Max Galio

RZYMIANIE

TYTUS
Męczeństwo Żydów

Część
pierwsza

1.
Ja, Serenus, obywatel Rzymu, piszę ostatnią część Kronik mojego życia.
Mijają właśnie dwa lata od śmierci cesarza Tytusa. Służyłem mu i dlatego wiem, ile zawdzięcza mu Imperium.
Jednak jego brat Domicjan, który objął po nim władzę, za wszelką cenę próbuje usunąć imię Tytusa z pamięci Rzymian. Mimo jego starań to właśnie Tytusa przypominają cały czas inskrypcje wygrawerowane na łukach triumfalnych, mówiące, że ujarzmił zbuntowany lud żydowski i zniszczył Jerozolimę - miasto, które dotychczas wydawało się nie do zdobycia. Wszyscy generałowie, królowie albo nie byli w stanie go podbić, albo odstępowali od tego zamiaru.
Zazdrosny cesarz Domicjan może kazać usunąć te zdania.
Ale jeśli Bóg, do którego się modlę, da mi zapał i siły, abym ukończył Kroniki, one będą pomnikiem na cześć cesarza Tytusa wzniesionym na zawsze i z myślą o wszystkich ludziach.
Opowiem o jego wadach, o błędach, o jego okrucieństwie i podłości, ale także o uczciwości, hojności

i odwadze. Chciałbym, aby ten pomnik zapewnił mu należne miejsce wśród cesarzy Rzymu.
Kiedy go poznałem, był zaledwie legatem XV Legionu Apollinaris, którego obóz rozciągał się w delcie Nilu, u wrót Aleksandrii - orientalnego, wspaniałego i znanego z naukowych osiągnięć, drugiego miasta Imperium, któremu czasami zazdrościł nawet Rzym.
Tytus miał wtedy tylko dwadzieścia siedem lat, a ja pięćdziesiąt.
Panował jeszcze Neron. Przemierzał Grecję, jeżdżąc od teatru do cyrku, recytując wiersze albo biorąc udział w wyścigach rydwanów, zawsze głodny triumfów i aplauzu, marząc, aby przedsięwziąć, na wzór Aleksandra, wielką zwycięską wyprawę w stronę Indii, która uczyniłaby z niego po wszystkie czasy najwybitniejszego cesarza rodzaju ludzkiego.
Ale Żydzi w Judei i w Galilei wzniecili bunt. Wyglądało to tak, jakby centurion uzbrojony w dwa miecze, z torsem osłoniętym złotą kolczugą został ugodzony strzałą w piętę. Nie został pokonany, ale nie mógł iść do przodu inaczej, jak tylko utykając, obawiając się, aby rana się nie zakaziła i nie zatruła w ten sposób całej nogi czy wręcz całego ciała.
Bunt Żydów mógł bowiem rozlać swoją truciznę na cały Orient. Byli przecież obecni we wszystkich miastach. W samym Rzymie wiele dziesiątków tysięcy z nich zamieszkiwało dzielnice na prawym brzegu Tybru.
Ci, którzy ich nienawidzili, wykorzystali powstanie przeciwko Rzymowi w Galilei i w Judei, aby im ubliżać, prześladować ich i zabijać. W Rzymie pogardzano nimi i nękano ich. W Antiochii, trzecim co do

wielkości mieście Imperium, także miały miejsce pogromy. Wygnano Żydów do Cezarei, wielkiego portu w Galilei. Prefekt Aleksandrii Tyberiusz Aleksander, Żyd apostata, zezwolił mieszkańcom i legionistom na zabicie pięćdziesięciu tysięcy z nich. Wszędzie w Imperium porządek był poważnie naruszony.
Byłem w Grecji wraz z Neronem, kiedy dotarły do niego te wieści. Widziałem, jak jego nadęta twarz wykrzywia się, jak zawód, lęk i wściekłość zarazem deformują jego rysy.
Rebelia Żydów i jej konsekwencje przyćmiewały jego aktorskie triumfy i uniemożliwiały mu marsz na czele legionów po śladach Aleksandra. Uniósł się gniewem. Trzeba ukrócić ten zbuntowany lud, odbić miasta w Judei i Galilei i skończyć z tą dumną Jerozolimą, w której kiedyś Herod, król Żydów, wzniósł świątynię, ogromną jak forteca, aby uczcić boga swojego ludu, niewidzialnego i jedynego boga, który - jak utrzymywano - jest większy od wszystkich bóstw Grecji, Rzymu i Orientu.
Neron kazał więc Wespazjanowi przywrócić wszędzie pokój rzymski.
Ten generał, który odnosił już sukcesy w walkach w Brytanii, miał objąć dowodzenie nad V i X Legionem, przeprawić się przez cieśninę Hellespont i dotrzeć do Galilei. Jego syn, Tytus, wyznaczony na stanowisko legata XV Legionu, miał tam do niego dołączyć.
Pewnego zimowego poranka, kiedy wzburzone, szare morze rozbijało się z hukiem o falochron portu w Passos, wsiadłem wraz z Tytusem na triremę, która przygotowywała się do odpłynięcia w stronę Aleksandrii, gdzie czekał na nas XV Legion.

2.
Na początku nie ufałem Tytusowi.
Gdy tylko przekroczyłem pomost i wszedłem na statek, przywołał mnie do siebie.
Stał na rufie, na platformie dowódcy, która zamknięta barierką górowała nad pokładem galery. Centurioni, których znałem, oraz trybun Placidus stali koło niego. Ich peleryny trzepotały na wietrze, a pod nimi widziałem ciała, umięśnione torsy i grube ręce, które chwytały się balustrady, ponieważ liny cumujące zostały już puszczone i statek zaczynał się kołysać. Zimowy wiatr był mocny, docierał nawet do portu i zapowiadano, że przeprawa o tej porze roku może być niebezpieczna.
Podszedłem do platformy. Po bokach Tytusa dostrzegłem dwóch młodych ludzi o gładkich twarzach i ogolonych głowach. Mieli na sobie brązowe peleryny narzucone na mocno rozcięte na piersi białe tuniki z delikatnej tkaniny z krótkimi rękawami. Można było zobaczyć, że ich ciała były gładkie i wydepilowane.
Za każdym razem, kiedy galera unosiła się i pozostawała przez chwilę nieruchomo na grzbiecie fali, a wiosła nie mogły zanurzyć się w wodzie, tak ciemnej, że wydawała się niemal czarna, dwóch efebów krzyczało kobiecymi głosikami.

