerwy, co nadawało jego twarzy wyraz uprzejmy i

szczery. Wyraźnie zaznaczone popękane naczynia krwio-

nośne na orlim nosie świadczyły o jego zamiłowaniu do

trunków.

— Tak. Bardzo mi miło pana poznać, panie Miedl. Hotz

mówi o panu z prawdziwym oddaniem. — Jose Manuel nie

mógł uwierzyć, Ŝe uŜywa takiego języka.

— Gauleiter Hotz jest oddany naszemu Führerowi i pie-

niądzom, ale cieszy mnie i uspokaja fakt, Ŝe nadal mówi o

mnie dobrze.

Hotz wybuchnął teatralnym śmiechem.

208

— Miedl, Miedl, powinieneś był mnie adoptować. Chcę

być twoim synem — powiedział, obejmując go za szyję.

— Zawsze mi to powtarza. Ale chce, Ŝebym go adoptował

tylko dla spadku. Swoją drogą, młody człowieku, doskonale

mówi pan po niemiecku.

— Jest pół-Niemcem — wyjaśnił gauleiter.

— Tym lepiej, łatwiej mu będzie robić interesy w Berlinie.

W tym momencie do grupy przyłączyli się inni goście.

Jose Manuel przekonał się, Ŝe gauleiter Hotz jest jednym z

najpopularniejszych uczestników przyjęcia. Jego kariera

najwyraźniej wciąŜ nabierała tempa. Przypomniały mu się

słowa Feliksa Schlayera: „Jego ambicja nie zna granic”.

Odszedł od towarzyszy, Ŝeby przyjrzeć się obrazowi

wiszącemu na jednej ze ścian. Nadal pociągało go malarstwo.

Od jak dawna nie miał pędzla w ręku?

— Krajobraz po burzy, Lucas van Uden, szkoła flamandz-

ka. Chce pan go stąd wynieść tej nocy?

Głos i ostatnia uwaga kobiety, która zwróciła się do niego

po hiszpańsku, sprawiły, Ŝe odwrócił się gwałtownie. Kiedy

ją zobaczył, olśnił go jej uśmiech, który tak dobrze pamiętał.

— Pani, pani jest...

— Dziewczyną z garaŜu. — Uśmiechnęła się znowu, aŜ w

policzkach pojawiły się urocze dołeczki.

Jej czarne oczy zdawały się iskrzyć.

Wündermann poczuł, jak bije mu serce.

— Dobry BoŜe, wygląda pani, wygląda pani...

— Większość męŜczyzn uŜywa dzisiaj słowa „olśniewa-

jąco”.

— Cudownie.

209

— „Cudownie”. TeŜ nieźle — przyznała, posyłając mu

kolejny ujmujący uśmiech.

Naprawdę tak wyglądała, w czarnej obcisłej sukni z dekol-

tem, na jaki mogłoby sobie pozwolić niewiele kobiet. Jej

czarne błyszczące włosy ozdobione były zabawnym stroi-

kiem, okalającym twarz o wyrazistych kościach policzkowych

i mięsistych, zawsze lekko rozchylonych wargach, ukazują-

cych idealne zęby. Mimo to była nadal dziewczyną z garaŜu,

która tak go pociągała, chociaŜ tej nocy nie miała nic wspólne-

go z niedbale związanym kucykiem czy roboczym kombine-

zonem nie pozwalającym domyślić się kobiecych kształtów.

W przeciwieństwie do sukni, którą miała teraz na sobie.

— Proszę, cieszę się, Ŝe znów panią widzę...

Dziewczyna spojrzała na niego rozbawiona.

Ktoś dotknął jego ramienia. Hotz.

— Zostawiam cię na chwilę, a ty juŜ zaczynasz odkrywać

moje tajemnice. Przedstawiam ci jedną z moich najskutecz-

niejszych i najpiękniejszych współpracowniczek. Pannę...

nazwijmy ją na razie „Carmen”. Carmen — powtórzył z

zadowoleniem. — Bardzo rasowe, bardzo hiszpańskie.

Zaskoczony spotkaniem?

— Myślałem, Ŝe juŜ się nigdy nie zobaczymy. — Nie był

w stanie ukryć radości.

Zresztą wcale nie chciał jej ukrywać.

— Mimo jej młodego wieku, w tej chwili ma dwadzieścia

jeden lat, wtedy o pięć lat mniej, Carmen bardzo nam

pomogła przy naszej ostatniej operacji, jak zapewne pamię-

tasz. W swojej ostatniej roli Carmen dowodziła garaŜem.

Ale nie ufaj pozorom, to prawdziwa hiszpańska dama,

psotnica z madryckich wyŜszych sfer, moŜna powiedzieć. —

210

Spojrzeli na siebie z uśmiechem. — Mówi po angielsku z

uroczo nieznośnym akcentem posh, gra na fortepianie jak

prawdziwa profesjonalistka, jeździ konno jak urodzona

amazonka i... — urwał na chwilę, uśmiechając się — i cóŜ,

bardzo mi pomogła w Londynie z Hrabiną . A mieliśmy na

początku problemy z pewnym głupim angielskim lordem. Jak

on się nazywał?

— Duveen — przypomniała mu dziewczyna.

— Właśnie, lord Joseph Duveen. CóŜ, opóźnił nas tylko o

kilka miesięcy. AŜ znaleźliśmy nowego kupca.

Jose Manuel pamiętał doskonale opóźnienie w wypłacie.

Mimo to Hotz nigdy nie zostawił go na lodzie. Co jakiś czas

wysyłał im wystarczającą kwotę, Ŝeby mogli z Jaszczurką

normalnie Ŝyć, „w ramach zaliczki, później się rozliczymy”.

Hotz spojrzał na zegarek.

— Czas ucieka, drogi wspólniku. Jednak zanim z tobą

porozmawiam, muszę wydać ostatnie instrukcje naszej mło-

dej wspólniczce. Mam nadzieję, Ŝe nie okaŜe się, gdy wrócę,

Ŝe rozmawiasz z Fürherem.

— Fürher ma tu przyjść? — Jose Manuel nie krył zdzi-

wienia.

— W Karinhallu wszystko jest moŜliwe, drogi przyjacielu.

Hotz podał ramię dziewczynie i zniknął razem z nią

w tłumie gości.

Kelner zaproponował Wündermannowi kieliszek francus-

kiego szampana, a on przyjął go jako mniejsze zło. Oddał się

kontemplowaniu wspaniałego Davida.

— Widzę, Ŝe lubi pan dobre malarstwo.

Alois Miedl stanął obok niego i równieŜ przyglądał się

obrazowi z kieliszkiem w ręce.

211

— To bardzo piękny obraz.

— Kobieta w czerwonej sukni Davida. NaleŜał do prywat-

nej kolekcji Jacques'a Goudstikkera, Ŝydowskiego milionera.

Posiadał ponad tysiąc obrazów, głównie mistrzów średnio-

wiecznych i renesansowych malarzy holenderskich, fla-

mandzkich i włoskich. Stary Goudstikker umarł, kiedy

uciekał z rodziną z Holandii do Nowego Jorku, tuŜ przed

naszą inwazją. — Dopił jednym haustem szampana z wy-

smukłego kieliszka. — Kupiłem całą kolekcję od wdowy.

Dwa i pół miliona florenów. Później sprzedałem ją

Göringowi za dwa miliony. Pewnie pan nie uwierzy, ale

zrobiłem na tym świetny interes. Jak pan myśli, jako kto

przejdę do historii, panie Wündermann? Jako wyzuty ze

skrupułów handlarz, który wykorzystywał śydów, czy jako

anioł, który wolał kupować za rozsądną cenę, zamiast kraść?

— Dlaczego pan mi o tym mówi?

— Co dokładnie powiedział panu o mnie Hotz?

— UwaŜa, Ŝe to pan go odkrył i Ŝe otworzył mu pan oczy

na świat sztuki.

— On urodził się z otwartymi oczami. — Miedl wziął z

tacy przechodzącego kelnera dwa kieliszki szampana. — A ja

odkryłem Ŝmiję z niewyczerpanymi pokładami jadu. —

Podał Jose Manuelowi kieliszek, wyglądał na odrobinę

wstawionego, ale myślał jasno. — Opowiadam to panu,

młodzieńcze, bo Ŝyjemy w dziwnych czasach, w których

wartości się odwróciły. I opowiadam to panu równieŜ dla-

tego, Ŝe, jeśli twarz jest odbiciem duszy, pomylił się pan w

wyborze towarzysza podróŜy.

— Co mi pan próbuje powiedzieć, panie Miedl? —

Wündermann patrzył na niego badawczo.

212

W całym salonie rozbrzmiała burzliwa owacja. Obaj

spojrzeli w stronę, z której dochodziły oklaski. Do Karinhallu

przyjechał właśnie Führer. Göring, gospodarz wieczoru,

wyszedł mu na spotkanie. Pozdrowili się po nazistowsku i

wszyscy goście poszli w ich ślady. Heil Hitler! odbiło się od

ścian i sklepienia salonu. Po nim rozszalała się kolejna burza

oklasków.

— Wie pan, Ŝe Japończycy zaatakują Stany Zjednoczone

jeszcze przed końcem roku? — Miedl wrócił do rozmowy,

klaszcząc z wyrazem uniesienia na twarzy.

— To tylko plotka.

— My teŜ będziemy musieli wypowiedzieć im wojnę.

Zbudzimy uśpionego amerykańskiego olbrzyma i cały nasz

wspaniały aryjski świat rozsypie się jak domek z kart.

— To fatalizm, panie Miedl. W tej chwili wygląda na to, Ŝe

nikt ani nic nie jest w stanie powstrzymać Wielkich Niemiec.

— Mało pan czyta o historii, Wündermann. W tym

problem, nikt juŜ nie czyta o historii.

Podszedł do nich kelner w liberii i peruce.

— Herr Wündermann, gauleiter Hotz czeka na pana na

piętrze.

W tej samej chwili orkiestra zagrała walca. Taniec zaczął

Fürher z przepiękną Ŝoną Goebbelsa, który przyglądał im się

poraŜony zaszczytem, jakim właśnie obdarzył go wódz. Parę

powitano na parkiecie kolejną gorącą owacją.

— Niech pan nie kaŜe gauleiterowi czekać. I proszę

pamiętać, niech pan się strzeŜe id marcowych — szepnął

Miedl i odwrócił się w poszukiwaniu kelnera.

♦ ♦ ♦

213

SłuŜący otworzył drzwi prowadzące do sali gier wyposa-

Ŝonej w stoły do gry w karty przykryte zielonym suknem i

duŜy stół do amerykańskiego bilardu. Pomieszczenie było

puste, jeśli nie liczyć Hotza, który właśnie wbił zręcznie

kilka bil. Zdjął marynarkę i grał w samej koszuli.

Wündermannowi spodobały się jego szelki. Palił grube

hawańskie cygaro, a na jednym ze stołów stał kieliszek

koniaku. Wydawało mu się równieŜ, Ŝe obok kieliszka

zobaczył błysk kieszonkowego lusterka.

— Zagramy partię bilardu i jeśli przegram, będę musiał

podpisać umowę?

— Nie. — Uśmiechnął się Hotz. — Załatwimy to w

znacznie prostszy sposób. — OdłoŜył kij na stół, wziął

kieliszek i lusterko i podszedł do podwójnych drzwi prowa-

dzących do innej sali. — Pozwól ze mną.

Weszli do środka.

W pomieszczeniu panował półmrok. Hotz nacisnął kilka

włączników na ścianie i ogromny salon rozjaśniły światła. Na

środku stał długi prostokątny stół otoczony około czter-

dziestoma skórzanymi fotelami. Ściany były wyłoŜone ciem-

nym drewnem kakaowca. Za fotelem prezesa wisiał wielki

portret Fryderyka Wielkiego.

— To tutaj zdecydowano o inwazji na Związek Radziecki;

jesteśmy w miejscu kultu, drogi Jose Manuelu.

— Imponujące.

— Tak, specjalnie tak ją zaprojektowano. Chodź, usiądź

obok mnie, nadszedł czas, Ŝebyś poznał mój projekt.

Usiadł po jego prawej stronie — znajdowali się w środ-

kowej części stołu. Hotz podniósł ukrytą w blacie klapę, pod

którą znajdował się panel kontrolny, pełen przełączników

214

i migających lampek. Zaczął nimi manipulować i sala znów

pogrąŜyła się w półmroku. Dało się słyszeć ciche mruczenie

elektrycznego silnika, a spod sufitu zaczął zjeŜdŜać ekran. Za

ich plecami uruchomił się rzutnik do slajdów, a na ekranie

pojawiło się zdjęcie Bramy Atlantów, głównego wejścia do

budynku Nowego ErmitaŜu w Leningradzie.

— Chcesz zrobić skok na ErmitaŜ? — zapytał Jose

Manuel, uśmiechając się i poprawiając w wygodnym skó-

rzanym fotelu.

— JuŜ zrobiliśmy kiedyś coś podobnego, wspólniku.

— Dlaczego nie poczekasz, aŜ zdobędziecie miasto, i nie

zajmiesz całego muzeum? Tak by było znacznie prościej.

— Nauczyłem się juŜ jakiś czas temu, Ŝe nie istnieją

proste rozwiązania. A jeśli istnieją, nie interesują mnie. —

Zaciągnął się głęboko cygarem, a kłęby dymu zabarwiły się

na niebiesko w zetknięciu ze światłem rzutnika. — Jak wiesz,

zaczęliśmy inwazję na Rosję dwudziestego drugiego

czerwca. Nasze dywizje posuwają się szybko. W rzeczywis-

tości kampania zamienia się w wojskowy spacerek. Ale

nawet według najbardziej optymistycznych prognoz nie

dotrzemy do Leningradu przed wrześniem.

— Kiedyś byłeś cierpliwym człowiekiem.

— To nie jest kwestia cierpliwości. Problem w tym, Ŝe

Rosjanie wyciągnęli wnioski z historii Prado. Oni teŜ ewaku-

ują ErmitaŜ. Mamy ludzi na miejscu. Poinformowali nas, Ŝe

wszystkie dzieła sztuki zostaną wysłane koleją w dwóch

konwojach. Wyznaczono juŜ termin: jedenasty i dwudziesty

lipca. Wywiozą wszystko za Ural.

— Dlaczego nie zostawisz sprawy w rękach wojskowych?

— Göring chciał wysłać oddział spadochroniarzy, Hitler

215

mu zabronił. Nasze linie są za daleko od Leningradu, Ŝeby

taka operacja mogła się powieść. Z drugiej strony naleŜy

przeprowadzić wszystko w najgłębszej tajemnicy. śadnych

wojskowych, Ŝadnych okładek w „Life”.

— Hitler i Göring wiedzą o wszystkim?

— Tak, tym razem pracujemy dla nich. A teraz cele.

Znów poruszył czymś na pulpicie, pojawiły się przed nimi

następne ekrany. Cztery. Włączyły się rzutniki. Wundermann

patrzył na zdjęcia, nie wierząc własnym oczom. Madonna z

goź dzikiem Leonarda da Vinci, Portret hrabiego-diuka di

Olivares Diega Velazqueza, Wiejskie chałupy w Cordeville

Vincenta van Gogha i wspaniały szkic na płótnie Petera Paula

Rubensa Koronacja Marii Medycejskiej.

— Zupełnie oszalałeś. — Usłyszał swój głos, ale go nie

poznawał.

— Największy skok, jaki kiedykolwiek zaplanowano. —

Patrzył na obrazy szeroko otwartymi oczami. — Wejdziemy

do muzeum, podmienimy obrazy i wyjdziemy. — Odwrócił

się do niego. — A dzięki tobie nikt nigdy nie odkryje, Ŝe to

zrobiliśmy.

Obaj męŜczyźni zamilkli, patrząc na reprodukcje.

— śeby móc dobrze namalować te obrazy, trzeba by

czterech miesięcy.

— Będziesz miał dwa.

— Zakładam, Ŝe przemyślałeś juŜ wszystkie szczegóły

operacji.

— Wszystkie. Jutro dostarczą teczkę do twojego pokoju w

hotelu.

— Nigdy nie podjąłbym się takiej pracy bez zaufanych

ludzi. Musiałbym mieć pod ręką Diega i Jaszczurkę. —

216

Ostatnio widział Jaszczurkę prawie rok temu, nie sprawiał

dobrego wraŜenia, wyglądało na to, Ŝe prowadzi dość nie-

uporządkowane Ŝycie.

O Armariu nie wiedział nic, odkąd wyjechali z Madrytu w

trzydziestym szóstym.

— Jaszczurka jest od dwóch tygodni w klinice odwykowej

w Bawarii.—Wündermann sprawiał wraŜenie, jakby równieŜ

wiedział, Ŝe jego przyjaciel nie potrafił zasymilować kon-

sekwencji posiadania takiej fortuny i miał problemy z alko-

holem. — A Diego wyszedł wczoraj z więzienia w Alicante.

— Szukałem go we wszystkich więzieniach Hiszpanii.

Nie było Ŝadnego Diega Armaria w Alicante — odpowiedział

Jose Manuel, nie ufając temu popisowi kontroli informacji i

skuteczności.

— Zmienił toŜsamość kilka dni przed upadkiem Madrytu.

Miał pecha, bo wymyślił sobie nazwisko, które nosił akurat

jeden z kacyków z Czeka w Akademii Sztuk Pięknych.

Najwyraźniej jego sobowtór był prawdziwym rzeźnikiem.

Chcieli go rozstrzelać. Nigdy byś go nie odnalazł.

Spojrzał Hotzowi w oczy.

— Dlaczego sądzisz, Ŝe zgodzę się wziąć udział w tym

szaleństwie?

— Wiem, Ŝe to zrobisz, bo malarz taki jak ty nie mógłby

nie podjąć takiego wyzwania.

— Nie jestem malarzem — odparował ostro.

— Jesteś większym malarzem niŜ Leonardo, Velazquez,

van Gogh i Rubens razem wzięci. — Urwał, patrząc mu

uwaŜnie w oczy. — Byłem sześć miesięcy temu w Madrycie.

Błyskawiczna podróŜ w interesach, nie miałem czasu, Ŝeby

dzwonić do starych przyjaciół. Ale nie mogłem się po-

217

wstrzymać, Ŝeby nie pójść do Prado. Nie mogłem powstrzy-

mać wzruszenia, oglądając twoją Hrabinę — zachrypł lekko.

— Masz rację. Nie jesteś zwykłym malarzem. Jesteś

najlepszym malarzem, jakiego znam. I mam to szczęście, Ŝe

jesteś moim przyjacielem i Ŝe będziemy mogli znów razem

pracować.

Wündermann wytrzymał jego spojrzenie. Hotz nadal mu

imponował, kiedy podejmował tę grę, w której był niekwes-

tionowanym mistrzem: grę uwodzenia. Musiał przyznać, Ŝe

był znacznie lepszym aktorem niŜ pięć lat temu. Mimo iŜ

zdawał sobie z tego sprawę, miał ochotę go objąć. Przede

wszystkim jednak czuł zawrót głowy towarzyszący wy-

zwaniu, nieznośnemu uzaleŜnieniu krąŜącemu w jego Ŝyłach

— bycia złodziejem piękna. Mógłby zabrać się do malowania

jeszcze tej samej nocy, gdyby Hotz go o to poprosił. Więcej,

pragnął tego z całej duszy.

— A jeśli się nie zgodzę? — Wiedział, Ŝe musi wystrzelić

ostatni pocisk.

Hotz równieŜ.

Oparł się w fotelu, westchnął głęboko i, nie przestając się

uśmiechać, podniósł kieliszek koniaku.

— Wtedy okaŜe się, Ŝe się myliłem. Będziemy nadal pili,

wspominali dawne dzieje i poszukamy sobie dwóch ładnych

dziewczyn, Ŝeby miło zakończyć wieczór. Jutro wrócisz

spokojnie do Hiszpanii. Wrócisz trochę uboŜszy, ale przede

wszystkim wrócisz jako jeden z wielu. Twój malarz umrze

tutaj tej nocy.

Nie przestawali obserwować się nawzajem, zatrzymując

czas, bo czas się nie liczył w tej przestrzeni, w której

wydarzyło się juŜ wszystko, co się miało wydarzyć.

218

— To będzie ostatni raz. Nie będzie juŜ więcej skoków.

Twarz Hotza rozjaśnił szeroki uśmiech. Oczy mu błyszczały.

— Daję ci na to moje słowo, wspólniku. — Wyciągnął

rękę i Jose Manuel ją uścisnął.

Wyszli z sali. Gauleiter obejmował architekta za ramiona.

Tworzyli modelowy obraz dwóch przyjaciół, którzy właśnie

dobili targu.

— Będziemy tworzyli historię, Jose Manuelu, będziemy

tworzyli historię. A teraz powinieneś odpocząć. Przygoto-

wałem ci pokój na trzecim piętrze, jest najcichsze. Jutro

o jedenastej jesteśmy umówieni na podpisanie dokumentów

w Ministerstwie Przemysłu.

Majordomus odprowadził go aŜ do pokoju. Wszedł do

środka, wciąŜ oszołomiony ostatnimi wydarzeniami i kon-

sekwencjami, jakie mogły wyniknąć z jego obietnicy. W po-

koju panował półmrok, przez otwarte lufciki wielkich okien

wpadał blask sztucznych ogni puszczanych w ogromnym

ogrodzie Karinhallu.

— Podejdź do mnie. Chcę, Ŝebyś zobaczył, jak odbijają

się w jeziorze.

Rozpoznał głos Carmen, tym razem był w nim cieplejszy

ton. Podszedł do okna, na tle którego rozpoznał niejasny

profil kobiety. Kiedy stanął obok niej, wielka kula srebrnych

gwiazd wybuchła na niebie, wypełniając na chwilę blaskiem

cały pokój. Wtedy zobaczył, Ŝe jest naga.

8

Dom-pałac Karinhall, 27 czerwca 1941

Kiedy majordomus obudził go, rozsuwając cięŜkie zasłony i

pozwalając porannemu słońcu wpaść do pokoju, nie było jej juŜ

w łóŜku.

Po solidnym śniadaniu złoŜonym z jajecznicy, parówek i

mocnej kawy Jose Manuel poczuł rosnący optymizm.

Rządowy mercedes zawiózł go do Berlina, do Ministerstwa

Przemysłu Rzeszy. Tam czekali juŜ jego wspólnicy. Rafael patrzył

na niego z niepokojem, ale rozluźnił się, kiedy jego dyrektor

generalny odpowiedział mu szerokim uśmiechem.

Podpisali kontrakt ich Ŝycia. Zjedli drugie śniadanie z

ministrem pracy Saucklem, a o 16.45 siedzieli juŜ na stadionie

olimpijskim w Berlinie, oglądając mecz.

O 16.55 wszedł na trybunę szef niemieckiego rządu, a

towarzyszyła temu zbiorowa histeria pięciu tysięcy widzów

zebranych na stadionie.

Mecz nie wyróŜnił się niczym szczególnym. Hiszpanie

strzelili pierwszego gola. Niemcy zremisowali przed końcem

220

pierwszej połowy ze strzału po aucie. W drugiej części meczu

sędzia uniewaŜnił gol niebieskich — czerwony kolor został

chwilowo zakazany przez władze sportowe reŜimu Franco.

Niemcy strzelili zwycięskiego gola dzięki raczej wątpliwemu

karnemu odgwizdanemu przez francuskiego sędziego.

Hitler ani na chwilę nie przestał podskakiwać.

Ayuso i Gonzalez poŜegnali się z Wündermannem na lotnisku

Tempelhof, kiedy słońce kryło się za horyzontem, a niebo

barwiło się na czerwono.

— Nie wiem, co właściwie musisz zrobić, ale uwaŜaj na siebie

i wracaj — szepnął mu do ucha Rafael, zanim się rozstali.

Stojąc przy pasie startowym, Jose Manuel patrzył, jak samolot

wznosił się coraz wyŜej, i czuł to samo, co wiele lat temu, kiedy

opuszczał Madryt.

♦ ♦ ♦

W tym samym czasie, wiele kilometrów dalej, w bazie łodzi

podwodnych w Brunsbuttel, u ujścia Elby, major Harald Gross

kończył spokojnie kolację w oficerskiej kantynie.

Spędzał trzeci dzień na przepustce po długiej misji na

północnym Atlantyku. W ciągu prawie sześciu miesięcy jego

U-Boot nieprzerwanie przejmował, ścigał i zatapiał dziesiątki

angielskich statków handlowych i wojskowych. Tysiące ton

nieprzyjacielskiej floty spoczywało na dnie morza dzięki

atakom jego łodzi.

Wojna szła dobrze, jego kariera jeszcze lepiej.

Potrzebował jednak odpoczynku. Oddałby KrzyŜ śelazny za

dwadzieścia dni na stałym lądzie, oddychanie świeŜym

221

powietrzem, z dala od duszącej i śmierdzącej Ŝelaznej rury,

w jaką zmieniał się powoli jego okręt.

Kiedy kończył ostatni kawałek szarlotki, kątem oka zoba-

czył marynarza zbliŜającego się do jego stołu kursem kolizyj-

nym. To, co chłopak niósł w prawej ręce, zaczęło mu psuć

humor, dopisujący mu do tej pory.

Kapral zasalutował i wręczył mu przeklętą kopertę, po-

twierdzając jego obawy.

Gross westchnął cięŜko. To, co zawierał ten złoŜony na

pół i zalakowany kawałek papieru, mogło się okazać końcem

świeŜo rozpoczętych wakacji.

Rozerwał kopertę z pieczęcią dowództwa Kriegsmarine,

nie patrząc nawet na podoficera, który odwrócił się na pięcie,

zapytawszy

uprzednio:

„śyczy

pan

sobie

czegoś,

komendancie?”.

Gross zaczął czytać to, co mogło być tylko rozkazem

natychmiastowego wypłynięcia, naturalnie w nieznanym

celu. Jednak ten list ze znakiem sekretariatu admirała

Gunthera Gusego szykował mu miłą niespodziankę.

W rzeczywistości zawierał jak najlepsze wiadomości.

Przeczytał jeszcze raz tę część listu, która zwracała mu

utracone szczęście.

Od tej chwili komendant łodzi podwodnych Harald

Gross i załoga, jaką mu się wyznaczy, przechodzą pod

dowództwo i władzę gauleitera Wielkiego Berlina, Herr

Alberta Hotza.

Komendant Gross obejmie dowodzenie nad transocea-

niczną łodzią podwodną w celu wykonania ściśle tajnej

misji od września do listopada 1941 roku.

222

Komendant ma pozostawać zawsze do dyspozycji

dowództwa w bazie w Brunsbuttel i nie oddalać się od niej

pod Ŝadnym pozorem na dłuŜej niŜ 48 godzin.

CzyŜby Święty Mikołaj przychodził w tym roku wcześniej?

Ten list oznaczał, Ŝe nie moŜe być powołany do słuŜby na Ŝadnym

statku aŜ do września. Dowódca łodzi podwodnej wiedział, kiedy

wypływał, ale nigdy nie mógł przewidzieć, kiedy wróci. O ile

wróci.

Hotz. Natychmiast znalazł to nazwisko wśród wspomnień.

Albert Hotz, nigdy o nim nie zapomni. Nie poznał go

wprawdzie osobiście, ale w pewnym momencie jego słuŜby

wojskowej stał się dla niego prawdziwym wcieleniem anioła

stróŜa. Pamiętał wszystko, jakby wydarzyło się wczoraj. Hotz

wkroczył w jego Ŝycie w styczniu 1937 roku. Komendant Gross

przechodził wtedy trudne chwile. Flota badała jego udział w

incydencie u wybrzeŜy Hiszpanii.

Tamta sprawa mogła zaprzepaścić jego szanse w Kriegsmarine,

gdyby nie opatrznościowa interwencja Hotza.

Obecny gauleiter Wielkiego Berlina robił juŜ wtedy karierę w

zawrotnym tempie, był kimś w rodzaju przedstawiciela

niemieckich interesów w Madrycie, z nadania partii.

Hotz napisał bardzo przychylny raport na temat incydentu na

Morzu Śródziemnym. Tak przychylny, Ŝe nie tylko uratował go

od groźby sądu wojskowego, ale zapoczątkował jego karierę we

flocie. Gross pamiętał doskonale ostatnie zdanie raportu swojego

dobroczyńcy: „Podsumowując, komendant Harald Gross dał

dowody kompetencji i poczucia obowiązku. W jego działaniu

moŜna dostrzec jedynie zbiór wszystkich cnót, jakich Fürher

wymaga od oficerów naszej

223

floty. Dlatego proszę ministerstwo, Ŝeby umorzyło postępo-

wanie, które się toczy przeciwko temu świetnemu oficerowi”.

Z kopią do Biura Kanclerza Rzeszy. Ten Hotz, poza tym Ŝe

miał świetne znajomości, nie bawił się w uniki.

Incydent na Morzu Śródziemnym. Gross nie zapomni go

nigdy.

To była jego pierwsza misja. W odległym juŜ listopadzie

1936 roku. W czasie ściśle tajnej operacji „Urszula”.

Hitler zdecydował, w ramach skomplikowanej układanki

paktów i przymierzy, Ŝe poprze Franco w krucjacie przeciw

komunizmowi.

„Urszula” była kryptonimem operacji blokowania i pat-

rolowania hiszpańskich wybrzeŜy Morza Śródziemnego.

Wspólna operacja włoskich i niemieckich łodzi podwodnych

mających wesprzeć niewielką flotę rebeliantów.

Przy okazji operacja była idealną próbą generalną dla

nowych modeli U-Bootów Kriegsmarine. Wyznaczono do

niej dwa statki świeŜo wypuszczone ze stoczni, U-33 i U-34.

Gross, który właśnie dochrapał się galonów, dostał do-

wództwo U-34, swej pierwszej bojowej łodzi podwodnej.

Misja miała określony harmonogram. Mieli zacząć patrole

17 listopada i skończyć je 11 grudnia, zawsze w porozumie-

niu z pozostałymi dwoma statkami włoskimi.

Zanim wypłynęli, cała załoga musiała podpisać oświad-

czenie o zachowaniu tajemnicy. Misja była tak tajna, Ŝe w

czasie wypływania na powierzchnię statki miały wciągać na

maszt Ŝółto-czerwoną flagę Hiszpanii. Załoganci przeby-

wający na powierzchni mieli nosić mundury floty Franco, w

które zaopatrzono obie jednostki. Prawdziwa korsarska

misja. ŚwieŜo powołany dowódca łodzi podwodnej nie

224

wyobraŜał sobie niczego bardziej ekscytującego i pociągającego.

Jednak wszystko potoczyło się najgorzej jak to tylko

moŜliwe.

Gross zawiódł we wszystkich atakach na republikańskie statki

handlowe i wojenne.

Jego strzały były tak niecelne, Ŝe niedoszłe ofiary nawet ich

nie zauwaŜały, nie będąc nigdy świadome niebezpieczeństwa, w

jakim się znajdowały. O ile w ogóle coś im zagraŜało. Gross myślał

gorzko, Ŝe hiszpańskie plaŜe muszą być usłane niemieckimi

torpedami.

Dla pierwszego oficera U-34 sytuacja nie mogła być bardziej

upokarzająca. Nie pocieszał go fakt, Ŝe okręt znajdował się

jeszcze w fazie testów. Ani Ŝe system wystrzeliwania torped był

całkowicie eksperymentalny.

Operacja okazała się fiaskiem.

Wszystko miało się zmienić 12 grudnia. Gross wracał do domu

z najgorszym z moŜliwych bilansów. Równie złym, jak jego

humor i samopoczucie.

Była dwunasta w południe, kiedy komendant postanowił po

raz ostami podnieść peryskop. Znajdowali się na wysokości portu

w Maladze. Ostami rzut oka na hiszpańskie wybrzeŜe

śródziemnomorskie, zanim zejdzie na odpowiednią głębokość,

Ŝeby przepłynąć Gibraltar, wpłynąć na Atlantyk i wyznaczyć

kurs swojej poraŜki do Niemiec.

Jego zaskoczenie nie miało granic. Przed dziobem dryfowała

spokojnie łódź podwodna.

Poprosił drugiego oficera, niezawodnego Hansa Fishera, o

kartę z sylwetkami okrętów wroga. Nie było najmniejszych

wątpliwości, była to republikańska łódź podwodna klasy C.

225

Przyjrzał się jej jeszcze raz przez peryskop, skupiając całą

uwagę na wieŜyczce. Zobaczył na niej dwóch ludzi i wypisaną

białymi literami nazwę jednostki: C-3.

— Dajcie mi „rybę” do jedynki na dziobie — rozkazał,

próbując powstrzymać zdenerwowanie; nie odrywał oczu od

peryskopu.

— Komendancie — odpowiedział Fisher — zakończyliśmy

misję. Jeśli zaatakujemy ten statek, moŜemy mieć problemy,

jak...

— Oficerze Fisher — odparł jego dowódca i popatrzył mu

uwaŜnie w oczy, z dzikim wyrazem twarzy, powstrzymując z

najwyŜszym trudem atak furii — zapewniam, Ŝe pozna pan

znaczenie słowa „problem”, jeśli natychmiast nie załaduje pan

jednej z moich „ryb” do działa numer jeden.

♦ ♦ ♦

C-3 nadal płynął po powierzchni. Jego dowódca, chorąŜy

Antonio Arbona, poprosił o pozwolenie na wpłynięcie do portu

w Maladze, ale na razie go nie otrzymał.

Pierwszy majtek, Fulgencio Pagan, zwany przez towarzyszy

„Fulem”, stał na wachcie, obserwując nudny horyzont.

Spojrzał kątem oka na swojego towarzysza na wieŜyczce,

Agustina Garcię Vinasa, kapitana marynarki handlowej. Vinas

był jednym z Ŝołnierzy zwerbowanych siłą przez rząd

republikański. Flota wojenna miała zasłuŜoną sławę najbardziej

konserwatywnej z trzech sił hiszpańskiego wojska, dlatego, jak

wiedział Ful, masowa „ucieczka talentów” była spowodowana

dwoma głównymi czynnikami: wielu oficerów przeszło na stronę

narodowców lub zostali wcieleni do

226

wojska, niektórzy w mało dyplomatyczny sposób, bo po

prostu nie zdąŜyli przejść na stronę wroga.

Nagle otworzył się właz, z którego wyłonił się marynarz

Isadoro de la Orden, niosąc kubeł odpadków.

— Co tam, Isi, wpadłeś poopalać się trochę na pokładzie?

— zaŜartował Ful.

— Właśnie — wydyszał, próbując wyciągnąć kubeł przez

wąski właz. — Tam na dole zawsze kupa liberte, egalite,

fraternite i innych pierdoł, ale jak przyjdzie co do czego,

zawsze ci sami wywalają śmieci.

Ful, wśród śmiechów i Ŝartów, postanowił jednak pomóc

koledze.

Nad plamę resztek nadleciało natychmiast pół tuzina mew.

Ful zatrzymał na nich wzrok, przyglądając się festynowi

mięsoŜernych ptaków. I wtedy to zobaczył. Miał doskonały

wzrok i zobaczył wśród lekkich fal ledwie widoczny ślad

torpedy, która, z prędkością ponad czterdziestu węzłów,

pędziła prosto na dziób łodzi.

Otworzył usta, ale nie wiedział, co właściwie powiedzieć.

Dwie sekundy później torpeda uderzyła w dziób C-3 na

wysokości akumulatorów. PotęŜna eksplozja wstrząsnęła

statkiem, którego kadłub pękł na dwie części w jednej trzeciej

długości.

Trzej stojący na powierzchni męŜczyźni wpadli do wody,

jakby zrzuceni z gigantycznego wierzgającego konia.

Fulgencio machał z całych sił rękami, oddalając się

desperacko od szczątków okrętu, który tonął, wystawiając

ponad wodę rufę i dziób jednocześnie. C-3 znikał wśród

piekielnego hałasu wewnętrznych eksplozji i wyginających

się grodzi i Ŝelastwa. Przypominało to wycie dziwnego

227

zwierzęcia, które napełniło jego serce przeraŜeniem. Płynął z

coraz większą determinacją.

Myślał juŜ, Ŝe jest uratowany, kiedy nagle morze zaczęło się

uspokajać, a tysiąc czterysta ton C-3, z trzydziestoma siedmioma

ludźmi załogi na pokładzie, wciągnęło go w podróŜ do dna

morskiego.

♦ ♦ ♦

Gross zatrzymał stoper swojego zegarka, nie przestając

patrzeć przez peryskop. C-3 tonął zaledwie przez szesnaście

sekund, licząc od momentu uderzenia torpedy. Nareszcie. Na

morzu zostało niewiele śladów katastrofy. Chmura dymu

rozpływająca się szybko na czystym śródziemnomorskim niebie

i cięŜka plama paliwa, która rozszerzała się na powierzchni

wod

Cy

i .

eszył się rezultatem ataku jeszcze przez kilka sekund.

Resztki statku zaczęły wypływać na powierzchnię. Kawałki

drewna z grodzi, szuflady z szaf, prześcieradła...

Pojawili się teŜ pierwsi ocalali marynarze. Naliczył trzech.

Pewnie to ci trzej, którzy stali na zewnątrz, kiedy kazał

wystrzelić torpedę. ZłoŜył peryskop. Spojrzał znowu na zegarek

i kazał operatorowi maszyny kodującej Enigma przesłać do

Berlina wiadomość: 1419 U-Boot C Klasie vor Malaga versenkt

(O 14.19 zatopiona łódź podwodna klasy C pod Malagą).

U-34 szybko nabierała głębokości, płynąc ku otwartemu

morzu. Teraz jej komendant Harald Gross był w doskonałym

humorze.

♦ ♦ ♦

228

Carmen odebrała telefon, leŜąc na łóŜku w swoim apar-

tamencie w berlińskim hotelu.

— Dasz się zaprosić na kolację do najdroŜszej restauracji

w Berlinie? Mam ci sporo do opowiedzenia i coś mi mówi,

Ŝe mamy duŜo powodów, Ŝeby się cieszyć tej nocy. — Głos

Hotza był wesoły i uwodzicielski.

— Jestem wykończona, szefie. Nie wiem, czy będę dla

ciebie odpowiednim towarzystwem na dzisiaj.

Ona teŜ cieszyła się tą rozmową, a potrafiła być dziesięć

razy bardziej uwodzicielska niŜ dziesięciu Hotzów razem

wziętych. Zresztą uwielbiała bawić się z nim w kotka i

myszkę.

Gauleiter Wielkiego Berlina poczuł znów to przyjemne

łaskotanie w Ŝołądku, które potrafiła w nim wywołać tylko ta

Hiszpanka. Uśmiechnął się wesoło, chowając do kieszeni

eleganckiego garnituru z czarnej alpaki telegram, który otrzy-

mał właśnie z dowództwa Kriegsmarine. Wszystkie elementy

jego wyrafinowanego planu pasowały do siebie idealnie.

NaleŜała mu się w takim razie fantastyczna noc, czyŜ nie?

9

Stacja kolejowa w Grodnie, przy granicy polsko-rosyjskiej,

25 sierpnia 1941

Wündermannowi udostępniono gabinet szefa stacji na piętrze

budynku. Grodno było ostatnim polskim miastem przed rosyjską

granicą. Docierały tam konwoje pociągów transportujące

jednostki 250. dywizji piechoty Wehrmachtu, Błękitnej Dywizji.

Rozparł się w drewnianym obrotowym fotelu szefa stacji i

zaczął się obracać, aŜ mógł spojrzeć w szerokie okno z

wprawionymi w ołów kwadratowymi szybami. Mógł stamtąd

obserwować wszystkie perony i przyjazd oddziałów, który

odbywał się nieprzerwanie od wczesnych godzin porannych.

Przetransportowanie osiemnastu tysięcy ludzi razem ze sprzętem

nie było rzeczą łatwą ani szybką.

Szef stacji otworzył drzwi swojego chwilowo okupowanego

gabinetu.

— Pociąg z dwieście sześćdziesiątym trzecim regimentem

230

wjeŜdŜa na tor drugi — zakomunikował chłodno po niemiec-

ku, ale z radością wypisaną na twarzy.

Ta wiadomość miała tylko dobre konsekwencje — dla

gościa oznaczała koniec oczekiwania, a dla niego odzyskanie

gabinetu.

— Dziękuję. — Jose Manuel równieŜ się uśmiechnął na

myśl o przybyciu konwoju.

Był to Jego” regiment. Jednostka, do której przydzielił ich

Hotz, Ŝeby wykonali misję, jego zdaniem, niemoŜliwą do

wykonania. Razem z 263. regimentem pod dowództwem

generała Vierny podróŜowali jego drodzy przyjaciele, towa-

rzysze przygód i przeciwności losu: Diego Armario i Jasz-

czurka. Razem z nimi miał przyjechać wyborowy snajper,

Manuel Fernandez de Bonhomia, będzie miał okazję go

poznać. „MoŜemy potrzebować dobrego strzelca, Ŝeby osła-

niał nas w czasie odwrotu z ErmitaŜu. Trzeba przewidywać

niespodzianki”, wyjaśnił Hotz.

Hotz miał pewnie rację, jak zwykle. Jego słynne plany B.

W kaŜdym razie Jose Manuel nie chciał przedwcześnie

oceniać nowego towarzysza. Teraz, po prawie dwóch mie-

siącach cięŜkiej pracy w Berlinie, pragnął tylko spotkać się

znowu ze swoją wesołą kompanią. Świadomość ich obecno-

ści dawała mu poczucie bezpieczeństwa. Jednocześnie czuł

jednak niepokój, którego nie był w stanie opanować. U progu

nieznanego, wobec nowej wojny, w której miał właśnie wziąć

udział razem z przyjaciółmi. Nie mógł pozbyć się

wątpli

— wo

Dl ś

aci.

zego nie przetransportujesz nas na front na sam

moment skoku? Nie przyszło ci do głowy, Ŝe mogą nas

w międzyczasie zabić? — zapytał kiedyś Hotza.

231

— Göring uparł się, Ŝeby wykonać operację z jego zaufa-

nymi agentami. Indywidua z gestapo. Szkoda, Ŝe nie mogłeś

z Ŝadnym pogadać. Idealni, Ŝeby połamać ci wszystkie kości,

zaaplikować wstrząsy przy uŜyciu samochodowych akumula-

torów albo obedrzeć Ŝywcem ze skóry. Ale zdziwiłbym się,

gdyby któryś potrafił sam zawiązać sobie sznurowadła.

Odmówiłem. Odpowiedziałem, Ŝe przeprowadzę wszystko z

moimi ludźmi albo akcji nie będzie. To rozdanie wygrałem i

zrobimy wszystko po mojemu. Ale szef naszego lotnictwa

obmyślił małą zemstę. Nie pozwoli mi uŜyć , jego” samolo-

tów, Ŝeby przerzucić was na front leningradzki. Będziecie

musieli pojechać z kolumną hiszpańskich wolontariuszy. Tak

będzie dyskretniej, nie wzbudzimy podejrzeń. Jeśli chodzi o

wasze bezpieczeństwo, moŜesz być spokojny. Zawsze

będziecie na tyłach wojsk. Hitler nie ufa zbytnio swoim

sojusznikom, miał juŜ dość przykrych doświadczeń z Wło-

chami. To my otworzymy front. JeŜeli w ogóle pojawi się

jakieś zagroŜenie, to raczej w momencie rozpoczęcia oblęŜe-

nia Leningradu, pod warunkiem Ŝe Rosjanie nie zwieją

przedtem gdzie pieprz rośnie. — Hotz wierzył wtedy nieza-

chwianie w potęgę Wehrmachtu. — Ale do tego czasu kwoka

będzie juŜ przy swoich kurczątkach. Wejdziemy do ErmitaŜu,

wykonamy naszą robotę i wrócimy do domu jako milionerzy.

Jose Manuel chciał mu wierzyć, ale wiedział zbyt dobrze,

Ŝe na wojnie nie moŜna skalkulować ryzyka.

♦ ♦ ♦

Jego wspomnienia popłynęły w przeszłość. 28 czerwca

1941 roku wybiła godzina zero. Tego dnia zaczął malować w

stolicy Niemiec kopie obrazów. Tym razem nie mógł

232

kopiować z oryginału, ale Hotz przygotował mu bogatą

kolekcję zdjęć kaŜdego z dzieł, nad którymi musiał pracować.

Wszystkie kąty, wszystkie szczegóły, wszystkie perspektywy.

Zdjęcia pokrywały całą ścianę obszernego berlińskiego studia.

Tego samego dnia w Madrycie ogłoszono rozpoczęcie

naboru ochotników na wojnę z Rosją.

— Serrano Suner chciałby, Ŝeby wszyscy byli z Falangi i

Ŝeby Falanga miała kontrolę nad dywizją. Ale Franco nie

chce uzbrojonej partii i zarządził w rozkazie o naborze

ochotników, Ŝe ponad pięćdziesiąt procent oficerów i szere-

gowych ma być zawodowymi Ŝołnierzami — powiedział mu

Hotz w czasie jednej z długich rozmów w studiu, kiedy Jose

Manuel malował. — Nie będzie łatwo sterować tym małym

generałem. MoŜe trzeba było uratować Jose Antonia* od

plutonu egzekucyjnego w Alicante. Był nawet taki plan,

wiesz? Ale nie słuchali mnie. CóŜ, mam nadzieję, Ŝe nigdy

nie będziemy musieli tego za bardzo Ŝałować.

— Wydawało mi się, Ŝe połowa armii naleŜy do Falangi

albo z nią sympatyzuje.

— Wojskowi słuchają tylko swoich przełoŜonych, nie

partii. Z Wehrmachtem mamy podobne problemy.

— Nie narzekaj. Franco przyśle wam swoich najlepszych

Ŝołnierzy.

— Odpadki. Powinien nam pozwolić przejść cały kraj,

przejąć Gibraltar i zamknąć Morze Śródziemne. To by

zapewniło koniec wojny. A on tak nam się za wszystko

odwdzięcza, posyłając garstkę Ŝołnierzyków.

* Jose Antonio Primo de Rivera — hiszpański polityk i ideolog faszys-

towski. ZałoŜyciel Falangi Hiszpańskiej (1933 r.). W listopadzie 1936 r. został

skazany na śmierć przez rząd republikański.

233

Hotz się mylił. To nie była garstka Ŝołnierzyków. Odzew

na odezwę przeszedł najśmielsze oczekiwania. W niecałe

dwa tygodnie prawie osiemnaście tysięcy męŜczyzn złoŜyło

swoje podpisy na dokumentach mobilizacji. Ochotnicy ze

wszystkich zakątków Hiszpanii odpowiedzieli na wezwanie

do Błękitnej Dywizji, by udać się na wojnę z Rosją. „Zapłacić

za wizytę”, odpowiadało wielu męŜczyzn pytanych o powód,

dla jakiego się zaciągnęli.

Wündermann szybko odkrył, Ŝe Hiszpania nie jest odosob-

nionym przypadkiem. W rozdartej Europie walka z komuniz-

mem wzbudzała takie same emocje jak walka z faszyzmem.