Przypomniałem sobie krążące po Rzymie plotki, opisujące Tytusa jako jednego z rozpustników wychowanych w pałacu cesarskim, którego Neron uczynił swoim towarzyszem swawoli. Zapewniano, że Tytus wręcz przewyższał cesarza w perwersyjności i okrucieństwie i że owo zamiłowanie do lubieżności ocaliło go przed śmiercią. Był bowiem przyjacielem Brytanika, ale Neron nie chciał go skazać. I Tytus jedynie zachorował po tym, jak spróbował zatrutych potraw przeznaczonych dla brata cesarza. Brytanik umarł, a Neron natychmiast posłał do łoża Tytusa lekarzy, ale nie po to, aby go dobić czy podciąć mu żyły, tak jak często miało to miejsce za jego panowania, ale aby naprawdę go wyleczyć. Udało im się to i wkrótce Tytus zaczął biegać w towarzystwie Nerona po ulicach Rzymu, nurzając się w kloace tawern i lupanarów. On także lubił zadawać cierpienie dla przyjemności.
Ale w ramach nagrody, Neron, który lubił zmieniać partnerów, wysłał go w roli trybuna wraz z legionami, które walczyły w Brytanii i w Germanii. Tam wyróżniał się męstwem u boku swojego ojca Flawiusza We-spazjana. Kiedy powrócił do Rzymu, wydawało się, że jeszcze bardziej pociągają go wszelkie perwersje. Mówiło się, że każdej nocy używa wielu młodych dziewcząt i chłopców, że podobnie jak cesarz, narzuca im przedziwne konfiguracje i sam przyłącza się do nich ochoczo.
I ja miałem służyć takiemu człowiekowi!
Podszedł do mnie, stanął w lekkim rozkroku, aby zachować równowagę. Chwycił moje ręce i długo je ściskał, krzycząc, aby zagłuszyć huk wiatru, że jest szczęśliwy i dumny, że ma u swojego boku filozofa,

skoro ma stawić czoło ludowi, który podobno jest ludem uczonym. Przechył statku rzucił nas ku sobie.
— Byłeś przyjacielem Seneki - powiedział do mnie, a jego ciało napierało na moje. Później, kiedy rozdzieliliśmy się, wciąż nie puszczając moich rąk, dodał żartobliwym tonem:
-1 ty żyjesz! Bogowie są z tobą, Serenusie! To dobry znak przed naszą wojną przeciwko Żydom.
Wpatrywał się we mnie, a ja spuściłem wzrok, czując się winny, że przeżyłem mojego mistrza Senekę, i obawiając się, że będę podejrzewany, że udało mi się to tylko za pomocą zdrady, że stałem się jednym z donosicieli Nerona.
Ale nie odpowiedziałem Tytusowi.
Intensywność jego spojrzenia, jego uśmiech, jego piękno niepokoiły mnie i wprawiały w zakłopotanie. Przeczuwałem, że używa tego jako delikatnej trucizny, pewny swojej zdolności uwodzenia.
Miał twarz o regularnych rysach, zdradzającą energiczność, a jednak pełną niemal kobiecego wdzięku. Czarne, krótkie loki opadały mu na czoło. Duże oczy, osadzone głęboko w śniadej skórze, wydawały się jeszcze bardziej niebieskie, niż były w rzeczywistości.
Wypłynęliśmy na pełne morze. Fale były tak wysokie, że wiosła często uderzały w pustkę nad białymi, spienionymi grzbietami. Później, po kilku chwilach, kiedy statek wydawał się nieruchomy, opadał, a pokład i mostek zalewała morska piana. Woda wdzierała się do pomieszczenia, z którego wydobywały się oszalałe krzyki wioślarzy - żaden z nich nie przetrwał katastrofy.
Uczepiony balustrady Tytus stał twarzą do wiatru z głową odchyloną do tyłu i wygiętym ciałem. Przypo-

minął w takich chwilach swojego ojca Flawiusza We-spazjana. Kiedy przyszedłem do niego, aby poprosić, bym mógł dołączyć do jego sztabu, skojarzył mi się ze starym, sękatym drzewem o krótkich gałęziach, którego żaden wiatr nie mógł ani wyrwać z korzeniami, ani złamać. Był pięćdziesięciosiedmioletnim generałem, który miał sylwetkę i krok centuriona.
Młodszy o trzydzieści lat Tytus miał już ten chód, szerokie ramiona, mocne uda i łydki. Ale twarz tego żołnierza i jego spojrzenie były charakterystyczne dla istoty delikatnej, a nie człowieka, któremu wojna ukazała całą ludzką podłość. Raczej dla zręcznego i rozważnego stratega, który musiał stawić czoło wrogom nie tylko na polu bitwy, ale także w komnatach pałacu Nerona, gdzie do okrucieństwa wojny dochodziła perfidia i intrygi politycznych przeciwników i kurtyzan.
To wszystko było wypisane na jego twarzy, której rysy nie przypominały wcale rysów twarzy ojca, ale raczej matki, zmarłej Domitilii, której piękno i urok wychwalano i które, podobno, chętnie wykorzystywała przed poślubieniem Flawiusza Wespazjana.
Myślałem o tej kobiecie, widząc Tytusa leżącego w kabinie pod pokładem. Ruchem głowy odesłał dwóch młodzieńców czuwających u jego stóp jak tresowane psy. Podniósł się, skrzyżował ręce na karku, a jego ciało kołysało się w rytm falowania statku.
Zimowa burza, która dawała nam się we znaki przez trzy ostatnie dni, teraz ucichła, fale stały się mniejsze, morze uspokoiło się pod strugami deszczu, który zaraz po tym, jak ucichł wiatr, zalewał niebo i zamknął horyzont.

Tytus podążył wzrokiem za dwoma gładkimi młodzieńcami, którzy wyszli z kabiny.
-	Nie lubisz przyjemności, Serenusie - powiedział
- nie kochasz więc życia. Ale być może, tak jak ci sza
leńcy ze Wschodu, wierzysz w zmartwychwstanie?
W Rzymie moi informatorzy utrzymują, że Seneka,
ten stoik, został uczniem Chrystusa. Czy ty także nale
żysz do tej sekty żydowskiej?
Uśmiechnął się i rozłożył ręce.
-	Co wiesz o tych Żydach? Mówiono mi, że czczą
w swojej świątyni głowę osła, że tuczą greckie i rzym
skie dzieci, aby zabić je później i pożywić się nimi
w dzień swojego święta.
Przyłożył rękę do swojego przyrodzenia, a na jego twarzy pojawił się grymas...
-	I ta idea odcinania sobie skóry z końcówki człon
ka, idea obrzezania... to o to chodzi, czyż nie?
Pochylił się nade mną.
-	Nie jesteś przypadkiem obrzezany, Serenusie?
Zaśmiał się, odchylając głowę do tyłu.
-	Mówi się - podjął wątek - że niektórzy spośród
uczniów Chrystusa nie są obrzezani.
Zrobił minę pełną pogardy.
-	Żydzi są wyjątkowi. To nie są barbarzyńcy po
dobni do tych, z którymi walczyłem w Brytanii i Ger
manii. Są bardziej dumni -i bardziej dzicy niż Grecy.
Uważają się za lepszych od wszystkich innych ludów.
A tymczasem nie są na tyle inteligentni, aby zrozumieć
że - zacisnął lewą pięść - nasze legiony rozkruszą ich
jak wróbla, którego zgniótłbym w ręce. Zostawiliśmy
im ich króla, Agrypę, ich kapłanów, królową Bereni-
ke, mają władzę nad swoimi świątyniami. Niektórzy
z nich zostali obywatelami rzymskimi. W Rzymie są

ich tysiące. Praktykują swoją religię tak, jak mają na to ochotę...
-	Zabija się ich i krzyżuje - wyszeptałem.
-	Bronisz ich, Serenusie?
W jego głosie brzmiało raczej zdziwienie i ciekawość niż złość.
Powiedziałem więc, co wiedziałem o Żydach.
Poznałem ich, czytając Historię niewolniczej wojny Spartakusa, napisaną przez mojego przodka Gajusza Fuskusza Salinatora. Zawierała ona pochwałę człowieka mądrego, religijnego i uczonego, Jaira Uzdrowiciela, urodzonego w Judei, którego mój pradziad przyjmował w swojej willi w Kapui, tej samej, w której piszę te Kroniki.
Gdy byłem w Rzymie, dowiedziałem się, że kapłan żydowski Józef Ben Mattias spotykał się z Poppeą, cesarzową, o której mówiono, że nawróciła się na religię Żydów. Ten sam Józef złożył wizytę Senece, a mój nauczyciel był pod dużym wrażeniem wiedzy, jaką posiadał ten młody człowiek. Przeczytał pisma Greków i przybył do Rzymu, aby uprosić uwolnienie dla uwięzionych kapłanów żydowskich. Dzięki Poppei jego misja została uwieńczona sukcesem. Jego sprawę popierał także najsłynniejszy aktor Rzymu mim Alityrus, którego Neron podziwiał, obsypywał podarunkami i o którego był zazdrosny.
Uczestniczyłem w wielu jego występach. Rzymianie oklaskiwali go, a w loży cesarskiej widziałem króla Judei Agrypę oraz jego siostrę Berenike przyjmowanych i czczonych jak prawowici władcy.
Ale w Judei prokurator Gesjusz Florus oraz zarządca Syrii Cesjusz Gallus traktowali Żydów, jeden z najstar-

szych ludów na ziemi, jak barbarzyńców. Florus ich upokarzał. Rzymianie pozwalali na ich prześladowania przez Syryjczyków, Arabów z Antiochii albo z Cezarei. Sami legioniści uczestniczyli w rabowaniu ich dóbr. Florus zanurzył swoje ręce w skarbcu Świątyni Jerozolimskiej. Kazał ubiczować i ukrzyżować tych, którzy protestowali przeciw temu, i na targu w Jerozolimie legioniści zabili ponad trzy tysiące Żydów, z których niektórzy byli obywatelami rzymskimi. Dzieci zabijano, kobiety gwałcono. Nawet królowa Berenike, która z ogoloną głową i boso błagała Gesjusza Florusa, aby zaprzestał tej masakry, była wyzywana, grożono jej śmiercią, aż musiała uciekać i schronić się w swoim pałacu otoczonym przez straże. Oto, co wiedziałem o Żydach.
Tytus pozostawał milczący, w pozycji półleżącej na łóżku, nie spuszczał ze mnie wzroku, jakby spodziewał się, że będę kontynuował swoją opowieść.
Wyznałem więc to, co wolałem przemilczeć: że lud żydowski, najbardziej religijny ze wszystkich, czekał na przybycie Mesjasza, wysłannika ich Boga, Jahwe. A niektórzy z nich rozpoznali go w osobie Chrystusa, który został ukrzyżowany na prośbę kapłanów żydowskich przez rzymskiego namiestnika Poncjusza Piłata za czasów cesarza Tyberiusza. Nie powiedziałem, że modliłem się do Chrystusa.
Tytus wstał. Był niski - mógł stać wyprostowany w tej kabinie o niskim suficie. Chodził w tę i z powrotem z rękami za plecami, ciałem lekko wychylonym do tyłu, co podkreślało jego okrągły brzuch. Zatrzymał się i pochylił w moją stronę:

-	Neron usunął z urzędu Gesjusza Florusa i Cesjusza
Gallusa - wymamrotał.
Później wyprostował się, skrzyżował ręce i dodał donośnym głosem:
-	Wysłannicy Rzymu mogą popełniać niesprawie
dliwości i zbrodnie. Ich błędy powinny zostać ukara
ne. Ale Rzym nigdy nie powinien być oskarżany przez
ludy, które podbił. Rzym nie może zaakceptować, aby
go oceniano i zwalczano. Narody, które buntują się
przeciw niemu, powinny zostać ukarane. Ci, którzy
będą stawiać opór, zaznają losu niewolników Sparta
kusa. Dobrze o tym wiesz, Serenusie. Ja także czytałem
Historię napisaną przez twojego przodka. Jeśli Żydzi
nie będą błagać o łaskę, jeśli nie złożą broni, zostaną
zabici albo skazani na niewolnictwo, zostaną wygnani
ze swojego królestwa, rozproszeni. Utracą swoje zie
mie, a ich świątynie i miasta zostaną zniszczone. Takie
jest prawo Rzymu, a naszym obowiązkiem jest spra
wić, aby ono zatriumfowało.
Tytus popatrzył na mnie z głową lekko przechyloną na bok, jakby po to, aby upewnić się że dobrze usłyszałem jego słowa, a po chwili nagłym ruchem chwycił mnie za ramię i pociągnął w stronę wyjścia z kabiny i dziobu statku.
Na horyzoncie morze było gładkie, a w złotawym świetle zachodzącego słońca ujrzałem Aleksandrię. Tytus wbił palce w moje ramię.
-	Rzym posiada to wszystko - powiedział.
Spostrzegłem wyspę Faros i jej białą latarnię morską, później budynki emporium, które stały w szeregu wzdłuż wybrzeża Wielkiego Portu. Widziałem kopuły muzeum i biblioteki, kolumnadę pałacu królewskiego,
Tyiui - 2