Piętnaście tysięcy Francuzów zaciągnęło się do Dywizji Ka-

rola Wielkiego, cztery tysiące Holendrów do Dywizji Wi-

king, dwa tysiące Belgów do Brygady Walońskiej, tysiące

Włochów i Rumunów szło ochoczo na front rosyjski...

Trzynastego lipca 1941 roku, o szesnastej, pierwszy pociąg

wypełniony hiszpańskimi ochotnikami ruszył z Dworca

Północnego w Madrycie, wśród wiwatów i oklasków roz-

entuzjazmowanego tłumu.

Dwudziestego trzeciego lipca, przejechawszy Francję,

dywizjoniści dotarli do obozu w Grafenwörhr, gdzie rozpo-

częło się szkolenie i adaptacja do surowej niemieckiej orga-

nizacji wojskowej.

Błękitna Dywizja została w ten sposób 250. dywizją piechoty

Wehrmachtu, pod bezpośrednim dowództwem generała

Agustina Munoza Grandesa, którego odwołano ze stanowiska

gubernatora wojskowego Gibraltaru, Ŝeby mógł pokierować

wysłanymi posiłkami. Nowo powstała dywizja została

podzielona

na

trzy

regimenty

piechoty:

262.

pod

dowództwem pułkownika Pimentela, 263. pułkownika Vieny i

269. pułkownika Esparzy.

234

KaŜdy regiment składał się z trzech tysięcy ludzi. Pozo-

stałe dziewięć tysięcy weszło w skład regimentu artylerii,

grupy zwiadowczej, grupy przeciwpancernej, grupy łączno-

ści, batalionu saperów, batalionu rezerwy mobilnej oraz

słuŜb inwentaryzacyjnych, sanitarnych, weterynaryjnych,

policji i poczty.

W tej chwili cała ta masa Ŝołnierzy grupowała się w Grod-

nie przed rozpoczęciem długiego marszu przez rosyjskie

równiny aŜ do odległego frontu pod Leningradem.

♦ ♦ ♦

Przez cały ten czas nie przestał malować. Tak jak w przy-

padku Hrabiny de Chinchón, zbadał kaŜdy obraz, Ŝyciorys

kaŜdego malarza.

Postanowił zacząć od Leonarda.

Fascynowała go złoŜona osobowość tego geniusza rene-

sansu: da Vinci był malarzem, architektem, rzeźbiarzem,

naukowcem, anatomem, inŜynierem wojskowym i jednym z

czołowych chemików. Wielość twarzy, wielość profesji, a

wszystkie wybitne. Madonna z goź dzikiem lub Madonna

Benois, jak ją nazwano po przejęciu obrazu przez ErmitaŜ od

rodziny o tym nazwisku, była wczesnym dziełem Leonarda.

Mimo to widać było pierwsze oznaki jego geniuszu.

Wyobraził sobie Madonnę w bardzo młodym wieku, jak bawi

się z Dzieciątkiem, pokazując mu kwiat. Skomponował

radosną scenę, intymną i daleką od religijnego mistycyzmu

właściwego epoce. Leonardo wprowadził równieŜ istotne

zmiany na poziomie rozwiązań technicznych. Nie było łatwo

uzyskać takie stopniowanie chiaroscuro, złoŜone odcienie

chromatyczne czy delikatną elastyczność ciał.

235

Przy drugim obrazie chciał zmienić diametralnie styl i

wybrał Wiejskie chałupy... van Gogha. Namalowanie tego

obrazu, zgłębienie udręczonego umysłu autora, Ŝeby zro-

zumieć jego koszmary, jego głęboką, błyskotliwą przenik-

liwość, okazało się wyczerpującym przedsięwzięciem. Van

Gogh namalował Chałupy w ostatnim roku Ŝycia i widać w

nich było kruchość jego równowagi emocjonalnej. KaŜde

pociągnięcie pędzla wyraŜało tragedię duszy i wielkość

geniuszu zarazem. W czasie kiedy malował ten obraz,

przestał dbać o swój wygląd: nie mył się, źle jadł i pracował

jak w

G g

dy o

r

J ąc

os z

e ce.

Manuel skończył, był wyczerpany i nie wiedząc

czemu, zatęsknił za Carmen. MoŜe to wspomnienie kazało

mu wybrać Velazqueza, jedynego Hiszpana, Ŝeby zacząć

przedostatnią pracę.

— Nie łudź się, jeśli chodzi o Carmen. Wróciła do

Hiszpanii następnego dnia po przyjęciu w Karinhallu. Ma

narzeczonego w Madrycie, pokazała mi jego zdjęcie, przy-

stojniak z przystrzyŜonym wąsem i nabrylantowanymi wło-

sami, szaleje za nim. Zapomniałem, jak się ten pajac nazywa.

— Wyczuł wyrzut w słowach Hotza. MoŜe nie był z

kamienia, moŜe kiedyś, lub nadal, Carmen wzniecała w nim

ten sam płomień, który teraz trawił jego.

— To ty wepchnąłeś mi ją tamtej nocy do łóŜka? — W

jego pytaniu zalegały pokłady goryczy.

— Szczerze mówiąc, drogi wspólniku, zastanawiałem się

nad tą moŜliwością jako planem B. Ale tylko w wypadku,

gdybyś odmówił udziału w projekcie. Nie miałem takiej

okazji. Dostałem twoją zgodę, zanim poszedłeś spać. Carmen

sama podjęła tę decyzję, jeŜeli to dla ciebie jakaś pociecha.

236

Kobiety to dziwne stworzenia, wielkie domy pełne zamk-

niętych pokoi. Ledwie dają nam zajrzeć do salonu i kuchni.

Lepiej się wykąp i ogol, śmierdzisz niemiłosiernie. Przez

tego van Gogha prawie zwariowałeś.

Malowanie Portretu hrabiego-diuka di Olivares było dla

niego jak balsam. Jak zwykle cieszył się weryzmem, który

mistrz tchnął w portretowaną twarz. Kiedy skończył, czuł, Ŝe

jego dzieło pokazuje, podobnie jak oryginał, surowy

charakter hrabiego. Był szczególnie zadowolony z uczuć,

jakie wzbudzało w nim jego spojrzenie. Patrząc w oczy

arystokraty, wyczuwał niespotykany upór i spryt. Pewnie to

dzięki nim mógł zrobić karierę u boku słabego króla, poza

dworem pełnym karierowiczów, i de facto rządzić przez

dwadzieścia lat popadającą w dekadencję Hiszpanią.

Na deser zostawił sobie Koronację Marii Medycejskiej

Rubensa. Poza jego wysublimowanym, delikatnym pięknem

fascynowała go sama historia obrazu. W 1622 roku Maria

Medycejska, królowa Francji, zleciła Rubensowi wykonanie

dwudziestu jeden kompozycji mających odzwierciedlać

najwaŜniejsze chwile związane z jej Ŝyciem i panowaniem.

Ogromne dzieło miało ozdabiać Pałac Luksemburski. W Er-

mitaŜu przechowywano pięć szkiców tej słynnej kolekcji.

Koronacja Marii Medycejskiej była niewątpliwie najwspa-

nialszym z nich. Rubensowi udało się dokładnie oddać

intensywność atmosfery koronacji. KaŜda przedstawiona

przez niego postać miała charakter, indywidualność.

Malarz rozwiązał po mistrzowsku problem harmonii mię-

dzy zalewającym scenę światłem a kolorami strojów osób

uczestniczących w uroczystym wydarzeniu. W rezultacie

powstało dzieło, które oszałamiało pięknem gry kolorów

237

i światła. Wszystko to sprawiało, Ŝe Koronacja Marii Medy-

cejskiej przypominała raczej ukończony obraz niŜ szkic.

— Wiesz, Ŝe z tych czterech obrazów ten najbardziej

podoba się Hitlerowi? — powiedział Hotz w czasie jednej z

wizyt w studiu, kiedy malował Koronacją .

— Co się stanie z obrazami, jeśli uda nam się je wydostać

z muzeum?

— Wyczuwam sceptycyzm w twojej uwadze, drogi

wspólniku. Zapomnij o moŜliwości poraŜki. Ja nigdy nie

przegrywam, powinieneś o tym wiedzieć.

Czasami pewność siebie Hotza wyprowadzała Jose Ma-

nuela z równowagi.

— Na początku brano pod uwagę wiele moŜliwości —

ciągnął Niemiec. — Chcieli je nawet wystawić w Fürher

Museum, które jest właśnie budowane w Linzu. Nie będę

jednak ukrywał, Ŝe wojna wykańcza naszą gospodarkę.

Potrzebujemy środków jak tonący powietrza. Sprzedamy

wszystkie obrazy za granicą. W Ameryce, dokładnie rzecz

biorąc. Mamy juŜ kupców. Transakcja została zawarta na

trzysta milionów dolarów.

— To duŜo pieniędzy, Albercie. A co ty z tego będziesz

miał?

— Władzę.

A co będzie miał z tego on sam? To pytanie zatruwało mu

krew. Cudem udało mu się uniknąć udziału w hiszpańskiej

wojnie domowej. Zatrudnienie w firmie Rafaela uratowało go

przed przymusową mobilizacją. A teraz był o krok od

wpakowania się w wojnę, która nawet nie była jego wojną.

Czy zaczyna tracić rozum? Kiedy jednak patrzył na swoje

dzieło, kiedy brał do ręki pędzle, próbował mieszanek

238

i faktury swoich obrazów, wiedział, Ŝe nie jest szalony. Albo

Ŝe przynajmniej akceptuje swoje szaleństwo.

Tydzień po tej rozmowie zadzwonił do Hotza, Ŝeby

pokazać mu skończone obrazy.

Poddasze wypełniał półmrok, Wündermann zasłonił szyby

ogromnego okna w stropie czarnym płótnem. Cztery kopie

stały na sztalugach w równym rzędzie. Kiedy zdjął płótno i

czyste światło sierpniowego berlińskiego poranka wpadło na

strych, ukazując obrazy, obaj męŜczyźni się wzruszyli.

— Nadal jesteś złodziejem dusz, co, Jose Manuelu? —

powiedział Hotz ochrypłym głosem, z wilgotnymi oczami.

W czasie tego maratonu Wündermann stracił dziesięć kilo.

Obliczył, Ŝe jego średni dzień pracy nie był nigdy krótszy niŜ

szesnaście godzin. Malował, dopóki nie zaczynał go

zawodzić wzrok lub dłonie trzymające pędzle. Nie wiedział,

czy pracował nocą, czy za dnia.

Wniknął w ciała i dusze czterech wielkich mistrzów, Ŝeby

skraść im oddech geniuszu, który tchnął Ŝycie w ich obrazy.

Po tej prezentacji przed Hotzem spał bez przerwy przez

czterdzieści osiem godzin.

Trzy dni później, 23 sierpnia, gauleiter znów pojawił się w

jego studiu. Miał ze sobą wojskowy worek.

— Masz tutaj twój mundur, Ŝołnierzu — powiedział,

rzucając torbę z materiału khaki na łóŜko.

Jose Manuel zauwaŜył gwiazdkę chorąŜego na epoletach.

Ten stopień naleŜał mu się automatycznie w hiszpańskim

wojsku z racji ukończenia wyŜszych studiów.

— Od tej pory jesteś chorąŜym Jose Manuelem

Wündermannem Arenasem, z dwieście sześćdziesiątego

trzeciego

239

regimentu piechoty, dwieście pięćdziesiątej dywizji piechoty

Wehrmachtu albo, jak wolisz, Błękitnej Dywizji.

Omówili ostatnie szczegóły planu. Tak prostego, Ŝe wy-

dawał się niemoŜliwy. Grupa, która wejdzie do ErmitaŜu, ma

podróŜować razem z dywizjonistami na front leningradzki.

— Pamiętaj, ten plan to najgłębsza tajemnica. Nie moŜe-

my wzbudzać podejrzeń. Będziecie anonimowymi Ŝołnie-

rzami. AŜ przestaniecie nimi być.

Armario, Jaszczurka i strzelec Manuel Fernandez de

Bonhomia zaciągnęli się jako „ochotnicy” w Madrycie.

Wszyscy trzej, jak pozostali członkowie dywizji, przeszli

szkolenie w Garfenwörhr i teraz jechali koleją do Grodna.

— Tam się spotkacie. Pojutrze polecisz do Grodna. Nie

moŜemy dłuŜej opóźniać twojej „mobilizacji”.

— W jakim charakterze zaciągnęli się pozostali? — za-

pytał Wündermann, przymierzając mundur chorąŜego, nie-

naganny krój Hugona Bossa, krawca, który szył większość

niemieckich mundurów.

— Armario i Jaszczurka są szeregowymi Ŝołnierzami,

Fernandez de Bonhomia zachował galony sierŜanta, których

się dochrapał na wojnie, za zasługi na froncie. Przeczytałeś

raport o nim? Ciekawy typ z tego arystokraty.

♦ ♦ ♦

Owszem, przejrzał teczkę syna markiza de Monfreno.

Ciekawy typ, mówiąc oględnie. Mieli tyle samo lat, Bon-

homia był pierworodnym synem pochodzącej ze starego rodu

familii z Sorii. Jego ojciec praktycznie nie opuszczał

240

swojego tysiąchektarowego majątku na wypalonej i surowej

kastylijskiej prowincji.

Markiz wysłał starszego syna do Madrytu w dwojakim

celu. Po pierwsze, miał się uczyć i skończyć z wyróŜnieniem

inŜynierię rolniczą. „JuŜ teraz widać, Ŝe zbliŜa się nowa era,

synu. Nie będziesz mógł zarządzać majątkiem tak, jak to

robił twój dziadek albo ja. Musisz zdobyć wykształcenie

techniczne, Ŝeby nie zostać w tyle. Popatrz na mnie, w moim

wieku nie odwracam się od postępu, dlatego kupiłem traktor.

Pierwszy traktor w Sorii!”.

To prawda, jego ojciec dał pierwszy impuls do mechani-

zacji soriańskiej wsi. Naprawdę jednak kupił traktor, bo

dowiedział się, Ŝe inna herbowa rodzina prowincji, państwo

Marichalar, chcieli kupić podobny. „śaden Marichalar nie

będzie mi podskakiwał, nie ma mowy. Wiesz, co dziadek

chciał napisać na naszym herbie: de Monfreno markizowie,

w łóŜku i w bitwie — końskie zdrowie. JuŜ go zarejestrował

w spisie heraldycznym, ale twoja zacofana babcia mu nie

pozwoliła”.

Drugie zadanie, jakie miał wypełnić w czasie pobytu w

Madrycie, było równieŜ dokładnie określone. „Masz wrócić z

Madrytu z dyplomem i narzeczoną. Panienką z dobrego

domu, zdrową i ze środkami. śeby przedłuŜyć ród”. „Nie

martw się, ojcze, za pięć lat będę w domu z dyplomem i

kobietą jak trzeba”.

Nie udało mu się spełnić Ŝadnej z obietnic: jednej z braku,

drugiej z nadmiaru.

Zapisał się do Szkoły InŜynierii Rolniczej w Madrycie w

roku 1931. Od tego czasu nawiedzał budynek tej szacownej

instytucji raz do roku. Miało to miejsce zawsze, kiedy

241

Manolo stawiał się na spotkanie z Carlosem Garcią de la

Vega, przewodniczącym tuny* wydziału prawa i człowie-

kiem, o którym mówiono, Ŝe ma nieograniczone moŜliwości

działania na terenie kampusu uniwersyteckiego. Dobił cał-

kiem rozsądnego targu ze sprytnym studentem prawa: ten

zdobywał dla niego oficjalne formularze egzaminacyjne in

blanco, a Manolo dostarczał mu w zamian sporą kupkę

banknotów po sto peset z legalnego obiegu.

Na pierwszym roku zaliczył wszystkie przedmioty na trójkę.

Ojciec gratulował mu gorąco, podwoił roczną pensję i zapro-

ponował długodystansowy plan: czwórki, piątki i szóstki miały

spotkać się z naleŜytą rekompensatą pod koniec kaŜdego roku.

Co roku oceny Manola były coraz lepsze, a wraz z nimi

jego poziom Ŝycia w Madrycie, aŜ stał się niezbędnym

uczestnikiem nocnych hulanek. Zenit jego akademickiej

kariery nastał na piątym roku, kiedy zdobył aŜ siedem

szóstek. Było to warte godnego ukoronowania.

W tym niepowstrzymanym biegu naprzód był zmuszony

do negocjacji ze swoim przyjacielem z prawa na temat

uzyskania dyplomu ukończenia studiów. Trudna sprawa,

którą udało się załatwić za pięć tysięcy peset, prawdziwą

fortunę jak na tamte czasy. Manolo mógł pojechać do Sorii z

dyplomem, a jego ojciec przyjął go z otwartymi ramionami.

Do dramatu doszło pod koniec 1936 roku. „Zryw Narodo-

wy to pryszcz w porównaniu z tym, co działo się u mnie w

domu”, powiedział później Wündermannowi, kiedy juŜ się

zaprzyjaźnili.

* Tuna (hiszp.) — grupa studentów grających na zamówienie w strojach

z epoki.

242

Dobry markiz de Monfreno nie posiadał się z dumy z

powodu wybitnego indeksu świeŜo upieczonego inŜyniera i

Ŝeby to uczcić, postanowił zrobić swojej latorośli nie-

spodziankę. Zorganizował w tajemnicy przyjęcie w swoim

pałacyku w Sorii. PoniewaŜ syn był zapalonym myśliwym i

wyborowym strzelcem, zdobył pozwolenie na odstrzał łań i

najął najlepsze psy gończe, Ŝeby urządzić wielkie polowanie

na jego cześć. Przybyli na nie najlepsi przyjaciele rodziny,

najwaŜniejsze osobistości Sorii i dwóch czy trzech byłych

ministrów ostatniego rządu monarchistycznego. Jednak

największą niespodzianką dla syna markiza miało być

zaproszenie dostojnego dziekana Szkoły InŜynierii Rolniczej

w Madrycie, don Miguela Olarquiagi, którego Manolo w

Ŝyciu nie widział na oczy. Bo Ŝeby zobaczyć go chociaŜ na

portrecie, musiałby wejść kiedyś do Aula Magna i stanąć

przed komisją egzaminacyjną. A Manolo nie przypominał

sobie, Ŝeby doszedł kiedyś dalej niŜ do głównego holu szkoły.

Do tragedii doszło w trakcie polowania. Manolo był

szczęśliwy, połoŜył juŜ piętnaście sztuk i czuł, Ŝe ma świetne

oko. Z drugiej strony był bohaterem dnia, przyjmując bez-

ustannie gratulacje za swoje wybitne wyniki w nauce.

— Manolito, synu — zwrócił się do niego z uśmiechem

dumny ojciec — podejdź, chcę ci przedstawić kogoś, kogo

widziałeś juŜ pewnie setki razy, ale nigdy was sobie nie

przedstawiono.

Manolo podszedł, gryząc kawałek kiełbasy, do ojca stojącego

z siwym męŜczyzną o budzącym szacunek wyglądzie i

Benitem, starszym stróŜem, do którego był bardzo

przyw

— ią

S zan

pój y

r .

z, Manolito, przedstawiam ci don Miguela Olar-

quiagę, dziekana twojej szkoły.

243

Manolo poczuł, jak kiełbasa staje mu w gardle, co wywo-

łało nagły atak duszności, który opanował za pomocą źle

ukrytego beknięcia.

— Proszę wybaczyć, kaszel — przeprosił fałszywy magis-

ter, próbując się uspokoić.

— Don Miguelu, to mój syn. Lepiej opanował ksiąŜki niŜ

maniery. — Markiz szybko odzyskał pewność siebie. —

Proszę sobie wyobrazić, Ŝe nasz świeŜo upieczony magister

dostał siedem szóstek na ostatnim roku inŜynierii.

Dziekan ze zdziwieniem badał twarz Manola.

— Szczerze mówiąc, nie przypominam sobie twojej twa-

rzy, młodzieńcze. A przecieŜ siłą rzeczy muszę znać wszyst-

kich moich studentów. I mówi pan, Ŝe skończył pan w tym

roku?

— Tak, tak. W czerwcu, z siedmioma szóstkami — pod-

kreślił ojciec, który równieŜ zaczął przypatrywać się bacznie

twarzy syna.

— Nie wiem. To dziwne, Ŝe z takimi ocenami nie był w

moim gabinecie albo Ŝe nie pamiętam go z jakiegoś

egzaminu. A kto uczył pana oporu materiałów?

Manolo przypomniał sobie, a pamięć miał świetną, na-

zwisko autora podręcznika do tego przedmiotu. Zawsze na

początku roku kupował wszystkie podręczniki, jechał do

Sorii, Ŝeby pokazać je ojcu, dostawał zwrot gotówki, a na-

stępnego dnia sprzedawał je na Cuesta de Motano.

— Z don Marcialem Venturą. Niezwykła siła ducha!

— Tak, duch to jedyne, co zostało z biednego Marciala,

bo umarł pięć lat temu, młodzieńcze.

Markiz de Monfreno otworzył usta, a jego twarz zaczęła

przybierać kolor purpury. Patrzył przez kilka sekund na

244

czcigodnego dziekana, który dopiero zaczynał rozumieć

znaczenie dramatu, jaki właśnie zapoczątkował. Kiedy mar-

kiz, wściekły, spojrzał w stronę syna, zrozumiał, Ŝe ptaszek

odleciał.

Manolo w olimpijskim tempie pokonał tysiąc pięćset

metrów dzielące jego ojca, dziekana i stróŜa od parkingu.

— Benito, moja strzelba — powiedział markiz do stróŜa.

Miał rozpaloną twarz, ale głos spokojny.

— Tylko niech pan nie strzela w głowę, panie markizie,

moŜe panicz jeszcze skończy studia — poprosił go stróŜ z

niepewną miną, wręczając mu jednocześnie remingtona

express.

Pierwszy strzał zniszczył przednie wycieraczki. Manolo

pochylił głowę i skierował samochód w stronę bramy mająt-

ku, kiedy drugi strzał odstrzelił boczne lusterko. Poczuł świst

kuli, jakby przeleciała o cal od jego ucha.

Na szczęście ojciec nie odznaczał się taką celnością jak

syn, a oddanie trzeciego strzału uniemoŜliwili mu goście, w

tym pułkownik don Tomas Maestre, którzy rzucili się na

oszalałego z wściekłości markiza, powalając go na ziemię.

Ojciec nigdy nie wybaczył synowi przekrętu. Pozbawił go

pracy i pieniędzy do odwołania. „Nie jesteś juŜ moim synem,

dopóki nie uznam, Ŝe jest inaczej. A jeśli chodzi o twój

zawód, moŜesz się zabrać za bel canto, transformizm albo

hodowanie kóz, wszystko mi jedno. Nie łudź się, Ŝe coś ode

mnie dostaniesz, sam zarabiaj na swoje utrzymanie”, napisał

do niego w liście.

Jednak Manuel Fernandez de Bonhomia, przyszły markiz

Monfreno, o ile ojciec nie wymaŜe go ze szlacheckiego

rejestru, nie bał się byle czego. Rodzinna kłótnia zepsuła mu

245

trochę humor, ale wiedział, Ŝe markiz ma dobre serce, i liczył

na to, Ŝe dzięki jakiemuś honorowemu gestowi znów będzie

się mógł cieszyć zaufaniem i uczuciem rodziciela. Nie wie-

dział jeszcze, jak to osiągnie, ale czekał na stosowną okazję.

„Dobra mina do złej gry i uśmiech na pogodę”, jak mawiał.

Jak w przypadku wszystkich dobrych byków, kara tylko

go motywowała.

Nie mógł teŜ spełnić drugiej obietnicy danej ojcu, „Ŝeby

wrócić z kobietą jak Pan Bóg przykazał”. Trzeba przyznać,

Ŝe poznał wszystkie kobiety, jakich Pan Bóg poznawać nie

przykazał. Jednak ta złamana obietnica otworzyła mu, choć

niebezpośrednio, drzwi do kwitnącego interesu. Interesu,

który na dłuŜszy czas zapewnił mu pieniądze, sławę i dostat-

nie Ŝycie.

Pucz wojskowy z 18 lipca zaskoczył Manola w stolicy

Hiszpanii na przymusowym wygnaniu. Do tego czasu udało

mu się znaleźć schronienie w skromnym mieszkaniu artystki

i dobrej przyjaciółki, Fornariny II, z chrztu Cecylii Conejo,

chórzystki Apolla.

— Słuchaj, Manolo, masz takie ciało, nie myślałeś, Ŝeby

zająć się catchem? — zapytała go tancerka, kiedy jedli

śniadanie w łóŜku. Bo schronienie obejmowało równieŜ

wyŜywienie.

— Catch? — zapytał Manolo zdziwiony.

— No tak, catch, walka wręcz — odpowiedziała, pusz-

czając jego rękę i sięgając po następnego churro z tacy. —

Na Campo de Gas kaŜdej nocy organizują walki wręcz w

stylu amerykańskim. No wiesz, naparzający się silni faceci,

umięśnieni, w samych przepaskach. To jest niesamowicie

popularne. Sala zawsze się zapełnia. A moja przyjaciółka,

246

Yoli, która się spotyka z zapaśnikiem, mówi, Ŝe jej chłopak

śpi na forsie i obsypuje ją prezentami. Za wygraną walkę

dostajesz sto peset! Sto peset, Manolo! — Patrzyła na niego

szeroko otwartymi oczami, nie przestając rzuć churro w trak-

cie całej przemowy.

Manolo zajął się jak trzeba śniadaniem i Fornariną II, był

w końcu honorowy i umiał się odwdzięczyć, ale mimo woli

cały dzień myślał o stu pesetach z catcha. Tej samej nocy, kiedy

rozbierał się do kąpieli, dłuŜej niŜ zwykle przyglądał się sobie

w lustrze. MoŜe przyjaciółka miała rację: w wieku dwudziestu

trzech lat miał silne i dobrze zbudowane ciało, „o niespotykanie

ruchliwej miednicy”, jak chwalił się swoim Ŝeńskim ofiarom,

kiedy zagłębiał się w meandry towarzyskiej konwersacji.

Przypomniał sobie, Ŝe zawsze nieźle szło mu w bójkach.

W ciągu pięciu lat hulaszczego Ŝycia w Madrycie, bardziej

nocnego niŜ dziennego, jego pięści i świetna praca nóg

wyciągnęły go z niejednej burdy.

— A poza tym sto peset to sto peset, co do diabła —

usłyszał swój własny głos mówiący do odbicia w lustrze,

pręŜącego bicepsy.

Następnego dnia udał się więc do baru La Coronita, który

nazywał się wtedy La Republicana, Ŝeby lepiej przystosować

się do nowych czasów. Spotkał się tam z Carlosem Garcią de

la Vega, który pracował jako asystent w kancelarii

adwokackiej.

— Carlos, będę zapaśnikiem catchu i chcę, Ŝebyś został

moim menedŜerem.

Dawny szef tuny odstawił poranną kawę z pączkiem na

blat baru i przyjrzał mu się od stóp do głów.

— Zawsze chciałem jarać to samo co ty, Manolo.

247

Pogadali, pospierali się i doszli do porozumienia. Garcia

de la Vega, który nadal potrafił świetnie się znaleźć i miał

nosa do pieniędzy, słyszał juŜ o małych fortunach, które

krąŜyły na zakładach w czasie walk na Campo del Gas.

Dlaczego nie spróbować szczęścia w nowym interesie? To na

pewno będzie zabawniejsze niŜ praca w kancelarii. Nie

mówiąc o tym, Ŝe to nie jego mieli prać.

— Masz pieniądze? — Carlos znał juŜ trudną sytuację

swojego przyszłego podopiecznego. — Bo jeśli chcemy cię

wypromować, musimy zainwestować w reklamę.

— Reklamę.

— No jasne. Reklamę. Technika nowoczesnej sprzedaŜy.

Wy, monarchiści, zawsze dowiadujecie się o wszystkim

ostatni. Nic dziwnego, Ŝe wam zabrali króla.

— Mam jeszcze parę groszy z samochodu. — Sprzedał

podziurawiony pojazd, jak tylko dotarł do Madrytu. — Chcę

zainwestować w ten interes.

— Dobrze, zaryzykuję dla ciebie jeszcze raz, chłopcze.

Znam ludzi, jakich będziemy potrzebować.

Ci ludzie nazywali się Augusto Macias i Julian Pastor i

byli młodymi i obiecującymi specami od reklamy. Zajęli się

wypromowaniem nowej gwiazdy madryckiego catchu.

Zaproponowali mu teŜ pseudonim „artystyczny”: „Manuel

Fernandez, Czołg z Chamberi”. Zaprojektowali kostium,

łącząc kolory młodej republiki na pelerynie, masce, mikro-

skopijnych slipach i butach. Zajęli się teŜ drukiem sporej

ilości krzykliwych i szokujących plakatów reklamowych.

— Niech pan pracuje nad bicepsami, my będziemy praco-

wali nad wizerunkiem i sukces mamy w kieszeni — obiecał

mu Macias.

248

Fornarina II równieŜ chciała mieć swój wkład w rodzącą się

karierę zapaśnika i przemyciła do zakładu krawieckiego teatru

Apollo wzór „roboczego garnituru” swojego kochanka. Rezul-

tat tej produkcji tekstylnej przeszedł najśmielsze oczekiwania.

— Manolo, wyglądasz, Ŝe palce lizać — uznała z za-

chwytem podczas pierwszej przymiarki.

Pastor i Macias zasypali ulice Madrytu kolorowymi pla-

katami ukazującymi „Manola Fernandeza. Czołg z Chamberi.

Patriotycznego Zapaśnika” na imponującym zdjęciu w wy-

zywającej pozie. Sala zapełniła się juŜ na pierwszej walce, a

zwycięstwo było tylko pierwszym ogniwem w długim

łańcuchu wygranych.

Jego cena w zakładach szybko rosła, a popularność biła

rekordy. Po miesiącu Manolo odzyskał wszystkie wyłoŜone

pieniądze i zaczął na nowo zapełniać kieszenie.

Wrócił na łono madryckiej nocy, zadawał się z nową

śmietanką stołecznej socjety. Nie zaniedbał jednak ćwiczeń,

którym oddawał się codziennie, Ŝeby nadal „rzeźbić ciało”,

jak mówił.

— Jeśli zapuścisz brzuszek, będziemy mogli się poŜegnać

z interesem, na walki przychodzi coraz więcej kobiet —

zwrócił mu uwagę jego menedŜer.

Nie zapuszczać brzuszka i nie zaniedbywać tego okazałego

ciała, które podarowała mu natura.

śycie znów się do niego uśmiechało. Zaszedł tak daleko w

rankingu, Ŝe nadszedł wreszcie czas wielkiej walki. Miała się

odbyć 15 września. Finał Mistrzostw Hiszpanii w wadze

średniej.

— Zobaczysz, zdobędziemy pas mistrza Hiszpanii —

zapewnił go Carlos.

249

Raczej tego, co zostało z republikańskiej Hiszpanii, myślał

Manolo, gdyŜ do tego czasu kraj był juŜ beznadziejnie

podzielony.

Tytułu bronił Joseba Otamendi, „Lew z Galdacano”. W

rzeczywistości Joseba był z Bilbao, ale jego menedŜer

wymyślił mu ten pseudonim, bo „Galdacano jest zgrabniej-

sze, bardziej baskijskie, kurwa”. Joseba był dziką bestią.

Zanim odkrył swoje zdolności do walki na ringu, pracował w

stoczni w Bilbao. Mówiono o nim, Ŝe „łączył stalowe blachy

statków, waląc w nie pięścią”.

Federacja Baskijska i Madrycka Federacja Zapaśnicza

zjadły razem lunch w Botin, na który zostali zaproszeni

mistrz i challenger. Aspirantem do tytułu był naturalnie

„Manuel Fernandez, Czołg z Chamberi”, wielka nadzieja

stepów, jak przedstawił go chłopakom z prasy prezes Mad-

ryckiej Federacji.

Garcia de la Vega, przestudiowawszy uprzednio curricu-

lum vitae Baska, po której to lekturze zaczął drŜeć o Ŝycie

swego podopiecznego, próbował ułoŜyć się z mistrzem przed

walką.

— Nie ma mowy — odparł mu arogancko i z ustami

pełnymi chipirones* stanowiących pierwsze danie lunchu.

Zapaśnik zamówił je równieŜ na drugie danie i na deser. — I

powiedz twojemu paniczowi, Ŝe jak skończę z nim dzisiaj,

nie będzie juŜ miał ochoty włazić na ring. Przynajmniej

dopóki nie zrobią podjazdu dla wózków inwalidzkich.

— Jak to „paniczowi”? — odparł z teatralnym oburzeniem

Carlos, pamiętając słowa Pastora: „pozbyliśmy się podwój-

* Chipirones — rodzaj małych kalmarów.

250

nego nazwiska z jego pseudonimu. Takie nazwiska są za

bardzo prawicowe, nie są na czasie... pan się tym zajmie”. —

Mój podopieczny — ciągnął menedŜer — był skromnym

dzierŜawcą w Sorii, zanim go odkryłem.

— Opowiadaj innym tę bajeczkę, na kilometr widać, Ŝe to

panicz. Ty zresztą teŜ. Widziałem, jak jecie melona sztućcami.

Carlos spojrzał ukradkiem na Manola siedzącego w jed-

nym z kątów sali w otoczeniu dziennikarzy, z czarnymi

wypomadowanymi włosami, kręcącymi się na karku, w gar-

niturze w prąŜki prosto od krawca, leŜącym na nim jak ulał.

Jego podopieczny, gawędzący z dziennikarzami sportowymi,

z wymownością człowieka posiadającego gruntowne wy-

kształcenie, z tym eleganckim, naturalnym stylem bycia

człowieka bywałego, bez śladu egzaltacji. Spojrzał znowu na

„Lwa”, z ustami pełnymi atramentu z chipirones, ze

zrośniętymi brwiami, w swetrze z grubej wełny z golfem i

zgrzebnej kurtce rozłaŜącej się w szwach na ramionach i

uznał, Ŝe nie warto się spierać o pochodzenie.

— No dobra, w takim razie umowa stoi czy nie?

— Nie ma mowy — rzucił „Lew”, bekając. — I dobrze ci

radzę, powiedz twojemu chłopakowi, Ŝe przerobię mu plecy

na worek z kulkami bilardowymi.

♦ ♦ ♦

— Nie dogadaliśmy się — przyznał się Carlos Manuelowi

na zapleczu w La Republicana, ich kwaterze głównej.

— Jasna cholera. I co teraz? — Manolo nie wiedział, jak

się zachować w nowej sytuacji.

— Jeśli jutro wyjdziesz na ring z tym pierwotniakiem,

będziesz trupem — Carlos streścił sytuację.

251

W końcu polubił Manola.

Aspirant do tytułu mistrza Hiszpanii zamilkł, analizując

sytuację.

— Organizatorowi spotkania powiedziałem — ciągnął

menedŜer — Ŝe doszliśmy do ugody. I Ŝe my mamy wygrać.

— Z wewnętrznej kieszeni nienagannej marynarki wyjął

grubą kopertę wypchaną pieniędzmi. — Wypłacił mi z góry

połowę kasy. To twoja część. — Popchnął kopertę po blacie

stołu.

— No, to teraz na pewno jesteśmy martwi. Obaj — stwier-

dził Manolo, nie mając odwagi wziąć pieniędzy.

— Bierz je, nie bądź idiotą — prawie rozkazał mu Carlos.

— Będziemy martwi, jeŜeli zostaniemy w Madrycie jeszcze

jeden dzień. Ja dzisiaj w nocy jadę do Portugalii. JuŜ

wszystko załatwiłem. Zabierasz się ze mną?

— A co niby miałbym robić w Portugalii?

— Ścigać się w rajdach samochodowych — odpowiedział

Carlos, opróŜniając jednym haustem szklankę wina. — Biją

tam teraz rekordy popularności. W zakładach obraca się

sporo pieniędzy. A my wiemy co nieco o zakładach, nie? Jeśli

się zdecydujesz, widzimy się o ósmej pod moim domem.

PoŜegnali się jednym z tych uścisków, które mówią: „było

pięknie, póki trwało, niech Bóg ci sprzyja, towarzyszu, i

niech kaŜdy dba o własny tyłek, bo tu kurtyna juŜ opada”. Z

pewnością nie było w tym uścisku Ŝadnego „do zobaczenia”.

♦ ♦ ♦

Manolo zjadł tej nocy kolację z Fornariną w bardzo

eleganckiej restauracji w pobliŜu kampusu uniwersyteckiego.

252

Kiedy poszła do łazienki poprawić rouge na ustach, Bonhomia

włoŜył jej do torebki grubą kopertę pełną republikańskich

banknotów, którą dał mu Garcia de la Vega. Nie przydadzą mu

się tam, dokąd się udawał. Kiedy chórzystka wróciła z łazienki,

wstał.

— Wyjdę na chwilę po papierosy, tutaj nie mają tych, które

lubię — powiedział Fornarinie, która tego dnia wyglądała

nieziemsko pięknie.

— PrzecieŜ nie palisz — stwierdziła zdziwiona.

— Bo nigdy nie mogę znaleźć mojej ulubionej marki —

odpowiedział, zanim pocałował ją w usta jednym z tych

pocałunków, które mówią tak wiele, Ŝe kobieta musi bardzo się

starać, Ŝeby go nie zrozumieć. I wyszedł z restauracji, nie

oglądając się za siebie, wiedząc, Ŝe ona nadal na niego patrzy.

Wyszedł z postawą i wdziękiem, jakimi mogą się pochwalić

tylko „panicze, którzy w dzieciństwie szczali na perski dywan

zamiast na plastik”, jak mawiał jego ojciec. Pozostawił za sobą

wspaniałą karierę zapaśnika. I Fornarinę, pełną godności i

wyniosłą. MoŜe nie miała klasy ani pieniędzy, ale miała dobrą

sylwetkę i wyczucie sceny, w końcu była artystką.

♦ ♦ ♦

Tej nocy „przeszedł” do nacjonalistów przez kampus

uniwersytecki.

PoniewaŜ Manuel Fernandez de Bonhomia był mimo

wszystko w czepku urodzony, miał szczęście, Ŝe przeszedł na

stronę rebeliantów akurat w sektorze kontrolowanym przez

oddziały pułkownika Tomasa Maestre. Przypadek

253

chciał, Ŝe był to ten sam oficer, który powstrzymał jego ojca

w czasie nieszczęsnego incydentu ze strzelaniną.

— Jasna cholera, Manolito, a ja byłem pewny, Ŝe się

uczysz do egzaminów — powiedział wesoło, kiedy dwaj

legioniści przyprowadzili mu go do punktu dowodzenia.

Maestre oddał go natychmiast pod rozkazy chorąŜego

Jaimego Riestry.

— Jest w twoim wieku. Właśnie skończył prawo, dobry

z niego oficer. Jego jednostka jest na pierwszej linii i zawsze

mnie prosi o dobrych strzelców. Ma obsesję na tym punkcie.

Więc nie spieprz tego, Manolito, i zachowuj się tam na

górze. Kto wie, moŜe ucieszymy czymś wreszcie twojego

ojca. Co było, to było.

Maestre był dobrym oficerem, dobrym człowiekiem i dob-

rym przyjacielem rodziny. I najpewniej po raz drugi uratował

Manolowi Ŝycie. „Połowa z tych, co do nas przechodzą, to

czerwoni, którzy chcą zmienić stronę w ostatniej chwili i

kończą pod ścianą; miał pan szczęście, Ŝe pułkownik pana

zna”, powiedział mu sierŜant, który zaprowadził go do

chorąŜego Riestry.

Riestra wywarł dobre wraŜenie na Manolu. Był wysokim,

dobrze zbudowanym męŜczyzną. Jego rodzina miała korze-

nie, ale on sam przeniósł się w bardzo młodym wieku do

Madrytu, gdzie skończył studia. Jednocześnie zarządzał

duŜym majątkiem z sadami w Leridzie.

— Owoce w zalewie, najlepsze w Saragossie. Sprzedaje-

my je w całym kraju. Raczej sprzedawaliśmy, wojna wszyst-

ko powywracała do góry nogami, wie pan najlepiej.

Od razu zaprzyjaźnił się z Manolem.

Pewnej nocy spędzonej przy alkoholu i kartach, między

254

słuŜbą a słuŜbą, rozmowa zeszła na tematy osobiste.

Fernandez de Bonhomia, który był dobrym obserwatorem,

zauwaŜył apatię pojawiającą się czasami w spojrzeniu

chorąŜego. Ten człowiek miał jakiś sekret i niedoszły

inŜynier agronom postanowił go odkryć.

— Z całym szacunkiem, panie chorąŜy — zagaił w zaci-

szu schronu, z odległym głuchym echem dział republikań-

skich w tle. — ZauwaŜyłem, Ŝe pana coś martwi, jakby jakiś

smutek odrywający pana od rzeczywistości. Nie chcę się

wtrącać w Ŝycie innych, ale martwię się o pana, zwłaszcza

jak gramy razem w brydŜa i wistuje pan pod stolik.

— Jest pan człowiekiem, który zwraca uwagę na szcze-

góły, Bonhomia, a to rzadko spotykana cecha. Tak, po co się

wypierać, dręczy mnie pewien problem. Opowiem panu moją

historię.

Podniósł się i sięgnął do kieszeni płaszcza wiszącego na

zaimprowizowanym wieszaku. Pokazał mu zdjęcie pięknej

kobiety, blondynki, pozującej na placu Hiszpańskim w

Saragossie.

— Piękna, panie chorąŜy.

— Moja narzeczona, Marta Ramos de Terren y Bescós,

cioteczna siostra don Javiera de Terren, gubernatora

Saragossy. Świetna rodzina. Chodzi o to, Ŝe pozostaję w

relacji z tą panienką od trzech lat. I jestem w niej szczerze

zakochany. Mieliśmy się pobrać we wrześniu, ale sam pan

wie, wojna, jak w przypadku owoców w zalewie, wywraca

wszystko do góry nogami.

— Mam nadzieję, Ŝe pana narzeczona ma się dobrze.

— Tak, tak. Nie ma obawy. Jest absolutnie bezpieczna w

Saragossie. Będziemy mogli się pobrać w przyszłym

255

roku, kiedy dadzą mi przepustkę. Problem leŜy gdzie indziej.

To jest problem — powiedział, wyciągając drugie zdjęcie,

tym razem z kieszeni bluzy. Było to zdjęcie pięknej kobiety,

brunetki, ubranej w biustonosz i majtki upstrzone świecideł-

kami i cekinami. Skąpe odzienie pozwalało dokonać szcze-

gółowych oględzin anatomii dziewczyny.

— Cholera jasna! — Manolo nie mógł się powstrzymać.

— Do tego właśnie zmierzam. Pan pozwoli, Ŝe wyjaśnię.

Ana Tomares, bo tak się nazywa to dziewczę, znana teŜ pod

pseudonimem „Kanibalka”, miała być, jak by to ująć, moim

przyszłym instruktorem.

— Nie rozumiem.

— Jak by to wyjaśnić... — Widać było, Ŝe czuł się

niezręcznie, próbując znaleźć odpowiednie słowa i ułoŜyć je

w zdania. — Z moim wzrostem metr osiemdziesiąt z hakiem,

moim naturalnym wdziękiem i, nie będę pana okłamywał,

pomimo zaczątków łysiny, nie uwaŜam się za jakiegoś

cudaka. Chodzi o to, przyjacielu... do diabła, powiem bez

ogródek: miałem do tej pory bardzo ubogie Ŝycie erotyczne.

— Nawet pan nie wie, jak panu współczuję.

— Mówi pan, jakbyśmy byli na stypie, a ja nie mam

problemu z funkcjonowaniem moich organów. Chcę powie-

dzieć, Ŝe w głębi duszy jestem produktem mojego pokolenia

i mojej edukacji. Miałem wiele dziewczyn, nigdy nie miałem

z tym kłopotu, ale zawsze pochodziły z mojego środowiska.

Wie pan, miłe dziewczyny, z bardzo dobrych rodzin, świetnie

sytuowane, ale nieznośnie wprost nietykalne.

— WyobraŜam sobie.

— Niczego pan sobie nie wyobraŜa, pan jest zabłąkaną

kulą, libertynem i lekkoduchem. Jest pan ucieleśnieniem

256

sposobu Ŝycia, za jakim zawsze tęskniłem, ale do którego

brakowało mi odwagi. Albo tak myślałem, dopóki nie

poznałem panny Any Tomares, „Kanibalki”. — Jego spoj-

rzenie znów się zamgliło, a na twarzy pojawił się wyraz

rozmarzenia.

Manolo znał dobrze „Kanibalkę”, dziewczynę z chórku

teatru-cafe Variedades, lokalu o złej sławie, znajdującym się

w centrum Madrytu. Nie zdarzało się, Ŝeby byłemu zapaś-

nikowi catchu umknęła jakaś dziewczyna z bohemy. „Kani-

balka”, jak pamiętał, miała fatalną reputację, choć to właś-

ciwie zaleŜało od punktu widzenia. Była prawdziwą de-

stroyer, jak się mówiło w środowisku o dziewczynach jej

pokroju, nic więc dziwnego, Ŝe naiwny chorąŜy Riestra

wpadł w jej sidła.

— Proszę kontynuować, zaintrygował mnie pan.

— Jak się juŜ pan zapewne domyślił, bo pseudonim

dziewczyny jest niezłą wskazówką, rzeczona Ana Tomares

była trochę kurwą.

— Jasne.

— Poznałem ją na początku roku w czasie przedstawienia

w Variedades. Był to lekki musical, bardzo zabawny, nazywał

się chyba Natychmiast zabiłam moich trzech męŜ ów. Jak

mówię, utwór lekki, zakończony wspaniałym striptizem

panny Tomares.

— CóŜ, moŜe go wznowią, jak skończy się wojna.

— Nie

chciałbym

rozwiewać

pańskich

nadziei,

Fernandezie de Bonhomia, lecz jeśli my wygramy, będzie

pan musiał na to długo czekać. Ale do rzeczy. Wszystko

odbyło się, kiedy poszedłem na sztukę po raz dwunasty.

Myślę, Ŝe panna Tomares zwróciła na mnie uwagę juŜ

wcześ-

257

niej, moŜe dlatego, Ŝe zawsze siadałem przy tym samym

stoliku.

— MoŜe dlatego.

— Rzecz w tym, Ŝe tej nocy, kiedy zdjęła majtki, rzuciła

je z gracją w moją stronę. Przewróciła przy okazji whisky,

którą się oblałem, ale była uprzejma przyjąć mnie w swojej

garderobie, gdzie mogłem się osuszyć. — Jego spojrzenie

znów się zamgliło na samo wspomnienie spotkania.

— Przypuszczam, Ŝe tam się wszystko zaczęło.

— CóŜ, ja juŜ spotykałem się z Martą, moją narzeczoną,

która ma zostać moją Ŝoną oraz matką moich dzieci i w której

jestem głęboko zakochany, jak juŜ wspomniałem.