a za nią, wśród stłoczonych budowli, wysokie mury Wielkiego Cyrku. Tam zdawały się zbiegać szerokie aleje, które dzieliły miasto na kwadratowe części.
Nasza galera mknęła gładko naprzód. Wiosła sprawiały wrażenie, jakby zanurzały się bez wysiłku w lśniącej wodzie, a rufa statku pozostawiała spory ślad, który stopniowo malał, aby wreszcie zniknąć, zostawiając za sobą tylko kilka zmarszczek, oświetlonych przez zachodzące słońce.
-	Aleksander, Cezar... - powtarzał wiele razy
Tytus.
Odwrócił się w moją stronę i oparł ręce na moich ramionach. Był niższy ode mnie, jeszcze tak młody, zaledwie dwudziestosiedmioletni, podczas gdy ja byłem już po pięćdziesiątce, a jednak skłoniłem się przed nim, słuchałem, tak jakby był moim najstarszym synem, przewyższającym mnie swoją wiedzą, mądrością i wzrostem. Był reprezentantem Rzymu. Nosił miecz swojej potęgi. Dowodził legionami. Rzym uczynił go wielkim.
-	Aleksandria stała się miastem Cezara - powtórzył
Tytus.
Odsunął się, wychylił przez burtę statku, a po chwili znowu się odwrócił.
-	Patrz na Żydów z Aleksandrii, Serenusie. Przypo
mnij im, co to jest wola Rzymu. Powiedz im, że zamie
rzamy zniszczyć Galileę i Judeę i że dla ich ludu zostało
już tylko jedno wyjście: poddanie się Rzymowi. Niech
wyślą posłańców do Jerozolimy i niech przemówią do
rozumu tym szaleńcom, którzy zbuntowali się prze
ciwko legionom!
Poklepał mnie po ramieniu.

- W przeciwnym razie Żydzi z Judei i z Galilei będą cierpieć na darmo, ponieważ zostaną pokonani i zginą. I będzie się pamiętać tylko o zwycięstwach WespazJana i Tytusa oraz o chwale Rzymu!

3.
Przekazałem słowa Tytusa Ben Zachariaszowi, jednemu z najbardziej wpływowych i najbardziej szanowanych Żydów w Aleksandrii. Był to człowiek słusznego wzrostu, chudy, miał czarne kręcone włosy, jego blada skóra była pokryta delikatnym meszkiem siwiejącej brody.
Uchwycił moje spojrzenie, uśmiechnął się i powiedział zmęczonym głosem:
- My, Żydzi, teraz starzejemy się szybko, a wielu spośród nas nawet nie ma czasu, aby się zestarzeć!
Byliśmy jeszcze w westybulu jego posiadłości, małego pałacu usytuowanego niedaleko synagogi i otoczonego palmami i kępami krzewów laurowych oraz kwiatów.
Byłem zaskoczony urodą tego miejsca, spokojem, jaki panował w rozległym ogrodzie, gdzie mieszały się ze sobą śpiew ptaków i szemranie wody w licznych fontannach.
Ben Zachariasz wyszedł na moje spotkanie. Uderzyła mnie jego dystynkcja, jego powolne ruchy i smutek, który przysłaniał jego spojrzenie.
Skłonił się, a potem zaprosił mnie, abym wszedł do jego posiadłości. Fasady były pokryte wielkimi mar-

murowymi płytami, których biel podkreślały dodatkowo czarne i różowe kolumny.
W westybulu było niewiele mebli, podobnie w pozostałych pomieszczeniach, przez które przechodziłem, dostrzegając od czasu do czasu sylwetki służących, którzy przemykali się ukradkiem.
Powiedział, że jest szczęśliwy, mogąc mnie poznać. Wiedział, że byłem uczniem, powiernikiem i przyjacielem Seneki. Mimo iż nie podzielał filozofii mojego nauczyciela, niedającej człowiekowi cienia nadziei, szanował, a wręcz podziwiał odwagę człowieka, który nie zawahał się wybrać filozofii, która zupełnie pozbawiała go nadziei.
Zatrzymał się i zwrócił w moją stronę.
-	Potrafił umrzeć z odwagą i godnością - dodał.
Wydawało mi się, że się zawahał, ale tym samym
spokojnym głosem mówił dalej:
-	Powiedz legatowi Tytusowi, że Żydzi także potra
fią umierać szlachetnie.
W tym momencie odniosłem wrażenie, że moja wizyta tutaj była bezużyteczna. Wojna nie zakończy się, dopóki legiony nie zabiją wszystkich Żydów i nie zniszczą wszystkich miast w Judei i w Galilei. Była to zresztą opinia Tyberiusza Aleksandra, który krótko po tym, jak nasza trirema przybiła do brzegu emporium, do Wielkiego Portu, wszedł na pokład.
Byłem pod wielkim wrażeniem tego człowieka o kościstej twarzy, prostego jak ostrze miecza, który kiedy Tytus zapytał go o imię żydowskiego dostojnika, z którym mógłbym się spotkać, aby on przekazał swoim braciom w wierze z Jerozolimy wolę Rzymu, grymasem twarzy wyraził swoją pogardę i swoją gorycz.

-	Ben Zachariasz, oto człowiek, z którym Serenus
powinien się zobaczyć. Jego statki w dalszym ciągu
zapewniają transport towarów pochodzących z Persji
i całego Orientu. Przybijają do portów w Tyrze, Ptole-
mais, Cezarei i Jaffie. Jego karawany przemierzają Ju-
deę, Samarię, Galileę od Morza Martwego aż do Jezio
ra Tyberiadzkiego, by dotrzeć do Damaszku, a stamtąd
dalej do Persji. Ben Zachariasz jest lepiej zorientowa
ny w sytuacji na Wschodzie niż prefekt Egiptu, który
z wami rozmawia. A być może wie więcej o wojnie
w Judei i w Galilei niż sam prokurator.
W jego słowach była złość.
Tyberiusz Aleksander wyrzekł się żydowskiej religii swoich ojców i dziadów, którzy dzięki swoim hojnym darom przyczynili się do wzniesienia Świątyni Jerozolimskiej.
-	Ben Zachariasz potępia powstanie - podjął wątek
Tyberiusz Aleksander. - Ale jest Żydem i jest z tego
dumny. W głębi duszy rozumie, a być może nawet po
dziwia rewoltę sykariuszy i zelotów, którą jego rozum
i interesy potępiają. Nigdy nie słyszałem, aby wypo
wiadał choć jedno słowo przeciwko Janowi z Gischali,
Eleazarowi, Szymonowi Bar Giorasowi ani któremuś
z tych, którzy zaatakowali nasze kohorty i zmasakro
wali legionistów, którym obiecali wcześniej ocalenie
życia. Zakazali, aby zgodnie z tradycją celebrowano na
cześć cesarza dwie ofiary dziennie w Świątyni Jerozo
limskiej. Ben Zachariasz jest wrogiem jakiejkolwiek
wojny z Rzymem. On rozumie, wie, jaką siłą dyspo
nujemy. Zeloci i sykariusze to biedni ludzie, którzy za
zdroszczą bogatym, którzy nie popierają tego porząd
ku, ponieważ sami nie potrafili się w nim odnaleźć.
To dlatego zbuntowali się przeciwko Rzymianom, ale

równocześnie przeciwko wszystkim majętnym Żydom, którzy mają sklepy albo warsztaty, przeciwko wielkim kapłanom i możnym. Ta wojna, którą prowadzą przeciwko nam sykariusze i zeloci, jest także w pewnym sensie wolną niewolniczą. Ale Żydzi to nie traccy barbarzyńcy. Są religijni. Wierzą w Jahwe, a ich bunt jest przez to jeszcze bardziej okrutny; ci, których rabują i zabijają, są Żydami tak jak oni, czczą tego samego Boga i uczęszczają na nabożeństwa tak samo jak oni...
Przerwał niespodziewanie, zostawiając to zdanie niedopowiedziane, jakby pożałował, że za dużo powiedział, a później zwrócił się do Tytusa:
-	Serenus powinien spotkać się z Ben Zachariaszem.
Jeśli niektórzy Żydzi nas usłuchają i się poddadzą, na
sze zwycięstwo będzie tym prostsze. Ale lud żydowski
nie podąży za naszą prośbą. Oni myślą sobie, że ich
bóg przyniesie im zwycięstwo, nawet jeśli przyjdzie
im stawić czoło dziecięciu naszym legionom. Nie oba
wiają się śmierci, ponieważ wierzą w nieśmiertelność
duszy.
Być może to ta wiara w przyszłe życie sprawiała, że Żydzi wydawali mi się tak bliscy. Być może dlatego słuchałem z pewnego rodzaju niesmakiem centuriona Parusa, któremu Tyberiusz Aleksander powierzył zadanie prowadzenia mnie po mieście, aż do posiadłości Ben Zachariasza.
Parus spluwał za każdym razem, kiedy wymawiał to imię.
-	On nam się wymknął! - mówił. - Zabiliśmy ich
tysiące, ale Ben Zachariasz był chroniony...
Wzruszył ramionami mówiąc, że sam Tyberiusz Aleksander kazał oddziałom otoczyć pałac i magazy-

ny Ben Zachariasza, aby się upewnić, że nie zostaną splądrowane.
-	Niemal codziennie widzę, jak z jego statków
wyładowuje się złoto, kość słoniową, szylkret, przy
prawy, perły, drogie kamienie i jedwab. Wszystko to
pochodzi z krańców świata, jeszcze za rzeką Indus -
kontynuował Parus. - Ale ci, którzy próbowali przejąć
te towary, zostali ścięci na rozkaz prefekta Tyberiusza
Aleksandra. Ben Zachariasz dalej patrzy na nas wzro
kiem pełnym arogancji. Żydzi nami gardzą. Porywają
dzieci, aby pić ich krew. Powinni zostać wypędzeni
z Aleksandrii i z wszystkich miast Imperium i sprowa
dzeni do roli niewolników, którzy pracują w kopal
niach, skoro tak bardzo kochają złoto!
Zatrzymał się kilka kroków przed wejściem do ogrodu Jochanana Ben Zachariasza.
-	Jest bogatszy niż prefekt Aleksandrii. A kim jest?
Potomkiem trędowatych, tej rasy toczonej przez zło,
którą faraonowie wygnali z Egiptu, ponieważ psuła
wszystko, czego tylko dotknęła!
Słuchając tych słów, miałem wrażenie, że obrzucano mnie błotem, że zanurzano mi głowę w kloace. Oddaliłem się pospiesznie od centuriona Parusa. Należał to tego typu ludzi, którzy łatwo zamieniają się w katów. Podobni do niego krzyżowali uczniów Chrystusa w Rzymie. I to tacy ludzie ubiczowali i zabili na krzyżu samego Jezusa.
Mają zamiar gnębić lud żydowski do momentu, aż ziemia w Judei i Galilei przesiąknie krwią. Z tymi myślami w głowie wszedłem do ogrodu Jochanana Ben Zachariasza.

Minęliśmy wiele pomieszczeń, Ben Zachariasz poprosił mnie, abym usiadł w cieniu drzew w wewnętrznym ogrodzie, w środku którego znajdował się spory kwadratowy basen, ozdobiony w każdym rogu głową dzikiego zwierzęcia, z której tryskała woda.
Było chłodno. Służący położyli przede mną półmiski pełne owoców i napojów. Gospodarz dał znak, abym się częstował.
-	Rzymianie lubią jeść i pić o każdej porze dnia
i nocy - zauważył.
Później, rozkładając ręce, dodał:
-	Ja nie jestem Rzymianinem.
Jego postawa, trochę wyniosła, trochę lekceważąca, zirytowała mnie.
-	Rzymianie potrafią prowadzić wojnę - odpowie
działem. - Powtórz to tym, którzy wyobrażają sobie,
że będą w stanie nas pokonać: Żaden lud nie dorównał
Rzymowi. Żydów spotka ten sam los co Galów, Ger
manów, Brytyjczyków czy Partów.
Ben Zachariasz spuścił głowę i oznajmił:
-	Wiem. Mówiłem im. Król Agrypa także to powie
dział, a ja mogę tylko te słowa powtórzyć.
Wstał, zostawił mnie na kilka chwil samego, a później wrócił z pergaminem, który powoli rozwijał. Zaczął czytać mowę, jaką Agrypa wygłosił w Jerozolimie przed kapłanami i mieszkańcami miasta.
-	Napisałem tę mowę dla Agrypy. Nie zmienił w niej
ani słowa. Dziś także mogę ją jedynie przeczytać tak,
jak ją napisałem.
Cały czas stojąc, czytał, a ja dokładnie zapamiętałem treść tego tekstu, który wygłaszał głuchym głosem, jakby jego gardło ścisnęły emocje:

-	„Moi bracia, gdzie jest wasza broń, gdzie są wa
sze siły? Gdzie jest flota zdolna otworzyć przejście na
wszystkich morzach podporządkowanych Rzymia
nom? Gdzież jest skarbiec, którego zawartość mogłaby
wystarczyć na pokrycie tak odważnego przedsięwzię
cia?... Odpowiecie mi pewnie, że poddaństwo to ciężki
los, ale czy nie sądzicie, że jest ono jeszcze cięższe dla
Greków, którzy wierząc, że przewyższają szlachetno
ścią wszystkie narody, i rozciągnąwszy tak daleko swo
je wpływy, podporządkowują się bez stawiania oporu
urzędnikom, których Rzym im przysyła.
Ben Zachariasz przerwał i spytał mnie:
-	Neron dalej jest w Grecji, czyż nie? Zapewniano
mnie, że przyznał Grekom wolność...
Westchnął.
-	Ale Grecy dali Rzymianom bogów, język, myśli
cieli, pomniki i tragedie. My...
Wzruszył ramionami i unosząc manuskrypt, ponownie zaczął czytać. Wspomniał o losie Galów i Kar-tagińczyków, zapowiedzi klęsk i cierpienia.
-	„Jeśli nie możecie oprzeć się namiętności wojny,
jaka was ogarnęła, rozrywajcie własnymi rękami ko
biety i dzieci... i obróćcie w popiół cały ten piękny
kraj... I nie myślcie, że możecie zwrócić się do Boga!
Jak możecie pochlebiać sobie do tego stopnia, by są
dzić, że będzie wam przychylny, skoro on sam mógł
wynieść Imperium Rzymskie do szczytu mocy i szczęś
liwości...".
Ben Zachariasz usiadł.
-	Sam napisałem to wszystko. Król Agrypa powie
dział to do nich. Dodał wręcz: „Jeśli podążycie za moją
radą, wszyscy będziemy radować się z pokoju, ale jeśli
w dalszym ciągu będziecie poddawać się wściekłości,