— Tak, powiedział mi to pan na początku.

— Ale ciało jest słabe, przyjacielu, a ciało „Kanibalki”

jędrne.

— Mogę sobie wyobrazić, patrząc na zdjęcie.

— ZbliŜyłem się do niej. Poszliśmy kilka razy na kolację,

na tańce... i opowiedziałem jej o moich problemach, tak jak

teraz opowiadam o nich panu. — Westchnął głęboko. —

Widzi pan, moja przyszła Ŝona uwaŜa mnie za światowca,

bon vivanta i trochę drania. Takie stworzyła sobie o mnie

wyobraŜenie, nic na to nie poradzę, tylko na podstawie

mojego

wyglądu.

Jestem

kompletnym

Ŝółtodziobem,

Bonhomia, a w Ŝadnym razie nie chciałbym zawieść mojej

Ŝony w noc poślubną i w „Kanibalce” zobaczyłem ratunek.

Zawarłem więc układ z panną Tomares: miała być moją

przewodniczką po burzliwym świecie seksu. Nie chcę się

wdawać w szczegóły, mam wysokie ciśnienie i od razu się

duszę na samą myśl o technikach, jakie mi obiecała... —

urwał, Ŝeby nabrać powietrza. — A wszystko w zamian za

samochód.

258

— Samochód?

— Tak, jak juŜ wspomniałem, „Kanibalka” była trochę

kurwą i nie było moŜliwości, Ŝeby otrzymać coś gratis.

Zgodziłem się, mieliśmy fantastyczne zbiory owoców tam-

tego roku i mogłem zaoszczędzić trochę grosza i kupić jej

uŜywany samochód we Francji. Wszystko było załatwione.

— I? — Manolo nie mógł się doczekać końca tej opo-

wieści.

— Piątego sierpnia moją posiadłość w Lendzie zdobyła

kolumna

anarchosyndykalistów

pod

dowództwem

Durrutiego. Skolektywizowali mi majątek, zbiory zgniły na

drzewach i w magazynach, zostałem bez samochodu i juŜ nie

zobaczyłem „Kanibalki”. — Jego oczy wypełniły się łzami.

— Szesnastego sierpnia przeszedłem do narodowców —

powiedział, wydmuchując nos w chustkę z wyhaftowanymi

inicjałami, którą wyjął z kieszeni spodni.

— Polityka zawsze wszystko psuje, panie chorąŜy.

— Mogłem zostać w kapitanacie w Sewilli, z Quiepem,

który jest dobrym przyjacielem rodziny, ale w listopadzie

poprosiłem o przeniesienie do Madrytu. A wie pan dlaczego?

— Jego oczy błyszczały z furii.

— śeby wreszcie bzyknąć „Kanibalkę”?

— Nie, nie. Nie liczyłem juŜ na to. — Jego spojrzenie

miotało teraz gromy. — Dowiedziałem się, Ŝe Durruti

przeniósł się do Madrytu, Ŝeby brać udział w obronie miasta.

Więc chciałem być w Madrycie, bo obiecałem sobie ustrzelić

go za to, co mi zrobił — wyznał niemal uroczyście, ze

wzrokiem utkwionym w jakimś punkcie na przeciwległej

ścianie.

259

— CóŜ, sam pan zobaczy, przejdzie panu, jak się pan

oŜeni. Niech się pan tak tym nie przejmuje, Hiszpanom

dobrze idzie improwizacja.

— Nie, nie, Riestrowie nie zmieniają zdania i rozwalę

gościa. Do tego chciałem dojść w naszej rozmowie, bo w

rzeczywistości to pan go rozwali.

— Ja?

— Nie jest pan strzelcem wyborowym? JeŜeli moŜe pan

zabić jelenia na górze z ośmiuset metrów, dlaczego niby nie

mógłby pan ustrzelić sukinsyna w kampusie z czterystu?

— CóŜ, jeśli tak pan to widzi...

— Nie ma innego sposobu. Poza tym to rozkaz.

♦ ♦ ♦

Rozkaz nadszedł naprawdę 19 listopada. Tego dnia liczni

obserwatorzy wykryli obecność Durrutiego na froncie kam-

pusu. Dokładnie rzecz biorąc, w sektorze kontrolowanym

przez sekcję chorąŜego Riestry. Manolo został wezwany w

trybie pilnym do stanowiska dowodzenia.

ChorąŜy przyjął go, stojąc przy stole, na którym leŜała

mapa okolicy.

— Jest tutaj. — Pokazał, opierając palec wskazujący na

planie. — Obok szpitala klinicznego. Wie pan, co trzeba

zrobić. Niech mnie pan nie zawiedzie, Bonhomia. Od mie-

sięcy czekam na taką okazję. — Był podekscytowany, prawie

jak w gorączce, włosy miał w nieładzie, a oczy szeroko

otwar

— t

e.

Proszę się nie martwić, panie chorąŜy. — Manolo

zasalutował i skierował się do wyjścia.

— Chwileczkę — Riestra podszedł do szafy, z której

260

wyjął podłuŜny przedmiot owinięty w koc. — To dla pana —

powiedział, podając mu go. — JeŜeli się panu uda, moŜe ją

pan zatrzymać.

Manolo odwinął ostroŜnie materiał. Była to strzelba z tele-

skopowym celownikiem.

— Jasny szlag, panie chorąŜy, gewher czterdzieści trzy,

wspaniała broń — powiedział, waŜąc strzelbę w dłoniach,

półautomat kalibru 7,92, z optyką Zeissa.

Trafia do celu na tysiąc metrów.

— Wygrałem ją w pokera od jakiegoś niemieckiego

porucznika z legionu „Condor”. Wie pan — powiedział ze

smutkiem — kto ma szczęście w kartach, ten nie ma

szczęścia w miłości.

♦ ♦ ♦

LeŜąc na osłaniającej go skarpie, Buenaventura Durruti

obserwował przez wojskową lornetkę bitwę toczącą się w

szpitalu klinicznym. Jego bojówki przejęły budynek przez

zaskoczenie, w śmiałym ataku frontalnym. Usunęli Ŝołnierzy

przeciwnika z pierwszego piętra, ale nie spodziewali się

zaciętego oporu grupy falangistów i członków straŜy, którzy

umocnili się na wyŜszych piętrach. Trwała walka o kaŜdy

pokój.

— Manzana, musimy za wszelką cenę zdobyć szpital.

SierŜant Jose Manzana przytaknął, jego szef nie mógł

sobie pozwolić na więcej wpadek ani więcej reprymend od

znienawidzonych wojskowych hierarchów. „Bojówki tak,

Ŝołnierze nigdy”, jak mawiał.

Dzień nie zaczął się dla Durrutiego najlepiej. Właściwie

to, co się wydarzyło rano, było logicznym wynikiem wielu

261

dni poraŜek anarchosyndykalistycznego lidera. Wszystko

szło źle od samego początku jego pobytu w Madrycie. MoŜe

nie powinien był nigdy tu przyjeŜdŜać. Ale prosił go o to

„prawie na kolanach” ten rząd tchórzy zwiewających w roz-

sypce do Walencji. „Tylko pan i pańskie kolumny moŜecie

ocalić Madryt”. Wmówili mu to albo sam w to uwierzył,

wszystko jedno. W kaŜdym razie pojechał ratować Madryt.

„Jeśli Madryt upadnie, upadnie republika”, powiedzieli mu.

Włączył się do walk za wcześnie, 15 listopada, ze swoimi

ludźmi i kolumną Lópeza-Tiendy. Miał zapobiec przejściu

oddziałów Vareli przez Manzanares. Wysadzili most Fran-

cuzów, Ŝeby zatrzymać marsz faszystów, ale wszystko na

nic, przebili się tego samego popołudnia. Jego bojówki

uciekły gdzie pieprz rośnie na widok pierwszych oddziałów

regularnych wojsk. Niektórzy dobiegli aŜ do Modelo.

Doszło do raŜących błędów taktycznych, choćby kiedy

kolumna Lópeza-Tiendy opuściła swoje pozycje, nie czekając

na oddział mający ją zmienić. „Czego moŜna oczekiwać od

Ŝołnierzy, którzy głosują w okopach, atakować czy nie?”,

prychnął pułkownik Roj o na bardzo nieprzyjemnej odprawie,

jaka odbyła się tego ranka.

Całkowity brak koordynacji anarchistów zamienił na kilka

godzin Madryt w „miasto otwarte” dla buntowników. Tylko

dzięki brakowi wystarczających sił w oddziałach Vareli, by

przeprowadzić ostateczny atak i dzięki wspaniałej interwencji

11. Brygady Międzynarodowej, która umocniła front, udało

się ocalić stolicę.

Durruti był świadom tego wszystkiego. Najgorsze jednak

było to, Ŝe ten dewot Roj o, szef sztabu generalnego, teŜ o

tym wiedział.

262

— Maurowie mają karabiny maszynowe... — Pamiętał

dobrze, jak bąkał wymówki przed oficerem republikańskiego

wojska.

— Wszystko pan spieprzył! Pewnie widzieliście teŜ działa

i granaty! A jak według was mieli z nami walczyć? Rzucając

w nas szkaplerzami? — Rojo krzyczał w szale, wyglądał,

jakby był na skraju załamania nerwowego, kiedy okrąŜał

szybkimi krokami biurko. — To jest właśnie problem, mój

panie, Ŝe wy się jeszcze nie zorientowaliście, co to jest

wojna! Wydaje wam się, Ŝe idziecie straszyć mniszki albo

porozganiać paniczów w ich majątkach! — DrŜącym palcem

wskazującym mierzył w Durrutiego.

— Moi ludzie udowodnili juŜ swoją wartość w starciu,

przypominam panu, Ŝe to moja kolumna zdobyła Calpe. —

Durruti próbował odzyskać stracone pozycje, przypominając

natarcie, tak wspaniale wykorzystane później przez repub-

likańską propagandę.

— A ja panu przypominam, Ŝe jesteśmy w moim gabine-

cie, a nie na mityngu albo w radiu. — Rojo usiadł, najwyraź-

niej odzyskiwał panowanie nad sobą. — Zdobyliście Calpe,

bo wasze siły przewyŜszały pięciokrotnie załogę. Chce pan,

Ŝebyśmy pogadali teraz o pańskim szturmie na Saragossę?

Anarchista spuścił głowę. Nie chciał tego nawet wspomi-

nać. Jego kolumna rozsypała się na sam widok rebelianckiego

lotnictwa. Nie mówiąc juŜ o oskarŜeniach, jakie padały pod

jego adresem z powodu zabójstw i kradzieŜy popełnianych

przez przestępców, którzy zaciągnęli się do „Durruti-Farras”.

Większość tych ludzi pochodziła z masowych wyzwoleń

jeńców z więzienia Modelo w Barcelonie. Mimo prób ich

reedukacji niewielu zrozumiało głoszone przez niego wy-

263

zwoleńcze hasła. „Kolumna Durruti jest nie tyle mobilną

kolumną Ŝołnierzy, co przemieszczającym się zagroŜeniem

porządku publicznego”, pamiętał druzgocącą krytykę za-

mieszczoną w znanym komunistycznym dzienniku.

— Sytuacja się zmieniła. — Rojo, wiedząc, Ŝe wygrał tę

potyczkę, nie chciał upuszczać więcej krwi i złagodził ton

wypowiedzi. — Sektor uniwersytetu juŜ nie znajduje się pod

pana dowództwem. Od dzisiaj Brygady Międzynarodowe

zajmą się umacnianiem tej części frontu. Pańskie kolumny

będą działać jako oddziały pomocnicze. Czy ten rozkaz jest

jasny, Durruti?

Anarchiście wydało się, Ŝe wojskowy podkreślił słowo

„rozkaz”. Durruti posłał mu wściekłe spojrzenie, zasalutował,

podnosząc pięść do skroni, i wyszedł, trzaskając drzwiami

gabinetu szefa sztabu generalnego.

Rojo patrzył, jak zatrzask w drzwiach podskoczył i spadł

na ziemię. Nie pofatygował się, Ŝeby go podnieść. Miał

waŜniejsze rzeczy do roboty. Między innymi ratowanie

Madr

R y

oztu.

parł się w fotelu, rozcierając sobie obolałe skronie

czubkami palców. Od ilu dni spał nie więcej niŜ trzy godziny

z rzędu? Kiedy ostatni raz zjadł coś ciepłego?

Uratować Madryt. Jego obsesja. Uratować miasto za

pomocą tego, co ma. Wojsko ludowe, prawie bez wojsko-

wych dowódców, które na razie udowodniło tylko absolutną

nieudolność w starciu. To, Ŝe narodowcy zaplanowali właśnie

w ten sposób ofensywę na stolicę, było istnym cudem, tak jak

to, Ŝe mieli zbyt mało Ŝołnierzy. Przede wszystkim jednak

cudem było pojawienie się Brygad Międzynarodowych.

Dzięki nim front wreszcie się stabilizował.

264

Spojrzał na mapę wiszącą na ścianie, z cienkimi czer-

wonymi liniami, jego liniami, które obejmowały Madryt.

Zamknął oczy, starając się myśleć, Ŝe na razie jego miasto,

jego ukochane miasto, jest bezpieczne. Nie potrafił ocenić, na

jak długo. A nie mógł tego zrobić, poniewaŜ dobry

republikański Ŝołnierz Vicente Rojo zapadł w sen.

♦ ♦ ♦

Durruti podniósł się, otrzepując z kurzu i ziemi czarny

skórzany płaszcz.

— Idziemy do samochodu. Chcę pojechać na drugą stronę

szpitala, zobaczymy, jak się tam sprawy mają.

Packard czekał trzysta metrów dalej, z włączonym sil-

nikiem i wiernym szoferem Juliem Gravesem, opartym o

maskę i czytającym zaległy numer „Libertarios”.

— Julio, pojedziemy dookoła szpitala.

— Jak sobie Ŝyczycie, towarzyszu.

W tej chwili Durruti odwrócił się, słysząc szybkie kroki.

Była to grupa walczących z kolumny Libertad, która naj-

wyraźniej kierowała się na tyły wojsk.

— Dokąd wy leziecie, do diabła? — krzyknął do nich.

Grupa zatrzymała się na dźwięk głosu swego wodza.

— Szliśmy coś zjeść, towarzyszu.

Twarz Durrutiego stęŜała nagle, odwrócił się do Manzany

i wyrwał mu z rąk strzelbę. Wycelował w Ŝołnierzy.

— Albo wracacie natychmiast na pozycje, albo was

powystrzelam!

Grupa odwróciła się na pięcie i bez słowa ruszyła biegiem,

skąd przyszła. Durruti odwrócił od nich wzrok.

265

— Masz ich zlokalizować i zabrać im legitymacje i broń.

Ci tchórze nie mogą być anarchistami — powiedział sier-

Ŝantowi Manzanie, a jego twarz odzyskiwała powoli natural-

ny kolor.

Nie wypuszczając z ręki broni, podszedł do tylnych

drzwiczek samochodu.

♦ ♦ ♦

Strzelec od dwudziestu minut obserwował obu Ŝołnierzy.

Obiekt musiał znajdować się około ośmiuset metrów od

niego i stanowił bardzo kiepski cel dla kogoś leŜącego na

zboczu, naprzeciwko szpitala.

Strzelec wiedział, Ŝe prawdopodobnie nie będzie miał

okazji strzelić po raz drugi, postanowił więc czekać. Cel musi

wrócić do samochodu, moŜe wtedy nadarzy się lepsza

okazja.

Zgodnie z przewidywaniami, cel podniósł się i podszedł do

auta. Zatrzymał się na chwilę, Ŝeby porozmawiać z kierowcą.

Strzelec zaczął kontrolować oddech. Zdjął ostroŜnie osłonę z

celownika, teraz błysk szkła mógł zdradzić jego pozycję,

musiał więc działać szybko. Jego puls zwolnił. Tak właśnie

powinno być, Ŝadne drŜenie ciała nie powinno przenieść się

na ramiona i nadgarstki; nic nie powinno wpłynąć na

pewność ręki. Strzelba i on byli jednością. Głowa Ŝołnierza

pojawiła się w centrum celownika. Nie moŜe chybić. Palec

wskazujący prawej ręki zaczął naciskać na cyngiel, bardzo

powoli. Wtedy na twarzy męŜczyzny pojawił się wyraz

wściekłości i zniknął z pola widzenia.

Odnalazł go. Teraz najwyraźniej z kimś się kłócił, mierząc

do rozmówcy z broni odebranej stojącemu obok towarzy-

266

szowi. Kłótnia się skończyła. Szofer otworzył tylne drzwi

samochodu, zasłonił ciałem cel; potem odsunął się, ustępując

mu z drogi, i strzelec zobaczył na ułamek sekundy jego

plecy, kiedy schylał się z karabinem w ręku, Ŝeby wsiąść do

auta. Nacisnął spust.

Durruti poczuł uderzenie w plecy i odruchowo zacisnął

prawą rękę na spuście karabinu, który wystrzelił wewnątrz

samochodu. Czuł, jakby coś rozrywało mu wnętrzności.

Nagle zaschło mu w ustach, a nozdrza wypełnił cierpki

zapach prochu.

Fernandez de Bonhomia przykrył dokładnie celownik i

odczekał kilka minut, zanim wstał. Tyle, ile potrzebował,

Ŝeby uspokoić oddech i przywrócić normalną pracę serca.

Wracając do swoich, zobaczył chorąŜego Riestrę, który

biegł w jego kierunku. Manuel zastanawiał się, jak przekazać

mu wiadomość. „Panie chorąŜy, właśnie stracił pan strzelbę”.

♦ ♦ ♦

Naczelnik stacji w Grodnie otworzył drzwi swojego gabi-

netu. Do pokoju weszli z plecakami na ramionach Diego,

Jaszczurka i sierŜant Fernandez de Bonhomia. Wündermann

zerwał się z krzesła, jakby był na spręŜynie. Na jego twarzy

malował się szeroki uśmiech. Trzej przyjaciele uściskali się

w milczeniu.

Strzelcowi, który obserwował tę scenę z boku, wydało się,

Ŝe Jaszczurka płacze.

10

Front leningradzki,

8 listopada 1941

Wstawał świt. Pierwsze promienie budzącego się słońca o

bladym, niemal białym odcieniu walczyły, próbując przedrzeć

się przez kłęby lodowatej mgły nadciągającej znad Newy.

Wündermann oddychał z trudem. Nie było to łatwe przy

ponad trzydziestostopniowym mrozie. Miał wraŜenie, Ŝe

wdychane przez niego powietrze zamienia się w płucach w

lodowe igiełki. Jak długo będą jeszcze siedzieli w lesie? Spojrzał

na prawo. Obok niego przykucnął Hotz ukryty za gęstym

krzakiem, obserwując plamę drzew znajdujących się naprzeciwko,

poza prześwitem. Nic się nie działo.

Byli tam wszyscy: Tania, Jaszczurka, Fernandez de Bonhomia,

Hotz, Sanchez i on. Trwali w dziwnym czuwaniu, w

oczekiwaniu na coś, co, jak przeczuwał Jose Manuel, miało

zmienić ich Ŝycie.

Czekali na umówiony znak ich kontaktu z ErmitaŜu, Ŝeby

wejść do miasta.

268

Wündermann próbował uporządkować wspomnienia. Sposób

dobry jak kaŜdy inny, Ŝeby zabić czas i nie myśleć o zimnie.

Od spotkania z przyjaciółmi na stacji w Grodnie, odległego juŜ

25 sierpnia, wydarzyło się wiele.

Pamiętał doskonale straszny marsz od polskiej granicy do

frontu pod Leningradem. Pokonali na piechotę tysiąc trzysta

kilometrów i 12 października dotarli na linię walk.

♦ ♦ ♦

Dziewiętnaście tysięcy ludzi wchodzących w skład 250.

dywizji piechoty, tak zwanej Błękitnej, ruszyło w drogę

nazajutrz po przybyciu do Grodna.

Musieli przebyć na piechotę odległość dzielącą ich od frontu.

Wieść spadła na dowództwo niemieckie jak kubeł zimnej wody.

Dwieście pięćdziesiąta została uznana za „dywizję hipomobilną".

śeby ułatwić transport najcięŜszego sprzętu, Wehrmacht

udostępnił im prawie dwa tysiące koni i niemal setkę

cięŜ

„ a

Trów

ak ek.

właśnie musiał wejść do Rosji Napoleon", zauwaŜył

Fernandez de Bonhomia, widząc niekończącą się kolumnę ludzi i

koni, która ginęła na zasnutym śniegiem horyzoncie rosyjskiego

stepu.

Trzeciego dnia marszu członkowie dywizji zaczęli zdawać sobie

sprawę ze skali i wyniszczających skutków niemieckiej inwazji.

Pozostałości po bitwie nadal były widoczne. Kolumna

hiszpańskich ochotników omijała je, posuwając się naprzód. Setki

spalonych pojazdów z obnaŜonymi poczerniałymi

269

podwoziami. Resztki wyposaŜenia sowieckiej artylerii, wśród

których spoczywały ciała ich właścicieli, zamroŜone i strasz-

liwie okaleczone. Minęli setki trupów sowieckich Ŝołnierzy,

którzy padli w cięŜkich bojach. Wiele leŜało tam juŜ ponad

dwa miesiące, nikt nie miał jednak czasu na organizowanie

pochówku. Tylko Niemcy chowali lub odsyłali do domu

swoich zmarłych, Rosjanie wycofywali się zbyt szybko, Ŝeby

pochować swoich towarzyszy broni.

Cywilom nie powiodło się duŜo lepiej. Wsie, których nie

zrównały z ziemią bomby niemieckiego lotnictwa czy ar-

tylerii, znikały z mapy na skutek stalinowskiej polityki

„spalonej ziemi”. Nic, co mogło przydać się Niemcom, nie

zostało na tyłach wycofujących się wojsk, ani jeden gwóźdź,

ani jedno ziarno pszenicy.

Wündermann był pod wraŜeniem wędrówki, rosyjskiego

klimatu i pejzaŜu.

W sierpniu musieli znosić upały stepowego lata. Wiele

razy zakrywali sobie twarze chustkami i szalikami, Ŝeby nie

udusić się od pyłu podnoszonego przez nich samych na

wyschniętych drogach pokrytych sproszkowanym błotem o

czerwonym odcieniu. Lub Ŝeby nie uwędzić się w dymie

nadlatującym z płonących pól, który ogłaszał ich nadejście.

Spichlerz Europy zamieniał się w gigantyczną plamę popiołu.

Wszystkie uprawy trawił ogień podkładany przez saperów

wycofującej się Armii Czerwonej.

We wrześniu nastały deszcze, a drogi zamieniły się w pu-

łapki z mułu i błota. Sprzęt artyleryjski zapadał się w bajo-

rach, które Niemcy, z uporem godnym lepszej sprawy,

nazywali drogami, wśród wściekłego kopania ciągnących go

mułów, błyskających białkami oczu ze strachu i wyczer-

270

pania w sięgającym im po szyję błocie. Setki zwierząt zginęły

w pułapkach z zimnego, gęstego mułu, który próbował

wessać wszystko, co ośmielało się rzucić mu wyzwanie.

Na początku rosyjskiej jesieni zaczęli mijać pierwsze

kolumny radzieckich jeńców. Początkowo dziesiątki, później

setki, jeszcze później tysiące. Szli wolno i ocięŜale pod

ścisłym nadzorem partyjnej milicji SS, w stronę odległego

przeznaczenia, na tyłach niemieckich wojsk, zawsze na

Zachód. Niektórzy szli bez butów, wielu było rannych,

większość miała puste spojrzenie, jakby pozbawione Ŝycia.

Spojrzenie ludzi pokonanych i upokorzonych. Wündermann

widział juŜ wcześniej ten wzrok, w czasie hiszpańskiej wojny

dom

Kow

aŜ ej

da .

kolumna więźniów pozostawiała za sobą rowy

pełne rosyjskich trupów. Wszyscy mieli w karku ślad po kuli.

NaleŜeli do tych, którzy, z tego czy innego powodu, nie

nadąŜali za tempem marszruty.

Im dalej na wschód, tym więcej mijali grup z jeńcami i

tym były liczniejsze. Czasami mijali godzinami niekończące

się szeregi pokonanych Ŝołnierzy Armii Czerwonej.

Były teŜ chwile, które Wündermann wspominał z przy-

jemnością. Kiedy dywizja rozkładała się obozem w pobliŜu

jakiejś cudem ocalałej wsi, Hiszpanie bratali się wesoło z

rosyjskimi wieśniakami. Być moŜe przypominali im rol-

ników z ich ziem. MoŜe widzieli w niezrozumiale pogodnych

oczach staruszków zagubione wspomnienie dziadków z

Hiszpanii. Lub moŜe urocze rosyjskie dziewczyny przy-

pomniały niektórym narzeczone, które zostawili w swoich

miasteczkach.

To mieszanie się i współczucie dla rosyjskich cywilów

271

doprowadzały Niemców do szału. Wehrmacht uznawał hisz-

pańsko-rosyjskie braterstwo za kolejny przykład braku dys-

cypliny w czystej postaci, jakiemu hiszpański oddział dawał

wyraz nieustannie.

W ostatnich dniach września deszcz zmienił się w śnieg, a

temperatura zaczęła gwałtownie spadać. Dni z piętnasto- czy

dwudziestostopniowym mrozem uznawano za raczej ciepłe.

W tym czasie członkowie dywizji zaczęli zdawać sobie

sprawę z istnienia drugiej strony medalu. Kontyngenty z

rosyjskimi jeńcami, jakie dotąd spotykali po drodze, stawały

się coraz rzadszym zjawiskiem. Dla odmiany, widzieli na

zamarzniętych drogach karetki pełne rannych Niemców jadące

w stronę szpitali na tyłach. Początkowo były to sporadyczne

przypadki. Z nadejściem października karetki zastąpiły

długie karawany wypełnionych rannymi cięŜarówek, niewąt-

pliwy znak, Ŝe szpitale na froncie były juŜ przepełnione.

Mimo Ŝe Niemcy odpowiednio rozprowadzali i cenzuro-

wali raporty z kampanii według własnego uznania, dla

Ŝadnego hiszpańskiego ochotnika nie było tajemnicą, Ŝe

rosyjska kampania nie idzie juŜ tak dobrze, jak na początku

działań wojennych. Udana inwazja niemiecka wyglądająca

na drugą edycję wojny błyskawicznej, która zadziwiła cały

świat, zaczęła zwalniać tempo i groziła coraz bardziej

ugrzęźnięciem w rosyjskich śniegach.

Leningrad był oblęŜony, ale wciąŜ się bronił, Moskwa

odparła brutalny atak niemieckich sił i najwyraźniej ustabi-

lizowała swój front. W Stalingradzie walczono o kaŜdy dom

na przedmieściach wyniszczonego miasta, ale na budynkach

w centrum wciąŜ powiewała czerwona flaga.

Wündermannowi przypomniała się nagle uwaga Manola,

272

kiedy porównał ich marsz do pochodu wojsk napoleońskich.

Miał tylko nadzieję, Ŝe tej garstce Hiszpanów nie przyjdzie

wycofywać się z Rosji tak samo jak Korsykaninowi.

Wraz z wrześniowymi śnieŜycami przyszły pierwsze

potyczki z rosyjską partyzantką.

Marszruty były ciągle wyczerpujące i zdawały się nie mieć

końca. W rezultacie Wündermann, mimo Ŝe początkowo nie

chciał brać udziału w konflikcie, ucieszył się szczerze, kiedy

kapitan kazał mu urządzić rekonesans w poszukiwaniu grupy

partyzantów, którzy w ostatnich dniach nie przestawali nękać

ich oddziału.

Wziąwszy dwunastu ludzi, poszedł ich śladem aŜ do

cerkiewki, w połowie zniszczonej przez bomby.

Grupa podzieliła się i otoczyła budynek. Armario jako

pierwszy wszedł do świątyni. Na ścianach zachowały się

jeszcze pozostałości fresków nadgryzionych przez pociski

karabinów maszynowych. Część belek sufitu zapadła się,

przygniatając kilka drewnianych ław, w których pewnie

kiedyś modlili się wierni.

Omijając ruiny, podszedł ostroŜnie do ściany, gdzie musiał

znajdować się ikonostas. Ślad jego konturu był jeszcze

widoczny, wskazywał miejsce, skąd go ukradziono.

Jego uwagę zwróciła wspaniała ikona, wyglądająca jakby

była przybita do ściany. Nie dotykając, przyjrzał się jej

uwaŜnie. Oczy eksperta powiedziały mu od razu, Ŝe ma

niewielką wartość. Zaskoczyło go to, Ŝe nie było na niej ani

grama kurzu. Wyglądała tak, jakby ktoś umieścił ją tam kilka

minut przed przyjściem oddziału.

Wyszedł z cerkiewki i pobiegł pochylony, by nie stać się

celem pocisku, do grupy Wündermanna.

273

— Nie ma tam niczego ani nikogo, panie chorąŜy. —

Armario w obecności innych Ŝołnierzy respektował róŜnice

szarŜy. — Jeśli partyzanci tu byli, dawno sobie poszli.

— Jimenez wszedł z pozostałymi od drugiej strony,

powiedz im, Ŝeby wyszli. — Wündermann nie przestawał

obserwować ruin cerkiewki, miał złe przeczucie.

Armario pobiegł z powrotem do budynku, przypominając

sobie o ikonie i zapale Jimeneza w kolekcjonowaniu rzeczy,

które nie naleŜą do niego, jeśli uwaŜał, Ŝe mają jakąś wartość.

— Nie dotykaj, to naleŜy do świątyni — młody Ŝołnierz

zbeształ sierŜanta.

— „To”, jak to ująłeś, to autentyczna ruska ikona, która jest

warta kupę szmalu, chłopcze — odparł Jimenez, oglądając

piękny tryptyk z polichromowanego drewna. Tablica zdawała

się mówić „weź mnie”, połyskując złotem tła.—I jakem Juan

Carlos Jimenez, to cudo pojedzie ze mną do Madrytu.

Pozostali czterej Ŝołnierze obserwowali tę scenę z nie-

smakiem. Tak czy inaczej stopień to stopień i Ŝaden z nich

nie odwaŜyłby się przeciwstawić sierŜantowi. Podoficer

podniósł ostroŜnie ikonę, Ŝeby oderwać ją od drutów mocu-

jących do ściany.

— Zostaw to natychmiast, Jimenez, to rozkaz chorąŜego!

— krzyknął Armario od drzwi cerkwi.

— Cholerni seminarzyści — zmełł przekleństwo Jimenez,

odrywając obraz od ściany, nie patrząc nawet na kolegę.

Ukazał się przyczepiony do spodu ikony kabel, który

uruchomił mechanizm miny przeciwczołgowej przymoco-

wanej po drugiej stronie muru.

Sucha, gwałtowna eksplozja rozbiła w drobny mak to, co

zostało ze ściany i ikonostasu. Część tego, co jeszcze

274

pozostało nietknięte, rozpadła się teraz z hukiem. Cerkiew

spowiła gęsta chmura dymu, mieszanki prochu i ceglanego

pyłu.

Fala wybuchu „wypluła” Diega przez drzwi, odrzucając go

siedem metrów od budynku. Miał szczęście, nie dosięgnął go

Ŝaden z grubych kawałów muru wyrwanych przez bombę.

Przez kilka sekund leŜał nieruchomo na plecach z szeroko

otwartymi oczami.

Usiadł wreszcie obolały po locie i upadku, ale cały i zdrowy.

Jimenez i pozostałych pięciu ludzi nie mieli tyle szczęścia.

Wszyscy zostali w środku pogrzebani pod tonami gruzu.

Wündermann pomógł Diegowi wstać. Pozostali Ŝołnierze

patrzyli z przeraŜeniem na resztki budynku, owianego jeszcze

smugami chmury pyłu, jaka podniosła się po wybuchu.

— Są w lesie. Na dwunastej — powiedział Bonhomia,

który równieŜ pomagał wstać Diegowi.

— Jak to? — zdziwił się chorąŜy.

— W lesie. Widziałem odblask światła. Celownik albo

lornetka. Obserwują nas. Nie patrz — poradził mu sierŜant,

otrzepując z pyłu mundur kolegi, który cały czas lekko drŜał.

— Co moŜemy zrobić?

— Udajmy, Ŝe wracamy do naszych, zawrócimy i za-

skoczymy sukinsynów od tyłu.

— Dobrze, sierŜancie. — Podniósł głos. — Proszę zebrać

ludzi, wracamy do dywizji. Nie mamy tu juŜ nic do roboty.

♦ ♦ ♦

Zostawili cerkiew za plecami. Nawet nie próbowali wy-

dobyć ciał spod gruzów. Partyzanci tylko czekali na taką

275

okazję, Ŝeby ich zaatakować. Zresztą, ten grób był tak samo

dobry, jak kaŜdy inny.

Kiedy zmienili kierunek, Ŝeby zajść przeciwnika od tyłu,

zaczął padać śnieg. Gdy dotarli do lasku, partyzantów juŜ nie

było.

— Ci Rosjanie nie są tacy głupi — zauwaŜył Armario.

— Pewnie dzięki temu są jeszcze Ŝywi — powiedział

chorąŜy, oglądając ślady butów i zgniecioną trawę.

— Oddział sześcio- lub siedmioosobowy. — Bonhomia

jako doświadczony myśliwy potrafił odczytać ze śladów

wszystkie moŜliwe informacje. — Poszli na północ. — Ich

ślady znikały szybko poza lasem, przysypane śniegiem. —

Musi tam być jakaś chata, w której spędzą noc. Moglibyśmy

zaskoczyć ich o świcie.

Wündermann postanowił kontynuować polowanie. Młodzi

ochotnicy, pogrzebani pod gruzami, nie zasługiwali na taką

śmierć. Wiedział, Ŝe niektórzy z nich skłamali na temat

swojego wieku w formularzach komisji rekrutacyjnej i nie

mieli więcej niŜ szesnaście lat. Chciał się zemścić za swoich

ludzi i przeraził się, widząc, Ŝe jest zdolny do takich uczuć.

MoŜe to ta przeklęta wojna go zmieniła. Poczuł nagle

głęboką urazę do Hotza. I po raz pierwszy poczuł teŜ, Ŝe jest

jedynie pionkiem w jego grze.

Tej nocy biwakowali w lesie. O świcie spróbują jeszcze

raz. Do kolumny dołączą później.

♦ ♦ ♦

Podjęli poszukiwania partyzanckiego oddziału z pierwszymi

promieniami słońca. W południe zobaczyli niewielkie

gospodarstwo pośrodku

276

pustkowia, jak obraz malowany akwarelą w bezkresnej bieli

rosyjskiej niziny.

Była to skromna chata z pustą zagrodą dla zwierząt i

zasypanym śniegiem sadem. Właściciele posadzili w nim

kilka drzew, które pokazywały teraz zimowe szkielety.

Grupa w maskujących skafandrach podeszła do opusz-

czonego gospodarstwa.

Wündermann kazał Diegowi sprawdzić otoczenie przez

lornetkę, zanim oddział zacznie zajmować pozycje w bu-

dynkach.

Po partyzantach nie było śladu.

Nagle drzwi chaty otworzyły się. i stanął w nich niemiecki

Ŝołnierz. Ciągnął za sobą drewniane krzesło, a na ramieniu

niósł długi zwinięty powróz.

— Coś mi się zdaje, Ŝe nas uprzedzili — szepnął Armario.

Z domu wyszedł drugi Niemiec, lekko się zataczając.

Niósł opróŜnioną do połowy butelkę wódki. Jego spodnie i

przód munduru były pokryte skrzepłą krwią. Wyglądał jak

podpity rzeźnik.

— Nie mają dystynkcji na mundurach — zauwaŜył strze-

lec, który obserwował obu męŜczyzn przez teleskopowy

celownik strzelby. — To dezerterzy. Pewnie naleŜeli do

batalionu karnego. Kiepska sprawa.

— MoŜe powinniśmy sobie pójść — stwierdził zawsze

ostroŜny Jaszczurka. — Jeśli partyzanci byli w gospodar-

stwie, te typy juŜ na pewno zrobiły za nas całą robotę.

Spójrzcie, ten od butelki jest cały upaprany krwią.

— Poczekajcie — uciął chorąŜy. — MoŜe w chacie nie

było Rosjan.

277

Nadal leŜeli na śniegu, obserwując Ŝołnierzy na podwórku

przed domem.

Ten, który niósł linę, rzucił ją do góry, Ŝeby przewiesić

przez najgrubszy konar jednego z nagich drzew. Drugi

postawił pod nim krzesło.

— Chodźmy — upierał się Jaszczurka. — To na pewno

nie będzie przyjemne.

śołnierz mocujący linę, z wprawą, jaką daje praktyka,

zrobił na jej końcu zaciskającą się pętlę. Drzwi chaty znów

się otworzyły i stanęli w nich kolejni dwaj Ŝołnierze wlokący

za sobą dziewczynę. Wündermannowi wydała się niezwykle

młoda, była właściwie dzieckiem. Miała ręce związane na

plecach.

— Zejdziemy do nich — powiedział Wündermann, pod

nosząc się i strzepując śnieg z kombinezonu. — Manolo,

zostań na pozycji i osłaniaj nas w razie czego. Pozostali

niech przygotują broń.

Hiszpanie zeszli gęsiego na podwórze zagrody, zachowu-

jąc się jak rutynowy patrol. Pierwszy zobaczył ich trzymający

butelkę z wódką podpity grenadier. Dziewczyna stała juŜ na

krześle z pętlą na szyi.

Wündermann podniósł dłoń w przyjaznym geście.

— Załadujcie broń — rzucił kolegom dezerter wygląda-

jący na szefa, spluwając głośno w śnieg i zmniejszając pętlę

na szyi dziewczyny.

ChorąŜy podszedł do niego.

— Dzień dobry, towarzysze. Jesteśmy hiszpańskimi ochot-

nikami z dwieście pięćdziesiątej. Zgubiliśmy się.

— Świetnie mówisz po niemiecku jak na Hiszpana. —

MęŜczyzna od liny spojrzał na niego nieufnie.

278

— Jestem w połowie Niemcem.

— Jasne. Nie moŜemy wam pomóc. My teŜ się zgu-

biliśmy.

Wündermann podszedł bliŜej drzewa, Ŝeby przyjrzeć się

dziewczynie. Opuściła głowę na piersi, potargane włosy w

kolorze kakaowca zasłaniały jej twarz. DrŜała niemal do

konwulsji. Miała na sobie tylko koszulę khaki radzieckiej

armii. Ledwo zasłaniała jej uda. Nogi miała gołe, stała boso

na krześle, które chybotało się pod nią. Po jej udach spływały

cienkie purpurowe struŜki.

— Kto to? — zapytał Ŝołnierza trzymającego powróz.

— Partyzancka kurwa. Zaskoczyliśmy ją wczoraj w nocy,

ją i jej siedmiu kolegów. Spali tu, w chałupie. Jak chcesz,

moŜesz wejść ich obejrzeć. LeŜą sobie w kawałeczkach na

stole — powiedział, śmiejąc się z dowcipu.

Jego towarzysze zawtórowali mu głośnym rechotem.

— Panie chorąŜy, rozstawiają się w wachlarz — uprzedził

jeden z młodych rekrutów, widząc, Ŝe Niemcy zajmują

bojowe pozycje.

— Kim wy, jesteście, do cholery? — zapytał Ŝołnierz od

powrozu, podnosząc prawą rękę do kabury u pasa. — Co on

ci powiedział? — Patrzył przekrwionymi oczami na młodego

Ŝołnierza.

— Jesteśmy Hiszpanami, towarzysze, z dwieście pięć-

dziesiątej. Wszyscy mówią po hiszpańsku. Tylko ja znam

niemiecki.

— Mam w dupie, kim jesteście. — śołnierz był zdenerwo-

wany, bliski utraty panowania nad sobą. — Teraz powiesimy

tę sukę i pójdziemy w swoją stronę. Więc spieprzajcie stąd. —

MęŜczyzna strzelał oczami na boki jak osaczone zwierzę.

279

Wündermann pomyślał, Ŝe moŜe rzeczywiście tym właśnie

jest, Ŝe stracił resztki człowieczeństwa dawno temu, w jakiejś

bitwie, gdzieś na froncie.

W tym momencie lekki wiaterek, który podniósł małe

kryształki śniegu, odsłonił twarz dziewczyny i Jose Manuel

spojrzał na nią. Odpowiedziała na jego spojrzenie. śadna

kobieta nigdy nie patrzyła na niego w taki sposób. Wydało

mu się, Ŝe ta dziewczyna, stojąca na progu śmierci, miała

najpiękniejsze spojrzenie na świecie. Spojrzenie najdziel-

niejszej i najpiękniejszej kobiety na świecie.

— Nie powiesicie jej — powiedział, a w jego głosie

brzmiała pewność.

— Cholera — usłyszał, jak wyszeptał za jego plecami

Armario, który nie zrozumiał słów kolegi, ale zwietrzył

kłopoty.

Niemiec spojrzał na niego z wyrazem bezbrzeŜnego za-

skoczenia, po czym uśmiechnął się obleśnie.

— Co jest? Chcesz ją wcześniej przelecieć? Nawet do

tego się nie nadaje. Suka ma okres i wszy.

Pozostali dezerterzy znów wybuchli śmiechem. Niemiec

od sznura równieŜ się śmiał, sięgając jednocześnie dłonią na

plecy.

— Ma nóŜ za pasem — uprzedziła Rosjanka niemal

idealnym hiszpańskim, nie spuszczając oczu z Wünder-

manna.

OstrzeŜenie przyszło w ostatniej chwili, zdąŜył odchylić

głowę, a nóŜ przeleciał obok, drasnąwszy go lekko w szyję.

Diego, Jaszczurka i pozostali Hiszpanie zaczęli strzelać,

kiedy usłyszeli słowo „nóŜ”. Wündermann, upadając na

ziemię, posłał serię z karabinu w stronę Niemca z powrozem.

280

Miał wraŜenie, Ŝe męŜczyzna ma w piersi arbuza, którego

jego strzały rozerwały na strzępy, gdy Ŝołnierz upadał na

brudny śnieg.

Sekundy pełne wystrzałów i śmierci. Nagle w zagrodzie

zapanowała cisza. Czterech niemieckich dezerterów leŜało

na ziemi. W zimnym czystym powietrzu unosił się kwaśny

zapach prochu.

Jose Manuel znów spojrzał na dziewczynę. Jej twarz była

jeszcze bardziej spokojna.

Nagle postrzelony przez chorąŜego Niemiec wrócił do

Ŝycia. Podniósł się z ziemi ruchem przypominającym

automat i usiadł. Rzucił Wündermannowi pełne nienawiści

spojrzenie, jego zakrwawione usta otworzyły się, jakby

chciał coś powiedzieć. Wściekły, nie zmieniając pozycji,

kopnął krzesło, na którym stała dziewczyna, odrzucając je w

śnieg

Ar.

mario unieszkodliwił Niemca na zawsze strzałem w

czoło. Ciało dziewczyny wisiało, podskakując jak worek.

Jose Manuel podniósł się, chcąc do niej podbiec, ale seria

z karabinu zmusiła go do rzucenia się z powrotem na ziemię.

— Został jeszcze jeden w chałupie! — uprzedził Jasz-

czurka, leŜąc na ziemi jak pozostali Hiszpanie.

ChorąŜy próbował się podnieść, ale następna seria ob-

rzuciła mu twarz śniegiem i błotem. Dziewczyna kręciła się

teraz wokół własnej osi, miała wykrzywione usta, zsiniałą

twarz i wywrócone oczy.

Nagle lina pękła i dziewczyna spadła na ziemię jak

tobołek.

281

Niemiec ostrzeliwujący ich z domu wystawił głowę ze

swojej kryjówki, nie rozumiejąc, co się stało. Drugi strzał

Manola trafił go w usta, łamiąc mu kręgosłup na wysokości

karku. Dezerter był martwy, zanim upadł na podłogę.

Wündermann odwrócił się, szukając strzelca. Manolo

pozdrowił kolegów ze swojej pozycji, prawie osiemset

metrów od nich. Jose Manuel nigdy w Ŝyciu nie widział,

Ŝeby ktoś tak strzelał. Niechętnie podziękował w myślach

Hotzowi za pomysł zwerbowania tego człowieka.

Trzy dni później dogonili swoją kolumnę, która z trudem

przedzierała się przez zaśnieŜone rosyjskie pola. Nie było

trudno ich znaleźć, wystarczyło wypatrywać zamarzniętych

trupów koni i mułów.

Wündermann zdał raport kapitanowi w namiocie słuŜącym

za centrum dowodzenia. „Oddział rosyjskich partyzantów

został wyeliminowany”, poinformował, pomijając incydent z

niemieckimi dezerterami. Tanię, bo tak się nazywała

dziewczyna, przedstawił jako wieśniaczkę, na którą natknęli

się w drodze powrotnej i która poprosiła ich o ochronę. „Jako

Hiszpanie nie mogliśmy jej tam zostawić samej, kapitanie”,

oświadczył dramatycznie, apelując do dumy narodowej.

Mimo Ŝe kapitan patrzył na niego podejrzliwie i nie uwierzył

w ani jedno słowo z historii dziewczyny, Rosjanka została z

dywizją.

Nie było to zresztą nic niezwykłego. Z dywizją szło prawie

dwustu rosyjskich cywilów. Dziwaczna kompania składała

się z wieśniaków, dezerterów, nawet Ŝołnierzy Armii

Czerwonej, którzy złoŜyli broń i cieszyli się dość szczegól-

nym statusem jeńców wojennych”, z prawem do swobod-

nego poruszania się w obrębie kolumny.

282

Między Hiszpanami a Rosjanami nie biorącymi udziału w

walkach panowała idealna symbioza. Ci ostatni wiedzieli, Ŝe

w zamian za rozliczne usługi, jak pranie, prasowanie,

sprzątanie, zdobywanie poŜywienia czy drew, otrzymywali

wikt i opiekę. Trzecią część tego róŜnorodnego i mile

widzianego towarzystwa stanowiły kobiety, w większości

„narzeczone” ochotników.

— Kto cię nauczył hiszpańskiego? — zapytał Wunder-

mann Tanię, idąc obok niej.

— Valentin. Dowódca oddziału. Hiszpański nauczyciel.

Valentin Paredes, któremu Niemcy poderŜnęli gardło

w gospodarstwie, „nie wchodź, te bestie powiesiły to, co

zostało z Rosjan, na hakach na mięso”, był nauczycielem

Szkół Wolnych w Walencji. Przyjechał do Rosji razem z

jedną z pierwszych grup hiszpańskich dzieci uciekających

przed wojną domową.

Tania pracowała jako wolontariuszka w Czerwonym Po-

gotowiu, w jednej z rezydencji, w której mieszkały dzieci, i

od razu zaprzyjaźniła się z Valentinem.

— Był duŜo starszy od ciebie — powiedziała ze złoś-

liwym uśmiechem. — Miał trzydzieści trzy lata.