jaka was ogarnia, to ja nie jestem zdecydowany, aby narażać się wraz z wami na niebezpieczeństwa, których tak łatwo można uniknąć".
Ben Zachariasz uniósł ręce, odchylił do tyłu głowę i tułów, jakby chciał błagać o coś, albo wręcz złożyć się w ofierze. Byłem wstrząśnięty cierpieniem, które odmalowało się na jego twarzy, nagle jakby wychudłej i pozbawionej nadziei.
Długo się modlił z zamkniętymi oczami, ledwo poruszając wargami. Kiedy opuścił ręce, popatrzył na mnie ze zdziwieniem, jakby dopiero co odkrył moją obecność.
Przysunąłem się do niego i zapytałem, jak została przyjęta jego mowa.
-	Większość kapłanów - odpowiedział - i cały tłum
lżył Agrypę i jego siostrę Berenike. Później najbardziej
zapalczywi z sykariuszy i zelotów zaczęli rzucać ka
mieniami, a dwoje władców musiało uciekać.
Przyłożył skrzyżowane palce do ust.
-	Agrypa i Berenike zebrali swoje oddziały i dotarli do Ptolemais, gdzie właśnie przybył generał Flawiusz Wespazjan z dwoma legionami. Rzym, jak zwykle, znajdzie sojuszników wśród ludów, z którymi walczy.
-	Ty jesteś jednym z nich, Jochananie Ben Zachariaszu - powiedziałem pospiesznie.
On znowu zamknął oczy i wyszeptał po chwili:
-	Tak, w tym celu, aby mój lud przetrwał, aby jak
najszybciej odzyskał pokój, aby nasza przyszłość była
zabezpieczona, jestem jednym z nich.
Przenikliwy krzyk zagłuszył nagle śpiew ptaków i szmer wody w fontannie. Młoda dziewczyna, z włosami i twarzą przysłoniętymi niebieską chustą, prze-

szła przez ogród małymi kroczkami, tak szybkimi, że sprawiała wrażenie, jakby biegła, później zatrzymała się nad brzegiem basenu, w pewnej odległości od Ben Zachariasza, który odwrócił się w jej kierunku.
-	Pokój! - krzyknęła. - Śmiesz używać tego słowa,
podczas gdy do tej pory pięćdziesiąt tysięcy Żydów zo
stało zmasakrowanych, tutaj, w tym mieście, z którego
jesteś tak dumny, gdzie, jak mówisz, jesteś szanowany
i słuchany i któremu, jak zapewniasz, Żydzi przyspa
rzają chwały i dobrobytu! A ile tysięcy zginęło w Je
rozolimie, w Cezarei, w Tyberiadzie i w Antiochii, no
ile? Znam mowę Agrypy i twoje słowa: czy umrzeć to
oznacza cieszyć się pokojem?
Mówiąc to, podeszła do Ben Zachariasza.
-	Idź tą drogą aż do końca - dodała, stając na czub
kach palców - stań się jak Tyberiusz Aleksander, apo
stata, poddany Rzymu, ich niewolnik!
Oddaliła się szybkim krokiem, a jej chusta i długa tunika powiewały w takt kroków.
Ben Zachariasz zgarbił się, skulił i złożył ramiona, jakby nagle zrobiło mu się zimno.
-	To moja córka Leda - wyszeptał. - Jest jak drugi
głos, który odzywa się we mnie.
Westchnął:
-	Leda ma szesnaście lat. To młodzi chcą wojny
i prowadzą ją. To oni na niej umierają.
Wstałem.
-	Umrzeć w walce to nic - odpowiedziałem. - Naj
gorsze jest przetrwać i dostać się do niewoli, stać się
niewolnikiem zwycięzców.
Ben Zachariasz wyszedł za mną aż do westybulu. Później szliśmy koło siebie długą, wysadzaną palmami

i wawrzynami aleją, która przedzielała ogród otaczający jego posiadłość.
Dostrzegłem centuriona Parusa, który z rękami zaciśniętymi na rękojeściach swoich dwóch mieczy, długiego i krótkiego, chodził tam i z powrotem, unosząc z każdym krokiem piasek w kolorze ochry.
-	Ocal swoją córkę przed żołnierzami - dodałem,
opuszczając Ben Zachariasza.
Słyszałem, jak idzie za mną. Nagle chwycił mnie za rękę, zmuszając, abym się zatrzymał i spojrzał na niego. Wydawało mi się, że jego oczy jeszcze bardziej zapadły się w twarzy, otoczone sinymi obwódkami.
-	Chroń ją, jeśli Bóg postawi cię kiedyś na jej drodze
- powiedział do mnie.
Wzruszyłem ramionami. Puścił mój nadgarstek i powiedział:
-	Przyszedłeś do mnie do domu, rozmawiałeś ze
mną. Widziałeś Ledę i słyszałeś jej słowa. Nasz Bóg,
Rzymianinie, nie robi nic przypadkowo. Pamiętaj
o niej, Serenusie!

4.
Nie mogłem zapomnieć o Ledzie, córce Ben Zachariasza. Wydawało mi się nawet, że rozpoznaję ją w tłumie żydowskich kobiet, które minąłem niedaleko synagogi. Zatrzymały się, kiedy podszedłem do nich, prowadzony przez centuriona Parusa. Sprawiały wrażenie, jakby chciały zagrodzić mi przejście, i Parus wyciągnął z pochwy długi miecz. Kobiety odsunęły się, krzycząc z agresją słowa, których nie rozumiałem, i wymachując pięściami w naszym kierunku. Kiedy były już daleko od nas, najmłodsze - Leda wydawała mi się jedną z nich - zaczęły rzucać kamieniami.
Powstrzymałem Parusa, który chciał biec za nimi, pojmać je i sprzedać jako niewolnice, ale najpierw, mówił ocierając usta wierzchem dłoni, nacieszyć się ich ciałami.
- Żydówki są grube, ich skóra jest delikatna.1..
Próbowałem go nie słuchać, obchodząc synagogę, odkrywając, jak ogromne było to sanktuarium, które jak zapewniał mnie Tyberiusz Aleksander, było największe na świecie, zaraz po Świątyni Jerozolimskiej, i mogło pomieścić prawie sto tysięcy wiernych.
Wydawało się, że nie było atakowane ani zniszczone podczas antyżydowskich zamieszek, które spustoszyły całą dzielnicę.