Jose Manuel nie chciał jej wtedy pytać, jak daleko zaszła

ta przyjaźń.

— Nauczył mnie hiszpańskiego. I miłości do waszego

kraju. Mówił, Ŝe tam zawsze świeci słońce, a kobiety wciąŜ

śpiewają. I Ŝe macie piękne drzewa, na których rosną słodkie

i soczyste owoce, pomarańcze. A na innych owoce Ŝółte

i kwaśne i Ŝe to cytryny. Mówił, Ŝe te owoce są jak samo

Ŝycie. I Ŝe nie Ŝyłeś naprawdę, jeśli nie spróbowałeś obydwu.

Valentin był wspaniałym człowiekiem.

283

— Zabił sześciu moich ludzi — powiedział sucho Jose

Manuel.

— To wojna, nie? Zresztą to ja przygotowałam minę —

odparła wyzywająco.

— MoŜesz odejść, kiedy zechcesz. Nie jesteś moim

więźniem.

Uśmiechnęła się do niego, po raz pierwszy od wielu dni.

Wtedy jednak Jose Manuel nie zrozumiał jej uśmiechu.

„MęŜczyźni nigdy niczego nie rozumieją”.

Jose Manuel juŜ ją wtedy kochał. Zakochał się w niej,

kiedy ich wzrok spotkał się po raz pierwszy, kiedy drŜała

bosa na drewnianym krześle, z powrozem na szyi. Zakochał

się w ogromnych oczach o kształcie migdałów, których błysk

miał w sobie coś dzikiego i zwierzęcego. Oczy koloru

miodu, patrzące na niego uwaŜnie, bez strachu, nad lekko

rozchylonymi wargami, za długimi puklami włosów powie-

wającymi przy twarzy.

To uczucie było czystym szaleństwem. Zresztą musiała

być bardzo młoda.

— Ile masz lat? — zapytał ją pewnej nocy, gdy siedzieli

nieco na uboczu, przy cieple i świetle ogniska, dzieląc się

jedzeniem.

— Siedemnaście. A ty?

— Dwadzieścia osiem.

— Wyglądasz na starszego.

— Ty teŜ.

— To przez wojnę. Przez nią szybko dorastamy. Nie

martw się, wojna się skończy i znów będziesz miał dwadzieś-

cia osiem lat.

— A ty?

284

— Ja nie. Ja będę martwa albo zostanę w Rosji. Na jedno

wychodzi. — Wyrzuciła kawałek suchej gałązki, którym

bawiła się do tej pory. Owinęła się płaszczem, wstała i znikła

w ciemnościach.

♦ ♦ ♦

Kolumna zatrzymała się na niemieckim punkcie kontrolnym.

Esesmani mieli dość niezdyscyplinowania ochotników, którzy

nieustannie łamali zasady obowiązujące w niemieckiej armii, i

szukali wśród hiszpańskich ochotników rosyjskich cywilów.

Wszyscy mieli wrócić na tyły wojsk, do swoich domów i wsi.

Problemem większości z nich było to, Ŝe nie mieli dokąd wrócić,

bo ich miasta i wsie juŜ nie istniały. Na dwóch słupach

telefonicznych Niemcy zawiesili wielkie metalowe głośniki.

Oficer SS, który znał podstawy hiszpańskiego, krzyczał

niezmordowanie przez mikrofon ostrzeŜenie: „śaden Rosjanin z

Hiszpanami; wszyscy Rosjanie bolszewicy, wszyscy Rosjanie

terrJor

asy

z ś

c c

z i

u”

r .

ka, jak zawsze przewidujący, mimo iŜ nikt go o to nie

prosił, sfałszował dla Tani akredytację tłumaczki przy

Wehrmachcie. Ten świstek papieru prawdopodobnie znów

uratował jej Ŝycie w dniu, w którym Hiszpanie stracili wielu

przyjaciół, a Rosjanie wielu opiekunów.

Niemiecki Ŝołnierz, sprawdzający dokumenty Tani, oddał je z

pogardą i kontynuował poszukiwanie uciekinierów w

niekończącej się kolumnie.

Wündermann, stojący do tej pory tuŜ za jej plecami, widząc,

jak esesmani się oddalają, zapytał ją nagle:

— Valentin i ty...?

— Co Valentin i ja? — Przewiercała go wzrokiem.

285

— Byliście parą? — Nie patrzył na nią.

Patrzył lub udawał, Ŝe patrzy roztargniony na wzruszający

rosyjski pejzaŜ.

— Valentin zawsze mnie kochał. Ale nie byliśmy parą,

jeśli cię to martwi. — Jej wzrok równieŜ spoczął na jakimś

punkcie na horyzoncie. — MęŜczyzn zawsze niepokoi

przeszłość kobiet. To dość dziecinne, nie sądzisz? — Wbiła

w niego swoje wielkie oczy i tym razem Jose Manuel nie

odwrócił wzroku.

Był głęboko zawstydzony.

— Wybacz, nie chciałem cię urazić.

— Wy, męŜczyźni, nigdy nie chcecie nikogo urazić —

odparła sucho.

Kolumna ruszyła.

— Tak naprawdę chciałem tylko wiedzieć, czy... czy

byłaś kiedyś zakochana. — Czuł, Ŝe twarz mu płonie.

Modlił się, Ŝeby nie zaczerwienić się w jej obecności.

Tania zaczęła się śmiać, a jej śmiech był szczery i świeŜy.

Jak wiatr wymiatający wszystko na swojej drodze. On teŜ się

uśmiechnął. Czuł się głupi i szczęśliwy jednocześnie.

— Raz, jak miałam dwanaście lat, myślałam, Ŝe

zakochałam się w jednym chłopcu. Miał na imię Jurij, był

synem dyrektora naszej szkoły. Dawał mi cukierki, które

podkradał ojcu. Myślałam, Ŝe go kocham, dopóki nie

skończyły się cukierki, bo partia usunęła jego ojca. —

Patrzyła na niego z rozbawieniem, ale wydawało mu się, Ŝe

widzi w jej oczach ślad słodkiego i bolesnego wspomnienia.

— Nigdy nie byłam zakochana, Jose Manuelu. - Pewnie to

się s

P ta

at jre

z na

yli gle

na , c

si o?

ebi e, a świat przestał istnieć.

286

— Dlaczego uratowałeś mi Ŝycie? — Czuł, Ŝe czyta

odpowiedź z jego duszy, ale chciała usłyszeć, jak ją wy-

mawi

— a

.

Ej, gołąbki, kolumna rusza! — krzyknął Armario,

mijając ich.

— śołnierzu Armario, zgłosicie się dzisiaj do nocnej

warty, macie halucynacje! — odparował Wündermann,

odwracając się do niego i piorunując go wzrokiem.

Usłyszał za plecami śmiech Tani i wreszcie sam się

roześmiał.

♦ ♦ ♦

Im bliŜej byli frontu, tym intensywniejsze stawały się ataki

partyzantów. Do incydentu doszło pod Nowogrodem. Tego

dnia wreszcie wyszło słońce. Po długim marszu pod zimnym

i szarym niebem Hiszpanie odzyskali dobry humor. Słychać

było Ŝarty, śmiechy, piosenki. Wündermann i Tania jechali

na odkrytej cięŜarówce na czele kolumny. Nagle otwierający

pochód kübelwagen dowódcy regimentu stanął. Jadące za

nim cięŜarówki ze sprzętem i Ŝołnierzami zatrzymywały się

równieŜ jedna po drugiej.

Znajdowali się pośrodku sporej polany, otoczeni gęstym

lasem. Zwiadowcy, którzy wrócili z rozpoznania, rozmawiali,

gwałtownie

gestykulując,

z

pasaŜerami

samochodu

terenowego — zauwaŜyli ślady partyzantów. śołnierze

jadący na cięŜarówkach obserwowali wyczekująco obie

stron

N y

a dr

gle o

gi.

dało się słyszeć szczekanie. Niektórzy Ŝołnierze

wskazywali stronę, z której zdawał się dobiegać dźwięk.

Tania podniosła się gwałtownie z ławki. Była spięta.

287

Psy nadbiegły z prawej strony kolumny. Wyglądało, jakby

pojawiły się znikąd. Było ich cztery — dwa owczarki

niemieckie i dwa kundle. Biegły w stronę cięŜarówek, niosąc

na grzbietach dziwne plecaki, z których wystawało coś na

kształt pręta lub pionowej anteny, drgającej w rytm kroków.

— Strzelaj do psów! Strzelaj, strzelaj! —krzyknęła Tania

histerycznie.

Jose Manuel spojrzał na nią, nie rozumiejąc, ale odbez-

pieczył karabin.

— Strzelaj! Niosą bomby!

ChorąŜy nie wahał się ani chwili. Wystrzelił serię do

znajdującego się jeszcze daleko pierwszego psa. Zranione

śmiertelnie zwierzę obróciło się w powietrzu, skurczyło i,

upadając na ziemię, zgięło antenę. Pies zamienił się natych-

miast w ognistą kulę.

Wünderman poczuł, jak gorąco ognia parzy mu twarz, ale

nie przestawał strzelać. PołoŜył następnego psa trzydzieści

metrów przed stojącą przed nimi cięŜarówką. Tym razem

zwierzę upadło na bok i poleciało po ziemi, pchane pędem

własnego biegu, zatrzymując się obok koła cięŜarówki. Na

szczęście wystająca z plecaka antena pozostała nietknięta,

zapalnik bomby nie zadziałał.

Trzeciemu psu strzały zmiotły plecak z grzbietu, tym

samym unieszkodliwiając go, ale został mimo to zabity przez

innych Ŝołnierzy, którzy teŜ zaczęli strzelać.

Czwarty pies kierował się do drugiej cięŜarówki z kolum-

ny. Wündermann miał go na muszce, ale kiedy zaczął

naciskać spust, jakiś Ŝołnierz zeskoczył z cięŜarówki i stanął

na linii strzału. Instynktownie podniósł broń. śołnierz strzelił

288

do psa, ale zwierzę nie przerwało gorączkowego biegu.

Dotarłszy do pełnego Ŝołnierzy pojazdu, owczarek schylił się

i wszedł pod podwozie. CięŜki daimler wyskoczył w górę i

stanął w płomieniach.

Tego dnia stracili jedenastu ludzi, ale jatka mogła być

znacznie większa.

— Szkolą je, Ŝeby wchodziły pod cięŜarówki wroga —

wyjaśniła Wündermannowi Tania tej samej nocy, po tym jak

pochowali szczątki jedenastu towarzyszy. — Zamykają

zwierzęta na sześć albo siedem dni, bez wody i jedzenia.

Potem wypuszczają je przed cięŜarówkami, pod którymi

układają wodę i mięso. Po dwóch, trzech próbach psy wiedzą

juŜ, dokąd muszą iść, jeśli chcą jeść i pić. Proste, prawda?

Nietrudno

umocować

im

plecak

pełen

materiałów

wybuchowych na grzbiecie. Długi drut, ten, który wygląda

jak antena, zgina się, kiedy zwierzę wchodzi pod pojazd, i

uaktywnia ładunek. Jak widzisz, człowiek wykorzysta nawet

swojego najwierniejszego przyjaciela, Ŝeby zabijać innych

ludzi — jej słowa były pełne goryczy.

♦ ♦ ♦

Następnego dnia Wündermann poznał porucznika Cabrerę

i chorąŜych Gaspara Gonzaleza Palenzuelę i Alvara Arenasa

de Valcarcel. Właściwie to oni dali się poznać, pojawiwszy

się nagle w wejściu do jego namiotu.

— To ty jesteś chorąŜy Wündermann, ten, który strzelał

do psów, prawda? — zapytał go porucznik Cabrera, tonem,

jakim przełoŜeni zwykli pytać osoby niŜsze rangą.

— Tak, poruczniku.

289

— Moi koledzy i ja chcemy ci podziękować — jego

surowy ton złagodniał. — Byliśmy w jednej z cięŜarówek.

Pies uderzył w koło, ale był juŜ martwy.

— Wielkie dzięki, towarzyszu, gdyby nie wy, leŜelibyśmy

teraz cztery piędzi pod śniegiem. Jesteśmy twoimi

dłuŜnikami — dodał chorąŜy Palenzuela stojący koło

Arenasa de Varcarcel, a trzeci Ŝołnierz pokiwał gorliwie

głow

Z ą

a .

przyjaźnili się. Kiedy się nie wie, czy się zobaczy

najbliŜszy świt, łatwo nawiązuje się przyjaźnie.

— ZbliŜcie się. — Jaszczurka, fotograf z konieczności,

ustawiał ich do zdjęcia. — I uśmiechać mi się, cholera, Ŝeby

narzeczone w Hiszpanii się nie martwiły.

— W takim razie będę musiał zrobić odbitki — pochwalił

się Alvaro Arenas de Valcarcel, „Alvarito Przystojniak”, jak

nazywali go w regimencie.

A jednak Wündermann nie chciał się zmuszać do uśmie-

chu. Listonosz wojskowy, który przejechał na motorze

wzdłuŜ całej kolumny, wykrzykując jego imię, doręczył mu

tego ranka zalakowany telegram z Berlina. Na kopercie

widniał stempel Kancelarii Rzeszy. Od Hotza. Jego poli-

tyczna kariera szła jak burza.

W telegramie informował go o „małym opóźnieniu nasze-

go spotkania”. Gauleitera zatrzymywały sprawy wagi pań-

stwowej. Nie mógł dotrzeć na front leningradzki przed

początkiem listopada.

Listopad. A oni, Błękitna Dywizja, dotarli na linię frontu

12 października, rozciągając się na linii pięćdziesięciu

kilometrów od Krasnego Boru.

— Nie przyjedzie, sami zobaczycie, nie przyjedzie. —

290

Wieczny pesymizm Jaszczurki. — A my tu utknęliśmy po uszy

w następnej pieprzonej wojnie.

— Przyjedzie. Za duŜo ryzykuje. — Praktyczny Armario

jak zawsze zachowywał stoicki spokój.

♦ ♦ ♦

— Po co przyjechaliście do Rosji? — Pytanie Tani było

bezpośrednie, jak uderzenie pięścią w twarz tuŜ po przywitaniu.

A wyglądała, jakby była bez reszty skoncentrowana na

przygotowywaniu kawy.

— Przyjechaliśmy walczyć z komunizmem — odpowiedział

automatycznie Wündermann, posługując się utartym sloganem,

odchrząknąwszy najpierw parę razy.

— Chciałabym porozmawiać z tobą jak z dorosłym

człowiekiem, Jose Manuelu. Wojna nas postarzyła, pamiętasz?

Z jakiegoś dziwnego powodu, lub moŜe z powodu tak

oczywistego jak wszystkie nieracjonalne rzeczy składające się na

to, co kobiety i męŜczyźni nazywają miłością, Jose Manuel

opowiedział Tani swoją niewiarygodną historię, nie pomijając

Ŝadnego szczegółu. Mimo to najwyraźniej nie zrobiła ona na Tani

wielkiego wraŜenia. W rzeczywistości interesowało ją tylko

zakończenie.

— A kiedy „to” skończysz, wrócisz do Hiszpanii?

— Jeszcze nie znam szczegółów, ale wywiozą nas stąd.

Prosto do Hiszpanii.

— Chcę pojechać z tobą—powiedziała, patrząc na niego

uwaŜnie.

— To niemoŜliwe. — Pragnął tego bardziej niŜ czegokolwiek

innego na świecie.

291

— Mogę wam się przydać w mieście albo w muzeum.

Mówię po hiszpańsku i rosyjsku, pamiętasz?

— Mamy kontakt w muzeum. Mówi po rosyjsku i nie-

miecku.

— Sam powiedziałeś wcześniej, Ŝe trzeba przewidywać nawet

rzeczy nieprzewidywalne.

— Pozwól mi to przemyśleć. Niczego ci nie obiecuję. — JuŜ

podjął decyzję: Tania wejdzie z nimi do Leningradu.

♦ ♦ ♦

Hotz dotarł do Krasnego Boru razem z kopiami obrazów

rankiem 6 listopada. Spotkał się z marszałkiem Ritterem von

Leebem w kwaterze dowodzenia i przeprowadził inspekcję

jednostek 16. i 18. wraz z dowódcą niemieckich wojsk

oblegających Leningrad. Na placu przed kwaterą główną Leeb

ustawił jeszcze niektóre samochody Mark IV naleŜące do wojsk

pancernych, Ŝeby zaimponować ich siłą gauleiterowi Wielkiego

Berli

—na

.

Leningrad upadnie jak dojrzały owoc w ciągu naj-

bliŜszych dni, moŜe być pan tego pewny — powiedział mu

von Leeb na ucho, pełen samozadowolenia, kiedy pancerne

pojazdy uruchamiały diesle, Ŝeby wrócić na front.

— Nie powinien się pan przejmować moimi wątpliwościami,

marszałku von Leeb — odpowiedział Hotz z jednym z tych

uśmiechów zdolnych zmrozić serce niemowlęcia. — Powinien się

pan raczej martwić wątpliwościami, jakie ma teraz nasz Führer

w kwestii pańskich zdolności.

W południe zjadł drugie śniadanie z von Leebem, który

podczas całego posiłku zachował śmiertelną powagę. Za-

292

proszono do stołu równieŜ generałów głównych niemieckich

jednostek, a dzięki uprzejmości Hotza pojawił się takŜe

Augustin Muňoz Grandes, hiszpański generał dowodzący

250. dywizją piechoty. Gauleiter nie tracił nigdy zmysłu

politycznego. Poza tym podejście niemieckiego dowództwa

do hiszpańskiego oddziału zmieniało się powoli, odkąd

Błękitna Dywizja zaczęła brać udział w walkach. MoŜe nie

byli najbardziej zdyscyplinowanymi Ŝołnierzami na świecie,

ale ich odwaga i brawura w starciach były niezwykłe. „Nigdy

nie miałem pod sobą tak dzielnych ludzi”, przyznał później

Leeb.

Po zachodzie słońca Hotz przyjął Wündermanna w kwa-

terze dowództwa 263. regimentu, na obrzeŜach Puszkina,

trzydzieści kilometrów na zachód od Krasnego Boru.

Spotkanie nie było serdeczne. Gauleiter wyglądał na

wycieńczonego. Stracił na wadze, a zyskał głębokie cienie

pod oczami, które zachowały jednak przenikliwy, zimny

błysk.

— Mogę cię zapewnić, Ŝe moje Ŝycie w Berlinie nie było

wcale przyjemniejsze niŜ twoje w Leningradzie — odpo-

wiedział na uwagę: „wyglądasz na zmęczonego”. — Podej-

mowane są właśnie decyzje, które wpłyną na przyszłość

wojny, na przyszłość świata.

— Cieszymy się, Ŝe jesteś tutaj, zwłaszcza po tym, co

musieliśmy przez ciebie znieść — powitanie Wündermanna

było oschłe.

Nie kłamał. Wszyscy chcieli jak najszybciej skończyć to,

co mieli do zrobienia, i wrócić do Hiszpanii.

— Ja teŜ się cieszę, Ŝe wszyscy tutaj jesteście. Mam na

myśli, Ŝe wszyscy jesteście Ŝywi. Bałem się, Ŝe w tak

293

długim czasie mogło dojść do strat. W ten sposób unikniemy

dalszego modyfikowania planów — nie odpowiedział na

zaczepną część powitania.

— Była jakaś zmiana planów?

To pytanie najwyraźniej zaskoczyło Hotza. Zareagował

natychmiast.

— Nie — odpowiedział z niemal miłym uśmiechem. —

Los pozwolił mi na razie obejść się bez wprowadzania

w Ŝycie któregoś z moich planów B. Nie martw się, wszystko

jest w porządku.

Wyciągnął skądś butelkę brandy i nalał hojnie do dwóch

metalowych kubków do kawy.

— Wejdziemy do ErmitaŜu ósmego — zakomunikował

z poraŜającą pewnością, upijając pierwszy łyk. — Dziś rano

spotkałem się z marszałkiem von Leebem. Tego dnia o świcie

zacznie się wielka ofensywa na Leningrad. Przerwiemy

front od wschodu. Celem jest zdobycie Tychwina i przecięcie

linii kolejowej, którą dostarcza się zaopatrzenie do miasta.

Jeśli nam się to uda, Leningrad upadnie jak dojrzały owoc —

sparafrazował marszałka.

Wündermann słuchał go w milczeniu, ale nie mógł po-

wstrzymać uśmieszku. Znał i muzykę, i słowa. Nazistowska

propaganda zdobyła juŜ Leningrad kilka razy. Sztab główny

niemieckiej armii, pragnąc zadowolić Hitlera, zapewniał go

wielokrotnie, Ŝe miasto zostanie zdobyte we wrześniu. Byli

tak pewni upadku bałtyckiej stolicy, Ŝe kazali nawet wy-

drukować zaproszenia na wielką kolację z udziałem Führera,

która miała się odbyć w głównym hotelu miasta, Astorii. Jose

Manuel widział plik tych luksusowych zaproszeń w kwaterze

głównej dywizji. Wystarczyło tylko wpisać

294

nazwisko zaproszonego gościa i dzień września, w którym

odbędzie się wielki bankiet zwycięstwa.

Mimo to uwodzicielska siła przekonywania Hotza pozo-

stała niezmienna. Plan wydał się prawdopodobny. Tychwin

był wielkim węzłem kolejowym wciąŜ pozostającym pod

kontrolą Rosjan. Docierały do niego wszystkie konwoje z

towarami i bronią potrzebną do obrony miasta. „Tychwin to

płuca Leningradu — powiedział Hotz. — Jeśli zniszczymy te

płuca, chory umrze natychmiast”.

Pokazał na mapie dwa główne kierunki ofensywy.

— Zaatakujemy wszystkimi siłami z tej strony — po-

wiedział, wskazując stylowym piórem Mont Blanc okolice

Tychwina. — Rosjanie przeniosą większość sił w to miejsce,

Ŝeby spróbować zatrzymać ofensywę. Wtedy nieuchronnie

będą osłabieni i gorzej strzeŜeni od zachodniej flanki. —

Pióro przesunęło się w stronę Uritska, leŜącego prawie nad

samym morzem, nad Zatoką Fińską. — My wejdziemy i

wyjdziemy tędy.

— Kto wejdzie do Leningradu?

— Wszyscy, którzy wiedzą o operacji, będą pojutrze w

ErmitaŜu.

— To znaczy Jaszczurka, Armario, Bonhomia i ja, jak

rozumiem.

— Pójdzie z nami jeszcze jedna osoba, nazywa się Jose

Miguel Sanchez, teŜ strzelec wyborowy. Ósmego sytuacja w

mieście będzie skomplikowana, Manolo moŜe nie być

wystarczającym wsparciem.

— W takim razie pójdzie z nami moja tłumaczka Tania.

Hotz podniósł wzrok znad mapy i przyjrzał mu się uwaŜnie,

próbując zgadnąć, o czym myśli.

295

— Wiesz, Ŝe mamy juŜ kontakt w muzeum. Twoja tłu-

maczka nie jest nam potrzebna.

— W takim razie Sanchez teŜ nie.

Hotz oparł się, rozbawiony wyzwaniem, o oparcie nad-

wyręŜonego fotela ze skóry, zarekwirowanego z jakiegoś

sowieckiego biura, gdzie zapewne trafił z domu bogatego

właściciela ziemskiego.

— Proszę, proszę. Co to ma znaczyć, wspólniku? CzyŜby

mój drogi, niezaleŜny kuzyn znalazł sobie kobietę na zamarz-

niętym rosyjskim stepie?

Gauleiter musiał przyznać, Ŝe Wündermann nie przypo-

mina juŜ w niczym świeŜo upieczonego magistra, którego

poznał pięć lat temu w Hiszpanii. Nie moŜna nim było

manipulować z taką łatwością. Stał się dorosłym męŜczyzną.

Dojrzał i stwardniał. Być moŜe dwie wojny były zbyt

surowymi nauczycielkami. Musi postępować z większą

delikatnością z Jose Manuelem.

♦ ♦ ♦

— Jeśli Tania nie pójdzie, Sanchez teŜ nie. — Jego

decyzja była nieodwołalna.

— Dobrze, dobrze. Nie chcę, Ŝebyś myślał, Ŝe jestem

typem bez serca. Niech tak będzie, dziewczyna pójdzie z

nami. Ale to głupota, tylko narazisz ją na niebezpieczeństwo.

— Jak tam wejdziemy?

— Przebierzemy się za pracowników fabryki porcelany

Łomonosowa. Są teraz odpowiedzialni za zabezpieczanie

tych dzieł sztuki, których nie wywieziono jeszcze z muzeum.

Pojadą najpewniej następnym pociągiem do Swierdłowska.

296

To będzie trzeci konwój. Wydałem Sanchezowi polecenie,

Ŝeby znalazł Jaszczurkę i przygotował nasze przepustki do

muzeum. Pewnie będziemy musieli się wylegitymować w

którymś z wejść do ErmitaŜu.

— A nasz człowiek w Leningradzie? MoŜna mu ufać?

— To kobieta, Olga Efimow, szefowa ebenistów w muze-

um. Od miesięcy nadzoruje i przygotowuje pakowanie wszyst-

kich ewakuowanych dzieł. To ona „pomyliła” zawartość skrzyń

z naszymi obrazami. Zamiast nich pojechały na Syberię cztery

akwarele drugorzędnych rosyjskich malarzy. Wybaczalny błąd,

kiedy się zarządza dziesiątkami tysięcy dzieł pod presją

ciągłych bombardowań. — Hotz uśmiechał się cynicznie.

— Dlaczego jej ufasz? Skąd wiesz, Ŝe nas nie zdradzi?

— Ufam jej całkowicie, mój przezorny wspólniku, bo

Olga Efimow dzień przed napadem na Pałac Zimowy nazy-

wała się Flora Mathieu-Romanow, była siostrzenicą cara

Mikołaja i dworką carycy. Cudem uratowała skórę tamtego

dnia i zamieniła się toŜsamością ze swoją słuŜącą, która

najwyraźniej nie miała rodziny i którą zamordowano w pała-

cu. Olga czy Flora, wszystko jedno, pragnie tylko jednej

rzeczy — opuścić Rosję. Marzy o tym tak bardzo, jak o

poćwiartowaniu Stalina noŜem kuchennym na malutkie

kawałeczki i rzuceniu go świniom. Pisała mi, Ŝe ten sen

powtarza się co noc. — Znów uśmiechnął się z charakterys-

tyczną dla niego pewnością siebie. — Myślę, Ŝe moŜemy być

pewni wierności naszego kontaktu, skoro ma takie referencje.

— Pracuje sama?

— Nie. Pomaga jej Nikołaj, niemy chłopak. Podobno

urodził się w muzeum i zna je jak własną kieszeń. Poza tym

— uśmiechnął się złośliwie — moŜemy liczyć na jego

dyskrecję.

297

— Jak zaniesiemy kopie? Jak wyniesiemy oryginały?

— Z klasą. Jak zawsze. — Hotz podniósł się, nie prze-

stając się uśmiechać, i wyjął z eleganckiej skrzyni dwa

metalowe pojemniki o cylindrycznym kształcie, pomalowane

na krzykliwy Ŝółtopomarańczowy kolor. Na kaŜdym z nich

widniał napis „GAS ZYKLON-B”. Trupia czaszka i skrzy-

Ŝowane piszczele ostrzegały o toksyczności zawartości. — W

środku znajdują się twoje wspaniałe kopie, mój drogi

wspólniku — powiedział, pokazując z dumą pojemniki.

Wündermann milczał przez chwilę, szukając w pamięci

informacji o gazie, którego nazwa wydawała mu się znajoma.

Przypomniał sobie artykuł w piśmie „Signal”, które rozdawał

Ŝołnierzom jak zawsze skuteczny departament propagandy

partii nazistowskiej. Groźny gaz cyklon B był w rzeczywis-

tości chemiczną mieszanką skrystalizowanego cyjanku wo-

doru, który parował w zetknięciu z powietrzem. Pochodził z

arsenałów wojny chemicznej. Próby jego zastosowania na

otwartej przestrzeni zakończyły się fiaskiem, poniewaŜ jego

lotność czyniła go praktycznie niegroźnym. Natomiast w

zamkniętych pomieszczeniach jego skuteczność była

stuprocentowa. Piętnastego września Niemcy zagazowali

sześciuset jeńców z Armii Czerwonej trzymanych w her-

metycznie zamkniętym okręcie. Po trzydziestu minutach

bolesnej agonii wszyscy zmarli. Himmler chciał zacząć

eksperymenty na śydach, szukając maksymalnej skuteczno-

ści w prowadzeniu działań mających doprowadzić do

„ostatecznego rozwiązania”, które prorokował Goebbels dla

„kwes

— tii

K Ŝ

a y

Ŝ dow

dy p s

ojki

e e

mj”

ni.

k — Hotz wyrwał Jose Manuela z ponu-

rych rozmyślań — ma siedemdziesiąt pięć centymetrów

298

wysokości i wystarczającą średnicę, Ŝeby pomieścić dwa z

naszych obrazów.

Artysta nie miał Ŝadnych problemów z przypomnieniem

sobie wymiarów czterech obrazów. Pięćdziesiąt na trzy-

dzieści dwa centymetry w wypadku Madonny z goź dzikiem,

czterdzieści dziewięć na sześćdziesiąt trzy szkice Rubensa,

portret Velazqueza miał sześćdziesiąt siedem na siedem-

dziesiąt trzy, a van Gogh sześćdziesiąt na siedemdziesiąt

trzy. Pojemniki miały idealne wymiary.

— Poza tym — gauleitera najwyraźniej cieszyło objaś-

nianie szczegółów—przystosowano je dzięki bardzo pomys-

łowemu systemowi do wytwarzania próŜni, Ŝeby nawet w

trudnych warunkach chronić płótna. Kiedy się je zamknie, są

idealnie hermetyczne. I niezwykle funkcjonalne: mają system

bloczków ułatwiających wkładanie i wyjmowanie obrazów.

W dodatku są bezpieczne. Nikt się nie odwaŜy węszyć w

pojemnikach po cyklonie.

— Leningrad będzie pełen punktów kontrolnych. Co

zrobimy, jak nas przeszukają?

Jeśli Hotza zirytowało to pytanie, potrafił to umiejętnie

zatuszować jednym ze swoich ciepłych uśmiechów.

— Dobre pytanie. W Leningradzie schowamy pojemniki

do długich kubłów po rozpuszczalniku do farb. Zwykły

element wyposaŜenia ebenistów z ErmitaŜu.

— Widać, Ŝe włoŜyłeś sporo wysiłku w zaplanowanie

wszystkiego. Chciałeś planu doskonałego — przyznał Wün-

dermann po długiej pauzie.

— To jest plan doskonały. Tylko takie umiem wymyślać.

— Jasne. A jeśli uda nam się ujść z Ŝyciem z muzeum,

jak chcesz wywieźć nas z miasta?

299

— Wyjdziemy z Leningradu wzdłuŜ wybrzeŜa, tędy. —

Znów pokazał na mapie punkt między Uritskiem a

Peterhofem. — Na plaŜy są ukryte dwie łodzie pontonowe.

Dopłyniemy nimi do łodzi podwodnej, która czeka na nas w

zatoce. Uprzedzę twoje pytanie — spojrzał z ironią na Jose

Manuela — i powiem, Ŝe jej dowódca równieŜ jest zaufanym

człowiekiem. Dokładnie rzecz biorąc, zawdzięcza mi karierę.

— Uśmiechnął się złośliwie na wspomnienie sprawy

gnębionego komendanta Grossa. — Zaokrętujemy się na

łódź i z Zatoki Fińskiej — pokazał drogę, przesuwając

piórem po mapie — popłyniemy prosto do Hanoweru.

Później kaŜdy pójdzie w swoją stronę. Koniec zabawy.

Będziemy długo Ŝyli, miód i wino pili, jak to mówicie.

Wündermann wyszedł z podziemnych kazamat pod wra-

Ŝeniem logistyki Hotza. Gauleiter pokazał mu kolejny raz, Ŝe

w jego planach nie ma luźnych wątków ani niechronionych

flanek. Czy to na pewno był plan doskonały?

Tej samej nocy, jak mu się to często zdarzało, Jose Manuel

spotkał się z przyjaciółmi w chacie, w której rządził niepo-

dzielnie Georgij Malenkow. Przed wojną Malenkow praco-

wał w fabryce podwozi imienia Kirowa, na obrzeŜach

Leningradu. Jednak kiedy Niemcy podeszli pod bramy

miasta, Georgij poczuł, jak z komunistycznych popiołów

odradza się w nim duch wolnego rynku, którego pielęgnował

na dnie serca. Zaczął od sprzedawania torfowego węgla

zziębniętym niemieckim oddziałom. W czasie tych operacji

poznał kapitana dywizji Jose Caminę, odpowiedzialnego za

zaopatrzenie Blau, jak Teutoni nazywali Błękitną Dywizję.

♦ ♦ ♦

300

Camina i Malenkow od razu się zaprzyjaźnili. Georgij

zbijał prawdziwą fortunę na sprzedaŜy opału, z której Camina

zyskiwał całkiem spory rappel. Konkretnie w wysokości

osiemdziesięciu procent zysków. „Nie moŜna tak nagle

przechodzić do kapitalizmu, Georgiju — tłumaczył mu

hiszpański oficer. — Poza tym muszę smarować sporo rąk na

górze”. Bazując na krąŜącym kapitale, postanowili roz-

budować interes.

— Cała przyszłość jest w Ŝywieniu, Georgiju — mówił.

— W Ŝywieniu i w rozrywce. Zobaczysz, zajmiemy jakąś

chałupę i zrobimy restaurację tablao flamenco.

— Rosyjskie kobity nie tańczyć flamenco.

— To się nauczą. Będą miały najlepszą nauczycielkę.

Moją dziewczynę.

Dziewczyną kapitana Camino była Marta Gil de Biedma

we własnej osobie, przełoŜona pielęgniarek towarzyszących

dywizji. Camina i „Gilda”, jak nazywały ją koleŜanki, zaczęli

się spotykać w Warszawie, gdy tylko się poznali, i od tej

pory przeŜywali burzliwy romans, podtrzymywany daną

przez Caminę obietnicą małŜeństwa.

— Nie stresuj się, dziewczyno, ludzie z Bilbao są od-

powiedzialni, oŜenię się z tobą, jak tylko wrócimy do

Hiszpanii — odpowiadał niezmiennie na pytania Marty.

A pytała codziennie.

Gilda, poza tym Ŝe była zawodową pielęgniarką, od-

znaczała się innymi cnotami, które podtrzymywały płomień

w sercu kapitana Camino, między innymi tańczyła flamenco

jak prawdziwy anioł.

Malenkow i Camina przystosowali opuszczoną chałupę do

nowego interesu — restauracji w ciągu dnia, baru z napo-

301

jami wyskokowymi i tablao nocą. Ustalenie menu naleŜało do

kompetencji pani Malenkow, doskonałej kucharki, a za drinki

i taniec byli odpowiedzialni pracownik Malenkow i Marta.

Camina zajmował się intendenturą i dbaniem o przychylność

przełoŜonych. Kiedy Błękitna Dywizja rozłoŜyła się w swoim

sektorze, Casa Georgij osiągnęła szczyt popularności. Malen-

kow destylował alkohol, który określał jako „autentyczną

rosyjską wódkę artystyczną”, chociaŜ Hiszpanie zapewniali,

Ŝe moŜna nią było napędzać cięŜarówki.

♦ ♦ ♦

Jak co noc uroczy szałas Georgija był pełen członków

Błękitnej Dywizji.

Armario i Jaszczurka usadowili się przy jednym z barów,

kończąc właśnie pół butelki wybuchowej wódki Malenkowa.

Fernandez de Bonhomia śpiewał zarzuelę na zaimprowizo-

wanej scenie, wśród wiwatów i oklasków grupki otaczają-

cych go miejscowych jasnowłosych dziewcząt.

Wśród czterech rosyjskich tancerek znajdowała się pielęg-

niarka Beatriz Medinabeitia, piękność z Nawarry, do której

wzdychał markiz de Monfreno i której dedykował płomienne

komplementy.

— Jak ci idzie z pielęgniarką? — zapytał go złośliwie

Jaszczurka.

— Do dupy — przyznał arystokrata. — Jest pewnie z

tych, co to nie dadzą nic uszczknąć bez sakramentu, jak

mawiał mój ojciec. Ale ma w sobie coś takiego, Ŝe nie

wiem... ma mnie w garści. Poza tym Nawarra zawsze mnie

pociągała — odpowiadał, nie przestając patrzeć na pielęg-

niarkę oczami zarzynanego barana.

302

Gilda poprosiła Bonhomię, Ŝeby wystąpił pierwszy, bo

bała się, Ŝe spóźni się do Georgija. W południe przyjęto do

szpitala Ŝołnierza, który nadepnął na rosyjską minę. Skom-

plikowana operacja mogąca uratować mu Ŝycie miała trwać

wiele godzin.

— Nikt nie zaprosi chorąŜego na drinka? — zaŜartował

Wündermann, widząc dwóch biesiadników. Twarz Jaszczurki

była bez wyrazu czy raczej wyraŜała tylko zmartwienie. —

Co się stało? Zobaczyłeś ducha? — zapytał go.

— Mniej więcej. Przyszedł do mnie najemnik Hotza —

odparł Jaszczurka.

— Jose Miguel Sanchez, Ŝeby przekazać ci dokumenty.

To ten najemnik?

— Jaszczurka zna tego Sancheza. Złe wiadomości. Powi-

nieneś go wysłuchać — rzucił Diego.

— Zamieniam się w słuch. — Łyknął wódki z małej

szklanki, którą właśnie postawił przed nim Malenkow, „na

koszt firmy”, jak mówił zawsze, kiedy widział chorąŜego,

pokazując w uśmiechu wszystkie złote plomby.

— Znam Sancheza sprzed wojny. To znaczy sprzed tej

naszej, ostatnio tyle nam się ich nazbierało, Ŝe nawet z

numerkami nie wiadomo, która jest która. Nie wiem, co ci

naopowiadał Hotz, ale ten facet Ŝył w Madrycie z wynaj-

mowania swojej spluwy temu, kto lepiej płacił.

Twarz Wündermanna stęŜała. To potwierdzało jego naj-

gorsze podejrzenia. Coś, czego wolał nie słyszeć.

— Jesteś pewien, Jaszczurko?

— Jose Manuelu, zanim zabrałem się za sztukę i fał-

szowanie, robiłem we wszystkim i byłem raczej kucharzem

niŜ księdzem. Ten Sanchez to zawodowy terrorysta. I to nie

303

byle jaki. Lubili go zwłaszcza ludzie władzy. Ci, co zlecali

waŜne i delikatne zadania. Sanchez był jednym z tych,

którzy jechali w cięŜarówce numer siedemnaście.

— CięŜarówce numer siedemnaście? — architekt nie

rozumiał.

— No tak, cholera. CięŜarówka grupy szturmowej, którą

przewieźli Calvo Sotelo, wy, apolityczni, nie wiecie, na jakim

świecie Ŝyjecie — wtrącił Armario, dając jednocześnie znak

kelnerowi, Ŝeby dolał mu wódki.

— Sanchez przyjaźnił się z porucznikiem Castillem —

ciągnął Jaszczurka. — Przyjaźnili się bardzo. Porucznik i on

ćwiczyli w bojówkach socjalistycznych. Strzelanie z pistole-

tu, uŜywanie pałki, bicie i inne takie. Szesnastego kwietnia

trzydziestego szóstego Castillo i Sanchez pokłócili się z grupą

falangistów. Porucznika poniosło i zaczął strzelać. Zabił

jakiegoś studenta*, chyba kuzyna Jose Antonia, i powaŜnie

ranił chłopaka, który się uczył na lekarza. Mimo Ŝe Sanchez i

najlepsi rewolwerowcy z bojówek socjalistycznych nie

odstępowali go na krok, w końcu zapolowali na niego trzy

miesiące później. W Pontejos wpakowali w niego więcej kul

niŜ w Emiliana Zapatę. Więc kiedy Santiago Garces, członek

Partii Socjalistycznej, wezwał Sancheza, Ŝeby „zemścić się

jak trzeba za Castilla na Calvo Sotelo”, facet nie wahał się ani

chwili. Garces chciał mieć zawodowca. Nie ufał grupie

szturmowej. Nie jest łatwo załatwić kogoś z zimną krwią,

jeśli się nie ma wprawy. Dlatego wsadzili Sancheza do

cięŜarówki numer siedemnaście. Reszta to historia.

* Zabitym przez porucznika studentem był Andres Saenz de Herdera,

kuzyn Jose Antonia Primo de Rivery, załoŜyciela hiszpańskiej Falangi.

304

— Hotz mówił dziś o nim jako doskonałym strzelcu —

powiedział przygnębiony Wündermann.

— I strzela świetnie, tyle Ŝe z bliska. W operowaniu

noŜem teŜ jest świetny. Zrobi ci drugi uśmiech na szyi, nawet

się nie obejrzysz.

— Poznał cię?

— Nie, raczej nie. Widział mnie tylko raz w Ŝyciu, w

grupie, a dzień obfitował w wydarzenia. Na szczęście nie

szukał wtedy akurat mojej gęby. Ale ja nigdy go nie zapomnę.

Nie pili duŜo tej nocy. Jaszczurka został abstynentem po

swoich problemach z alkoholem i wcześnie się wycofał.

— Chciałbym porozmawiać z tobą w cztery oczy —

powiedział Wündermann Diegowi, kiedy ich kolega wyszedł.

— Znam opuszczoną szopę niedaleko stąd. Tam nikt nam

nie będzie przeszkadzał.

Dwaj przyjaciele wyszli z chaty w chwili, kiedy publiczność

przyjmowała gorącą owacją na stojąco Gildę, ubraną w uroczą

falbaniastą sukienkę przełoŜoną pielęgniarek dwieście pięć-

dziesiątej, i jej grupę flamenco — Las Niń as de Moscu.

Noc była rozgwieŜdŜona i bezwietrzna, ledwie piętnaście

stopni mrozu. Piękna noc, biorąc pod uwagę okoliczności.

Sytuacja nadawała się jak kaŜda inna, Ŝeby zwierzyć się

przyjacielowi. I okazja, pomyślał Wündermann, Ŝeby uczeń

mógł wprowadzić w Ŝycie nauki mistrza. Właśnie opracował

swój pierwszy plan alternatywny w stosunku do planów

oficjalnych. Swój pierwszy plan B.

♦ ♦ ♦

Alvarito Przystojniak dotknął zadrapania na szyi. Piekło.

Rosyjska dziewczyna okazała się dziką kotką. Zerwała mu

305

łańcuszek z blaszką identyfikacyjną, kiedy pieprzyli się jak

wariaci na strychu opuszczonej szopy.

Teraz dziewczyna spała spokojnie obok niego, owinięta w

koszarowy koc, który jej podarował. Jeden koc, jeden

numerek, pomyślał. Nawet wojna moŜe mieć lepsze strony.

Zapalił zapalniczkę, Ŝeby znaleźć cholerną blaszkę w tym

kłębie koców, ubrań i słomy, który pełnił rolę zaimprowizo-

wanego łóŜka. Zgasił ją jednak natychmiast, słysząc dźwięk

otwieranych drzwi szopy.

Poczuł skurcz w Ŝołądku. Jeśli to niemieccy oficerowie i

nakryją go z rosyjską dziewczyną, nieźle dostanie po łbie.

Wehrmacht zabronił jakichkolwiek kontaktów z ludnością

cywilną. Zastanawiał się, czy pieprzenie moŜna zaliczyć do

tej kategorii.

Usłyszawszy głosy mówiące po hiszpańsku, uspokoił się,

a gdy je rozpoznał, jego twarz rozjaśnił uśmiech.

Wündermann i jeden z jego „muszkieterów”, Armario.

WłoŜę spodnie, obudzę dziewczynę kopniakiem w tyłek i

zejdę na dół, niech frajerzy wiedzą, co ich ominęło, pomyślał

ubawiony.

Jednak kiedy wkładał szorstki regulaminowy podkoszulek,

zmienił zdanie. A zmienił je, bo tocząca się piętro niŜej

rozmowa zaczęła go interesować.

Kiedy Wündermann i Armario wyszli z szopy, chorąŜy

Alvaro Arenas de Valcarcel musiał przyznać, Ŝe plan ar-

chitekta jest świetny. Ale niestety nie ma szans powodzenia.

Bo teraz on teŜ ma swoje plany.

11

W drodze do ErmitaŜ u

Z pobliskiego lasu nadszedł wreszcie sygnał — Hotz

zobaczył trzy blade błyski światła.

Olga Efimow czekała z niecierpliwością, aŜ coś się

wydarzy. Wreszcie ujrzała, jak spomiędzy krzaków wychodzi

jakiś męŜczyzna. Rozejrzał się i ruszył w jej stronę

zdecydowanym krokiem. Za nim wyszli z lasu pozostali.

Naliczyła sześcioro. Doskonale, grupa jest w komplecie. Posłała

Nikołaja, Ŝeby zakopał w śniegu latarkę do sygnałów

świetlnych, za pomocą której komunikowała się z Hotzem.

Ciało Olgi przeszył dreszcz. Nie wywołało go zimno. Była

podekscytowana. Powinna zapanować nad nerwami. Dobry

BoŜe, juŜ tu są. Jej marzenia o wolności miały się jednak ziścić.

Ten człowiek, Hotz, jej to obiecał. W zamian za współpracę

wydostanie ją z Rosji, ją i dobrego Nica, którego pokochała jak

własnego syna.

Postawiła sprawę jasno, gdy tylko Niemcy nawiązali z nią

307

kontakt. Jej zapłatą miała być ucieczka z Rosji. Tylko to

wchodziło w grę. Nie zaakceptowałaby niczego innego.

JuŜ dwadzieścia cztery lata i jeden dzień znosiła ten

koszmar, który zaczął się 7 listopada 1917 roku, w dniu, w

którym bolszewicy zaatakowali Pałac Zimowy, w dniu, w

którym jej Ŝycie rozpadło się w pył, jak rzucone na ziemię

lustro.

Miała tylko osiemnaście lat, kiedy straciła wszystko.

Nawet imię. Mimo Ŝe miała szczęście, wchodząc akurat do

pomieszczeń słuŜby w poszukiwaniu Olgi. Znalazła ją w jej

małym pokoiku na poddaszu, rozebraną od pasa w dół. Z

poderŜniętym gardłem. Na ziemi, pod jej stolikiem, leŜała

czapka marynarza „Aurory”. Jedyny ślad po mordercy. W

szufladzie znalazła jej dokumenty. WłoŜyła w pośpiechu jej

ubranie i zarzuciła na ramiona powycierany płaszcz, słysząc

dochodzące z niŜszych pięter echo wystrzałów i wrzaski

rewolucjonistów atakujących budynek.

Wyszła na ulicę i odetchnęła zimnym nocnym powietrzem.

Obejrzała się tylko raz, Ŝeby spojrzeć na pałac, jej pałac.

Wydał jej się piękny, z wszystkimi oknami jasno oświet-

lonymi. Jednak z okien dobiegł huk wystrzałów i zrozumiała,

Ŝe wszystko się zmieniło, Ŝe ona i Ŝycie, jakie dotąd znała,

znikają na zawsze. Tego dnia Flora Mathieu-Romanow

została Olgą Efimow, pochodzącą z głębokiej Rosji wieś-

niaczką, która przyjechała do cesarskiego miasta w po-

szukiwaniu lepszego Ŝycia i została słuŜącą księŜniczki,

siostrzenicy cara Wszechrosji i damy dworu carycy.

Nowe władze uznały Florę Mathieu-Romanow za zmarłą,

oszczędzając sobie zbyt szczegółowego śledztwa. W końcu

zgwałcona martwa dziewczyna miała na sobie suknie godne

308

księŜniczki. W tamtych dniach gwałcenie i zabijanie

arystokratek było czynem rewolucyjnym, słusznym, a nawet

poŜądanym. Natomiast gdyby marynarz sławnej „Aurory”

dokonał tej samej zbrodni na przedstawicielce uciskanego

ludu, który właśnie wyzwalano, byłoby to dalekie od

politycznej poprawności.

Nowa Olga zrozumiała szybko, Ŝe brak makijaŜu, byle

jakie ubranie i utrata kilogramów dzięki przymusowej gło-

dowej diecie czyniły ją równą wszystkim rosyjskim kobietom

niŜszych klas. W ten sposób mogła bez większych prob-

lemów zmieszać się z ludem i nie wzbudzać podejrzeń.

Wyostrzony instynkt samozachowawczy kazał jej zapisać

się do partii komunistycznej jeszcze przed końcem listopada.

Powoli pięła się w górę w nowym, równym społeczeń-

stwie. Teraz jej ewolucja wydawała się bardzo powolna. Po

dwudziestu czterech latach i jednym dniu udało jej się, dzięki

własnym zasługom i znoszeniu około dziesiątki zupełnie

niekompetentnych szefów, zostać przełoŜoną ebenistów z

ErmitaŜu. Komunistyczny system odznaczał się tym samym

szowinizmem, który charakteryzował stary porządek.

Tęskniła za czasami, które miały juŜ nigdy nie wrócić.

Czasem płakała, przemierzając salony Pałacu Zimowego, w

których tańczyła na wielkich przyjęciach. Teraz ErmitaŜ był

miejscem brudnym, zimnym, szarym i przeraŜającym.

Zniszczonym najpierw przez system, a teraz ostatecznie

zrujnowanym przez wojnę.

Jednak gorycz i ból naleŜały juŜ do przeszłości. Przyszłość

jawiła się Oldze jako kraina szczęścia. WciąŜ jeszcze była

młoda, miała czterdzieści dwa lata. Był jeszcze czas na

309

drugą szansę. Pojedzie do Francji, ma rodzinę w ParyŜu.

Matka opowiadała często o przystojnym wuju, Gastonie

Mathieu, hrabim de Armagnac. Jej nowe Ŝycie znów będzie

ekscytujące. Znów będzie miała drogie suknie, będzie bywała

w towarzystwie, tańczyła... Miała teŜ pieniądze. Pamiętała

doskonale podróŜ do Szwajcarii z rodzicami, kiedy osiągnęła

pełnoletniość. Pamiętała nawet numer rachunku, na którym

rodzice złoŜyli milionowy depozyt. „Gdyby sprawy w kraju

się pogorszyły”, jak przepowiedział jej przewidujący ojciec.

Biedni rodzice... Przytłoczyło ją wspomnienie przedwczesnej

straty...

Nico przywrócił ją do rzeczywistości ostrym szarpnięciem

za rękaw. Niemcy zbliŜali się do nich.

— Olga Efimow, jak sądzę — powiedział Hotz z uśmie-

chem, podając jej rękę na przywitanie i zwracając się do niej

po niemiecku, w języku, który znała i którym mówiła płynnie

dzięki doskonałemu wykształceniu.

Pracownica Państwowego Muzeum ErmitaŜu uścisnęła

nerwowo dłoń Niemca, przyglądając się jednocześnie towarzy-

szącej mu grupie. Kiedy zobaczyła Tanię, zdenerwowała się.

— W ostatniej wiadomości potwierdził pan, Ŝe w grupie

będzie sześciu męŜczyzn. Co robi z wami ta kobieta? — Była

wyraźnie zirytowana.

— W ostatniej chwili mieliśmy trudności, które zmusiły

nas do tej zmiany. Jeden z moich ludzi ma dyzenterię i

ostatecznie nie mógł iść z nami. CóŜ, większość z nich to

Hiszpanie i najwyraźniej nie przyzwyczaili się do niemiec-

kiego wiktu. Za duŜo kiszonej kapusty. — Gauleiter utkwił

oczy w architekcie, próbując odgadnąć, co spowodowało

nagłą „chorobę” Armaria.

310

Jose Manuel wytrzymał to spojrzenie, nie zmieniając

wyrazu twarzy. Tylko on wiedział, dlaczego Diega nie ma

teraz z nimi.

♦ ♦ ♦

— Hotz idzie z wami? — Pamiętał, Ŝe spytał go niedo-

wierzająco porucznik Cabrera, kiedy dzień później, w czasie

drugiego śniadania, opowiedział kolegom w obozowej kan-

tynie o wyprawie do oblęŜonego miasta. — Co niby ma do

roboty gauleiter przy strzelaniu fotek ruinom Leningradu?

— Nie wiem. — Wündermann za wszelką cenę próbował

zachować pozory szczerości. — Dlatego chcę, Ŝebyście mnie

ubezpieczali. To wszystko wydaje mi się równie dziwne jak

wam.

— Spokojnie, towarzyszu. — Sele zaczął ułatwiać mu

zadanie. — Masz nas, Ŝeby załatwić, co trzeba. Zresztą

jesteśmy ci coś dłuŜni od tej sprawy z psami. W ten sposób

będziemy mieli spokój: kto płaci, odpoczywa, a ten, komu

płacą, tym bardziej.

Zaakceptowali jego plan. I jego instrukcje, bardzo szcze-

gółowe. Porucznik Cabrera się wymówił, pełnił tej nocy

straŜ. Dzięki temu mógł ich kryć na miejscu.

♦ ♦ ♦

— Tak, nasz kolega miał strasznego pecha. Niestety, to

juŜ kolejny przypadek dyzenterii w oddziale — odparł

wreszcie Jose Manuel.

— Mam nadzieję, Ŝe nie będziemy mieli przez to kłopo-

tów. W punkcie kontrolnym przy wejściu do muzeum spo-

dziewają się nowej grupy sześciu pakowaczy z fabryki

311

porcelany — powiedziała Olga, nadal niespokojna. — Niech

będzie. Wszyscy mają dokumenty? Hotz potwierdził.

— Mam nadzieję, Ŝe tylko przepustki — mruknęła. —

śadnej wojskowej blaszki ani innego znaku rozpoznawczego.

Przeszukania w punktach kontrolnych w mieście bywają

bardzo dokładne.

Gauleiter zmusił wszystkich do oddania blaszek iden-

tyfikacyjnych dzień wcześniej. W tej chwili grupę tworzyło sześć

anonimowych osób lub raczej sześciu skromnych pakowaczy

porcelany, którzy mieli współpracować jako ochotnicy z

ErmitaŜem.

— Dobrze, powinniśmy ruszać w drogę. — Ebenistka

zdawała się odzyskiwać kontrolę nad sytuacją.

Nikołaj rozsunął krzaki, odsłaniając wąskie i ciemne wejście

do tunelu. Hotz spojrzał zdziwiony na otwór. Ten szczegół nie

umknął Oldze.

— Jedna z tajemnic Nikołaja. To przejście zaprowadzi

nas aŜ do Parku Letniego, w samym sercu miasta, kilkaset

metrów od muzeum. Carowie potrafili dbać o swoje sprawy —

zauwaŜyła, nie kryjąc dumy.

W rzeczywistości tunel Nikołaja prowadził ich prosto do sieci

kanałów ściekowych Leningradu. Jednak chłopak poruszał się w

labiryncie tuneli kanałów, jakby szedł jasnym szlakiem, który

tylko on potrafił dostrzec. Wündermann, który obserwował go

uwaŜnie, prędko odkrył zagadkę jego doskonałej orientacji w

terenie. Na niektórych ścianach i naroŜnikach znajdowały się

małe stemple z brązu w kształcie carskiego herbu z dwugłowym

orłem. To te stemple były nicią Ariadny Nikołaja. To był kod

wskazujący drogę stwo-

312

rzoną za carów, kiedy Katarzyna II zleciła włoskiemu

architektowi Bartolomeowi Francescowi Rastrellemu* wy-

budowanie nowej rezydencji zimowej (Pałacu Zimowego)

dla rosyjskich koronowanych głów.

W czasie długiego marszu Wündermann zastanawiał się,

ile razy carowie musieli uŜywać tej podziemnej drogi, Ŝeby

ratować Ŝycie, uciec z oblęŜenia, albo dla mniej dramatycz-

nych i przyjemniejszych celów, jakimi mogły być roman-

tyczne schadzki.

Kiedy wyszli na zewnątrz w jednym z bardziej odludnych

zakątków Parku Letniego, powitali z radością powiew świe-

Ŝego powietrza, odurzającego po trzech godzinach spaceru w

zaduchu kanałów.

— Musimy się pospieszyć — uprzedziła ich Olga, kiedy

zamaskowała wejście do kryjówki. — Czekają na nas w

punkcie kontrolnym o dziewiątej.

Grupa ruszyła szybkim krokiem w stronę ErmitaŜu.

Miasto było zniszczone. Widzieli ruiny budynków. Ka-

wałki ścian, które jakimś cudem utrzymywały się w pionie, z

pustymi dziurami okien, przez które wyglądały śmierć i

zniszczenie.

Śnieg, stary i poczerniały, leŜał w zwałach pod murami,

czasami sięgając nawet dwóch metrów.

Minęli imponującą karawanę dziecinnych sanek, którymi

przewoŜono zesztywniałe ciała, zawinięte pospiesznie w

brudne prześcieradła.

* Nadworny architekt carski w latach 1730—1763, który w 1754 r.

wzniósł dla carycy ElŜbiety barokowy Pałac Zimowy. Klasycystyczny Nowy

ErmitaŜ zbudowany został za panowania Katarzyny II i otwarty dla publiczności

w 1852 r.

313

Wündermann zauwaŜył, Ŝe wszyscy mieszkańcy Lenin-

gradu, których mijali, szli, straszliwie wychudli, z pochyloną

głową, owinięci w szmaty, w ciszy.

Na niektórych ścianach wisiały duŜe plakaty z hasłami

pisanymi cyrylicą. Tania przetłumaczyła kilka. „Obywatele!

W czasie bombardowań ta strona ulicy jest bardziej

niebezpieczna”. Inne, bardziej propagandowe, ilustrowały

determinację narodu rosyjskiego za pomocą postaci robot-

ników, rolników i Ŝołnierzy, trzymających się za ręce w

dumnym pochodzie, mających za plecami sugestywny

zachód słońca. „Wypełnimy nasz obowiązek wobec Oj-

czyzn

Mi y

n ”

ę .

li most Trockiego, jeden z najpiękniejszych mostów

łączących brzegi majestatycznej Newy, i skręcili obok przy-

legającej do rzeki fasady muzeum, ulicą Millionnaja, Ŝeby

wejść do ErmitaŜu przez legendarną Bramę Atlantów.

Jose Manuel patrzył oczarowany na przepiękny portyk

ozdobiony dziesięcioma rzeźbami atlantów wykonanymi z

polerowanego szarego granitu. Jeden z jego rogów był

powaŜnie uszkodzony odłamkiem.

Wejście do muzeum było chronione przez worki z ziemią i

drut kolczasty. W rzeczywistości punkt kontrolny przy

wejściu był posterunkiem wojskowym.

SierŜant Kiereński, z dziesiątego pułku strzelców, który

dowodził posterunkiem, mimo Ŝe znał Olgę doskonale, dał

znak, Ŝeby straŜnicy zatrzymali grupę.

— Mieliście być prawie dwadzieścia minut temu — po-

wiedział sucho, unosząc brew.

— Są nowi. Nie znają miasta, dlatego się spóźniliśmy —

wyjaśniła.

314

— Po co ci nowi pracownicy? — zapytał sierŜant, spraw-

dzając rejestr wizyt z tego dnia. ZauwaŜył juŜ Tanię. — Poza

tym, w moim rozkazie jest mowa o sześciu męŜczyznach, a

ty przyprowadziłaś jedną dziewczynę.

— Mam mniej ludzi, bo dałam wolne drugiej grupie, byli

wykończeni po czternastu godzinach pracy dziennie przez

dwa tygodnie. Musiałam pozwolić im odpocząć. Dziewczyna

zastępuje

robotnika,

który

obudził

się

z

czterdziestostopniową gorączką. Prawdopodobnie grypa.

Pomyślałam, Ŝe wolałbyś nie mieć tutaj chorego pracownika.

— Tej zimy w Leningradzie setki kobiet i męŜczyzn zmarły

z pow

K odu g

orpule ry

nt p

n y

y .

sierŜant gwałtownie odsunął się od Olgi.

— Nie myśl lepiej za mnie, stara wiedźmo — szepnął jej

do ucha i odwrócił się do robotników.

— Więc jesteście tu nowi. — Wbijał w nich wyzywający

wzrok, podpierając się pod boki zaciśniętymi pięściami. —

Wiedzcie, bando kmiotków, Ŝe jesteście tu, Ŝeby bronić

jednego z symboli ojczyzny. — Nagły podmuch wiatru

wzniósł wokół nich kłęby śniegu. — Więc poruszać mi się

ostroŜnie w środku i nie połamcie niczego, jak będziecie

zawijać te wasze cholerne paczki. Czy to jasne, kmiotki? —

spojrzał na Jaszczurkę, który patrzył na niego szeroko

otwartymi oczami. — Co z wami, połknęliście języki? Nikt

wam nie wyjaśnił, Ŝe jak sierŜant Armii Czerwonej was o coś

pyta, macie odpowiadać?

Jaszczurka, podobnie jak reszta grupy, milczał, nie rozu-

miejąc ani słowa z przemowy porywczego podoficera. Olga

czuła, Ŝe serce szaleje jej w piersi.

315

— Większość to Czeczeńcy, towarzyszu sierŜancie, ledwo

mówią po rosyjsku — odpowiedziała wreszcie Tania, robiąc

krok do przodu.

— Proszę, proszę. Więc mamy tu garstkę czeczeńskich

dzikusów — mruknął sierŜant, rozbierając wzrokiem ładną

dziewczynę.

Odwrócił się do grupki Ŝołnierzy przyglądających się

scenie z rozbawieniem.

— Hej, Omar, zobacz, kto do ciebie przyszedł. Twoi

krewniacy. — Szukał wzrokiem Ŝołnierza Omara Bucharina,

jedynego Czeczena wśród jego ludzi. — Chodź się przywitać,

rozumieją tylko po twojemu... — Tani równieŜ skoczyło

tętno. Dwie kobiety patrzyły na siebie przez ułamek sekundy,

niezdolne do znalezienia wyjścia z tej sytuacji. — Gdzie jest

Omar? — warknął Kiereński. śołnierz najwyraźniej gdzieś

zniknął.

— Poprosił mnie o pozwolenie na pójście do latryny,

towarzyszu sierŜancie — odpowiedział dowódca oddziału.

— Pieprzony muzułmanin — warknął Kiereński. — Ni-

gdy go nie ma, kiedy jest potrzebny. No dobra — powiedział

z pogardą. — PokaŜcie wasze przepustki, odbierzcie pro-

wiant i do roboty, bando nierobów.

Tania odetchnęła głęboko, nie spuszczając wzroku z potęŜ-

nego sierŜanta i nie przestając się uśmiechać.

Grupa robotników stanęła posłusznie w kolejce. Kiedy

jeden z Ŝołnierzy sprawdzał dokumenty pod czujnym spoj-

rzeniem dowódcy, inny wydawał im z zapleśniałego worka

ze zgrzebnego płótna dzienną porcję Ŝywności, dwieście

pięćdziesiąt gramów czarnego chleba i cienki kawałek

zamarzniętego boczku.

316

Wündermann rozumiał teraz, skąd się bierze skrajne

wychudzenie mieszkańców obleganego miasta*.

SierŜant podszedł do Tani czekającej na swoją kolej do

identyfikacji i szepnął jej coś na ucho, powodując, Ŝe pięści Jose

Manuela zacisnęły się gwałtownie, aŜ zbielały mu kostki.

— Jeśli przyjdziesz mnie odwiedzić w południe, dam ci

dodatkową porcję chleba i kto wie, moŜe nawet trochę

czekolady.

Nie próbując się nawet kryć, przesunął łapą po jej biodrach i

pośladkach. Tania odsunęła się od niego spokojnie.

— MoŜesz być pewny, Ŝe przyjdę do ciebie, jak tylko będę

miała okazję. I będzie to niezapomniane spotkanie —

odparła z ujmującym uśmiechem.

Wündermann czuł, Ŝe czerwienieje z wściekłości. Przeklął w

myślach Hotza za kategoryczny zakaz wzięcia ze sobą broni.

„Nikt nie będzie miał broni. Poza strzelcami Bonhomią i

Sanchezem. Mogą nas przeszukać w kaŜdej chwili, a to byłby

koniec przygody” — powiedział im wszystkim w czasie

spotkania, na którym wyjaśniał ostatnie szczegóły operacji.

Spojrzał kątem oka na szczelnie opakowane w brezent łopaty

wiszące na plecach Manola i Jose Miguela. W rzeczywistości

pod płótnem kryły się strzelby.

Pojemniki po cyklonie, ukryte w kubłach po rozpuszczalniku,

znajdowały się w plecakach, które nieśli Hotz i San-

* W czasie oblęŜenia Leningradu (trwającego od września 1941 do stycznia

1944 roku przez 900 dni) z głodu zmarło 630 tysięcy mieszkańców.

317

chez. Przy wyjściu z tunelu oddali je Oldze i Nikołajowi. Z

płynącego z przyzwyczajenia niedbalstwa Ŝaden Ŝołnierz ich

nie sprawdził, zakładając, Ŝe zawierały jak zwykle pojemniki

z klejem albo śmierdzącym rozpuszczalnikiem, którego

uŜywali stolarze z warsztatu.

Wreszcie weszli do budynku. Olga szła na czele pochodu.

Skręciwszy za róg, zderzyła się ze starszym męŜczyzną o

białych włosach i dostojnym wyglądzie, ubranym w znisz-

czony staroświecki surdut.

— Podziwiam twój zapał do pracy, Olgo — powiedział,

poprawiając na nosie śmieszne okrągłe okulary, które niemal

spadły mu na skutek kolizji. — Ale poruszaj się ostroŜnie po

tym labiryncie. MoŜesz natknąć się na ruch w przeciwnym

kierunku.

— Och, proszę mi wybaczyć, towarzyszu dyrektorze. —

Olga wyglądała na przestraszoną. — Prowadzę nową grupę

pakowaczy do warsztatu. Jesteśmy juŜ spóźnieni i...

— Proszę, nowi pracownicy, niech się przyjrzę... —

MęŜczyzna zamrugał, Ŝeby przystosować wzrok do nowej

perspektywy. — Panowie, panienko — powiedział, witając

Tanię lekkim ukłonem i niepewnym uśmiechem. — Witam w

ErmitaŜu, prawdopodobnie ostatnim bastionie zdrowego

rozsądku. Po drodze do warsztatu będą musieli państwo

przejść przez całe muzeum, pozwólcie więc, Ŝe będę waszym

cicerone tego zimnego, choć pięknego listopadowego

poranka

—

.

Ale, towarzyszu dyrektorze... — zaczęła Olga, lecz

staruszek uciszył ją ruchem dłoni.

— Ach, proszę mi wybaczyć brak ogłady. Jeszcze się

państwu nie przedstawiłem — zwrócił się z uśmiechem do

318

wszystkich. — Jestem Josif Orbeli, dyrektor Państwowego

Muzeum ErmitaŜu. Albo raczej tego, co z niego zostało.

Wündermann przestudiował Ŝyciorys dyrektora ErmitaŜu

w wyczerpującym dokumencie, jaki na temat muzeum

dostarczył mu w Berlinie Hotz. Orbeli był w rzeczywistości

zbawcą muzeum, zaplanował ewakuację, której nie moŜna

było nic zarzucić, unikając błędów, z powodu których

ucierpiało Prado.

Kiedy Niemcy przerwali front w czerwcu 1941 roku, plan

ewakuacji wprowadzono w Ŝycie. Naziści znajdowali się

jeszcze setki kilometrów od Leningradu, kiedy najwaŜniejsze

kolekcje ErmitaŜu były juŜ wywiezione dwoma pancernymi

pociągami za Ural. Te zbiory nigdy nie były zagroŜone, bo

teŜ nigdy nie dostały się w zasięg raŜenia Ŝadnego wroga. Był

teŜ trzeci konwój, którym miano wywieźć pomniejsze dzieła,

ale Orbeli pomylił się w kalkulacjach. Szybki marsz

niemieckiej armii zbliŜył niebezpiecznie front do Leningradu,

przez co nazistowskie samoloty mogły dosięgnąć linii kole-

jowej. Dyrektor zdecydował więc zmagazynować resztę

zbiorów w piwnicach ErmitaŜu.

Jose Manuel głęboko współczuł staremu dyrektorowi,

który trwał na posterunku, na czele swojego bombardowa-

nego muzeum.

Gestem dŜentelmena starej daty Orbeli podał ramię Tani,

która przyjęła je ze słodkim uśmiechem. Pozostali ruszyli ich

śladem.

Grupa szła przez opuszczone sale pałacu. Na ścianach

wszystkich większych pomieszczeń wisiały puste ramy po

obrazach.

319

Orbeli prowadził grupę, zatrzymując się w kaŜdej sali,

Ŝeby objaśnić im, co zawierały nagie drewniane szkielety

ram.

— Zostawiliśmy puste ramy w miejscu oryginałów, bo

czas w ErmitaŜu zatrzymał się. śyjemy teraz niczym we

śnie, ale któregoś dnia wszystko będzie jak kiedyś i znów

powiesimy kaŜdy obraz na swoim miejscu. Proszę spojrzeć

na tytuły dzieł, na nazwiska autorów. Proszę odtworzyć

w wyobraźni ich obrazy. Muzeum nie umarło, po prostu śpi.

Tania tłumaczyła jego słowa na hiszpański.

— Są Czeczenami — szepnęła mu Olga na ucho, widząc

zaskoczenie Orbelego na dźwięk tego dziwnego języka.

Wündermann czuł, Ŝe zaczyna właśnie niepowtarzalną

magiczną podróŜ. Wszystkie cierpienia, wszystkie minione

krzywdy odpływały z jego pamięci. Teraz nie było juŜ

zwątpienia, nie było złości. Był tam, gdzie powinien być.

MoŜe zawsze naleŜał do tego miejsca.

Stary dyrektor nadal szedł przed nimi, a Jose Manuel

rozumiał jego słowa, zanim Tania je przetłumaczyła, bo były

to słowa pełne miłości do malarstwa, a on nie potrzebował

tłumacza, Ŝeby zrozumieć ten język.

— Chciałbym, Ŝebyście zwrócili uwagę — ciągnął dy

rektor — Ŝe weszliście do Nowego ErmitaŜu przez Bramę

Atlantów. Po poŜarze Pałacu Zimowego w tysiąc osiemset

trzydziestym siódmym roku zdecydowano o wybudowaniu

tego budynku, w którym udostępniono dla zwiedzających

kolekcje malarstwa. Nowy ErmitaŜ został oficjalnie otwarty

przez cara Mikołaja w tysiąc osiemset pięćdziesiątym drugim

roku.

Tania zauwaŜyła, Ŝe we wszystkich salach, przez które

320

przechodzili, piętrzyły się zwały piasku, wiader i łopat. Jej

zainteresowanie nie umknęło uwagi Orbelego.

— Piasek słuŜy do gaszenia poŜarów. Niemcy mają

zwyczaj bombardować nas średnio przez dziewięć godzin

dziennie. Zrzucają sporo bomb zapalających. Piasek jest

doskonały do gaszenia ognia, zwłaszcza jeśli nie ma wody.

Leningrad jest pozbawiony wody bieŜącej od trzech mie-

sięcy

W .

eszli do sali Rembrandta. Wündermann nie mógł nie

zatrzymać się na chwilę przed pustą ramą, w której wisiała

kiedyś Danae. Zamknął oczy, jak radził Orbeli, i próbował

przypomnieć sobie fragmenty dzieła, czy raczej dzieł, które

znał na pamięć. W pustej ramie pojawił się nagle wspaniały

obraz

o

tematyce

mitologicznej,

wielokrotnie

przemalowywany przez holenderskiego mistrza. Danae, naga,

zajmowała całą powierzchnię płótna, jak nigdy pełna światła

i zmysłowości.

Dzieło zainspirowane obrazem Tycjana. Tycjan raz jesz-

cze, przypomniał sobie ojca, rozumiejąc, Ŝe przeznaczenie to

nic więcej niŜ gra przypadków, które zawsze wracają do

punktu wyjścia.

Zatrzymał wzrok na ramie po Ś wię tej Rodzinie z aniołami.

Szybko przywołał pełen uroku obraz. Z Dziewicą na pierw-

szym planie, czuwającą nad Dzieciątkiem i trzymającą w

lewej ręce ksiąŜkę. Święty Józef pracował w tle kompozycji,

w cieniu, zawsze anonimowy, zawsze obecny. Grupa aniołów

zdawała się zstępować z nieba, Ŝeby stać na straŜy snu

dziecka.

Pamiętał, Ŝe „święte rodziny” Rembrandta stanowiły sporą

grupę w dorobku autora. Wszystkie były hołdem oddanym

321

jego synowi Tytusowi, którego matka umarła, gdy miał zaledwie

dziewięć miesięcy. Trudno było więc utrzymywać, Ŝe były

wyrazem religijności autora, którego wiara, jeśli w ogóle

wierzył, była raczej umiarkowana.

Wreszcie zatrzymał się przed ramą, w której kiedyś wisiał

Powrót syna marnotrawnego. Obraz duŜego formatu, gdyŜ artysta

odtworzył postacie w naturalnych wymiarach.

Z ciemnego pustego tła zaczęli się wyłaniać bohaterowie

dzieła.

Jose Manuel mógł odtworzyć w wyobraźni głęboko wzru-

szający gest ojca przyjmującego syna, ukazujący cały wachlarz

uczuć do latorośli, którą uwaŜał za na zawsze straconą. Ojciec

obejmujący syna w sensie fizycznym i moralnym. Chroniący go

przed światem, który nie potrafił zrozumieć sprawiedliwości

wyraŜonej w jego decyzji, powrotu, opuszczenia i czułości.

Absolutna i bezgraniczna miłość ojca do syna.

W tym obrazie Rembrandt zawarł cały ból po stracie Tytusa,

kilka miesięcy przed rozpoczęciem obrazu. Zakamarki jego

rozdartej duszy zaklęte na zawsze w płótnie.

Nadal miał zamknięte oczy, próbując zobaczyć wszystkie

dzieła, które kiedyś wisiały w tej sali.

Kiedy je otworzył, poczuł, Ŝe wzruszenie ściska mu gardło.

Nagle zaczęły wyć syreny przeciwlotnicze, wydając ostre,

draŜniące dźwięki.

— Proszę się nie martwić. — Dyrektor zachował stoicki

spokój. — Zawsze zaczynają od fabryki Kirowa, na południu

miasta. Później bombardują to, co zostało ze stacji Warszawskiej,

Witebskiej, Moskiewskiej i Fińskiej. Radzę nie spacerować

wtedy Newskim Prospektem. Dla nas najgorszy jest

322

moment, kiedy samoloty wracają do bazy. Zrzucają wtedy

ostatnie bomby na Studia Kinematografii Lenina. Przyznam,

Ŝe nie robimy takich filmów jak Amerykanie, ale nie wiem,

czy zasługujemy na aŜ tak miaŜdŜącą krytykę. — Prawie

dziewięćdziesiąt dni oblęŜenia nie pozbawiło Orbelego

poczucia humoru. — Po pokazie filmowym naziści znęcają

się jeszcze trochę nad Twierdzą Pietropawłowską na drugim

brzegu Newy. Zawsze jednak są tak mili, Ŝe pamiętają o tym,

Ŝeby zachować jakiś smakołyk dla muzeum. Zwykle to

bomby zapalające — spowaŜniał. — Doradzam więc większą

ostroŜność.

Dało się słyszeć pierwsze wybuchy bomb w odległej

południowej części miasta i echo strzałów obrony przeciw-

lotniczej.

Mimo wszystko kontynuowali spacer po wspaniałych

salach, jak grupka turystów cieszących się moŜliwością

zwiedzania w towarzystwie tak wyjątkowego przewodnika.

Zatrzymali się w sali malarstwa hiszpańskiego, gdzie

wysłuchali w pełnej szacunku ciszy objaśnień Orbelego na

temat pustych ram po Ś wię tych Piotrze i Pawle El Greca, lub

próbując zrozumieć, na czym polegała trudność wykonania

tak skomplikowanego dzieła jak Ś niadanie Velazqueza.

Przeszli teŜ przez imponującą salę ze szklanym dachem.

Tam stały, oparte o ściany, ramy obrazów o wielkim for-

macie.

W sali van Dycka Wündermannowi wydawało się, Ŝe Hotz

specjalnie idzie wolniej, Ŝeby przyjrzeć się ramom.

Zatrzymał się przed jedną z nich, a kiedy wyszedł z sali, na

jego twarzy malowała się satysfakcja.

323

Jose Manuela zachwyciła równieŜ wielka sala z dachem w

kształcie piramidy, jedna z najobszerniejszych w muzeum.

Znajdowało się w niej osiem wielkich paneli pełnych pustych

ram. Pomieszczenie było skąpane w szarym i zimnym świetle

leningradzkiej jesieni, które bez trudu przenikało przez

wielkie okna, pozbawione ram i szyb juŜ od pierwszych

październikowych bombardowań.

Ściany były przesiąknięte ciągnącą od rzeki wilgocią, co

powodowało, Ŝe w budynku było czasem zimniej niŜ na

zewnątrz.

Grupa dotarła wreszcie do warsztatu, w którym pakowano

zbiory.

— Dobrze, panie i panowie — powiedział dyrektor,

zatrzymując się w drzwiach. — Tutaj kończy się wycieczka z

przewodnikiem. Towarzyszenie wam w czasie pierwszego

spaceru po ErmitaŜu było czystą przyjemnością. Mam

szczerą nadzieję, Ŝe podobał się wam tak samo, jak mnie.

Teraz wasza kolej. To nasze małe spotkanie z historią.

Radzę, Ŝebyście czerpali równieŜ przyjemność z waszej

pracy. Bo nie tylko będziecie chowali dzieła sztuki do

drewnianych skrzyń, które zrobicie własnymi rękami. Do

tych skrzyń schowają państwo, zapewniam, fragmenty

ludzkości, cząstki intelektu i wolności. A któregoś dnia,

kiedy ktoś znów je otworzy, wszyscy będziemy trochę

bardz

Ta ie

ni j w

a ol

nie ni

.

mogła się powstrzymać i zaczęła klaskać z taką

siłą, Ŝe jej ręce poczerwieniały. Wszyscy poszli w jej ślady, a

korytarze i sale ErmitaŜu wypełniły się echem ich oklasków.

Kiedy owacja ucichła, Tania, z oczami pełnymi łez,

uśmiechała się jeszcze do staruszka.

324

— CóŜ, to pewnie znaczy, Ŝe nie dostanę od państwa

napiwku. — Orbeli patrzył na nich z uśmiechem, z rękami

załoŜonymi na plecach. — Pracujcie cięŜko. Dziękuję i do

widzenia. — Puścił do nich oko, odwrócił się na pięcie

i zniknął za rogiem długiego korytarza.

Kiedy Olga przestała słyszeć echo jego kroków, wyjęła z

kieszeni płaszcza wielki pęk kluczy i otworzyła drzwi

warsztatu.

— W jakiej części budynku jesteśmy? — zapytał Hotz.

— W zachodnim skrzydle Pałacu Zimowego — odparła

przełoŜona ebenistów, pchając cięŜkie drzwi. — Sekcja

magazynowania znajduje się w rzeczywistości w dawnych

salach sztuki wschodniej.

Weszli do warsztatu. Olga wskazała Nikołajowi, wśród

góry drewnianych skrzyń, jedną średnich rozmiarów. Chło-

pak odsunął ją od pozostałych i otworzył ostroŜnie za pomocą

lewarka.

— Tutaj są obrazy, panie Hotz — powiedziała Olga,

wśród skrzypienia podnoszonych przez Nikołaja drewnia-

nych listew. — Ja wykonałam moją część umowy, teraz

pana kolej.

Gauleiter przestał patrzeć na skrzynię i utkwił wzrok w

oczach Olgi. Na jego twarzy malował się jeden z jego

najcieplejszych i najbardziej uwodzicielskich uśmiechów.

— Zapewniam panią, księŜniczko Floro — odpowiedział,

zwracając się do niej, jak robiono to przed dwudziestu

czterema laty — Ŝe dziś opuści pani Związek Radziecki na

zawsze!

— Spójrzcie, są tutaj! — krzyknął prawie wesoło Jasz-

czurka na widok zrolowanych płócien.

325

Wszyscy otoczyli skrzynię.

— No, dobrze, panowie, nie traćmy czasu. Mamy robotę

do wykonania. — Hotz odzyskał panowanie nad sytuacją.

Jaszczurka i Jose Manuel zaczęli wyjmować oryginały

Velazqueza, van Gogha, Rembrandta i Leonarda da Vinci, jeden

po drugim, Ŝeby rozwinąć je na stole przygotowanym do tego

celu przez Olgę. Hotz wyjął z plecaka pojemnik na gaz.

— Czyń honory — powiedział, podając go

Wündermannowi.

Jose Manuel nacisnął i przekręcił pokrywkę; podskoczył,

przestraszony sykiem wypuszczanego spręŜonego powietrza.

— No, to tylko powietrze, wspólniku — uspokoił go Hotz

z enigmatycznym uśmiechem.

— Pierwszy strzelec powinien wziąć się do pracy —

zauwaŜył Sanchez, który do tej pory milczał.

— Racja — przyznał gauleiter. — Bonhomia, moŜe

przejdziesz się z „łopatą” i upewnisz, Ŝe nikt nam nie będzie

przeszkadzał?

Manolo z przyjemnością wyszedł z sali, nie znosił stania z

załoŜonymi rękoma.

Tymczasem w warsztacie Jaszczurka i Wündermann zajęci byli

rozwijaniem, rozkładaniem i sprawdzaniem autentycznych

płócien i przygotowywaniem kopii do zamiany.

Bonhomia zaczął się włóczyć po długich korytarzach

ciągnących się wzdłuŜ ogromnego wewnętrznego patia

budynku. Oparł się o wielkie okno, które równieŜ musiało stracić

szyby podczas pierwszych bombardowań, i ukrył się za jedną z

długich zasłon z granatowego jedwabiu, jakimś cudem

wiszących jeszcze, zakurzonych i postrzępionych.

326

Uznał to miejsce za doskonały punkt obserwacyjny. Mógł z

niego obserwować galerie i korytarze prowadzące do

warsztatu, samemu nie będąc widzianym. Od strony patia

widział z kolei jak na dłoni królewskie apartamenty. Wyli-

czył, Ŝe moŜe być jakieś trzysta metrów od Ŝaluzji za-

słaniającej garderobę w sypialni pary carskiej. Zaczął

odpa

Ja kow

szcz yw

ur a

kać

br

i o

W ń.

ündermann zaakceptowali pierwszy obraz i

zabrali się do wymiany.

Sanchez usłyszał jakby pomruk silników dobiegający spod

budynku.

Podszedł ostroŜnie do otworu okiennego i zobaczył dwie

cięŜarówki zajeŜdŜające pod wejście do zachodniego skrzyd-

ła Pałacu Zimowego, w którym właśnie się znajdowali.

Z pojazdów wysiadło pięćdziesięciu męŜczyzn w niena-

gannych mundurach i długich płaszczach. Niektórzy od razu

weszli do budynku, inni zajęli pozycje przy wejściu. Hotz

równieŜ podszedł do okna. Mimo Ŝe znajdowali się na dru-

gim piętrze, dostrzegł czerwone lamówki na lewych man-

kietach płaszczy nowo przybyłych. Tylko jedna jednostka

Armii Czerwonej nosiła taki znak rozpoznawczy — przy-

boczna straŜ Stalina.

Co oni tu robią? Według ostatnich raportów wywiadu

Stalin jest w Moskwie. Dyktator nie opuścił Kremla od

początku inwazji.

Pod budynek podjechały dwa czarne samochody osobowe,

zatrzymując się pod drzwiami z włączonymi silnikami. Z

drugiego wysiadło trzech oficerów, którzy gorliwie otworzyli

tylne drzwiczki pierwszego pojazdu. Wysiadło z niego

dwóch męŜczyzn w grubych wojskowych płaszczach. Jeden

327

z nich był wyjątkowo niski. Obaj weszli do pałacu. Z miejsca,

w którym stał, daszki czapek nie pozwoliły Hotzowi dojrzeć

twarzy przybyszów. Jednak sądząc po zamieszaniu, z jakim

wiązał się ich przyjazd, załoŜył, Ŝe muszą być grubymi

rybami w partii lub wojsku. Miał nadzieję, Ŝe ta nieprzewi-

dziana wizyta nie ściągnie na nich kłopotów.

♦ ♦ ♦

Aktor Iwan Duganow chodził nerwowo po obszernej

garderobie przylegającej do komnat królewskich. Było mu

zimno. Szyby szerokiego balkonu wychodzącego na we-

wnętrzne patio Pałacu Zimowego rozpadły się w drobny mak

juŜ dawno temu.

Spojrzał na zegarek. Spóźniają się. Powiedzieli, Ŝe byli w

Astorii i zjawią się tu zaraz. Cholera jasna, hotel nie był dalej

niŜ dziesięć minut drogi od pałacu. Ten sztywny oficer, który

wciągnął go w całą tę aferę, nie miał dla niego Ŝadnych

względów.

Humor pogarszał mu się z kaŜdą chwilą. Kto moŜe mieć

dla niego względy? Dla skromnego komika z Tyflisu, ak-

torzyny trzeciej kategorii. Nie naleŜą mu się Ŝadne względy.

Od miesięcy nie jest wart nawet oklasków tej nielicznej

widowni, jaka przychodzi na poŜałowania godne przed-

stawienia w teatrze, w którym pracuje. Jest przegrany.

W zimnym powiewie wpadającym przez pozbawione szyb

okno zaczęły się poruszać drzwi jednej ze stojących w długim

rzędzie szaf. Otwierają się jakieś drzwi, pomyślał. Próbował

się pocieszyć. Wojna wszystko zmieniała. Dlaczego nie

miałaby zmienić jego ponurego losu? To moŜe być jego

szansa, z tych, które według szczęściarzy zdarzają się

328

kaŜdemu przynajmniej raz w Ŝyciu. Drzwi szafy otworzyły

się na ościeŜ, ukazując szerokie, sięgające ziemi lustro,

porysowane, ale jakimś cudem całe. Zdumiał się po raz

kolejny. Lustro nie odbijało postaci nieszczęsnego Iwana

Duganowa. Z pękniętego lustra patrzył na niego Józef

Wissarionowicz DŜugaszwili, znany rosyjskiemu ludowi i

całemu światu jako Stalin.

♦ ♦ ♦

Dyktator wchodził pospiesznie po schodach prowadzących

na drugie piętro pałacu, do prywatnych apartamentów

carskich.

— Jest idealny — przekonywał go Pauker, szef słuŜby

bezpieczeństwa, wspinający się po stopniach u jego boku. —

Nigdy nie widziałem czegoś takiego. Odkryłem go w

Tyflisie, w podrzędnym teatrze. Siedziałem w pierwszym

rzędzie i kiedy ten typ, ten aktorzyna, spojrzał na mnie po raz

pierwszy, poczułem się, jakbym stał obok was, towarzyszu.

Tamto spojrzenie wstrząsnęło Paukerem. Duganow miał

ten sam zimny, twardy wzrok pozbawiony uczuć, jaki miał

czasami szef państwa radzieckiego, dla którego teraz

pracował.

Stalin spojrzał na Paukera kątem oka. Lepiej, Ŝeby sobo-

wtór wart był tego zamieszania. Dzień zaczął się fatalnie. Lot

do Leningradu był zdecydowanie kiepskim pomysłem. A

wszystko przez tę cholerną kobietę, Anię Merkowną

Czernikową, z którą miał córkę. Ania była zmienna i kap-

ryśna, miała trudny charakter... Nienawidził jej. Ale Ŝadna

nie była od niej lepsza w łóŜku.

Próbował się jej pozbyć, zapomnieć. Romansiki z sekre-

329

tarkami, z najpiękniejszymi aktorkami i tancerkami Baletu i

Opery Moskiewskiej. Wszystko na próŜno. Zawsze do niej

wracał.

Przyleciał do Leningradu z Moskwy przed świtem, swoim

nowoczesnym douglasem C-47, amerykańskim samolotem

wyposaŜonym w najnowsze zdobycze techniki, otrzymanym

od aliantów dzięki hojnej ustawie Lend-Lease jego przyjaciela

Roosevelta. „Oby Bóg, w którego wierzy, zachował go przy

Ŝyciu jeszcze wiele lat. Jest tak głupi i ufny, Ŝe uwierzył nawet,

iŜ przyjaźń między kapitalistą i komunistą jest moŜliwa”,

powiedział Paukerowi w jednym z nielicznych przypływów

szczerości. „W takim razie niech ten sam Bóg trzyma go z

daleka od Churchilla”, odpowiedział na to szef jego straŜy.

Tak, Ŝycie byłoby duŜo prostsze, gdyby tego angielskiego

buldoga trafił piorun, przyznał Stalin w duchu.

Teraz chciał tylko wspominać podróŜ. Przyjemny lot. Czuł

pewność i władzę, siedząc w nowym samolocie w otoczeniu

eskadry sześciu jaków-1 lecących na tej samej wysokości,

wiedząc, Ŝe jeszcze dwie eskadry jaków znajdują się ponad

nimi, na wysokości trzech tysięcy metrów, gotowe do

posłania pocisków, na wypadek gdyby zaatakowano maszynę

Stalina. W którymś momencie podróŜy nawet tego chciał.

Pragnął wystawić na próbę asów sowieckiego lotnictwa z

jego eskorty przeciw jakiejś eskadrze M-109, samolotów, z

których Niemcy byli tacy dumni.

Bieg spraw miał się zmienić. JuŜ niedługo. Znacznie

szybciej, niŜ mógł się tego spodziewać ten zdrajca Hitler. Jak

mógł mu zaufać?

Lot przebiegł bez zakłóceń. Wylądowali na zaimprowizo-

wanym lotnisku w Pargolowie, na obrzeŜach Leningradu,

330

niedaleko fińskiej granicy, na której panował względny

spokój, mimo wysiłków Niemców, próbujących przekonać

swoich sojuszników do konieczności zamknięcia oblęŜenia.

Na szczęście Finowie chcieli tylko odzyskać ziemie utra-

cone w wyniku pierwszej rosyjskiej inwazji, ani kilometra

więcej. Leningrad nie leŜał w kręgu ich zainteresowań.

Dotarł wcześnie do apartamentu w Astorii. Czekała tam na

niego Ania. Zaczęli się kochać, gdy tylko zamknął drzwi, jak

zwykle. Robili to z niecierpliwością, niepohamowanie,

prawie brutalnie. Wszystko tak między nimi wyglądało.

Później zjedli śniadanie. Ania zamówiła ulubione danie

Koby, jak go nazywała, kiedy byli sami: zmroŜoną wódkę,

wędzone śledzie z surową cebulą, kiszone ogórki, ciemny

chleb, krwisty stek ze smaŜonymi ziemniakami i herbatę z

cytryną słodzoną syropem malinowym.

Zastanawiał się, czy nie zabrać jej ze sobą do Moskwy.

Wyglądała wspaniale z potarganymi rudymi włosami i po-

liczkami zaróŜowionymi od rozkoszy, jaką przeŜywała w łóŜ-

ku. Jednak zaraz po śniadaniu zaczęli się kłócić. Talerze

latały po pokoju. Krzyki, wyzwiska. Ania wyszła pierwsza,

ubrana w cienki jedwabny szlafrok, trzaskając drzwiami tak

mocno, Ŝe od framugi odpadły kawałki tynku.

Stalin spędził jeszcze pół godziny w apartamencie, próbu-

jąc zapanować nad furią wstrząsającą jego ciałem.

W samochodzie, kiedy marzył juŜ tylko o tym, Ŝeby

dojechać na lotnisko i wsiąść do samolotu, który zawiezie go

z powrotem do Moskwy, Pauker przypomniał mu o wizycie

w Pałacu Zimowym.

Następny sobowtór. Pauker miał na ich punkcie obsesję.

„Wrogowie państwa mogą czaić się wszędzie, a bezpieczeń-

331

stwo przywódcy ma zasadnicze znaczenie dla przetrwania

systemu”, powtarzał Stalin swoim najbliŜszym, ale nie

spodziewał się, Ŝe Pauker wyryje sobie te słowa w mózgu z

takim oddaniem i uporem.

Zawsze skuteczny Pauker. Musiał to przyznać, dzięki niemu

w jego otoczeniu zmieniło się wiele rzeczy, zawsze na lepsze.

Na początek udało mu się poprawić, pomimo początkowych

sprzeciwów Stalina, jego wygląd. Dzięki radom Paukera

dyktator zaczął uŜywać brylantyny i teraz miał nienaganną

fryzurę i starannie przycięte wąsy.

Ponadto Pauker zdobywał dla niego luksusowe towary z

zagranicy, którymi zaskakiwał swoje kochanki. Nie mówiąc o

fantastycznej kolekcji filmów pornograficznych, które dla niego

zbierał i które później Stalin oglądał w zaciszu gabinetu.

Pamiętał o kaŜdym szczególe, kazał nawet zamontować mały

podest w mauzoleum Lenina, Ŝeby Stalin wyglądał na wyŜszego

w czasie defilad.

— Mam nadzieję, Ŝe to opóźnienie będzie czegoś warte —

powiedział zimno Stalin.

W rzeczywistości był ciekaw tego typa, Iwana Duganowa. W

czasie podróŜy przeczytał uwaŜnie jego dossier.