Zmasakrowano tutaj tysiące Żydów, rabowano i palono ich domy. Nie próbowano ich nawet odbudowywać i zwęglone mury, zawalone dachy były jak czarne, ziejące rany, które szpeciły ulice.
Na setkach fasad widać było nawet brunatne plamy z zaschniętej krwi ofiar. Legioniści musieli ich przebijać mieczami lub oszczepami, tłum pewnie obrzucał ich kamieniami albo zostali pobici na śmierć uderzeniami kijów.
Kiedy po nastaniu wieczoru w namiocie Tytusa wzniesionym w środku obozu XV Legionu opisywałem legatowi to, co widziałem: Żydów modlących się przy gruzach swoich domów, przed tymi murami poplamionymi krwią, Tyberiusz Aleksander przerwał mi.
Leżeliśmy. Przed nami, na niskich stolikach postawionych przed łóżkami, stały srebrne półmisy wypełnione owocami, rybami i pieczonym mięsem. Wzdłuż ścian postawiono pomniki bogów, popiersie cesarza Nerona, a obok ołtarza insygnia i orła XV Legionu. Piaszczysta ziemia była przykryta licznymi dywanami.
Można by pomyśleć, że znajdujemy się nie w namiocie legata, otoczonym przez tysiące żołnierzy, którzy także mieszkali w namiotach, tworzących niemal miasto, z alejami, forum, murami obronnymi, ale wewnątrz świątyni.
Cały zgiełk obozu - rozkazy, wołanie wartowników, dźwięk trąbek - wydawał się tutaj stłumiony. Nawet nasze głosy i dźwięk cytry - ponieważ czasami Tytus kazał niewolnikom grać na cytrze i tańczyć -były jakby pochłaniane przez wełniane dywany i grubą tkaninę, z której zrobiono ściany namiotu.
Jednakże Tyberiusz mówił ze złością. Domyślał się, mówił, że byłem jednym z tych Rzymian, których Ży-

dzi pociągają i fascynują. Oskarżał mnie o uprzejmość w ich towarzystwie.
-	To są szczury! Może rzeczywiście prawdą jest to,
co ludzie mówią, że są rasą wywodzącą się od trędo
watych?
Tytus wybuchnął śmiechem:
-	Ależ ty jesteś jednym z nich, drogi Tyberiuszu!
Po chwili wahania i zakłopotania prefekt podjął
głosem jeszcze bardziej zapalczywym:
-	Postawiłem kordon legionistów wokół synago
gi, aby bronili jej przed łupieżcami, którzy wiedzą,
że w środku znajduje się siedemdziesiąt jeden skrzyń
czystego złota i dziesiątki kufrów wypełnionych zło
tymi i srebrnymi monetami. Żydzi nie byliby w stanie
jej ochronić, tak jak nie byli w stanie ochronić swo
ich domów i swoich bliskich. Uciekli. A teraz modlą
się przed tymi zgliszczami naznaczonymi krwią ich
zmarłych!
Pomyślałem o Ledzie.
-	Będą walczyć - powiedziałem - i to zaciekle.
Odnieśli już zwycięstwo nad prokuratorem Florusem
i zarządcą Gallusem. Myślę, że nie zaprzestaną walk,
dopóki wszyscy nie zginą. A skoro nie jesteśmy w sta
nie zabić wszystkich Żydów, ich religia się odrodzi,
a ich lud powróci do dawnej świetności.
Tytus wstał, sugerując nam w ten sposób wyjście z namiotu, do którego wślizgnęło się dwóch efebów o ustach pomalowanych na czarno i oczach z niebieską obwódką.
-	Jesteśmy Rzymianami - kontynuował - jesteśmy
urodzeni z bronią w ręku. Przeznaczeniem innych lu
dów jest bycie nam posłusznym. Jeśli Żydzi się pod
dadzą, dlaczego mielibyśmy tego nie zaakceptować?

W Imperium jest miejsce dla wszystkich ludów, jeśli tylko przestrzegają naszego prawa, szanują naszego cesarza i naszych bogów.
-	Pozostaną wierni swojemu bogu, Tytusie - odpowiedziałem. - Słyszałem, jak Żydzi, uczniowie Chrystusa, śpiewali, podczas gdy ich ciała płonęły na krzyżu. Miecz nie może nic zrobić tym, którzy wierzą w nieśmiertelność duszy. Mój nauczyciel Seneka mawiał: „Ten, kto potrafi umierać, nie potrafi już być niewolnikiem". A Żydzi potrafią umierać.
-	Tak myślisz, Serenusie? - zapytał Tytus. - Wkrótce się o tym przekonamy.
Flawiusz Wespazjan czekał na nas w Ptolemais, aby rozpocząć wojnę.
Wyruszyliśmy w drogę, aby do niego dołączyć już kolejnego ranka. Tytus kazał zgromadzić legion na forum obozu, którego wszystkie namioty zostały już złożone, fosy zakopane i który zaraz zamierzano podpalić zgodnie z panującymi regułami, tak aby to obozowisko już nigdy nie mogło być użyte.
Stałem obok Tytusa, na wprost ustawionych w rzędach kohort. Trybun Placidus, stojący po prawej stronie Tytusa, trzykrotnie powtórzył żołnierzom, aby byli gotowi na wojnę. Oni odpowiedzieli jednym głosem, unosząc prawą rękę, powtarzając swój okrzyk tak głośno, że moje ciało przeszły ciarki.
Cóż mogli zrobić młodzi Żydzi, będący pewnie w wieku Ledy, w obliczu rzymskiej armii, która mnie przerażała i z której równocześnie byłem dumny?
Patrzyłem na legionistów maszerujących równym krokiem. Mieli hełmy, kolczugi, u boku dwa miecze,
lyiu;.   3