Iwan Duganow urodził się 10 grudnia 1879 roku w Tyflisie, w

tym samym miesiącu, tym samym roku i tylko dzień później niŜ

Stalin. Przyszedł na świat z niesprawnym lewym ramieniem, co

nie uniknęło uwagi dyktatora, którego osaczyły bolesne

wspomnienia z dzieciństwa, kiedy jego ojciec, jak zwykle pijany,

pobił go i uszkodził mu powaŜnie łokieć. Od tamtej pory lewe

ramię było właściwie unieruchomione. Jego Ŝycie wydawało się

biec równolegle do Ŝycia tamtego. Ojciec Iwana porzucił

rodzinę, kiedy mały Duganow miał

332

niecałe cztery lata, a matka umarła na zapalenie płuc dwa lata

później. Chłopak spędził dzieciństwo na tułaczce od jednego

szpitala do drugiego.

W wieku czternastu lat zaczął pracować jako pomocnik

szewca, kiedy skończył szesnaście, zaginął, Ŝeby pojawić się

sześć lat później w wędrownym cyrku, z którego trafił potem

do teatru.

Nigdy nie udało mu się opuścić drugorzędnych scen i

łączył swoją prawdziwą pasję, sztukę muzy Talii, z zaję-

ciami, które pozwalały mu się utrzymać.

Stalin przyjrzał się jego zdjęciu. Nie miał wąsów, lecz to

nie powinno być problemem, a broda wygląda na dość gęstą.

Twarz miał upstrzoną bliznami po przewlekłym trądziku

młodzieńczym. Jego szpecące skutki zdawały się mieć ten

sam efekt co ślady, jakie na twarzy dyktatora zostawiła ospa.

ZauwaŜył, Ŝe brwi Duganowa są gęstsze niŜ jego własne:

niemal łączyły się u nasady nosa, ale moŜna je było

wydepilować i nadać im odpowiedni kształt. Miał czarne

włosy, duŜo krótsze niŜ on sam, ale wyglądało na to, Ŝe są

równie gęste, siwe kosmyki zawsze moŜna ufarbować.

Wzrost teŜ nie powinien być problemem: jest niewiele

wyŜszy od niego, metr sześćdziesiąt osiem. Stalin ma metr

sześćdziesiąt trzy, ale dzięki specjalnym butom z wkładką,

jakie zamówił dla niego Pauker wyglądał na niemal metr

siedemdziesiąt.

— Z jakiego okresu jest to zdjęcie? — zapytał szefa

bezpieczeństwa.

— Zrobiłem je trzy miesiące temu.

♦ ♦ ♦

333

Duganow przejrzał się w lustrze raz jeszcze. Musiał

przyznać, Ŝe przez ostatnie trzy miesiące Pauker dokonał

cudów. Teraz jest dokładną kopią Stalina.

♦ ♦ ♦

Manuel Fernandez de Bonhomia ustawił celownik strzelby. To,

co zobaczył, zaparło mu dech w piersi. Facet, który przechadza

się po carskiej garderobie, po drugiej stronie patia, to Stalin!

♦ ♦ ♦

Hotz podszedł do Olgi, która obserwowała nerwowo pracę

męŜczyzn, i szepnął jej coś na ucho. Wyszli z warsztatu,

przemierzyli długi korytarz i weszli do jednego z pokojów.

Gauleiter zamknął za sobą drzwi.

— Dobrze, droga Olgo, czas najwyŜszy, Ŝebym wywiązał się z

mojej części umowy — powiedział, odpinając górne guziki

płaszcza, Ŝeby wyjąć z wewnętrznej kieszeni dokumenty, które

podał jej z ciepłym uśmiechem.

Olga wzięła papiery. Rozpoznała natychmiast jeden z nich:

francuski paszport. Otworzyła go i przeczytała nazwisko

posiadacza: Flora Mathieu-Romanow. Zaczęły drŜeć jej usta, nie

mogła powstrzymać wielkich łez spływających po policzkach.

Chciała krzyczeć z radości, ale z jej gardła nie wydobył się

Ŝaden

dźwięk.

Drugim

dokumentem

był

certyfikat

zaświadczający o francuskim obywatelstwie, wystawiony na jej

nazwisko i przyznany przez rząd Vichy. Podniosła głowę, chcąc

podziękować Hotzowi za wszystko, co dla niej zrobił. Za

spełnienie marzeń, danie jej szansy na drugie Ŝycie.

334

Ale gauleitera nie było juŜ przed nią. Nie mogła go

zobaczyć, bo stał dokładnie za jej plecami, niemal opierając

lufę pistoletu z tłumikiem o jej kark.

— Bon voyage — wyszeptał. I strzelił.

Kobieta upadła jak worek na zakurzoną posadzkę. Włosy

na jej karku dymiły jeszcze, spalone siłą wystrzału.

♦ ♦ ♦

Strzelec ustawił ostrość na celowniku. To był daleki strzał,

ale był pewien, Ŝe uda mu się wpakować kulkę w głowę celu.

„Nie strzelać, jeśli to nie będzie absolutnie konieczne”,

pamiętał doskonale ostatnie instrukcje Hotza. Do diabła z

Niemcem i jego rozkazami! Nie moŜe pozwolić, Ŝeby

umknęła mu taka okazja. Stalin był główną nagrodą.

Zaczął uspokajać oddech i rytm serca, ustawiając krzyŜyk

celownika na głowie dyktatora. Wtedy drzwi garderoby

otworzyły się i wszedł przez nie wysoki radziecki oficer.

Uśmiechnął się do Stalina i wpuścił do środka trzeciego

męŜczyznę.

Bonhomia nie mógł uwierzyć własnym oczom. Człowiek,

który właśnie się pojawił, równieŜ był Stalinem.

♦ ♦ ♦

— Muszę iść do łazienki — powiedziała Tania, krzywiąc

się boleśnie.

— Widziałem jakąś na końcu korytarza. Wracaj zaraz —

odpowiedział Wündermann, prawie na nią nie patrząc,

skupiony na wymianie trzeciego obrazu.

Kiedy wychodziła z pokoju, Sanchez spojrzał za nią z

nieprzeniknioną miną.

335

— Hotz powiedział, Ŝe nie powinniśmy się rozdzielać —

zauwaŜył, kiedy echo jej kroków ucichło na korytarzu. —

Nie powinniście byli posyłać Nikołaja po wodą.

— Kiedy mi się chce pić, piję wodę, Sanchez. Trzeba było

samemu przynieść wiadro. Bo jakoś nie widać, Ŝebyś się tu

do czegoś przydawał — odparł sucho Jaszczurka.

Wrócił Hotz. Zmarszczył brwi, widząc, Ŝe nie wszyscy są.

— Rosjanie zaczęli aresztowania?

— Zaraz wrócą — wyjaśnienie Sancheza zabrzmiało

przepraszająco. — Dziewczyna jest w łazience, a chłopak

poszedł po wodę.

Jaszczurka zaczął wyjmować z drewnianej skrzyni ostatnie

zwinięte płótno. Ale kiedy wyjął van Gogha, zauwaŜył, Ŝe na

dnie leŜy jeszcze jeden rulon.

— A to co takiego? — zdziwił się, odkładając Wiejskie

chałupy... na stół i wyjmując piąte płótno ze skrzyni.

Jaszczurka rozwinął obraz. Wündermann rozpoznał go od

razu: Mę czeń stwo ś wię tego Sebastiana van Dycka. Przypomniał sobie zachowanie Hotza w sali flamandzkiego malarza,

wyraz satysfakcji na jego twarzy, kiedy czytał podpis pod

pustą ramą. Poczuł, Ŝe serce zaczyna mu bić szybciej, a szósty

zmysł ostrzegał przed zbliŜającym się niebezpieczeństwem.

— Proszę, Hotz — powiedział, podnosząc wzrok znad

ostatniego obrazu. — Tego nie było w planach.

— Nie. Prawdę mówiąc, nastąpiła zmiana planów —

odpowiedział Hotz, uśmiechając się do niego spokojnie.

Nie skończył jeszcze zdania, kiedy Jose Miguel, najemnik,

wyciągnął błyskawicznym i precyzyjnym ruchem z kieszeni

zgrzebnego płaszcza waltera P-38 z tłumikiem, wycelował w

głowę Jaszczurki i strzelił.

336

Jaszczurka poczuł tępe uderzenie w skroń, cofnął się kilka

kroków i wydało mu się, Ŝe ktoś nałoŜył mu czarny worek na

głowę. Nagle ogarnął go przeszywający, zwierzęcy strach. Jak

w oślepiającym błysku, zobaczył samego siebie usługującego

do mszy don Tomasowi, proboszczowi z jego wsi. To go

uspokoiło. Zresztą Jose Manuel na pewno coś wymyśli,

zawsze tak było. „Gabrielu, chodź tutaj”. Głos don Tomasa,

wołającego go z zakrystii. Ksiądz zawsze nazywał go jego

prawdziwym imieniem. „Chodź, chcę ci kogoś przedstawić”.

Zamknął oczy i rozluźnił się.

Jose Manuel spojrzał na ciało przyjaciela, nie wierząc

własnym oczom. Z przeraŜeniem poczuł, jakby ktoś nagle

wepchnął go do koszmarnego snu. Usłyszał z oddali głos

Sancheza mówiącego chyba: „a jednak się przydałem”.

Jaszczurka, jego najbliŜszy przyjaciel, leŜał na podłodze, z

szeroko otwartymi oczami wpatrzonymi w sufit. I z otworem

od kuli w czole, który prawie nie krwawił.

Kiedy rozejrzał się za Hotzem, zobaczył, Ŝe podobnie jak

jego najemnik, celuje do niego z pistoletu. Jose Manuel

otworzył usta, ale nie mógł wykrztusić słowa.

— Bardzo mi przykro, wspólniku. Takie rzeczy się zda-

rzają. Nie planowałem tego na początku — głos Hotza był

spokojny.

Jose Manuel wykonał nadludzki wysiłek, Ŝeby wrócić do

rzeczywistości. Potrzebował wszystkich pięciu zmysłów

pracujących na najwyŜszych obrotach, na wypadek gdyby

wydarzył się w tym pokoju jakiś cud i mógł jeszcze uratować

Ŝycie.

— Jestem ci winny wyjaśnienie, jak sądzę — głos

gauleitera był niewiarygodnie wręcz spokojny.

337

Jose Manuel przyglądał mu się. Nie tracąc z oczu

Sancheza, który stał przed nim z okrutnym, cynicznym

uśmiechem. Najgorsze podejrzenia, najczarniejsze obawy

Wündermanna stały się nagle rzeczywistością, kiedy

Jaszczurka upadł bez Ŝycia u jego stóp, przekreślając

przekona

— A ni

Oa

l i

g pe

a? wni

— ki

Pr.

óbował wyrwać sekundy swojej karze

śmierci.

— Powiedzmy, Ŝe juŜ zaczęła swoją podróŜ — odpowie-

dział Hotz i odwrócił się do Sancheza, nie przestając celo-

wać. — Chciałbym porozmawiać w cztery oczy z moim

wspólnikiem. MoŜe poszukasz Tani i Nikołaja? W ten sposób

będziemy mogli spokojnie pogadać, bez Ŝadnych przeszkód.

Płatny morderca zgodził się lekkim skinieniem głowy i

wyszedł z warsztatu, zamykając za sobą drzwi.

— Jeśli skrzywdzisz dziewczynę, Hotz, zabiję cię.

— Och, daj spokój, Wündermann, w tej sytuacji nie

moŜesz mi grozić. To ja trzymam pistolet. Ty jesteś po tej

złej stronie lufy.

— Dlaczego to robisz? Jesteśmy zespołem.

— Nie próbuj teraz szantaŜu emocjonalnego. — Hotz

ukazywał mu swój prawdziwy charakter. — To nie była

łatwa decyzja, wspólniku. Ale pewne rzeczy się zmieniły,

czy teŜ, ściśle mówiąc, wkrótce się zmienią. Mimo to jestem

ci winny wyjaśnienie.

— Co masz na myśli? — Czas, musi zyskać na czasie i

czekać na błąd.

— Opóźniłem o miesiąc przyjazd do Leningradu, bo w

Kancelarii sprawy się komplikowały. Teraz jestem osobistym

doradcą Führera, wiesz? Bardzo stresująca praca, nawet nie

wiesz jak bardzo.

338

— Zawsze wiedziałem, Ŝe wysoko zajdziesz. — Cynizm

Hotza go wzruszał.

Błąd, dobry BoŜe, potrzebuje tylko jednego błędu.

— Dziękuję. W tym klimacie wzajemnego zaufania po-

wierzę ci pewną tajemnicę. Jest coś, co wiedzą tylko cztery

osoby w Niemczech, Führer, Goebbels, Göring i ja: siódmego

grudnia Japonia zaatakuje Stany Zjednoczone.

— To tylko plotka. — Wündermann przypomniał sobie

nagle rozmowę z Aloisem Miedlem na przyjęciu w Karinhallu.

— Nie. Niestety, nie. To tajemnica państwowa, ale nie jest

juŜ plotką. Celem będzie Pearl Harbor, amerykańska baza

morska na Pacyfiku. Generałowie przekonali w końcu cesarza

Hirohito, Ŝe dzięki błyskawicznemu atakowi zniszczą trzon

armii amerykańskiej na Pacyfiku. I cesarz w to uwierzył.

— A co my mamy z tym wspólnego?

— Gry wojenne, pamiętasz? Nigdy nie opowiadałem ci o

MojŜeszu Weissmannie, jednym z naszych najwybitniejszych

matematyków. Przewodniczył jednemu z najlepszych

zespołów zajmujących się symulacją wyników gier.

Weissmann przepowiedział, trzy miesiące po rozpoczęciu

waszej wojny, Ŝe Franco wygra. Powiedział mi teŜ, Ŝe

zdobędziemy ParyŜ na długo przed naszymi generałami,

kiedy

zaczęliśmy

nasz

Blitzkrieg

przeciw

Francji.

Przewidział, Ŝe nigdy nie zajmiemy Wysp Brytyjskich. —

Oczy Hotza błyszczały, chodził po pokoju, nie przestając

celować do Jose Manuela, gestykulując wolną ręką. —

Japoński atak na Stany Zjednoczone był rozpatrywany przez

jego zespół jako „niepoŜądana moŜliwość”. Wszystkie

zespoły biorące udział w grach wojennych przeanalizowały

ten scenariusz i zgodziły się, Ŝe atak będzie zwycięski i

skróci działania wojenne.

339

— W takim razie?

— Niemcy wypowiedzą wojnę Stanom Zjednoczonym

jedenastego grudnia. Weissmann zapewnił mnie, Ŝe jeśli

Ameryka włączy się do wojny po stronie aliantów, Oś poniesie

klęskę przed upływem trzech lat.

— Weissmann moŜe się mylić.

— Weissmann i cały zespół zniknęli z Kancelarii dzień po

przedstawieniu wyników analizy Goebbelsowi.

Nagle Jose Manuel uświadomił sobie, Ŝe nazwisko Weissmann

jest przecieŜ Ŝydowskie. Byli jednak przechrzczeni śydzi słuŜący

Rzeszy. I robili to, dopóki nie przestawali być uŜyteczni.

— Nie rozumiem.

— To czytaj mi z ust. Zabawa się skończyła — powiedział

Hotz, artykułując przesadnie kaŜde słowo. — Niemcy nie

wygrają wojny. Za trzy lata naziści zostaną wyklęci na całym

świecie. Ameryka podzieli się z Rosją Europą, a nasz doskonały

świat zniknie. Tak więc w związku z zaistniałymi okolicznościami

postanowiłem wycofać się z interesu.

Wündermann patrzył na niego z niedowierzaniem.

— Daj spokój, Jose Manuelu. Widziałeś na własne oczy, co

się dzieje. Nie byliśmy w stanie zdobyć tej góry ruin. W

Stalingradzie teŜ siedzimy w okopach. A Stalin spokojnie obŜera

się kawiorem w Moskwie... Od września nasze postępy w tym

przeklętym kraju były praktycznie Ŝadne. Wpadliśmy w tę samą

pułapkę co Napoleon. Jednym słowem kaput. Koniec pieśni. To

początek końca. RóŜnica polega na tym — i tu jestem na lepszej

pozycji, drogi przyjacielu — Ŝe ja mam informacje. Wiem, co się

wydarzy, i jestem przygotowany na to, Ŝeby skorzystać na

zbliŜającej się katastrofie.

340

— Co zrobisz z obrazami? — Jego czas się kończył.

— Sprzedam je zgodnie z planem w Nowym Jorku. W

imieniu niemieckiego rządu, rzecz jasna. Nie chcę przez

resztę Ŝycia oglądać się za siebie. Piąty obraz, van Dyck, to

juŜ moja rzecz. Mały diament, który zaokrągli moją fortunę.

Kaprys kolekcjonera. Premia, którą jestem sam sobie winny.

Uzgodniłem to z Olgą, kobietą wykształconą i dyskretną,

powiedzmy, Ŝe równolegle do oficjalnych ustaleń. Teraz

trzeba zniknąć. Mam juŜ wszystko przygotowane. Pojawię się

w Argentynie, pod innym nazwiskiem, z inną twarzą, innym

Ŝyciem. Kto wie, moŜe nawet z Carmen? Nie bądź zazdrosny,

widziałem przecieŜ, Ŝe znalazłeś zastępstwo. Naprawdę mi

przykro, Ŝe tym razem nie mogę uwzględnić cię w moich

planach. Ani ciebie, ani reszty zespołu. W końcu okazałem się

niegrzecznym chłopcem, a kiedy wybierasz własną drogę,

lepiej nie zostawiać za sobą zbyt wielu śladów. Mam nadzieję,

Ŝe to zrozumiesz, nie ma w tym nic osobistego. I to juŜ koniec

wyjaśnienia, które ci się naleŜało. — Hotz skończył zdanie,

odbezpieczając broń i celując w głowę Wündermanna.

♦ ♦ ♦

Stalin patrzył na Stalina, nie wierząc jeszcze w to, co widzi.

— To po prostu niesamowite — wyszeptał dyktator,

patrząc na swojego sobowtóra. — Jaki ma głos?

— To świetny aktor. MoŜe doskonale naśladować wasz

tembr głosu. Przesłuchał setki waszych przemówień. Poza

tym ma taki sam akcent — odparł Pauker.

— Spróbujmy — powiedział Stalin sucho i wyszedł do

pokoju obok. Szef bezpieczeństwa nakazał Duganowowi

gestem, Ŝeby poszedł za nim.

341

Strzelec przeklął samego siebie, kiedy męŜczyźni wyszli z

garderoby. Trzeba było strzelać wcześniej. Tylko do kogo,

do cholery?

— Tam na dworze stoi kapitan mojej ochrony, Aleksiej

Łuknicki. Zawołaj go i wydaj mu jakiekolwiek polecenie. —

Stalin odwrócił się plecami do drzwi, przez które miał wejść

oficer.

— Towarzyszu Łuknicki! — krzyknął Duganow głosem

dyktatora.

Kapitan wszedł i wypręŜył się przed nim, stukając ob-

casami.

— Na rozkaz, towarzyszu Stalin.

— Łuknicki, proszę o raport meteorologiczny na lot

powrotny do Moskwy. Za pięć minut ma być w samochodzie.

Przeczytam go w drodze na lotnisko.

— Tak jest, towarzyszu Stalin. — Oficer zasalutował bez

mrugnięcia okiem i wyszedł.

Pauker uśmiechał się triumfalnie. Stalin odwrócił się do

sobowtóra.

— Wyjdźmy. Chcę ci się przyjrzeć w świetle dnia.

Podeszli do okna w garderobie. Stalin przyglądał mu się

uwaŜnie.

— Byłbyś zdolny do zastąpienia mnie w czasie przemó-

wienia, na placu pełnym tysięcy ludzi?

— Proszę mnie wypróbować, towarzyszu.

Stalin poczuł dreszcz, wydawało mu się, Ŝe słyszy samego

siebie. MoŜe się udać. Zaczął sobie wyobraŜać, jak przydatny

moŜe być ten człowiek. Mógłby teraz podróŜować do wiecz-

nie sprawiających kłopoty republik kaukaskich albo prze-

mieszczać się na fronty, Ŝeby wojsko czuło jego obecność...

342

NajwyŜszy sowiecki dygnitarz wyjął powoli z kieszeni dłu-

giego płaszcza fajkę. Palenie fajki było jednym z jego tików.

Robił to zawsze, kiedy chciał się odpręŜyć, Ŝeby pomyśleć,

Ŝeby pogodzić się z samym sobą, Ŝeby podjąć waŜną decyzję.

Dwaj męŜczyźni patrzyli na siebie długo, obserwując się,

rozkoszując się swoją obecnością, jakby obaj przeszli na

drugą stronę lustra, Ŝeby odnaleźć samego siebie. Duganow

nigdy nie potrafił powiedzieć, jak długo trwała ta chwila.

Trwała, aŜ nagle głowa Stalina dosłownie wybuchła.

Ułamek sekundy później dało się słyszeć echo wystrzału,

odbijające się od ścian wewnętrznego patia.

♦ ♦ ♦

Sanchez przeszedł nad trupem Olgi. ZauwaŜenie, Ŝe nie

miała juŜ na nogach butów, nie kosztowałoby go zbyt wiele

wysiłku, ale koncentrował uwagę na korytarzach i kątach.

Miejscach, z których mógłby wyskoczyć napastnik. Dotarł do

toalet. Wszedł do damskiej łazienki, bardzo powoli, próbując

nie nadepnąć na rozrzucone po podłodze fragmenty płytek i

szkła, które chrzęstem mogłyby zdradzić jego obecność.

Schylił się i zaczął sprawdzać kabiny, zaglądając do nich

przez szparę pod drzwiami. Wreszcie znalazł tę, która była

zajęta. Widział doskonale buty dziewczyny. Podszedł na

palcach do drzwi, podniósł broń i opróŜnił magazynek.

Dziewięć kul przeszyło z łatwością cienką deskę, rysując na

niej dziewięć idealnych kółek.

Dziewczyna nie miała szans. Siedziała pewnie teraz bez

Ŝycia na sedesie.

— Dorwałem cię ze spuszczonymi majtkami, co, kurewko

Wündermanna? — Zaniósł się świszczącym rechotem, wyj-

343

mując magazynek z pistoletu, który upadł na ziemię z meta-

licznym brzękiem. Wtedy drzwi sąsiedniej ubikacji otworzyły

się z hukiem. Tania skoczyła na niego z łopatą, których pełno

było w kupach piachu, i zaczęła bić go na oślep w twarz.

Sanchez, zaskoczony szybkością i intensywnością ataku,

cofnął się kilka kroków i upadł. Miał wraŜenie, Ŝe sufit

toalety zaczyna się kołysać, poczuł zawroty głowy i mdłości,

jednocześnie jego twarz przeszył ostry ból.

Wydawało mu się, Ŝe widzi, jak dziewczyna skacze nad

nim i znika za drzwiami prowadzącymi na korytarz.

Zapanował nad strasznym bólem i podniósł się powoli.

Instynktownie dotknął twarzy, ale natychmiast odsunął ręce z

krzykiem, który odbił się od ścian łazienki. Miał rozbity nos,

pękniętą wargę, a czubkiem języka mógł wyczuć nagie dziąsła.

Pewnie brakowało mu dwóch czy trzech zębów. Ta suka drogo

mu za to zapłaci. Próbował zatamować krwawienie jednym z

brudnych ręczników, które wisiały przy umywalkach.

Podziurawione kulami drzwi otworzyły się, ukazując parę

butów Olgi. Dał się nabrać na uczniowską sztuczkę.

Nagle podskoczył na dźwięk echa wystrzału.

Hotz usłyszał strzał z warsztatu. Dźwięk dobiegał z po-

zbawionych szyb okien wychodzących na wewnętrzne patio

Pałacu Zimowego. Instynktownie obejrzał się za siebie.

Kiedy odwrócił się do Wündermanna, architekta juŜ nie było

w pokoju.

♦ ♦ ♦

Najpierw do garderoby wszedł Pauker. Zobaczył z przera-

Ŝeniem Stalina leŜącego na podłodze. Miał zmasakrowaną

twarz. W rogu pokoju pod ścianą kucał Stalin.

344

— Zabili sobowtóra! — krzyknął do Paukera, który

patrzył na niego wytrzeszczonymi oczami, świadom, Ŝe

znalazł się w samym środku koszmaru.

Łuknicki i jego ludzie wpadli gromadą do garderoby.

— Towarzyszu kapitanie, zabierzcie mnie stąd! —

rozkazał Stalin, odzyskując panowanie nad sytuacją.

Oficer i jego Ŝołnierze wyprowadzili go biegiem, osłania-

jąc własnymi ciałami. Szef bezpieczeństwa wyszedł za nimi,

a pozostali zaczęli strzelać w kierunku zamachowca, po

drugiej stronie patia.

Stalin otrzepał spokojnie pył z długiego płaszcza. Pauker

stanął przed nim. Patrzył na niego jak na zjawisko.

— Duganow? — odwaŜył się wyszeptać.

Stalin spojrzał na niego zimno, jak tylko on potrafił.

— Pauker, chcę, Ŝeby nieboszczyka ogolono. Włosy, wąsy

i brwi. Całkowicie. Rozumiecie mnie, towarzyszu? — Pauker

przytaknął jak automat. Stalin wyjął fajkę z kieszeni płaszcza

i włoŜył ją do ust. Ten tak znany mu gest wyraźnie uspokoił

Paukera. — Chcę, Ŝebyście potem rozebrali trupa i zawinęli

go w jakieś prześcieradło, zasłonę czy co tam znajdziecie. A

potem zostawicie ciało na pierwszym rogu jakiejkolwiek

ulicy tego cholernego miasta. — Znów wbił w niego spoj-

rzenie. — Zrozumieliście, towarzyszu Pauker?

— Tak! — przytaknął oficer.

— To na co jeszcze czekasz, do stu diabłów? — uciął

sucho Stalin, bawiąc się trzymaną w ustach fajką.

Szef bezpieczeństwa zasalutował i odwrócił się, Ŝeby

wrócić do garderoby i wykonać rozkaz.

— Pauker! — Usłyszał za plecami krzyk. Odwrócił się. —

I zdobądź mi tytoń do fajki, zgubiłem go w tym cholernym

345

zamieszaniu! — Odwrócił się z wściekłością, wkładając

zaciśnięte pięści do kieszeni i zmierzając w eskorcie

Łuknickiego i jego ludzi do wyjścia z carskich komnat.

Schodząc po wielkich pałacowych schodach, Stalin wy-

dawał precyzyjne polecenia kapitanowi swojej ochrony.

— Pod Ŝadnym pozorem, powtarzam, pod Ŝadnym pozo-

rem ten szpieg czy szpiedzy niemieccy nie mogą wydostać

się Ŝywi z Leningradu. Chcę, Ŝebyście się tym zajęli osobiś-

cie. I pozbądźcie się ciał, kiedy będzie po wszystkim.

Jesteście odpowiedzialni za dokładne wypełnienie moich

poleceń. To wszystko nigdy nie miało miejsca. PrzekaŜcie to

swoim ludziom.

— Tak jest, będzie, jak sobie Ŝyczycie, towarzyszu Stalin.

— Tego jestem absolutnie pewien, mój dobry Aleksieju.

Przede wszystkim dlatego, Ŝe ręczysz za to głową.

Stalin i jego eskorta wyszli z pałacu. Dyktator odetchnął z

satysfakcją mroźnym miejskim powietrzem. Uśmiechnął się

na widok swojej czarnej limuzyny. Inaczej niŜ kilka godzin

wcześniej, ogarniała go teraz radość, niemal euforia. MoŜe

długa podróŜ do Leningradu nie odbyła się całkiem na próŜno.

Z jednego z pustych okien drugiego piętra Pauker patrzył na

odjeŜdŜającą limuzynę. Jego twarz była powaŜna, prawie bez

wyrazu. Spojrzał na torebkę z tytoniem do fajki, którą właśnie

wyjął z kieszeni płaszcza martwego męŜczyzny. Po kilku

chwilach wahania rzucił ją na zakurzoną podłogę galerii*.

♦ ♦ ♦

* Wiele miesięcy później Pauker został rozstrzelany z rozkazu Stalina,

który oskarŜył go o szpiegowanie dla Niemiec.

346

Strzelec nawet nie podniósł łuski. Garderoba po drugiej

stronie patia wypełniła się Ŝołnierzami, a jeden z nich

wskazał prosto na jego pozycję.

Uciekł, zanim deszcz pocisków zniszczył doszczętnie to,

co jeszcze zostało z jedwabnych zasłon w kolorze wina. Nie

posiadał się z dumy, był rozemocjonowany. Właśnie ustrzelił

cel swojego Ŝycia.

♦ ♦ ♦

Hotz biegł za Wündermannem, kiedy usłyszał serie z ka-

rabinów maszynowych. Zatrzymał się gwałtownie i przerwał

pościg. Za duŜo strzałów. To moŜe znaczyć tylko tyle, Ŝe ich

nakryli. Miał ochotę udusić sierŜanta Fernandeza de Bon-

homię własnymi rękoma. Wrócił czym prędzej po swoich

śladach. Biegł, przeklinając pod nosem. Wszystko zaczynało

się komplikować. Teraz najwaŜniejsze to nie tracić głowy.

Zabierze obrazy i wyjdzie z muzeum. MoŜe jeszcze zapano-

wać nad sytuacją. Jeszcze wszystko pójdzie po jego myśli.

Wündermannem zajmie się później albo zajmą się nim

Rosjanie.

Jednak kiedy wszedł do warsztatu, odkrył, Ŝe jego prob-

lemy dopiero się zaczęły. Dwa z trzech pojemników na gaz

zniknęły. Hotz skoczył do trzeciego i podniósł pokrywę. Był

pusty. Spojrzał kątem oka na dwie manierki stojące teraz na

stole, jako dowód wymiany. Chłopak, który poszedł po

wodę. Nikołaj, tak się nazywał ten bękart. Nigdy nie miał

okazji z nim porozmawiać, ale wiedział, Ŝe chłopak nie jest

idiotą. Poza tym gdziekolwiek teraz jest, właśnie został

milione

Dźw r

i e

ę m.

k zbliŜających się szybko kroków kazał Hotzowi

347

odwrócić się w stronę drzwi. MoŜe chłopak wraca, by

skończyć robotę, pomyślał, ładując na nowo broń. Jednak

tym, który wbiegł do warsztatu, był Sanchez.

♦ ♦ ♦

Do nosa i ust przyciskał zakrwawiony ręcznik. Hotz wolał nie

zadawać pytań.

— Zwiń obraz i włóŜ go do pojemnika. Idziemy stąd. —

Z trudem powstrzymywał ogarniającą go wściekłość. Sanchez

teŜ wolał o nic nie pytać.

Odległy warkot silników samolotowych zaczął się nasilać. Jak

to przewidział stary dyrektor muzeum, niemieckie bombowce

wracały do baz.

♦ ♦ ♦

Z duŜego salonu rozchodziły się cztery korytarze. Tania i

Jose Manuel wbiegli do pokoju w tym samym momencie.

Spojrzeli na siebie jak zahipnotyzowani. Tania dyszała, miała

spoconą twarz, a włosy przykleiły jej się do czoła i policzków.

Wündermannowi wydała się piękniejsza niŜ kiedykolwiek. Od biegu

bolały go płuca, nie mógł mówić, nie mógł teŜ przestać na nią

patrzeć. Dziewczyna podbiegła do niego, zarzuciła mu ramiona

na szyję i pocałowała mocno w usta. Kiedy się od niego odsunęła,

w jej oczach zobaczył zupełnie nowy blask.

— To się dzieje nagle. Mówiłam ci przecieŜ — rzuciła

tonem wyjaśnienia, uśmiechając się.

♦ ♦ ♦

Hotz widział, jak się całują, z drugiej strony patia. Nawet nie

musiał wydawać Sanchezowi polecenia. Najemnik teŜ

348

ich zobaczył i pobiegł w ich stronę. Gauleiter zszedł powoli po

schodach prowadzących na pierwsze piętro i przyłączył się do

grupy robotników wychodzących z muzeum po skończonej

pracy.

Minął Ŝołnierzy wbiegających na wyŜsze piętra. Hotz widział,

jak grupa rzemieślników kieruje się do wyjścia z budynku,

rozpoznał przedsionek Bramy Atlantów. śołnierze krzykami

kierowali ich w tę stronę. Hotz uśmiechnął się za wysokim

kołnierzem płaszcza. Szczęście znów okazało się jego najlepszym

sprzymierzeńcem.

Wyszedł

z

budynku

z

pozostałymi

pracownikami. Za jego plecami Ŝołnierze zamknęli wielkie, okute

Ŝelazem drzwi portyku Atlantów. Dwa rosyjskie myśliwce

przeleciały z hukiem na niskim pułapie wzdłuŜ Newy, Ŝeby stawić

czoło maszynom wroga. Hotz spojrzał jeszcze raz na ErmitaŜ.

Pułapka była juŜ zamknięta. Poprawił plecak na ramionach, czując

cięŜar pojemnika po cyklonie. Znów się uśmiechnął. W końcu, co

van Dyck, to van Dyck.

♦ ♦ ♦

Bombowce były juŜ nad nimi. Wündermann i Tania, którzy

weszli na trzecie piętro, uciekając przed rosyjskimi Ŝołnierzami,

zobaczyli przez wychodzące na Newę okna, jak niemieckie

samoloty zrzucają bomby na Twierdzę Pietropawłowską, na

drugim brzegu rzeki. Teraz kolej na ErmitaŜ.

Pierwsza fala ciemnych dornierów przeleciała tuŜ nad ich

głowami. Przez chwilę myśleli, Ŝe nic się nie wydarzy. Nagle

usłyszeli huk bomb, a cały budynek zatrząsł się pod ich stopami.

Biegli dalej, aŜ dotarli do skrzyŜowania korytarzy. Jose

Manuel wyjrzał ostroŜnie za róg galerii, sprawdzając, czy w

pobliŜu nie ma wroga. Nad jego głową świsnęła kula

349

i wyrwała kawał tynku ze ściany, o którą się opierał.

Odwrócił się, szukając strzelca, i na końcu korytarza, który

zostawili za sobą, zobaczył biegnącego w ich stronę

Sanc

P he

orzza

uc.

ił wszelką ostroŜność i zaczął biec galerią po

prawej, nie puszczając ręki Tani.

Pędzili przez sale sztuki rosyjskiej, aŜ znaleźli się w du-

Ŝym pokoju z intarsjowanym drewnianym sufitem. Podłoga

zniknęła na skutek uderzenia pocisku. Przez wielką dziurę

widać było galerię na drugim piętrze, prawie pięć metrów

pod nimi. Naprzeciwko nich, na skraju przepaści, znajdowało

się duŜe łóŜko z baldachimem. Jego bogato zdobiona narzuta

była podarta na strzępy, spomiędzy których wystawały

zniszczone satynowe prześcieradła i kawałki wełny z

mate

N r

a a

c

ł a

ó .

Ŝku leŜała otwarta duŜa teczka z niebieskiego karto-

nu. Wypadły z niej setki kartek z partyturami i rozsypały się

po całej podłodze.

Wündermann pomyślał, Ŝe to dziwne i barokowe tło dla

ich śmierci.

Sanchez juŜ nie biegł. Szedł powoli w ich stronę, z pis-

toletem w dłoni. Zdobycz nie mogła juŜ się wymknąć.

— Zapłacisz mi za to, co mi zrobiłaś w łazience, bol-

szewicka suko! — wrzasnął, pokazując palcem wskazującym

lewej ręki twarz ozdobioną krwawą masą, która była kiedyś

nosem, pękniętą wargę i zaschniętą krew na ustach, szyi i

koszuli.

Nagle usłyszeli gwizd bomby. Wszyscy troje przeŜyli juŜ

bombardowania i wiedzieli, Ŝe pocisk leci prosto na nich.

Instynktownie rzucili się na ziemię. Bomba wpadła przez

350

dach, niszcząc dachówki i strop, jakby były z papieru,

złamała dębową belkę i wbiła się, nie wybuchnąwszy, na

końcu galerii, za plecami Sancheza.

Najemnik podniósł się powoli, spojrzał do tyłu, przy-

glądając się zapalnikowi pocisku wystającego spomiędzy

gruzu.

— Proszę, najwyraźniej diabeł chce, Ŝebym to ja was

posłał do piekła — powiedział, układając zmasakrowaną

twarz w grymas mający przypominać uśmiech.

Wündermann był zbyt daleko, Ŝeby usłyszeć syk zapalnika.

Zobaczył za to, jak kartki z partyturami zsuwają się z łóŜka i

płyną po podłodze w kierunku Sancheza, jakby wessane

przez prąd powietrza ciągnący je w stronę wylotu korytarza.

Wiedział juŜ, co się stanie w galerii za kilka sekund.

Podniósł się jak na spręŜynie i pociągnął Tanię na łóŜko, a

ona patrzyła na niego szeroko otwartymi oczami, nie

rozumiejąc, co się dzieje. Jose Manuel zaczął z całej siły

pchać łóŜko w stronę krawędzi wielkiego krateru.

Sanchez równieŜ zrozumiał, Ŝe dzieje się coś niedobrego,

gdy zobaczył kartki owijające się wokół jego stóp i poczuł

dziwny prąd powietrza, jakby ktoś otworzył wielkie drzwi za

jego plecami. Wtedy bomba wybuchła. Najpierw wielki

płomień wypełnił wylot korytarza i nagle, jakby zaczął Ŝyć

własnym Ŝyciem, zamienił się w jęzor ognia i zaczął przeć

przez galerię, wyjąc jak olbrzymie zwierzę, wypalając i nisz-

cząc wszystko na swojej drodze.

Jose Manuel spojrzał za siebie w chwili, kiedy ściana

ognia połykała Sancheza. Poczuł nagle gwałtowne uderzenie

masy powietrza pchanej przez ogromny płomień, który rzucił

go jak lalkę na łóŜko, wiszące na krawędzi dziury.

351

Kiedy łoŜe cara Wszechrosji rozpadało się na drobne kawałki,

lądując na podłodze drugiego piętra, Wündermann widział, jak

rzeka fosforu przechodzi nad ich głowami, prześlizguje się nad

dziurą w suficie, w kierunku narzuconym jej przez kształt

korytarza.

Materac zamortyzował upadek, ale siła uderzenia wyrzuciła

ich z łóŜka.

Przez kilka sekund leŜeli oszołomieni na podłodze. Jakimś

cudem byli cali. Podnieśli się i objęli, a drobiny Ŝarzących się

zwęglonych resztek spadały im na głowy. Uścisk był krótki.

Dźwięk kroków zbliŜających się Ŝołnierzy uświadomił im, Ŝe

ucieczka jeszcze się nie skończyła.

Zeszli na pierwsze piętro po majestatycznych Schodach

Jordanu, tych samych, po których schodził car na dorocznych

uroczystych spotkaniach z popami, w czasie Epifanii. Pomimo

kurzu pokrywającego stiuki, złocenia i zniszczone przez pociski

lustra Jose Manuel uznał, Ŝe sceneria jest wspaniała.

Za plecami usłyszał rozkazy, jakie oficerowie wykrzykiwali

swoim podkomendnym. Miał wraŜenie, Ŝe w ich kierunku zmierza

kilka grup. Pułapka zaczynała się zamykać.

Biegiem skręcili za róg, w korytarz prowadzący do Wiszących

Ogrodów, ekstrawaganckiej formy architektonicznej, która

pokazywała, do jakiego stopnia sny rosyjskich carów podobne

były marzeniom babilońskich królów. Wündermann biegł przed

Tanią, kiedy nagle, mijając jedną z kolumn, poczuł uderzenie.

Upadł na ziemię, zwijając się z bólu, próbując wpuścić

powietrze do płuc przez tchawicę, która nie chciała się

otworzyć na skutek uderzenia w Ŝołądek.

♦ ♦ ♦

352

Tania zobaczyła krępego męŜczyznę wyłaniającego się

nagle zza kolumny, który uderzył Jose Manuela w brzuch

kolbą karabinu.

Zatrzymała się gwałtownie przed Ŝołnierzem, a ten do niej

celował. Rozpoznała sierŜanta, który obmacywał ją przy

wejściu do muzeum.

— Proszę, proszę — uśmiechnął się obleśnie, rozpoznając

dziewczynę. — A więc przyjaciółka Czeczenów okazała się

w rzeczywistości niemieckim szpiegiem. — Omiatał spoj-

rzeniem kaŜdy centymetr jej ciała. — Właśnie postanowiłem,

Ŝe ty i ja zabawimy się trochę, zanim oddam cię moim

kolegom — powiedział, rozpinając rozporek.

Popełnił błąd, przestając do niej mierzyć. Pierwszy kop-

niak trafił go w krocze. Kiedy sierŜant skulił się z chrapliwym

jękiem, dziewczyna obróciła się wokół własnej osi, opierając

się na lewej nodze, i kopnęła go z całej siły prawą piętą w

czoło.

Podoficer upadł na ziemię twarzą w dół. Tania uklękła

obok niego i uderzeniem pięści zmiaŜdŜyła mu tchawicę.

Pomogła Wündermannowi wstać. Powoli wracał mu

oddech.

— Co się stało? — zapytał, widząc ciało radzieckiego

sierŜanta.

— Nic. Karabin wystrzelił temu idiocie w rękach —

powiedziała, podnosząc z ziemi broń.

♦ ♦ ♦

ChorąŜowie Gaspar Gonzalez Palenzuela i Alvaro Arenas

de Valcarcel siedzieli od kilku godzin na swoich pozycjach,

w jakimś punkcie między Uritskiem a Peterhofem. Z miejsca,

353

w którym się znajdowali, mogli podziwiać zamgloną linię

Zatoki Fińskiej.

— Myślisz, Ŝe długo jeszcze, Alvarito? — zapytał Sele

kolegę.

— NajwaŜniejsze, Ŝebyśmy byli gotowi, jak przyjdą —

odpowiedział Alvaro niemal oschle.

Jego ton sprawił, Ŝe Palenzuela spojrzał na niego spod oka.

Wyglądał na zdenerwowanego i spiętego. Nic dziwnego,

sprawy nie szły chyba za dobrze. „MoŜe to tylko moja

paranoja, ale jeśli Hotz wróci sam albo tylko z Sanchezem,

skończcie z nimi, bo ja juŜ nie będę miał okazji tego zrobić”.

Sele pamiętał ostatnią prośbę Wündermanna, kiedy postawił

mu następną kolejkę wódki zdolnej poruszyć cięŜarówki.

Architekt nie ufał dygnitarzowi SS. Jakby załatwienie

gauleitera było dokładnie tym samym co strzelenie w głowę

byle szeregowcowi Armii Czerwonej, pędzącemu w twoją

stronę i wrzeszczącemu: „hura, hura!”, pomyślał Sele gorzko.

śeby dodać sobie animuszu, zaczął gwizdać hymn pie-

choty, próbując rozproszyć czarne myśli.

Valcarcel spojrzał na niego oczyma bez wyrazu.

Wojna wszystko pieprzy, podsumował swoje przemyślenia

Palenzuela, zamieniając gwizdanie w cichy śpiew.

♦ ♦ ♦

Biegli bez tchu długim korytarzem, przemierzając puste

pomieszczenia, aŜ dotarli do następnego skrzyŜowania.

Skulili się przy jednym z rogów, próbując oszukać zmęczenie

pochłaniające resztki sił. Zobaczyli wtedy grupę uzbrojonych

po zęby Ŝołnierzy zbliŜającą się do nich drugim korytarzem.

354

Spojrzeli na prawo i ujrzeli oddział wyłaniający się zza rogu

i zmierzający w ich kierunku.

Nie mogli się juŜ cofnąć, słyszeli za plecami głosy Ŝoł-

nierzy. Trzy grupy szły prosto na nich. Spojrzeli znowu na tę,

która była najbliŜej. Rosjanie szli teraz bardzo powoli,

pochyleni, prawie na palcach, z pewnością siebie myśliwego,

który wie, Ŝe zdobycz jest blisko, zamknięta w potrzasku.

Wündermann rozejrzał się po raz ostatni. Za kilka sekund

te trzy grupy Ŝołnierzy spotkają się w jednym punkcie i

zostaną odkryci. Wszystko będzie skończone.

Nagle oślepiło go światło odbijające się od szyby. Rozej-

rzał się w poszukiwaniu źródła błysków. Była to przeszklona

szafa z kielichami. Jakimś cudem szyby były jeszcze całe.

Przyjrzał się kielichom i odruchowo podniósł rękę do piersi,

na wysokość serca. Nie zastanawiając się, wyjął róŜaniec ojca

Albasa, z cięŜkim Ŝelaznym krzyŜem, „mocny, jak mocni

muszą być chrześcijanie wobec przeciwności losu”. Nie

potrafił wyobrazić sobie większych przeciwności. Zacisnął

róŜaniec w prawej ręce i cisnął nim z całej siły w witrynę.

Hałas pękającego szkła sprawił, Ŝe jedna z grup zmieniła

kierunek marszu i ruszyła do sali, z której dobiegł dźwięk.

Uciekinierzy opuścili niepewną kryjówkę i zaczęli biec

jedynym korytarzem, który był teraz pusty. Architekt myślał

o księdzu z Paracuellos, który właśnie wyrównał z nim

rachunki. Jego róŜaniec uratował im Ŝycie. Przynajmniej

chwilowo.

♦ ♦ ♦

Niemiecka łódź podwodna wynurzyła się na powierzchnię.

Płynęła jeszcze kilka mil z szybkością około pięciu węzłów,

355

dopóki Harald Gross nie wydał rozkazu swojemu pilotowi

Gusemu, Ŝeby zgasił silniki. Gross otworzył właz na wie-

Ŝyczce i wyszedł odetchnąć mroźnym, ale czystym po-

wietrzem Finlandii. Dzięki lornetce Kriegsmarine i dokładnej

mapie upewnił się, Ŝe dopłynęli do umówionego miejsca.

Teraz musi czekać. Wprawnym ruchem sięgnął do kabury

z lugerem i otworzył ją. Rozkazy Hotza były jasne. Tylko on

miał wejść na pokład, nikt więcej. A Gross nie miał podstaw,

Ŝeby je kwestionować. Kiedy trzeba spłacić dług taki jak ten,

nie stawia się warunków.

Z drugiej strony łódź i tak nie mogłaby pomieścić więcej

pasaŜerów. Ta miniaturowa maszyna klasy Foca, najnowo-

cześniejszy model niemieckiej marynarki, mogła pomieścić

tylko dwóch pasaŜerów. Musieli wyjąć z niej działa z tor-

pedami, Ŝeby zrobić miejsce dla trzeciej osoby.

ZałoŜenia operacji były proste. Hotz miał dotrzeć do łodzi

dzięki pontonowi ukrytemu między Uritskiem a Peterhofem.

Gauleiter wejdzie na pokład i popłyną w zanurzeniu aŜ do

ujścia z zatoki, około pięćdziesięciu mil stąd, gdzie czekała

juŜ na nich podwodna łódź transoceaniczna U-96. Mały

przystanek w Norwegii na zaopatrzenie i jeśli nie będzie

komplikacji, za tydzień będą z powrotem w Niemczech.

Zaczynał mu się podobać styl Hotza; dobrze wszystko

planował, a przewidywał jeszcze lepiej.

Gross wyjął z paczki pogniecionego gauloise'a i zaczął go

z upodobaniem palić, przyglądając się czarnym słupom

dymu unoszącym się prawie pionowo ku niebu znad wywo-

łanych bombardowaniami poŜarów, ponad zarysem umę-

czonego, ale jeszcze pięknego Leningradu.

356

Cholerni Ruscy. Wytrzymują więcej, niŜ powinni, pomyś-

lał z mieszaniną niepokoju i wściekłości. Tak jak reszcie

narodu niemieckiego myśl o tym, Ŝe chwalebny przebieg

wojny moŜe się odwrócić, bardzo psuła mu humor.

♦ ♦ ♦

Tania i Wündermann sami zastawili na siebie pułapkę. Na

końcu korytarza znaleźli salę, która okazała się ślepą uliczką:

jedną z sypialni carycy. Nie mogli juŜ wrócić po własnych

śladach. Chowając się za framugą drzwi, Tania posłała serię

z karabinu ich prześladowcom.

MęŜczyźni z ochrony Stalina ukryli się za grubymi kolum-

nami szerokiej galerii. Kapitan Aleksiej Łuknicki, stojąc w

pokoju na końcu korytarza, uśmiechnął się nad planem

muzeum. Niemieccy szpiedzy sami odcięli sobie odwrót.

Gdyby Pauker nie kazał mu złapać któregoś Ŝywcem, Ŝeby

go przesłuchać, mógłby skończyć z nimi w parę minut,

wystarczyłoby kilka granatów.

— Poruczniku — zwrócił się do jednego z młodych

oficerów — potrzebujemy granatów z gazem i masek dla

wszystkich.

— Rozkaz, towarzyszu kapitanie.

Tania nadal odpowiadała na strzały radzieckich Ŝołnierzy,

choć z coraz mniejszym przekonaniem. Magazynek szybko

się opróŜniał.

— Przykro mi, Ŝe cię w to wmieszałem — powiedział

Wündermann.

Mimo przejmującego zimna twarze obojga były zroszone

potem.

— CóŜ, byłeś moim paszportem do Hiszpanii.

357

— Naprawdę mi przykro, Taniu... Dlaczego mnie poca-

łowałaś?

— Bo się w tobie zakochałam — odrzekła spokojnie,

posyłając krótką serię w odpowiedzi na strzały z drugiego

końca korytarza.

— Zakochałaś się we mnie?

— No pewnie. Powiedziałam ci, Ŝe to się stanie nagle. —

Uśmiechała się i patrzyła na niego z niezwykłą słodyczą.

Coś wpadło do sali, tocząc się po podłodze, jakiś metalowy

przedmiot o okrągłym kształcie, rozmiarów ananasa. Dwa, trzy,

cztery... osiem. Wszystkie bomby z gazem zaczęły gwizdać,

zapełniając pokój gęstym dymem w brudnym białym kolorze.

— Niech to szlag — powiedziała gorzko Tania, wciąŜ

strzelając. — Chcą nas wziąć Ŝywcem.

Spowijający wszystko dym stawał się nie do zniesienia.

Zaczęły szczypać ich oczy, poczuli bolesne drapanie w gard-

le, nie pozwalające im normalnie oddychać. Objęli się. Wün-

dermann zaczął tracić przytomność, przeklął swojego pecha.

To się nie moŜe tak skończyć. Przebył pięć tysięcy kilomet-

rów, Ŝeby przeŜyć przygodę swojego Ŝycia, i poznał kobietę,

której zawsze szukał. A teraz miał wpaść w ręce Rosjan,

którzy będą go torturowali bez litości i jeśli to przeŜyje,

wyślą go na tamten świat strzałem w głowę. Nie chciał nawet

myśleć o tym, co czeka Tanię. Płakał, płakał pod wpływem

gazu i z wściekłości, która doprowadzała go niemal do

szaleństwa. Co za straszna niesprawiedliwość. Poczuł, jak

ciało Tani wiotczeje w jego ramionach. Dziewczyna

zemdlała. Pocałował ją z czułością w czoło. Kiedy i on straci

świadomość, juŜ nigdy się nie zobaczą. Pochylił się nad nią,

Ŝeby jeszcze raz ją pocałować, gdy nagle coś

358

zwróciło jego uwagę. Wydawało mu się, Ŝe w kącie pokoju

otworzyły się maleńkie drzwiczki. Do tej pory niewidoczne,

były doskonale ukryte w wytapetowanej ścianie. Uznał, Ŝe to

halucynacja wywołana przez gaz. Nagle poczuł zawroty

głowy i upadł na ziemię, cały czas obejmując Tanię. Kiedy

zapadał się w ciemność, poczuł jeszcze, jak ktoś ciągnie go

po ziemi. Otworzył oczy po raz ostatni i wydało mu się, Ŝe

jakieś duszki wloką ich oboje do magicznych drzwi otwar-

tych w ścianie. Drzwi się zamknęły i wróciła ciemność.

♦ ♦ ♦

Aleksiej Łuknicki kazał usunąć metalowe płyty zasłania-

jące okna, Ŝeby przewietrzyć długi korytarz. Pomimo maski

gazowej jemu teŜ łzawiły oczy i czuł uporczywe pieczenie w

gardle. Miał jednak nadzieję, Ŝe ten diabelski gaz nie udusił

nazistowskich szpiegów.

Kiedy mroźne powietrze oczyściło korytarz z dymu, oficer

kazał swoim ludziom wejść do sali, w której ukryli się

wrogowie.

Pierwsi Ŝołnierze posuwali się z najwyŜszą ostroŜnością.

Łuknicki równieŜ wszedł do środka. Rozejrzał się i zerwał

maskę z twarzy. Ale to, Ŝe widział lepiej, nie poprawiało

sytuacji ani na jotę. Szpiedzy wyparowali. Sypialnia carycy

była pusta. Pomieszczenie bez okien i z jednymi drzwiami.

Jego pragmatyczny Ŝołnierski umysł wzdragał się przed

zagadkami.

— Przyprowadźcie mi tutaj dyrektora muzeum — rozkazał

porucznikowi oddziału przez zaciśnięte usta.

♦ ♦ ♦

359

Tania, pomimo pulsującego bólu w skroniach i upor-

czywych mdłości, podąŜała za Wündermannem przez labi-

rynt tuneli, biegnących w ścianach ErmitaŜu jak chodniki

gigantycznych myszy.

Jose Manuel był bliski euforii. Nadal Ŝyją. I są wolni.

Mają jeszcze szansę. Przed nimi kołysała się latarka w ręce

Nikołaja, ich wybawcy. Pochód zamykał Bonhomia, niosący

plecak z drogocennym łupem i strzelbę.

— Panie chorąŜy, panie chorąŜy, niech się pan obudzi, to

my — usłyszał głos strzelca, dobiegający z innego świata

razem z uderzeniami w twarz, którymi Ŝołnierz cucił go

z ponownego omdlenia. Obok niego stała Tania zgięta wpół

pod wpływem silnych torsji.

To nie były duszki ani magiczne drzwi. Zostali uratowani.

— Widać, Ŝe chłopak urodził się w muzeum — powie-

dział mu Manolo w czasie krótkiego odpoczynku, kiedy

usłyszeli tupot Ŝołnierskich butów po drugiej stronie ściany i

zatrzymali się, bojąc się, Ŝe ich odkryją. — Budynek

wygląda jak ser gruyer, jest pełen przejść i tajnych drzwi.

Chłopak zna je wszystkie.

— A ty...?

— Rosjanie juŜ prawie mnie mieli, kiedy nagle zoba-

czyłem, Ŝe w jednej ze ścian korytarza otworzyły się małe

drzwi, których wcześniej nie zauwaŜyłem, i wyszedł przez

nie ten mały, dając mi znaki. Ale najlepsze z tego

wszystkiego jest to, panie chorąŜy — pokazał triumfalnie

plecak z dwoma pojemnikami po cyklonie zawierającymi

cztery obrazy, które podmienili w warsztacie. — Ten

chłopak to prawdziwy skarb, musiał je zwinąć Hotzowi

sprzed nosa.

360

Biegli dalej bez odpoczynku, aŜ zaczęli schodzić pod

ziemię, w ciągnącą od kamiennych ścian wilgoć. Jose Manuel

przypuszczał, Ŝe zostawili juŜ ErmitaŜ za sobą. Dziesięć

minut później wyszli na powierzchnię w kazamatach małej

stacji wodnej na Polu Marsowym. Bonhomia musiał tam

zostawić strzelbę — pakowacz z muzeum spacerujący po

Leningradzie z niemiecką bronią mógł wzbudzić podejrzenia.

Tania i Wündermann poczuli się znacznie lepiej na świe-

Ŝym powietrzu. Byli bardzo blisko Ogrodów Letnich.

Przeszli przez zaniedbane aleje parku, dawniej dumy

miasta, i skierowali się do opuszczonego domku ogrodników,

przez który weszli do Leningradu o świcie. Wündermann

czuł się tak, jakby od tamtej pory minęły lata. Przed nimi

znajdowały się drzwi do wolności. Przyspieszyli kroku, a

Tania, szczęśliwa, wzięła Wündermanna pod ramię. Byli

dwieście metrów przed domkiem, kiedy warkot wojskowej

furgonetki zmusił ich do ukrycia się w pobliskich zaroślach.

Pojazd zatrzymał się przed drzwiami domku ogrodników.

Wysiadło z niego około dwudziestu uzbrojonych po zęby

Ŝołnierzy, którzy bez wahania weszli do zrujnowanej chatki.

Z szoferki cięŜarówki wyskoczył oficer z planem w ręku.

Pomógł wysiąść starszemu męŜczyźnie. Wündermann roz-

poznał go natychmiast, był to Josif Orbeli, dyrektor ErmitaŜu.

Kapitan ochrony Stalina i dyrektor muzeum rozmawiali o

czymś i gestykulowali nad planem. Kiedy skończyli, oficer

schował mapę i zasalutował Orbelemu. Odwróciwszy się,

Aleksiej Łuknicki wszedł do domku. Inny Ŝołnierz pomógł

dyrektorowi wsiąść do cięŜarówki, która ruszyła w drogę

powrotną do muzeum.

Orbeli nie znał zapewne tajnych przejść w ErmitaŜu.

361

Gdyby tak było, juŜ dawno by ich złapali. Najwyraźniej

wiedział za to, Ŝe przez sieć kanałów moŜna opuścić miasto.

Wündermann wolał poczekać kilka minut, wystarczająco

długo, Ŝeby prześladowcy mogli ich wyprzedzić, zanim sami

wejdą do domku i podejmą ucieczkę, zawsze utrzymując

odpowiednią odległość od ludzi, którzy na nich polują.

♦ ♦ ♦

Hotz sklął samego siebie w ciemnościach kanału. Jego

latarka zaczynała świecić coraz słabiej. Poprzednim razem

zaskoczyła go łatwość, z jaką Nikołaj poruszał się w tym

labiryncie tuneli, później zdawało mu się, Ŝe odkrył klucz:

stemple z brązu z symbolem imperium. A jednak teraz zdał

sobie sprawę, Ŝe stracił zbyt wiele czasu na rozszyfrowanie

ich kodu.

Zgubił się niezliczoną ilość razy, kończąc w ślepych

zaułkach lub przechodząc dziesiątki razy przez miejsca, w

których juŜ był. Stracił kilka cennych godzin, Ŝeby odkryć

niewielką róŜnicę pomiędzy poszczególnymi stemplami.

Na symbolach wskazujących właściwą drogę orzeł miał

prawą głowę nieco bardziej pochyloną niŜ lewą. Dziecinnie

proste, ale wystarczająco wyszukane, jeŜeli ktoś chciał

zyskać na czasie, uciekając przed prześladowcami, którzy nie

znali reguł gry.

Musiał być juŜ blisko wyjścia, zaczynał czuć powiew

świeŜego powietrza. Skręciwszy w następny korytarz, zoba-

czył słaby promień światła mogącego pochodzić tylko z ze-

362

wnątrz. Uśmiechnął się. Jest uratowany. Wrzucił latarkę do

strumienia brudnej, śmierdzącej wody płynącej środkowym

kanałem w głównym tunelu i ruszył szybkim krokiem w

stronę światła. Nagle zatrzymał się gwałtownie. Ogarnęła go

panika. Usłyszał za plecami nawołujące się po rosyjsku

głosy. Sowieci odkryli jego drogę ucieczki. Pobiegł co sił w

nogach i ze ściśniętym sercem. Liczył na to, Ŝe ma jeszcze

nad nimi wystarczającą przewagę. Przeklął carów i ich

wszystkie dwugłowe imperialne orły.

♦ ♦ ♦

— Dawaj, dawaj! — krzyczał Łuknicki, poganiając swo-

ich ludzi, wyczuwając bliskość zdobyczy. Snopy światła

latarek poruszały się we wszystkich kierunkach, oświetlając

stare, pozieleniałe ściany tuneli.

Kiedy echa wojskowych butów ucichły w długim kanale,

galerię znowu rozświetlił pojedynczy snop światła. Nikołaj,

Tania i dwaj Hiszpanie szli tą samą drogą co ich prze-

śladowcy, utrzymując bezpieczny dystans.

♦ ♦ ♦

ChorąŜy Valcarcel włoŜył blaszkę identyfikacyjną do buta;

nie miał czasu, Ŝeby znaleźć nowy łańcuszek w zaopatrzeniu,

od kiedy jego ostatnia kochanka zerwała mu ją z szyi. Wtedy

zobaczył jakiegoś męŜczyznę wychodzącego z lasku

naprzeciwko. Biegł, ale wyglądał na wyczerpanego. Zapadał

się prawie po kolana w świeŜo spadłym śniegu. Z ramienia

zwisał mu plecak. W tym plecaku jest moja przyszłość,

pomyślał Valcarcel.

ChorąŜy opuścił swoją pozycję i zaczął iść ku kierującemu

363

się w jego stronę męŜczyźnie. Obejrzał się szybko za siebie.

Sele jeszcze nie wrócił. Tym lepiej dla niego. Szybkim

ruchem odbezpieczył mauzera i włoŜył nabój do magazynka.

♦ ♦ ♦

Hotz wyszedł z lasku, czując, Ŝe jego oszalałe serce za chwilę

pęknie. Nogi ledwie go niosły, a ten cholerny śnieg wydawał się

zapadać pod nim z kaŜdym krokiem coraz bardziej. Biegł z

trudem, czerpiąc siłę z desperacji. Rosjanie deptali mu po

piętach. Musi wdrapać się na to wzniesienie, za nim znajdują

się juŜ niemieckie linie. Na pewno mu się uda, jest juŜ tak

blisko. Wszystko zaplanował, teraz nie moŜe się nie powieść.

Dotrze do swoich, odpocznie trochę. Potem spacer na plaŜę.

Ponton i łódź podwodna w zatoce. Postanowił zostać w Norwe-

gii. Stamtąd poleci do Nowego Jorku. W nordyckim kraju ma

potęŜnych przyjaciół, którzy są mu winni parę przysług. śaden

problem. Z Nowego Jorku, po paru operacjach, pojedzie do

Argentyny. Wyda polecenia przelewu szwajcarskim bankom.

W Ameryce Południowej czeka na niego nowe Ŝycie. U boku

Carmen. Kto wie, moŜe zostaną jedną z tych nieznośnie

nudnych, zwyczajnych par? ChociaŜ, o ile znał Carmen,

domyślał się, Ŝe to wspaniale niemoŜliwe. A ma jeszcze

przecieŜ tego cudownego van Dycka! Znów poprawił mu się

humor. Wszystko pójdzie jak po maśle. Skierował wzrok na

wzgórze i nagle zobaczył Ŝołnierza schodzącego powoli z

pagórka. Najwyraźniej zmierzał w jego stronę. Rozpoznał

natychmiast naszywkę z hiszpańską flagą na jego prawym

ramieniu. Jest uratowany, to ochotnik z Błękitnej Dywizji!

♦ ♦ ♦

364

MęŜczyzna, który wyszedł z lasu, zatrzymał się. Był na

skraju wyczerpania, ale miał jeszcze dość animuszu, Ŝeby

powitać go gestem dłoni. Wokół jego nosa i ust widać było

ślady zaschniętej śliny. Wtedy przyjrzał się jego twarzy.

Mimo Ŝe była wykrzywiona wysiłkiem, rozpoznał go ponad

wszelką wątpliwość. Mechanicznym ruchem podniósł strzel-

bę do ramienia. Hotz równieŜ utkwił wzrok w twarzy

hiszpańskiego Ŝołnierza. Jakaś część jego mózgu zapamiętała

tę twarz i teraz wiedział juŜ, kto to taki. Otworzył usta, Ŝeby

coś powiedzieć, kiedy zobaczył ze zdziwieniem, Ŝe Ŝołnierz

podnosi gotową do strzału broń. Huk karabinu sprawił, Ŝe

podskoczył. Poczuł twarde uderzenie w pierś. Ugięły się pod

nim kolana i runął w śnieg. Jego głowa powoli odchyliła się

do tyłu, po czym znieruchomiał wygięty, w nienaturalnej

pozie, patrząc w niebo.

Alvaro podszedł do Hotza leŜącego na ziemi. Zaczął

zdejmować mu plecak.

— Nie byliśmy sobie przedstawieni, ale pocieszy cię

pewnie wiadomość, Ŝe ja teŜ jestem miłośnikiem dobrego

malarstwa. I dobrego Ŝycia — powiedział zimno.

Hotz zamrugał kilka razy. To jest jak zły sen. To nie moŜe

być prawda. Musi się obudzić.

— Ojej, traci pan powietrze jak stara opona — zauwaŜył

Valcarcel, zarzucając plecak na ramię i patrząc na dziurę

w piersi Hotza, przez którą wydostawało się powietrze

z wilgotnym bulgotem, opryskując kropelkami krwi jego

zniszczony płaszcz. — Nie ma się czym martwić, za parę

minut będzie po wszystkim.

ChorąŜy odwrócił się i zaczął wchodzić na pagórek. Kiedy

dotarł na szczyt, zobaczył nadbiegającego Selego. Otworzył

365

magazynek strzelby, Ŝeby zmienić naboje. Pech, kolego,

lepiej by było dla ciebie, gdybyś nie włoŜył jeszcze gaci i dał

mi zakopać spokojnie plecak, pomyślał, składając się do

strzału.

Hotz poczuł nagłą wściekłość. Podniósł się, wyjął z kie-

szeni waltera, zdjął z niego tłumik i, trzymając oburącz,

wystrzelił trzy razy w plecy Hiszpana stojącego juŜ na

szczycie pagórka, którego widział tylko od pasa w górę.

Wydawało mu się, Ŝe tamten pada na ziemię jak worek.

Podniósł się i zasłonił ręką otwór po kuli, która przeszyła

mu pierś. Nikt nie moŜe zabić Hotza jednym strzałem. Teraz

musi odzyskać plecak, który ukradł mu ten sukinsyn. Wejdzie

tylko na wzgórze i wygra. Nagle usłyszał za sobą strzały.

Świst kul przelatujących nad głową i jeden, dwa, trzy

uderzenia w plecy. Upadł na ziemię. Musi tylko chwilę

odpocząć. Odpocznie tylko chwilę i poczuje się lepiej.

Zaniknął oczy. Ciemność zawsze pozwalała mu się odpręŜyć.

Uśmiechnął się, bo miał wraŜenie, Ŝe słyszy śpiew swojej

matki. Jeszcze minuta, matka na pewno zaraz go obudzi, jak

zawsze.

♦ ♦ ♦

Wündermann rzucił się w śnieg, słysząc strzały Rosjan.

Wyszli z tuneli za nimi i widzieli, jak biegną po śladach,

które musiały naleŜeć do Hotza.

Za pomocą wizjera strzelby — jedynej części broni, jaką

Bonhomia zachował — zobaczył, jak Rosjanie zabili Hotza,

który próbował z trudem wspiąć się na mały pagórek.

Zobaczył teŜ, nieco wyŜej, ciało Ŝołnierza, które drugi

próbował podnieść i dokądś zabrać. Kiedy ustawił lepiej

366

ostrość, odkrył z bólem, Ŝe postrzelonym Ŝołnierzem jest

Valcarcel, a tym, który próbuje mu pomóc, nie kto inny jak

Sele.

Radzieccy Ŝołnierze biegli w stronę wzgórza, nie prze-

stając strzelać. Palenzuela porzucił wreszcie próby zabrania

ze sobą kolegi.

Wündermann schował wizjer do kieszeni. Zobaczył juŜ

wszystko, co powinien widzieć. Ogarnęło go nagle gorzkie

uczucie pustki. Manolo podpełzł do niego po śniegu.

— Co teraz, panie chorąŜy?

Jose Manuel wrócił do rzeczywistości. Spojrzał na troje

towarzyszy, którzy patrzyli na niego wyczekująco. Ucieczka

jeszcze się nie skończyła. Miał nadzieję, Ŝe Diego wykonał

swoją część roboty.

♦ ♦ ♦

— Papierosa, Bayonas?

Jaime Garcia de las Bayonas, ochotnik z Murcji i jeden z

najlepszych pilotów ochotniczej jednostki, Błękitnej Es-

kadry, spojrzał na niego kątem oka. Jaime był małomównym

typem, „na to, czego trzeba będzie wysłuchać, nie ma co

odpowiadać”, zwykł mawiać. Ale od dwóch dni gadał juŜ za

duŜo z tym typem, który właśnie proponował mu papierosa. I

nic nie szło tak, jak powinno. MoŜe nie trzeba było brać tego

zlecenia, pomimo ceny.

— Nie tak to ustaliliśmy, Armario. Jak coś pójdzie źle,

rozstrzelają nas obu. Pewnie zdajesz sobie z tego sprawę —

odpowiedział, biorąc lucky strike'a bez filtra.

— Co ma źle pójść, na Boga! Z takim pilotem jak ty i z

taką maszyną—powiedział, wskazując na imponującego

367

focke-wulfa fw 200 condor, jednego z najnowocześniejszych

samolotów transportowych Luftwaffe, który stał w tej chwili

obok na pasie startowym.

Armario poczuł na karku spojrzenie drugiego pilota Bayo-

nasa, komendanta Ricarda Villara, znanego bardziej pod

przezwiskiem Titi. Villar teŜ pochodził z Murcji i miał

charakterek. W swoim oddziale uchodził za prawdziwego

twardziela. Mówiono o nim, Ŝe w Badajoz zabił w czasie

wojny trzech czerwonych kopniakami w jaja, bijąc się pod

ścianą, kiedy wystrzelał wszystkie naboje, a bagnet złamał na

głowie komisarza politycznego.

— Nie moŜe się nie udać. Z taką załogą — powiedział,

patrząc spod oka na Villara; zaproponował papierosa takŜe

jemu, radiowcowi Juutulainenowi i mechanikowi Windowi,

dwóm fińskim wolontariuszom, prawie albinosom, którzy

uśmiechnęli się do niego szeroko, nie rozumiejąc ani słowa,

ale przyjmując amerykańskie papierosy.

— A twoi przyjaciele przyjdą w końcu czy nie? — Ko-

mendant spoglądał niespokojnie na zegarek. — Będziemy

musieli wylecieć wcześniej, niŜ planowaliśmy. Kiedy po-

szedłem do wieŜy po mój rozkład lotów, powiedzieli mi, Ŝe

wykryli jakieś ruchy ruskich jednostek w stronę lotniska.

Przygotowują kontratak.

W tym momencie pojawiła się wojskowa cięŜarówka

wioząca worki z pocztą. Listy, które Ŝołnierze słali do

domów. Condor był samolotem pocztowym.

— Jest nasz ładunek — powiedział Bayonas. — Wy-

latujemy, gdy tylko załadują worki. Z twoimi przyjaciółmi

albo bez nich.

368

Nagle twarz Diega rozjaśnił szeroki uśmiech. Z szoferki

wysiedli Wündermann i Tania. Z przyczepy wyłonił się

Bonhomia i młody chłopak, którego nie znał.

Cała czwórka podbiegła do Diega. Armario i Wündermann

uściskali się.

— A Jaszczurka? — zapytał Diego, nie wypuszczając

Jose Manuela z objęć.

— Nie przyjdzie — odpowiedział Jose Manuel, a jego

spojrzenie wyjaśniło resztę.

— To wy jesteście pasaŜerami? — zapytał sucho pilot.

— Tak. Panie chorąŜy, przedstawiam komendanta Garcię

de las Bayonas. Jest komendantem pięćdziesiątego drugiego

dywizjonu. Bohater wojenny, dwanaście potwierdzonych

strąceń nad Stalingradem...

— AŜ mnie strącili — przerwał mu Murcjanin. — Ruski

wpakowali mi pocisk tutaj — powiedział, wskazując

Ŝołądek. — Pół trzustki kaput, cudem przeŜyłem. Ale

niemieccy lekarze powiedzieli, Ŝe mogę mieć nawroty. śe

mój organizm moŜe nie wytrzymać stresu bitwy. Dlatego

latam teraz samolotami pocztowymi. — Spojrzał z urazą na

condora, do którego ładowano juŜ worki z pomocą kierowcy

cięŜarówki i fińskich załogantów.

— Najlepszy. As — zapewnił Armario. — Zawiezie nas

do Berlina za rozsądną cenę.

— Zawiozę was do Berlina za kupę forsy — przerwał mu

pilot. — I chcę ją zobaczyć teraz.

Jose Manuel dał znak Diegowi, który wyjął z kieszeni

wojskowego płaszcza gruby plik marek związanych gumką

recepturką. Wręczył je dowódcy condora.

— Przelicz je, przelicz — zachęcił go Armario, kiedy

369

Bayonas zaczął oglądać banknoty. — Jesteśmy powaŜnymi

ludźmi — dodał z wyniosłą miną.

Nagle znajdująca się niecałe pięć kilometrów od lotniska

plama lasu wybuchła serią wystrzałów, jakby rozszalał się

nad nią ogień.

Wszyscy byli weteranami rosyjskiego frontu i wiedzieli, co

to oznacza. Rzucili się na ziemię. Rosjanom udało się umieś-

cić w lesie kilka złowrogich „organów Stalina”: baterie dział

ustawione na cięŜarówkach, równie ruchliwe jak zabójcze.

Deszcz pocisków spadł na lotnisko, niszcząc hangary i

maszyny.

Nad jednostką wojskową rozpętało się piekło. Będącego

ich przepustką do wolności condora dosięgła cała salwa

pocisków. Strzały trafiły takŜe stojącą niedaleko cięŜarówkę

cysternę, którą wybuch wyrzucił kilka metrów w górę.

Płomienie dosięgły równieŜ resztek samolotu.

Wszyscy patrzyli na te dantejskie sceny, leŜąc na ziemi.

— To pewnie uniewaŜnia naszą umowę — powiedział

ponuro Armario, patrząc na Bayonasa.

— W Ŝadnym razie. Poza tym nie mam zamiaru tu

zostawać — odrzekł Bayonas, wstając. — Titi, na północny

pas. Polecimy „gęsią”.

Wszyscy pobiegli za majorem. Na północnym pasie stała

„gęś”, ju-52, na której burcie widniały wielkie czerwone

krzyŜe w białych kwadratach. Junkers był w rzeczywistości

samolotem szpitalnym. Armario przyjrzał się pozbawionemu

pokrywy silnikowi na sterburcie, z całym osprzętem na

wierzchu.

— Mamy lecieć tym czymś? — zdziwił się Armario, nie

próbując ukryć niepokoju.

370

— „To coś” to świetny samolot — powiedział Jaime,

kiedy wchodzili czym prędzej po schodkach, a radziecki

ostrzał pustoszył bazę za ich plecami. — Właśnie naprawili

mu silnik, który nawalał, wylatujemy natychmiast. A moŜe

wolicie tu zostać i poczekać, aŜ Ruskie skończą robić grilla?

Drugi pilot rozsadził pasaŜerów jak się dało w ciasnej

kabinie maszyny, z której zniknęły wszystkie fotele dla

pasaŜerów, zastąpione rzędem polowych łóŜek.

— Trzymajcie się jak moŜecie pasów przy łóŜkach.

UŜywamy północnego pasa tylko do lądowań, nigdy do

startów — wyjaśnił były legionista.

— Dlaczego tylko do lądowań? — zapytał Wündermann,

przekrzykując huk silników, które włączył właśnie Bayonas.

— CóŜ, na końcu pasa jest urwisko z ponad

tysiącdwustumetrową przepaścią. Ale nie martwcie się, Titi i

Bayonas są najlepsi.

— Mogę siedzieć z wami z przodu?

— Jasne. Jeśli uda się panu nie zwymiotować, zaprasza-

my. I niech pan weźmie ze sobą dziewczynę, nie ma się co

wstydzić.

Tania uśmiechnęła się do Jose Manuela. Nie mogło im się

przydarzyć nic gorszego od tego, co juŜ przeŜyli.

— Silniki pełną parą — zarządził dowódca, podczas gdy

Villar siadał na swoim miejscu.

— Pełną parą — potwierdził drugi oficer.

Samolot zaczął kołować po pasie, wśród huku silników i

coraz silniejszego ostrzału.

Junkers nabierał prędkości i połykał kolejne metry pasa.

Wündermann zobaczył widoczny na jego końcu brzeg ka-

nionu.

371

— Punkt bez powrotu — stwierdził Villar.

— Dobra. Lecimy. — Bayonas pociągnął delikatnie za

dźwignię steru i maszyna zaczęła podnosić dziób.

Płyta lotniska oddalała się pod jej skrzydłami. Przepaść

zbliŜała się z zawrotną prędkością. Jose Manuel poczuł, jak

koła odrywają się od ziemi. Nagle przestraszył ich głuchy

huk.

— Straciliśmy silnik numer trzy — oświadczył Titi.

Junkers znów opadł na pas, a jego dziób zaczął pochylać się

ku ziemi.

— Nie martwcie się, te samoloty mogą latać na dwóch

silnikach — powiedział dowódca, dodając mocy w pozo-

stałych silnikach i ciągnąc zdecydowanie za ster, by pode-

rwać maszynę.

— Robił to pan juŜ kiedyś? — zapytał Jose Manuel, kiedy

betonowa płyta ostatecznie znikała im spod kół, a przed nimi

otwierała się przepaść.

— Czytałem o tym w podręczniku — odpowiedział zimno

pilot.

Samolot skoczył w pustkę. Wündermann miał wraŜenie,

Ŝe grawitacja przestała działać, i usłyszał dobiegający z da-

leka głos Bayonasa:

— Wysokościomierz.

— Osiemset metrów i spada.

Widział kanion w całej okazałości. PejzaŜ był wspaniały.

Złapał dłoń Tani, a ona ścisnęła mocno jego rękę.

— Czterysta i spada.

Słońce wyszło nagle zza chmur i snop światła padł na

maszynę, która posłała w dolinę srebrne odblaski z kadłuba.

— Dwieście.

372

Wündermann popatrzył na Tanię. Odpowiedziała na jego

spojrzenie z powagą i spokojem. Wydawało mu się, Ŝe się

uśmiec

— Sha

t .

o.

Samolot podniósł wreszcie dziób i ustabilizował się pięć-

dziesiąt metrów nad ziemią. Przelecieli nad czubkami stuletnich

sosen rosnących na dnie doliny i wzięli kurs na wschód, wznosząc

się powoli.

Światło słońca pobłyskiwało wśród chmur wiszących nad

ośnieŜoną doliną. Wündermannowi wydawało się, Ŝe to

najpiękniejszy krajobraz na ziemi.

♦ ♦ ♦

Kapitan Łuknicki podniósł głowę, Ŝeby zobaczyć przela-

tującego ju-52, w którym rozpoznał niemiecki samolot

szpitalny, dzięki czerwonym krzyŜom na kadłubie. Leciał tak

nisko, Ŝe dostrzegał twarze pasaŜerów widoczne w oknach i

przeszklonej kabinie pilotów. Nie mógł im nie zazdrościć. Dla

wielu z nich, jeśli rany pozwolą im przeŜyć, wojna juŜ się

skończyła. Odwrócił się, Ŝeby skończyć pracę. Kopniakiem

wrzucił do rowu plecak, który miał na plecach jeden z Niemców.

Płócienny pakunek, z czymś cięŜkim w środku, odbił się od

ciał leŜących na dnie zaimprowizowanego grobu.

Aleksieja nie kusiło wcale, Ŝeby zajrzeć do plecaka. Pamiętał

dokładnie instrukcje towarzysza Stalina. „Niech zniknie

jakikolwiek ślad, to wszystko nigdy się nie wydarzyło”. JeŜeli

Stalin chciał, Ŝeby ślad zaginął po tych dziwnych wydarzeniach,

on nie miał zamiaru komplikować sytuacji.

373

UwaŜał nawet, Ŝe naduŜył zaufania, przeszukując trupy,

by znaleźć jakiś dokument czy blaszkę, która pomogłaby ich

zidentyfikować. Niczego nie znalazł.

Na dany znak Ŝołnierze straŜy przybocznej zaczęli wsy-

pywać do dołu gaszone wapno. Od pyłu Łuknicki zaniósł się

silnym kaszlem i odszedł od rowu, zakrywając sobie chustką

usta i nos.

Rozejrzał się dookoła, popatrzył na opuszczony skrawek

ziemi w lesie pod Uritskiem, mając nadzieję, Ŝe juŜ nigdy w

Ŝyciu nie będzie musiał tam wrócić.

12

Sankt Petersburg, Wigilia BoŜ ego Narodzenia,

rok 2006

W Sankt Petersburgu padał śnieg. Białymi, duŜymi płatami.

Spadały lekko, jak kulki bawełny, pogrubiając biały płaszcz

okrywający miasto.

Berta od kilku minut obserwowała ten śnieŜny spektakl

odgrywany nad newską stolicą. Robiła to rozparta w głębokim

fotelu, wyglądając przez wielkie okno hotelowego pokoju.

Z Sheratona roztaczał się wspaniały widok na stojący na

drugim brzegu rzeki ErmitaŜ, który przyciągał ją jak magnes i

hipnotyzował. Pewnie nawet dla carów nie był nigdy tak

wspaniały. Być moŜe miała rację. Nowy rząd rosyjski starał się ze

wszystkich sił poprawić wizerunek kraju. Cały kompleks

budynków tworzących państwowe muzeum ErmitaŜu został

całkowicie przebudowany. Wszystkie fasady odrestaurowano,

wszystkie budynki pomalowano, z zachowaniem oryginalnych

kolorów, wybranych przez włoskich architektów projektujących

swoje dzieła.

375

Teraz dawny Pałac Zimowy wyglądał jak wyjęty z bajki,

błyszcząc niby gigantyczny diament dzięki oświetleniu

zaprojektowanemu przez Ricky'ego Boswella, najlepszego

specjalistę od światła z Hollywood.

Sylwetka ErmitaŜu odbijała się majestatycznie w czarnych,

spokojnych wodach Newy.

Berta była bardzo szczęśliwa. Powodów miała aŜ nadto.

Śnieg wciąŜ padał za podwójnymi szybami okna jej pokoju.

Dwanaście stopni mrozu na zewnątrz, jak wskazywał ter-

mometr klimatyzacji, osiemnaście w środku.

Usłyszała ciche gaworzenie leŜącej w kołysce Cristiny i

kroki Jaimego na grubym dywanie.

— Kochanie, ja to zrobię.

Spojrzała na niego z miłością. Nigdy nie przypuszczała, Ŝe

męŜczyzna moŜe być tak czuły dla swoich dzieci. I dla niej.

Musiała wykonać wysiłek, Ŝeby powstrzymać łzy. Czasem

myślała, Ŝe nie zniesie tyle szczęścia naraz.

Jaime podszedł do okna z dzieckiem na ręku. Jego pozo-

stałe dzieci, Laura i Jorge, były w pokoju obok z Niną,

paragwajską opiekunką, która przyjechała z nimi. Berta nie

chciała zostawić ich w Madrycie. „Chcę, Ŝebyśmy byli

zawsze razem, od pierwszego dnia”.

— Patrz, Cristino, tam byli twoi pradziadkowie ponad

sześćdziesiąt lat temu — powiedział Jaime do córki, która po

raz kolejny próbowała zdjąć mu okulary, kiedy pokazywał jej

ErmitaŜ. — Twoi pradziadkowie byli carami Rosji.

— Głuptas. Nie okłamuj dziecka. — Berta zwróciła mu

czule uwagę. — Nie byli carami Rosji. Twoi pradziadkowie

byli najlepszymi złodziejami obrazów na świecie.

376

— Cholera, mogłaś jej to powiedzieć jakoś inaczej.

— Mogłam jej to powiedzieć wolniej — pocałowała go

— ale niczego by to nie zmieniło.

— Mamy jeszcze godzinę — Jaime odpowiedział jej

pocałunkiem. — MoŜe powinienem ci pomóc się ubierać? —

Wolną ręką próbował rozwiązać pasek jej szlafroka.

— O... Ŝadnej pomocy — powiedziała, odsuwając jego

dłoń. — Znam twoją pomoc. Rezultat ostatniej trzymasz

właśnie na ręku. Dziś nie moŜemy się spóźnić.

Jaime uśmiechnął się. Spojrzał na wspaniale oświetloną

fasadę ErmitaŜu.

— Jest piękny, prawda?

— Tak. Szkoda, Ŝe dziadek nigdy nie mógł go zobaczyć

po przebudowie.

— Na pewno patrzy na nas teraz z jakiegoś miejsca. I od

czasu do czasu spogląda teŜ na ErmitaŜ.

— Na pewno. — Berta oparła się o ramię męŜa.

— Wiesz co? Odkąd przyjechaliśmy do Rosji, mam

wraŜenie, Ŝe jesteśmy tutaj, Ŝeby zamknąć ostatni rozdział

historii, do której nikt nie dopisał słowa „koniec”.

Berta czuła to samo. Kiedyś miała juŜ podobne odczucie.

MoŜe 26 lipca 2005? W dniu, w którym zorientowała się, Ŝe

jest waŜnym elementem tej dziwnej układanki.

♦ ♦ ♦

Kiedy babcia Tania skończyła opowiadać swoją niesamo-

witą historię, Berta siedziała przez kilka chwil bez ruchu, jak

sparaliŜowana, w duŜym skórzanym fotelu, który naleŜał

kiedyś do dziadka.

Nico zapalił światło w salonie. Do tej pory siedziały po

377

ciemku. Popołudnie przeszło w noc, w czasie gdy babcia

odkrywała przed nią swoją przeszłość.

Tania spojrzała na wnuczkę. Zdawała sobie sprawę, jaki

efekt wywołały jej słowa.

— To wszystko, kochanie. To historia, której twój dziadek

nigdy ci nie opowiedział.

Berta wstała. Jak automat poszła do salonu z obrazami.

Przyglądała się dziełom z ErmitaŜu, kaŜdemu z osobna.

Czuła, jak serce zaczyna jej szybciej bić, umysł pracował na

pełnych obrotach, ukazując wir obrazów, fragmenty rozmów,

przebłyski przeszłości.

— Kim jesteś, dziadku? — zapytała go kiedyś, gdy

była mała. — Leonardem, Velazquezem, van Goghiem

czy Rubensem?

— Wszystkimi czterema — odpowiedział z uśmiechem.

Spojrzała na portret babci. Teraz patrzyła na niego zupełnie

inaczej. Dysponowała juŜ wszystkimi kluczami. Pięć róŜ na

kolanach babci to Jaszczurka, Hotz, Flora, Valcarcel i

Sanchez. Wszyscy, którzy zostali na zawsze w Leningradzie.

Wszyscy, którzy w ten czy inny sposób zginęli z powodu

obrazów.

Był róŜaniec ojca Albasa, owinięty na przegubie babci, z

duŜymi koralikami z drewna i masywnym Ŝelaznym

krzyŜem, który uratował im Ŝycie w muzeum.

Suche drzewo i urwana lina: celny strzał wuja Manola,

który przerwał powróz. Uśmiechnęła się, a jej oczy wypełniły

łzy, kiedy w lewym górnym rogu obrazu zobaczyła mały

samolot uciekający ku wolności. Po raz pierwszy zauwaŜyła,

Ŝe śruba jednego z trzech silników jest nieruchoma. Dziadek

zawsze był rzetelny.

378

Nie mogła powstrzymać łez, kiedy przyglądała się jasz-

czurce siedzącej u stóp babci. Jaszczurka, której nigdy się nie

bała ani nie brzydziła, w przeciwieństwie do jej rodzeństwa i

kuzynów. MoŜe juŜ wtedy przeczuwała tajemnicę? Dobry

Jaszczurka, tak bardzo chciałaby go poznać... Teraz

rozumiała teŜ, jaki sekret krył napis na kartce, którą zwierzę

trzymało w pysku, „3GZB”, trzy pojemniki po cyklonie B.

Na koniec przyjrzała się dziwnemu suchemu pniowi z

wbitymi w niego strzałami. Ostatni Ŝart dziadka, drzewo z

męczeństwa świętego Sebastiana, przy którym brakowało

świętego. Zagubiony obraz.

Wreszcie utkwiła wzrok w twarzy babci. Teraz rozumiała

jej spojrzenie i porozumiewawczy uśmiech. I po raz pierwszy

zrozumiała znaczenie pięciu odwróconych koron unoszących

się nad jej głową. Aureola ukrywała wszystkie tajemnice.

Pięć obrazów. Pięć liter kaŜdej korony odpowiadało ostatniej

literze nazwiska kaŜdego malarza. Dlatego namalował je „do

góry nogami”, bo imiona autorów naleŜało czytać na odwrót.

Było O od Leonarda, Z od Velazqueza, H od van Gogha, S

od Rubensa... Zatrzymała spojrzenie na piątej koronie. K jak

van Dyck. Wtedy zrozumiała, Ŝe w piątej koronie zaklęte

zostało ostatnie Ŝyczenie dziadka.

Nie mogła powstrzymać szlochu.

Babcia dotknęła delikatnie jej ramienia.

— Twój dziadek zostawił to dla ciebie. — Dała jej

zalakowaną kopertę. — Powiedział, Ŝe mam ci ją dać, kiedy

dowiesz się wszystkiego.

Berta nie mogła juŜ dłuŜej powstrzymywać emocji i objęła

babcię, szlochając.

— Bardzo cię kocham, babciu — wykrztusiła.

379

— Ja ciebie teŜ, kochanie. Twój dziadek takŜe cię kochał.

Muszę przyznać, Ŝe czasami byłam o ciebie zazdrosna. O tę

małą blondyneczkę, której mój mąŜ poświęcał tyle uwagi. —

Uśmiechnęła się czule, głaszcząc wnuczkę po włosach, a jej

oczy równieŜ zwilgotniały. — To Ŝart. Nigdy nie przestaliś-

my się kochać. Od pierwszej chwili, kiedy go poznałam. Był

najprzystojniejszym męŜczyzną na świecie. I najdzielniej-

szym. W dodatku był dŜentelmenem.

Dopiero kiedy Berta dotarła do domu i wzięła odpręŜającą

kąpiel, zebrała dość sił, Ŝeby otworzyć list. Usiadła na

kanapie, w piŜamie i szlafroku, z duŜą filiŜanką naparu z

lipy. Stalin patrzył na nią wyczekująco.

— Chodź tu, stary kocie — zaprosiła go, uderzając lekko

dłonią o swoje udo.

Stalin nie wahał się ani chwili, jednym susem wskoczył jej na

kolana, po czym zwinął się w kłębek, mrucząc z zadowoleniem.

— Gdybyś wiedział, jakie wujek Manolo nadaje imiona

swoim kotom, sierść stawałaby ci dęba za kaŜdym razem,

kiedy do nas przychodzi — powiedziała, pociągając nosem

i łamiąc lak na kopercie.

Kochana dziewczyno,

jeśli czytasz ten list, to znaczy, Ŝe mnie juŜ nie ma,

a twoja babcia poinformowała cię właśnie o rzeczach,

o których nigdy nie miałem odwagi ci opowiedzieć.

Przede wszystkim wiedz, Ŝe nigdy nie Ŝałowałem tego,

co zrobiłem, i gdybym mógł przeŜyć Ŝycie jeszcze raz,

postąpiłbym tak samo. A wiesz dlaczego? Bo nagrodą

była twoja babcia i za nic na świecie nie chciałbym

stracić okazji, Ŝeby ją poznać. Modliłem się kaŜdego

380

dnia za dobrego Jaszczurkę. Modliłem się nawet za

Hotza, za Sancheza i za tę biedną kobietę, Olgę czy

Florę. Być moŜe to przez pamięć o nich

zatrzymałem te obrazy. Oczywiście nigdy nie

chciałem się ich pozbyć ani sprzedać. Raz

popełniłem juŜ ten błąd i nie starczyło mi dni Ŝycia,

Ŝeby

Z z

ac a to

how Ŝ

a a

ł ł

e ow

m ać

t .

e cztery obrazy, poniewaŜ ich

zdobycie kosztowało wiele krwi, pięć róŜ z portretu

twojej babci. Jednak, Ŝeby być do końca szczerym,

przyznam, Ŝe zachowałem je, bo próŜność malarza,

którym nie udało mi się zostać, była silniejsza ode

mnie.

Przez te wszystkie lata setki tysięcy osób oglądało

moje obrazy wiszące w ErmitaŜu, w które włoŜyłem

część duszy. Ci ludzie cieszyli się nimi, jakby były

oryginałami. I nikt niczego nie zauwaŜył. To był

mój mały Ŝart z własnego losu.

Ktoś mi kiedyś powiedział, Ŝe to „najwspanialszy

zawód świata”, i kto wie, moŜe miał rację.

Teraz wszystko skończone. Ty znasz całą

historię, mnie juŜ nie ma, a twoja babcia zawsze

chciała zwrócić obrazy.

Nigdy nie przestała czuć się Rosjanką. Zawsze mi

powtarzała, Ŝe te obrazy naleŜą przede wszystkim

do narodu rosyjskiego, a w drugiej kolejności do

całej ludzkości. Twoja babcia... Mam nadzieję, Ŝe

po tych wszystkich latach przestała być komunistką.

Moja Tania, moja słodka rosyjska partyzantka.

Proszę tylko Boga, Ŝebyś któregoś dnia spotkała

męŜczyznę, do którego będziesz czuła to, co ja

czułem u boku twojej babci.

Nie będę cię dłuŜej zanudzał, najdroŜsza

dziewczyno.

Przyjmij tylko ostatnie rady odchodzącego dziadka. Ciesz

się Ŝyciem. śyj intensywnie, twoja babcia i ja tak robiliś-

my i nie poszło nam źle.

A przede wszystkim, nigdy nie przemilcz Ŝadnego

„kocham cię”.

Kocham cię. Twój dziadek.

Berta wydmuchała głośno nos w chustkę wyciągniętą z

rękawa szlafroka.

— Przepłakałam całe popołudnie. Nie martw się, Stalinie

— powiedziała do kota, głaszcząc go po grzbiecie.

Miała jeszcze dość siły, Ŝeby przeczytać postscriptum.

Kiedy skończyła, zaniknęła oczy i spróbowała oczyścić

umysł, szukając wewnętrznego spokoju, którego nie udało jej

się ostatnio odzyskać. Za duŜo informacji, za duŜo napięcia

w ciągu kilku godzin, wszystko było zbyt intensywne. Stalin

zeskoczył

z

jej

kolan.

Ewidentnie

ten

kot

jest

niezrównowaŜony. Patrzyła, jak przeszedł, pręŜąc grzbiet,

między nogami stolika z telefonem, Ŝeby się podrapać, i

znikn

Beą

r ł

t w

a s kuc

pojr hni

zał .

a na migającą czerwoną lampkę automatycz-

nej sekretarki. Wysyłała sygnały jak boja ratunkowa w sa-

mym centrum sztormu na północnym Atlantyku. Berta tak

właśnie się czuła. Jak zagubiona boja.

Nagle w jej mózgu zadźwięczał głos. Głos, który wyrzuciła

z siebie sekretarka tego samego dnia rano: „Chciałbym

porozmawiać z panią o eksponatach, które pani rodzina

przekazała muzeum, dwa pojemniki po gazie...”. Jej serce

znów zaczęło bić jak szalone, wybuchowa mieszanka krwi i

adrenaliny w całym ciele.

382

Rzuciła się do aparatu, Ŝeby przewinąć kasetę z wiadomoś-

ciami, które przesłuchała rano. Jest! „Dzień dobry. Nazywam

się Jaime Aguirre”, ten nieśmiały facet. Przygryzła dolną

wargę do bólu, słuchając całej wiadomości. Przedostatnie

koło zaczynało się zamykać.

♦ ♦ ♦

Stara, jeszcze dzień wcześniej opuszczona stacja Canfranc

przypominała kocioł. Zespoły firmy producenckiej — tech-

niczny i artystyczny — przywróciły do Ŝycia dawną stację

kolejową łączącą kiedyś Francję z Hiszpanią.

Cesar Macarrón, dyrektor artystyczny, osiągnął wspaniały

efekt. Prawie stu statystów chodziło po peronach w kostiumach

z lat pięćdziesiątych, szczęśliwych czasów dla pirenejskiego

węzła kolejowego w Canfranc. Prawdziwa podróŜ w czasie.

Berta odetchnęła z przyjemnością świeŜym górskim po-

wietrzem. Dwadzieścia dwa stopnie, jak oznajmił termometr

na placu pod ratuszem, przez który przejechała taksówką.

Czy rzeczywiście jej podróŜ nie miała sensu? Jaime próbował

wyperswadować jej ten pomysł.

— Za trzy dni będę z powrotem w Madrycie. Chciałbym

się z panią spotkać jak najszybciej, ale to tak naprawdę nic

pilnego. To, co chcę pani pokazać, przeleŜało pół wieku pod

ziemią, więc moŜe poczekać jeszcze trzy dni. Nie chcę

sprawiać kłopotu.

Był rzeczywiście dobrze wychowany. Ale przede wszystkim

nie miał pojęcia, co właściwie „wykopał” w Rosji. Pojechałaby

się z nim zobaczyć, choćby był na drugim końcu świata. Nie,

nie mogła czekać trzy dni. Nie mogła czekać ani minuty.

— Proszę się nie martwić, przyjadę do pana. Nie znam

383

tej części Pirenejów, zrobię sobie wakacje. Wyjazd z Madrytu

dobrze mi zrobi.

Nie tłumaczyła mu nic więcej. Jaime wyjaśnił jej wszystko,

ale nie słuchała zbyt uwaŜnie. Najwyraźniej jakiś inwestor,

za namową Asesores de Bolsa, kupił starą stację Canfranc,

Ŝeby przerobić ją na duŜy hotel i luksusowe spa. Odwiedzał z

klientem nowo nabytą nieruchomość, Ŝeby ocenić wartość,

kiedy pojawiła się okazja wynajęcia jej dla potrzeb reklamy.

Czy coś w tym stylu.

— Była pani kiedyś na planie filmowym? — zapytał ją

Jaime.

— Nie. Nigdy.

— Ja teŜ nie. To ciekawe doświadczenie. A samo miej-

sce... CóŜ, robi wraŜenie.

Robiło wraŜenie. To, co kiedyś było Głównym Dworcem

Międzynarodowym w Canfranc, wynurzało się nagle w sa-

mym środku doliny, bardziej podobne do francuskiego zamecz-

ku niŜ steranego węzła kolejowego. Prawdziwy klejnot moder-

nistycznej architektury oprawiony w niepowtarzalny pejzaŜ,

otoczony górami i wspaniałymi lasami, w sercu Pirenejów.

Gdy tylko Berta weszła na dworzec, poczuła wpływ magii

tego miejsca i po raz pierwszy od wielu dni zaczęła się

odpręŜać.

♦ ♦ ♦

Jaime Aguirre przechadzał się po jednym z peronów,

podziwiając luksusowe wagony Wagons Lits, świeŜo spro-

wadzone dla potrzeb filmu z muzeum kolei w ParyŜu.

Towarzyszył mu Jaime Lamaison, dyrektor kreatywny agen-

cji, który objaśniał techniczne szczegóły przedsięwzięcia.

384

Lamaison był jednym z najczęściej nagradzanych na arenie

międzynarodowej hiszpańskich filmowców i miał juŜ na

koncie sporo reklamowych superprodukcji.

— Wtedy z tego wagonu — ciągnął — wyjdzie aktor

grający faceta, który kupił szczęśliwy los. Pójdzie w tamtym

kierunku, w stronę lokomotywy. W tym samym momencie

maszyna wyrzuci obłok pary. Zobaczysz, to będzie bardzo

filmowe. Facet od losu wejdzie w chmurę i wpadnie na ły-

sego ubranego na czarno, na Ducha Loterii. Patrzą na siebie,

uśmiechają się, łysy dotyka jego ręki, delikatnie, przechodząc

obok. W tej chwili dotknie go Szczęście. „Bo szczęście

moŜe spotkać teŜ ciebie”, powiedział, parafrazując slogan

kampanii.

Jaime poznał go dzień wcześniej, przedstawił swojemu

klientowi i od razu się polubili.

Lamaison zaprosił go do helikoptera, kiedy kręcili zdjęcia

z powietrza.

Wszystko okazało się ciekawym i zabawnym doświad-

czeniem.

Kiedy dyrektor kreatywny wydawał polecenia technikom

od efektów specjalnych, Jaime spojrzał na zegarek. Gdzie się

podziewa ta dziewczyna?

„Będę miała białą bluzkę na ramiączka i dŜinsy. ZwiąŜę

włosy w kucyk, OK?”. Podobał mu się dźwięk jej głosu.

Ciepły i serdeczny. I była najwyraźniej bardzo zaintereso-

wana wszystkimi szczegółami związanymi z pojemnikiem po

gazie, który znalazł w Rosji. Wyglądało na to, Ŝe cylinder

pasuje do kompletu, który jej rodzina ofiarowała muzeum

Błękitnej Dywizji.

— Chciałbym zrobić próbę oświetlenia. Mamy teraz ge-

385

nialne światło. Zostaniesz moim modelem, dobrze, Jaime? —

zaproponował mu nagle kreatywny, odrywając go od roz-

myślań. — No, to zajmie tylko chwilę. Carlos! — zwrócił się

do Carlosa Diaz del Rio, szefa produkcji. — Carlos, bądź tak

dobry i znajdź mi kogoś, Ŝeby stanął po drugiej stronie

chmury. Chcę przećwiczyć tę scenę, kiedy bohaterowie się

spotykają.

Diaz del Rio kazał ekipie od efektów specjalnych wy-

produkować sztuczny dym mający udawać parę wyrzucaną

przez napędzane węglem maszyny.

Rozejrzał się po peronach, szukając jakiegoś statysty,

który juŜ zjadł obiad i jest wolny. Wtedy zobaczył atrakcyjną

kobietę przechodzącą przez drzwi starego punktu kontrol-

nego. MoŜe się nadać.

— Przepraszam. Mogłabyś zrobić za dublerkę do próby

ze światłem?

— Do próby? — zapytała Berta zaskoczona.

Carlos wyjaśnił jej pokrótce, o co chodzi. Pomyślała, Ŝe to

moŜe być zabawne. Poza tym nie miała nic lepszego do

roboty, dopóki nie znajdzie Jaimego Aguirre.

Kiedy szef produkcji zaprowadził ją na miejsce zaznaczo-

ne taśmą przyklejoną na ziemi, peron był juŜ spowity gęstą

chmurą białego dymu wydobywającego się spomiędzy wiel-

kich stalowych kół lokomotywy.

— Pięć i akcja! — Berta usłyszała rytualny okrzyk

reŜysera po drugiej stronie dymnej zasłony.

Nagle poczuła się, jakby wróciła do czasów dzieciństwa.

Zawsze marzyła, Ŝe spotka księcia z bajki na starym dworcu,

wśród kłębów pary z lokomotywy. Jak w starych czarno--

białych filmach amerykańskich.

386

Chmura dymu zgęstniała i wyłonił się z niej męŜczyzna.

Był niewysoki, szczupły, miał grzywkę, która nadawała mu

wygląd grzecznego dziecka w okularach. Nosił czerwone

polo.

Serce zaczęło jej bić szybciej, jak podlotkowi, kiedy się do

niej zbliŜał. Podobał jej się jego uśmiech, szczery, otwarty,

trochę nieśmiały.

Rozpoznał ją natychmiast. Biała bluzka na ramiączkach,

dopasowane dŜinsy, włosy związane w kucyk. Prosił Boga z

całych sił, Ŝeby to była ona. Musiał się do niej uśmiechać jak

idiota.

— Berta?

— Jaime?

Wysięgnik z kamerą przejechał bezszelestnie nad ich

głowami.

— Dalej, gwiazdko, dotknij szczęśliwego faceta! —usły-

szeli instrukcje Lamaisona, który śledził całą scenę na małym

ekranie, po drugiej stronie zasłony z dymu.

— Teraz powinnam cię dotknąć... — powiedziała nie-

śmiało Berta, nie przestając patrzeć mu w oczy.

— Zrób to, przyniesiesz mi szczęście.

Kiedy zaczęli spacerować po lesie otaczającym Główny

Dworzec Międzynarodowy w Canfranc, byli juŜ zakochani

po uszy.

♦ ♦ ♦

Dwa dni później, juŜ w Madrycie, kiedy siedzieli w jej

mieszkaniu po kolacji, Berta pokazała mu postscriptum z

listu dziadka. Do tego czasu zdąŜyli juŜ sobie opowiedzieć

swoje historie. Kiedy to zrobili, poczuli się tak, jakby

387

fragmenty niezwykłej układanki były bliskie wskoczenia na

swoje miejsce. Jaime przeczytał ostatnie zdania listu.

Chciałbym, Ŝebyś oddała wszystkie obrazy. Skontaktuj

się z ojcem Basiliem. Był moim spowiednikiem. Wie

o wszystkim, ale obowiązuje go tajemnica spowiedzi.

Ma doskonały plan, jak je oddać, unikając skandalu.

Byłbym bardzo szczęśliwy, gdybyś oddała równieŜ van

Dycka. Wiem dokładnie, gdzie jest zakopany. Widziałem

to z samolotu.

Jaime przyjrzał się uwaŜnie planowi załączonemu przez

dziadka Berty. Wskazywał dokładnie miejsce, w którym

znaleziono ciała pod Uritskiem. Oboje spojrzeli na sportową

torbę leŜącą na stole z drewna i szkła z La Granja. Torbę,

którą Jaime przywiózł z Rosji.

Kiedy wyjął z niej metalowy pojemnik, pogięty i zardze-

wiały, Berta nabrała pewności, Ŝe ta niesamowita historia jest

prawdziwa.

Jaime zaczął manipulować przy pojemniku z sercem

bijącym znacznie szybciej, niŜ miało w zwyczaju. Kropla

oleju pozwoliła, Ŝeby mechanizm otwierający zadziałał

idealnie, po ponad półwieczu. Wyrzutniki wysunęły auto-

matycznie brzegi doskonale zakonserwowanego płótna.

Berta wyjęła je z pojemnika, wstrzymując oddech. Miała

przed sobą Mę czeń stwo ś wię tego Sebastiana van Dycka.

Obraz, który ErmitaŜ uznał za zaginiony w 1941 roku.

Przez dłuŜszą chwilę podziwiali go w milczeniu.

— Obraz jest teŜ twój — powiedziała Berta. — Co chcesz

z nim zrobić?

388

— Obraz naleŜy do twojego dziadka. I myślę, Ŝe powinniś-

my spełnić jego wolę — odparł Jaime bez cienia wątpliwości.

♦ ♦ ♦

Jaime i Berta pobrali się 15 listopada tego samego roku.

Musieli począć dziecko w noc poślubną, bo Cristina urodziła

się na początku sierpnia następnego roku.

Ślub był skromny, zaprosili niewielu gości. Jaime poznał

rodzinę Berty, a babcia Tania wywarła na nim ogromne

wraŜenie. ChociaŜ, znając jej historię, nie mogło być inaczej.

Berta nie mogła poznać Marii Luisy Tamayo, ciotki Jaimego.

„Nie mogła przyjść — wyjaśnił jej siostrzeniec. —Zaczyna

mieć problemy z poruszaniem się, a ostatnie miesiące były

dla niej bardzo intensywne”. Szkoda, Berta chciała ją poznać,

porozmawiać z nią. Maria Luisa Tamayo, kobieta, od której

wszystko się zaczęło. śałowała teŜ, Ŝe nie poznała Carmen.

„Jest na aukcji sztuki w Londynie, ale chce was poznać,

kiedy wrócicie z podróŜy poślubnej — powiedziała jej babcia

Tania. — Urządzę podwieczorek u mnie w domu. Zobaczy-

cie, Carmen zaskoczy was oboje”.

— A co się stało z przyjaciółmi twojego dziadka? —

zapytał ją jej mąŜ. Jak dziwnie brzmiało to słowo na brzegu

wielkiego basenu w hotelu Mamounia w Marrakeszu, gdzie

spędzali miesiąc miodowy, otoczeni palmami.

— Armario został szanowanym antykwariuszem. Połowa

mebli w domu babci pochodzi z jego sklepu przy placu Santa

Ana. Wuj Manolo, po przygodzie w Rosji, pogodził się z

ojcem i oŜenił z tą pielęgniarką, którą poznał na froncie,

Beatriz, „bo ciągnęło go do San Fermin”, i po tych

wszystkich latach patrzy w nią jak w obraz. Palenzuela

389

początkowo zniknął dziadkowi z oczu, ale kiedy wreszcie go

znalazł, w Stanach Zjednoczonych, wysłał mu pieniądze.

Nigdy nie chciał, Ŝeby się dowiedział, Ŝe to był on, dziadek

juŜ taki był. Wspólnicy dziadka, Gonzalez i Ayuso, umarli

przed nim, ale zrobili spore pieniądze, osiągnęli sukces.

— Mnóstwo historii ze szczęśliwym finałem. — Jaime

złapał Bertę za rękę, leŜąc w hamaku. — A co się stało z

Carmen, tajemniczą uwodzicielką?

— Carmen była znacznie waŜniejsza dla Hotza, niŜ chciał

przyznać, przynajmniej publicznie. To ona dopinała na ostatni

guzik transakcje za granicą, zwykle w Londynie lub Stanach.

Panienka z dobrego domu, doskonale wykształcona, mówiła po

angielsku jak Angielka i pomimo młodego wieku potrafiła

wodzić za nos męŜczyzn duŜo starszych od siebie. Kobieca

intuicja mówi mi, Ŝe z Niemcem łączyło ją coś więcej niŜ

interesy. Jako asystentka gauleitera zorganizowała sprzedaŜ

obrazów z ErmitaŜu w Nowym Jorku. Znała plany swojego

szefa. Wszystkie, oprócz ostatniej zdrady, którą dobrze przed

nią ukrywał, i gdyby jego plan się powiódł, pewnie nigdy by się

o niej nie dowiedziała. Skontaktowała się z dziadkiem, kiedy

usłyszała, Ŝe wrócił do Hiszpanii. Bardzo cierpiała, dowie-

dziawszy się o śmierci Hotza i szczegółach historii. Mimo to

zaproponowała, Ŝe załatwi sprzedaŜ obrazów. Dziadek jednak

odmówił. Potrafiła to uszanować, nigdy nie doniosła o niczym

Niemcom. Byli zawsze wielkimi przyjaciółmi.

— W takim razie tylko nam brakuje szczęśliwego finału.

Mam nadzieję, Ŝe twój don Basilio skontaktuje się z nami jak

najszybciej — oświadczył Jaime.

♦ ♦ ♦

390

Nina, sekretarka Aleksieja Ilianowa, dyrektora muzeum

ErmitaŜu, zawiadomiła go o telefonie od patriarchy Moskwy.

— Połącz mnie natychmiast. — Nie chciał pozwolić, by

wysoki dygnitarz rosyjskiego Kościoła prawosławnego cze-

kał. W nowej Rosji Putina wszystko zmieniało się z zawrotną

prędkością. Stosunki państwa z Kościołem były teraz dobre,

układały się w zgodzie i współpracy, jak w kaŜdej zachodniej

demokracji. Instrukcje rządu były jasne i precyzyjne: „takie

samo traktowanie, jakie zapewniają większościowym reli-

giom demokratyczne rządy wszystkich zachodnich krajów”.

— Dyrektor Ilianow? — Głos patriarchy brzmiał powaŜnie.

— Eminencjo, cieszę się, Ŝe słyszę eminencję. W czym

mogę pomóc tym razem?

— Ilianow, musi pan natychmiast przyjechać do Moskwy.

Chcę porozmawiać z panem o sprawie najwyŜszej wagi. Dziś

rano miałem telefon z Watykanu dotyczący czegoś niezwyk-

łego, co ma kluczowe znaczenie dla dziedzictwa narodowe-

go. Nie mogę powiedzieć panu więcej przez telefon.

Dyrektor ErmitaŜu poleciał tej samej nocy do Moskwy.

Nie dlatego, Ŝe dzwonił do niego najwyŜszy przedstawiciel

rosyjskiego Kościoła prawosławnego, którego wymagający

ton go zirytował, ale dlatego, Ŝe dwadzieścia minut później

zadzwonił do niego wysoki urzędnik wszechwładnego Mini-

sterstwa Spraw Wewnętrznych. Polecenie było kategoryczne

— miał się natychmiast spotkać z patriarchą i informować ich

o przebiegu spotkania.

Tak czy inaczej podróŜ do Moskwy 22 grudnia 2005 nie

cieszyła go ani trochę.

Z samego rana był w gabinecie Lwa Gruszenki, wielkiego

popa Rosji.

391

Kiedy pasterz wszystkich rosyjskich dusz skończył prze-

kazywać mu wiadomość, Ilianow potrzebował kilku sekund,

Ŝeby przetrawić te informacje.

— Jeśli dobrze zrozumiałem, chce mi ojciec powiedzieć,

Ŝe od ponad pół wieku jeden obraz Velazqueza, jeden van

Gogha, jeden Rubensa i jeden Leonarda da Vinci, wiszące w

ErmitaŜu, są fałszywe. I Ŝe w dodatku jakiś katolicki ksiądz z

Hiszpanii, który opowiedział ojcu tą historią, jest w

posiadaniu van Dycka zaginionego w czasie drugiej wojny

światowej.

— Zrozumiał pan doskonale, dyrektorze. I mogą pana

zapewnić, Ŝe historia, którą mi opowiedziano — odparł z

lekką urazą w głosie — jest juŜ częścią historii.

— To sprawa państwa — stwierdził dyrektor, dochodząc

do siebie i ignorując agresywny ton popa. — Powinniśmy

poinformować o tym Ministerstwo Spraw Wewnętrznych —

dodał, podnosząc głos w nadziei, Ŝe wyłapie go któryś z

mikrofonów, którymi z pewnością był nafaszerowany gabinet

patriarchy.

— Kościół zda sprawą ze wszystkiego, kiedy zostaną

uzgodnione warunki wymiany.

— Wymiany? — Ilianow nie krył zaskoczenia.

— Hiszpański ksiądz zaznaczył, Ŝe warunkiem absolutnie

koniecznym, Ŝeby dobić interesu i przekazać oryginalne

obrazy i zaginionego van Dycka, jest ich wymiana na cztery

kopie wystawiane dotąd w ErmitaŜu. Takie są wymagania

osoby, która wyjawiła mu szczegóły kradzieŜy pod tajemnicą

spowiedzi. Nie będą w tej kwestii negocjowali — zaznaczył

na koniec patriarcha.

Dyrektor muzeum patrzył na niego z niedowierzaniem.

392

— W kaŜdym razie — zaczął niepewnie — przede wszyst-

kim musimy mieć pewność, Ŝe to nie jest jakiś kiepski dowcip.

Cztery domniemane kopie zostały poddane w muzeum

wyczerpującym analizom, przy zachowaniu jak najściślejszej

tajemnicy. Piętnastego stycznia Aleksiej Ilianow miał na stole

gruby dwustustronicowy raport, w którym opisywano krok po

kroku wszystkie analizy, jakim poddano domniemane podróbki

Velazqueza, Rubensa, van Gogha i Leonarda da Vinci.

Przeczytał uwaŜnie dokument sporządzony przez doktor

Werę Inber, jednego z najlepszych na świecie specjalistów od

fałszerstw obrazów. Wera Inber była Rosjanką, naturalnie, a

jej pracę nadzorowali urzędnicy ministerstwa, którzy

informowali bezpośrednio władze centralne. Putin pamiętał

czasy, kiedy pracował dla KGB, i wiedział o władzy, jaką

daje posiadanie poufnych informacji.

Jednak Ilianowa interesował tylko ostatni akapit raportu, w

którym doktor Inber zamieściła podsumowanie: „Wszystkie

obrazy poddane badaniu są najdokładniejszymi replikami, z

jakimi miałam do czynienia w czasie mojej długiej pracy

zawodowej. Wykonanie i technika są mistrzowskie. MoŜna

się pokusić o stwierdzenie, iŜ są to cztery kopie niepo-

wtarzalne i godne nieśmiertelnego mistrza pędzla. Cztery

wyśmienite falsyfikaty”.

Dyrektor wypalił powoli papierosa, zanim nacisnął guzik

telefonu łączącego go z osobistą sekretarką, siedzącą po

drugiej stronie drzwi obszernego gabinetu.

— Proszę mnie połączyć z prezydentem. A potem z pat-

riarchą Moskwy.

♦ ♦ ♦

393

Pierwszego marca 2006 roku cztery obrazy przyjechały z

Hiszpanii do Sankt Petersburga. Wszystkie wysłano natych-

miast do muzealnego laboratorium, gdzie zespół Wery Inber

poddał je analizie. Piętnaście dni później Ilianow znów miał

na biurku wyniki ekspertyzy. Wnioski pani doktor i tym

razem były jednoznaczne: „Wszystkie badane obrazy są

ponad wszelką wątpliwość oryginalne”.

Dwadzieścia cztery godziny po poznaniu wyników dyrek-

tor muzeum przyjął w swoim gabinecie niespodziewanego

gościa. Sekretarka poinformowała go o pojawieniu się Pawła

Taransekowa, dyrektora generalnego Biura Bezpieczeństwa.

— To wszystko nigdy nie miało miejsca, dyrektorze

Ilianow — oświadczył gość bez zbędnych wstępów, ściskając

krótko dłoń dyrektora, siadając naprzeciw niego za biurkiem

i zapalając cygaro dawnego kubańskiego sojusznika.

Niektóre rzeczy nigdy się nie zmieniały.

— Co ma pan dokładnie na myśli? — zapytał nieufnie

Aleksiej.

— Te cztery obrazy, które przysłali Hiszpanie, zawsze

były w naszym muzeum. Rosja nie gubi obrazów i nie daje

ich sobie ukraść, ani teraz, ani nigdy. W tej chwili nie

moŜemy sobie pozwolić na taki skandal. „Tylko pozytywne

wiadomości”, mówi szef. Mam na myśli Wielkiego Szefa.

Brano nawet pod uwagę zniszczenie kopii. — Taransekow

siedział w obrzydliwej chmurze dymu z cygara.

Ilianow poczuł się niezręcznie w swoim własnym gabine-

cie, co najwyraźniej bawiło gościa.

— Jeśli nie oddamy kopii, nie będzie van Dycka. Takie są

warunki przedstawione patriarsze.

— Tak — przyznał urzędnik. — Wygląda na to, Ŝe ci

394

złodzieje trzymają nas za jaja, co, Ilianow? Szkoda, Ŝe nie

moŜemy juŜ działać poza granicami kraju... — powiedział

złowieszczo, wydmuchując grube kółko z dymu. — Niech

będzie, zrobimy, jak chcą księŜa. I lepiej niech ten van Dyck

będzie prawdziwy.

♦ ♦ ♦

Czternastego marca ze specjalnego samolotu Aeroftotu

wyładowano na lotnisku w Barajas cztery kopie z ErmitaŜu.

Specjaliści od elektroniki Ministerstwa Spraw Wewnętrznych

przygotowali cztery ramy wyposaŜone w mikroskopijne

urządzenia wysyłające sygnał GPS.

Obrazy Wündermanna zostały przewiezione opancerzoną

furgonetką do Ambasady Federacji Rosyjskiej w Madrycie.

W gabinecie ambasadora czekali szef rosyjskiego przed-

stawicielstwa dyplomatycznego Kliment Zdenow, attache

kulturalny Kirył Michajłowski, który ani się tak nie nazywał,

ani nie był pracownikiem ambasady, i Alessandro Ghia.

Włoch był największym światowym znawcą twórczości van

Dycka i został zatrudniony przez rosyjski rząd do prze-

prowadzenia wstępnej ekspertyzy obrazu, który miał im

właśnie przekazać katolicki ksiądz, don Basilio.

Sekretarz dyplomaty uchylił drzwi gabinetu.

— Obrazy juŜ przyjechały, panie ambasadorze.

Zdenow skinął głową i czterech młodych męŜczyzn

w ciemnych garniturach wniosło obrazy.

Don Basilio rozpoznał natychmiast Velazqueza, van

Gogha, Rubensa i Leonarda da Vinci.

— Jesteście pewni, Ŝe to nie są oryginały? — zapytał, siląc

się na Ŝart, Ghia, pod wraŜeniem doskonałości kopii.

395

Spojrzenie Michajłowskiego kazało mu powstrzymać się

od dalszych komentarzy.

Wtedy don Basilio przekazał im van Dycka, którego

trzymał do tej pory całkowicie zakrytego.

Ghia odpakował ostroŜnie dzieło flamandzkiego mistrza,

ze skupieniem przeprowadzającego operację chirurga. Kiedy

moŜna go juŜ było zobaczyć w pełnej krasie, włoski ekspert

przyglądał mu się przez kilka sekund.

— To autentyk — orzekł głosem lekko drŜącym z emocji.

♦ ♦ ♦

Piątego listopada Mę czeń stwo ś wię tego Sebastiana van Dycka znalazło się na pierwszych stronach wszystkich gazet

świata. Niezwykłe odnalezienie zaginionego w czasie drugiej

wojny światowej obrazu zajmowało tygodniami uprzywile-

jowane miejsce w dziennikach w telewizji, w radiu i prasie

na całej planecie.

Zdjęcie prezydenta Putina i patriarchy Moskwy trzymają-

cych z uśmiechem obraz van Dycka obiegło świat.

Według oficjalnego komunikatu wydanego przez rosyjski

rząd i Kościół prawosławny ,J\4ę czeń stwo ś wię tego Sebastiana zostało przez przypadek znalezione w czasie prac

restauratorskich prowadzonych w na wpół zrujnowanej

kaplicy pod Uritskiem, w ramach rządowego programu

restauracji historycznych budowli. Niespodziewający się

niczego robotnicy pracujący nad odrestaurowaniem świątyni

znaleźli obraz po zburzeniu fałszywej ściany”.

♦ ♦ ♦

Posuwające się długim rzędem mercedesy zatrzymywały

się jeden po drugim pod Portykiem Atlantów. Z jednego

396

z nich wysiedli Jaime i Berta. Oślepiły ich flesze aparatów i

Berta o mało nie upadła na czerwony dywan.

Było to specjalne przyjęcie zorganizowane przez ErmitaŜ

dla wszystkich oficjalnych reprezentantów najwaŜniejszych

muzeów sztuki na świecie.

Rosyjski rząd był uprzejmy zaprosić ich na prywatne

zwiedzanie, w czasie którego mogli obejrzeć odzyskanego

van Dycka, zanim udostępni się go publiczności z począt-

kiem 2007 roku.

Aleksiej Ilianow przyjmował szacownych kolegów w holu

głównym.

— Pani Berta Wündermann, wicedyrektorka muzeum

Prado w Madrycie, i jej mąŜ, pan Jaime Aguirre — zapowie-

dział ich szef protokołu muzeum, dotykając delikatnie ra-

mienia dyrektora zgodnie z tym, jak się umówili.

Aleksiej przyjrzał się Bercie. Hiszpanka wyglądała wspa-

niale w eleganckiej dopasowanej sukni koktajlowej z etolą z

kun, którą Jaime podarował jej tego samego wieczoru,

zakrywającą jej ramiona.

— To przyjemność gościć państwa w ErmitaŜu, pani

Wündermann, panie Aguirre. — Dyrektor, który mówił

poprawną angielszczyzną, pocałował Bertę w rękę i uścisnął

dłoń Jaimego.

— To prawdziwy przywilej móc być tu dzisiaj — od-

powiedziała uprzejmie Berta.

— Tak. Tej nocy wszyscy jesteśmy uprzywilejowani, nie

mam co do tego wątpliwości — ciągnął Aleksiej z ujmują-

cym uśmiechem. — Przepraszam, panie Aguirre, ale ktoś

bardzo chciał się z panem przywitać, zanim zacznie się

zwiedzanie. — Dyrektor wskazał wystudiowanym ruchem

397

prawej ręki grupę gości, z której wyłonił się, jak za sprawą

magii, pułkownik Wasyliew, człowiek, który dał mu w Sankt

Petersburgu pojemnik po cyklonie. Aguirre poczuł gwał-

towny przypływ adrenaliny.

Wojskowy, w galowym mundurze, z medalami błysz-

czącymi na nieskazitelnej bluzie, podszedł do niego, roz-

taczając najlepszy ze swoich uśmiechów.

— Mój drogi doktorze Aguirre — powiedział w swojej

specyficznej hiszpańszczyźnie z akcentem i słownictwem

słowiańsko-karaibskim, unieruchamiając go w niedźwiedzim

uścisku. — Pani musi być jego piękną Ŝoną — zwrócił się

z uśmiechem do Berty, biorąc ją za rękę i salutując. —

Pozwoli mi pani ukraść męŜa na pięć minut, zanim za-

czniemy zwiedzanie? — ciągnął, nie dając jej czasu na

odpowiedź. — Mała pogawędka starych znajomych.

Berta spojrzała na Jaimego, próbując ukryć zaniepokoje-

nie. Znała byłego sowieckiego oficera z opowieści męŜa, ale

nie wiedziała, do czego jest zdolny. Była za to pewna, Ŝe nie

znalazł się tej nocy w muzeum przez przypadek. Podczas

chwili niewygodnego milczenia, trwającej moŜe kilka se-

kund, kelnerzy w eleganckich czarnych marynarkach zaczęli

podawać powitalne drinki.

— Nie martw się, kochanie. — Jaime zakończył kłopot-

liwą sytuację, mrugając do Ŝony uspokajająco. — Wszystkie

gułagi są juŜ zamknięte o tej porze. Poza tym, jak sama

wiesz, moŜna powiedzieć, Ŝe Wasyliew i ja jesteśmy starymi

przyjaciółmi.

Oficer odciągnął go od grupy, biorąc poufale pod ramię.

— Chce mnie pan aresztować, pułkowniku? — zapytał,

idąc pozornie bez celu przez zatłoczony hol muzeum. W rze-

398

czywistości stary Ŝołnierz szukał kąta bez kamer monitoru-

jących pomieszczenie.

— Och nie, doktorze Aguirre. Powinienem był to zrobić

przy okazji pana poprzedniej wizyty w naszym mieście —

odpowiedział przez zęby, nie przestając się uśmiechać i od

powiadając na wciąŜ kierowane do niego pozdrowienia. —

Jak mógłbym pana teraz zatrzymać? Gdyby pańska historia

wyszła na światło dzienne, zostałby pan automatycznie

bohaterem Związku Ra... Federacji Rosyjskiej.

Jaime uśmiechnął się uspokojony. Weteran Wasyliew nie

stracił starych przyzwyczajeń.

— Nie aresztuję pana, mój dobry przyjacielu Aguirre.

Ale chcę, Ŝeby mi pan wyświadczył trzy przysługi. To dla

mnie bardzo waŜne.

— Proszę strzelać — zachęcił go Jaime.

Pułkownik zatrzymał kelnera i wziął z tacy dwie szklanki

zmroŜonej wódki. Jedną podał Jaimemu. Swoją opróŜnił

jednym haustem.

— Wiedział pan, co było w tym cholernym pojemniku na

gaz, kiedy go panu dałem? — zapytał go oficer bez dalszych

wstępów, patrząc mu w oczy.

— Nie miałem zielonego pojęcia, pułkowniku — od-

powiedział Jaime, nie odwracając wzroku.

— Wierzę panu — odetchnął Rosjanin z zadowoleniem.

— Bałem się, Ŝe nie mam juŜ nosa. Niech się pan napije. —

Wskazał jego szklankę z wódką. — Bo się ogrzeje.

— Chcę mieć jasną głowę, kiedy będę panu odpowiadał.

— Dobrze. Druga prośba — ciągnął Wasyliew. — Jeśli to

się nie wydarzyło, pewnie na tym etapie juŜ się nie wydarzy,

ale w nieprawdopodobnym wypadku, gdyby nasi

399

chłopcy z ministerstwa skontaktowali się z panem, Ŝeby... jak

by to ująć...

— śeby pogadać sobie ze mną po przyjacielsku o niektó-

rych aspektach sprawy. — Jaime pomógł mu dobrać słowa.

— Och, hiszpański to wspaniały język, pełen subtelnych

niuansów. Nie mógłbym tego lepiej ująć.

— Jak się powinienem zachować, gdyby do tego doszło?

Liczę na pańskie doświadczenie, pułkowniku.

— W takim nieprawdopodobnym wypadku byłoby niewąt-

pliwym dowodem przyjaźni z pana strony, gdyby nie podawał

im pan szczegółów na temat naszych transakcji handlowych.

— Przycisnęli pana, Wasyliew? — zapytał ubawiony

Jaime, upijając łyk wódki.

— Próbowali. Ale przycisnąć takiego typa jak ja, który

zarabiał na Ŝycie, przyciskając innych, nie jest wcale tak

łatwo. Dlatego jestem tu dzisiaj i rozmawiam sobie z panem,

drogi doktorze Aguirre. Wolny od wszelkich podejrzeń —

jego ton był niemal triumfalny.

— A trzecia przysługa? — Jaime szukał wzrokiem Berty.

Rozmowy ze starym Wasyliewem były zawsze stymulu-

jące jak pływanie nago wśród krokodyli. Ale miał juŜ szczerą

ochotę wyjść z wody.

— Pewnie najtrudniejsza. Jednak jest mi pan to winny

i nie moŜe mi pan tego odmówić. — Twarz pułkownika

nabrała surowego wyrazu, wbił wzrok w Jaimego. — Tej

nocy, po zwiedzaniu, będę na pana czekał w barze pańskiego

hotelu z butelką stolicznej. Proszę mi obiecać, Ŝe zejdzie

pan na dół i opowie mi całą historię. Umieram z ciekawości,

niech to szlag. Zrobi pan to, prawda? — teraz jego ton był

prawie błagalny.

400

— Nie wiem, jak przekonam Ŝonę — odpowiedział Jaime,

marszcząc czoło. Wasyliew nigdy nie przestanie go za-

dziwiać. — MoŜe pan na mnie liczyć — nie chciał dłuŜej

męczyć starego Ŝołnierza.

— Wiedziałem, Ŝe mnie pan nie zawiedzie, Aguirre —

rozpromienił się. — Jestem panu winny przysługę, a Wasy-

liew oddaje wszystkie długi, nawet jeśli nigdy się pan o tym

nie dowie — powiedział, podnosząc szklankę w przesadnym

geście.

Gest przesadny i umówiony nie umknął uwadze jednego z

kelnerów. Nacisnął włącznik niewielkiego urządzenia, które

miał w kieszeni marynarki. Sygnał dotarł do oficera bazy

radarowej na obrzeŜach Sankt Petersburga. Oficer, u którego

Wasyliew miał spory dług wdzięczności, między innymi za

swój stopień i wygodną słuŜbę, wystukał serię instrukcji dla

rosyjskiego satelity wojskowego, który przelatywał właśnie

po orbicie tysiące kilometrów nad Koreą Północną. Czter-

dzieści osiem godzin później, kiedy państwo Aguirre będą

wyjeŜdŜali z Rosji, satelita wyśle sygnał do Madrytu, do

kaŜdego z mikrochipów ukrytych w ramach kopii Wünder-

manna. Sygnał, który ma je dezaktywować na zawsze.

Kiedy Jaime próbował zrozumieć ostatnią uwagę pułkow-

nika, asystent dyrektora muzeum klasnął głośno. Kiedy

ucichł szmer rozmów, Aleksiej Ilianow zwrócił się do swoich

gości:

— Panie i panowie, zaczynamy zwiedzanie.

Berta uspokoiła się, kiedy Jaime stanął u jej boku. Znała

juŜ znaczenie tego spojrzenia: „Wszystko w porządku”.

♦ ♦ ♦

401

MoŜe się myliła, ale, o ile Berta dobrze zapamiętała

opowieść babci, przygotowana przez Ilianowa trasa zwie-

dzania była bardzo podobna do tej, którą musiał przejść jej

dziadek z towarzyszami pod przewodnictwem dyrektora

Orbelego ponad pół wieku temu.

ErmitaŜ, który teraz oglądali, bardzo się jednak róŜnił od

budynku sprzed lat. Muzeum było wspaniałe: długie galerie o

podłogach z lśniącego marmuru, z ogromnymi kolumnami,

świeŜo odnowione sale, odmalowane i doskonale oświetlone.

Cudowne kasetony i freski na sufitach. DuŜe okna z ele-

ganckimi cięŜkimi zasłonami, wspaniale oszklone, osłania-

jące zwiedzających od burzy śnieŜnej, która nadal szalała nad

Sankt Petersburgiem.

Berta czuła się związana z tym budynkiem. Jakby juŜ

kiedyś w nim była, dawno temu.

Dotarli do sali ze sztuką sakralną. Ilianow zatrzymał się na

chwilę, Ŝeby zwrócić uwagę na niektóre ikony o wyjątkowej

wartości artystycznej.

Wtedy go zobaczyła. Był tam, w małej szklanej urnie,

owinięty wokół małej kolumienki z zielonego aksamitu.

Podeszła bliŜej, Ŝeby mu się przyjrzeć. Nie miała Ŝadnych

wątpliwości. To był róŜaniec dziadka: grube paciorki z

drewna, Ŝelazny krzyŜ. Ten sam, który trzymała babcia na

obrazie. Nie mogła zapanować nad emocjami. Przeczytała

objaśnienie na kartoniku leŜącym obok eksponatu:

„RóŜaniec z paciorkami z drewna i łacińskim Ŝelaznym

krzyŜem. Początek XIV wieku”. Uśmiechnęła się, tłumacząc

z angielskiego rzekome pochodzenie róŜańca jej dziadka.

Przeszli przez salę z malarstwem hiszpańskim. Berta

402

i Jaime nie mogli się powstrzymać i przystanęli na chwilę

przed „ich” Velazquezem.

Ilianow prowadził ich przez sale, w których mogli po-

dziwiać Wiejskie chałupy van Gogha, szkic Rubensa z Koro-

nacją Marii Medycejskiej i filigranową Madonnę Leonarda da Vinci. Oglądanie tych obrazów w muzeum było wspania-

łym przeŜyciem. Berta widziała ciepły uśmiech dziadka.

Dotarli wreszcie do sali malarzy flamandzkich. Tam, w

otoczeniu najlepszych dzieł jego krajanów, wisiał zaginiony

van Dyck, ukryty przed wzrokiem zwiedzających za grubą

zasłoną z niebieskiego jedwabiu. Kiedy goście zapełnili salę,

przygaszono lampy, pozwalając, Ŝeby pomieszczenie ogarnął

półmrok. Wtedy snop światła z reflektora padł na bohatera

wieczoru.

Stojąc przy niewielkim przygotowanym na tę okazję

pulpicie, dyrektor ErmitaŜu, w towarzystwie Alessandra Ghii,

zwrócił się do swoich gości, dziękując im za przybycie i

wspominając o okolicznościach odnalezienia obrazu.

Po krótkim wystąpieniu dyrektora głos zabrał Ghia, ekspert

w dziedzinie flamandzkiego malarstwa. Włoch, jak juŜ

wiedzieli, został wybrany przez rosyjski rząd, Ŝeby ocenić

autentyczność obrazu. Zrobił to po sześciu miesiącach

drobiazgowych badań.

Wystąpienie dottore było płomienne i uczuciowe, bardzo

włoskie.

Jednak Berta zapamiętała przede wszystkim ostatnie słowa

specjalisty, kiedy wyjaśniał krótko, jak drobiazgowym ba-

daniom poddawano dzieła, co do których autorstwa istniał

choćby cień wątpliwości. „Lub które pojawiły się w nie-

zwykłych okolicznościach, jak to miało miejsce w przypadku

403

tego wspaniałego van Dycka. Tak teŜ musi być, drodzy

przyjaciele, ciągnął doktor. Bo moŜna spotkać fałszerzy tak

dobrych jak mistrzowie. Niektórzy nie tylko kopiowali.

Niektórzy odbierali duszę oryginałom. W wielu wielkich

muzeach wiszą teraz kopie, które uwaŜa się za oryginały. A

zwiedzający nadal cieszą się i wzruszają, oglądając te

wspaniałe dzieła. — Włoch zrobił wystudiowaną pauzę, a

Bercie wydawało się, Ŝe patrzy tylko na nią. — Nie wiem —

ciągnął — moŜe to jest odkupienie grzechu, jaki popełnili ci

niezwykli fałszerze, złodzieje ducha geniuszy”.

Sala rozbrzmiała entuzjastycznymi oklaskami.

Berta poczuła, Ŝe wilgotnieją jej oczy. Widzisz, dziadku?

Wszyscy ci wybaczyli, pomyślała.

♦ ♦ ♦

Carmen musnęła palcami, jak tyle razy przedtem, zdjęcie,

które czas zabarwił na kolor sepii. Jej dłonie, kościste i

pomarszczone, podniosły je do oczu. Postacie z portretu

patrzyły na nią z uśmiechem. Z trudem rozpoznała samą

siebie w tej atrakcyjnej dziewczynie, z uwodzicielskim

uśmiechem i gęstymi czarnymi włosami.

MęŜczyzna wyglądał tak, jak go zawsze pamiętała: przy-

stojny i męski. Prawie wyzywający. Wyglądał naprawdę

świetnie tamtego dnia, naprzeciw Kybele, w garniturze z

białego lnu i panamskim kapeluszu. Dla ciebie czas się

zatrzymał, pomyślała z mieszanką goryczy i tęsknoty. I znów

zadała sobie pytanie, które towarzyszyło jej przez ponad pół

wieku: Jak wyglądałoby moje Ŝycie przy tobie?

Epilog

Było zimne, ale słoneczne i pełne blasków południe

jednego z ostatnich dni madryckiego grudnia.

Dwie przyjaciółki wyszły z muzeum Prado przez Bramę

Południową, naprzeciwko ogrodu botanicznego. Przeszły

kilka metrów ulicą Espalter do Cafe del Sol, gdzie zwykle

zachodziły po corocznej wizycie w muzeum.

Tego dnia świętowały i były szczęśliwe. W rzeczywistości

z trudem powstrzymywały euforię.

Rozmawiały o głupstwach, czekając, aŜ kelner poda im

herbatę bez cukru i kieliszek rioja.

— Prado jest jak zwykle cudownym miejscem — zauwa-

Ŝyła jedna z nich, kiedy chłopak odszedł.

— To, co jak zwykle jest cudowne, to nasz obraz —

odparła druga, patrząc porozumiewawczo.

Uśmiechnęły się i zaczęły wspominać minione czasy.

Kiedy były młode, bardzo młode.

405

NajwaŜniejsze momenty w ich Ŝyciu zostały naznaczone

przez dwie straszliwe wojny, w apokaliptycznej scenerii. W

bólu, nieszczęściu i zniszczeniu. Jedna z przyjaciółek

przypomniała zdanie Hotza: „Świat przeŜywa smutne i ciem-

ne lata, ale dla kilku wybrańców, dla nas, to będą lata

świa

D trła”

ug .

a pomyślała, Ŝe Hotz zawsze był cynikiem i ostatnim

draniem. Ale uwaŜała, Ŝeby nie zdradzić się z tymi myślami.

Musiała niechętnie przyznać, Ŝe jej Ŝycie byłoby zupełnie

inne, gdyby Niemiec się w nim nie pojawił. Poza tym, jak

mawiał jej mąŜ, „tylko idioci pielęgnują w sobie Ŝal”. Jej

zmarły mąŜ i ona mieli pewnie długą listę grzechów, ale

głupota do nich nie naleŜała.

Wzniosły toast herbatą i winem. To był plan idealny.

Wypracowany, skomplikowany i rozłoŜony w czasie. Wresz-

cie wszystkie elementy układanki dopasowały się do siebie.

A obrazy wróciły do ErmitaŜu.

Ostatnia wola Jose Manuela, naprawienie jego błędu,

została spełniona. Czuła, Ŝe teraz mogłaby umrzeć w spokoju.

Choć szybko odegnała tę myśl.

— Miałyśmy szczęście — powiedziała swojej przyja-

ciółce.

— Nie bądź banalna — odpowiedziała jej tamta szorstko.

— Kobiety takie jak ty i ja nie mają szczęścia. Nasze

szczęście to dziewięćdziesiąt dziewięć procent uporu i jeden

procent poskromionego przypadku. Po prostu zrobiłyśmy

dobrą robotę. Jak zawsze.

Tania patrzyła zafascynowana na Carmen. Cieszyła się, Ŝe

znów jest tak pełna entuzjazmu i Ŝycia. Co za niezwykła,

406

niepowtarzalna kobieta. Kochała ją jak siostrę. „Carmen”.

Zawsze chciała zachować imię, które nadał jej Hotz. Co ich

naprawdę łączyło? Cokolwiek to było, naleŜało juŜ do innej

historii. W kaŜdym razie zostawiło w niej głęboki ślad. Od

kiedy Albert Hotz nazwał ją „Carmen”, nigdy nie pozwoliła

ani męŜowi, ani Tani nazywać się prawdziwym imieniem —

Maria Luisa Tamayo.