na plecach tobołek, nieśli tarcze i oszczepy w upale panującym na tej pustyni, która oddziela Egipt od prowincji Judei. Musieliśmy ją przejść, idąc wzdłuż Samarii, a później wkroczyć do Galilei, i zmierzać w stronę Ptolemais, wrót Fenicji.
Każdy żołnierz pilnował swojego miejsca w szeregu. Kawalerzyści i elitarne oddziały piechoty otaczały Tytusa, u boku którego jechałem konno wraz z trybunem Placidusem.
Podziwiałem tę ludzką siłę, bez której potężne ba-listy, ciężkie tarany i katapulty byłyby tylko bezużytecznym stosem belek i skóry.
Każdy legionista był jak sprawnie działający mechanizm w machinie wojennej, jaką stanowił cały legion. Kawalerzyści nosili długie miecze, a w rękach trzymali wielkie oszczepy i wydłużone tarcze, oparte ukośnie o bok konia. W kołczanie zawieszonym u ich boku mieli jeszcze trzy zapasowe oszczepy z dużym, ostrym końcem, długie jak piki. Żołnierze byli równie obładowani co juczne muły, które podążały za kolumną wojska. Oprócz broni i tobołka wyposażeni byli w piły, kosze, łopaty i siekiery, nie wspominając o skórzanych pasach, kosach, łańcuchach oraz zapasie jedzenia na trzy dni. Maszerowali w milczeniu, tylko czasami mruczeli przez zaciśnięte wargi piosenkę odmierzaną rytmem ich kroków, która brzmiała jak głuchy odgłos, jaki wydaje chmara szerszeni, której nikt nie jest w stanie zatrzymać i która otoczy, zaleje i pokona wszystko, co żywe.
Kiedy dotarliśmy do granic Galilei, minąwszy port w Cezarei, poprosiłem Tytusa o pozwolenie na towarzyszenie trybunowi Placidusowi. Wraz z setką kawa-

lerzystów miał wejść w głąb kraju, aby się upewnić, że żaden oddział Żydów nie szykuje się do ataku na naszą kolumnę w marszu.
Odkrywałem więc Galileę, tę żyzną i pełną roślinności krainę pokrytą łagodnymi pagórkami. Ani jeden skrawek ziemi nie leżał odłogiem. Tu rozciągały się zielone pastwiska, tam sady, w których zasadzone były wszystkie rodzaje drzew owocowych.
Wkroczyliśmy w okolicę przypominającą ogród, gęsto usiany miastami i wioskami. Otrzymaliśmy rozkazy, aby ich nie atakować. Przyjdzie i na to czas, powiedział Tytus. Flawiusz Wespazjan przygotował z pewnością plan kampanii wojennej, którego nie należało uprzedzać.
Mijaliśmy wioski, wieśniaków, którzy pracowali na swoich polach w towarzystwie żon i dzieci. Kto jednak mógł powstrzymać żołnierzy przed wyłamywaniem drzwi i plądrowaniem domów, przed zabieraniem jedzenia, przed urządzaniem hulanek, a na koniec przed zabijaniem mężczyzn i dzieci, gwałceniem kobiet i zostawianiem przy życiu tylko tych, którzy wydawali się na tyle silni, młodzi i urodziwi, że mogli być sprzedani na targu jako niewolnicy?
Zakuwano ich w łańcuchy. Musieli iść koło koni i biec, gdy one przechodziły w kłus lub galop. Jednym ciosem oszczepu zabijano tych, którzy się potykali, tracili oddech albo nie mogli nadążyć. Odwróciłem się i popatrzyłem na ich porzucone ciała, które znaczyły trasę naszego przejazdu.
Ponownie dołączyliśmy do Tytusa w chwili, kiedy na czele XV Legionu wkraczał do Ptolemais. Z jednej i drugiej strony szerokiej ulicy, która prowadziła do

portu i do pałacu prefekta miasta, tam gdzie rezydował Flawiusz Wespazjan, tłoczył się tłum uzbrojonych mężczyzn i witał nas z uznaniem.
Nigdy, nawet w Rzymie, nie widziałem takiego gwaru. Rozpoznawałem insygnia i orły dwóch legionów, piątego i dziesiątego, które przybyły z Achai, po tym jak przemierzyły Hellespont, prowincje Azji i Syrii. Towarzyszyły im dwadzieścia trzy kohorty i pięć eskadr kawalerii. Ich obozy zostały wzniesione u wrót miasta i tysiące żołnierzy, kawalerzystów, procarzy, łuczników, pochodzących z małych królestw sprzymierzonych z Rzymem, położonych w sąsiedztwie, przechadzało się po Ptolemais i okolicach.
Patrzyłem na tych mężczyzn, którzy nas otaczali od chwili, kiedy postawiliśmy stopę przed pałacem. Przypominali dzikie zwierzęta, które się niecierpliwią, bo już czują świeże mięso i chciałyby jak najszybciej wkroczyć na arenę.
Próbowali przejąć naszych kilku więźniów, aby ich ukrzyżować, poćwiartować, i musieliśmy siłą odpychać te dzikie bestie. Później wspięliśmy się po schodach, na szczycie których czekał na nas Flawiusz Wespazjan.
W tłumie trybunów, legatów i centurionów, którzy witali Tytusa w chwili, kiedy jego ojciec przyciągał go do siebie, dostrzegłem dumną kobietę z krótkimi włosami. Czarna chusta okrywała jej ramiona i ciało. Postąpiła kilka kroków naprzód i tłum rozstąpił się przed nią. Wydawało się, że nie idzie, ale zaledwie muska podłogę. Skinęła głową przed Tytusem, a później odwróciła się i dołączyła do grupy kobiet, w środku której rozpoznałem Cenis, wyzwoleniec, małżonkę Wespazjana.

Później dowiedziałem się, że ta kobieta, której sylwetki nie mogłem zapomnieć, to była królowa Bereni-ke, „królowa żydowska", jak ją nazywano, siostra króla Agrypy, który także był obecny w Ptolemais.
Oboje byli sprzymierzeńcami Rzymu. Jeszcze tego samego wieczoru zobaczyłem ich w wielkiej sali pałacu i słyszałem, jak witają Wespazjana, jak życzą mu zwycięstwa, a Agrypa oznajmia, że nowe oddziały - procarze, łucznicy i kawalerzyści - które zebrał w swoim królestwie w północnej części Galilei, wokół Jeziora Tyberiadzkiego, były już w drodze do Ptolemais, aby oddać się pod rozkazy Flawiusza Wespazjana w służbie Rzymu.
Znowu pomyślałem o Ledzie, córce Jochanana Ben Zachariasza. Kto lepiej bronił narodu żydowskiego? Kto chronił przyszłość ludu z Judei i jego religię: ci, którzy byli zaangażowani w wojnę z Rzymem, potężnym i niezwyciężonym, czy ci, którzy, jak Berenike, Agrypa czy Ben Zachariasz, zdecydowali się mu służyć i w ten sposób zapewnić przetrwanie?
Ale kiedy wojna już się rozpocznie, kto może być pewien, że wymknie się śmierci? Który Żyd - nawet król Agrypa i królowa Berenike - może mieć pewność, że nie zostanie upokorzony, sprowadzony do roli niewolnika czy nawet zabity wraz z innymi ze swojego ludu?
W następnych dniach, chodząc po mieście, potrącany przez żołnierzy, wyczuwałem ich ochotę, aby rabować i zabijać. Aż drżeli z niecierpliwości.
Pewnego ranka Wespazjan zgromadził ich wszystkich wzdłuż wybrzeża. Tworzyli grubą czarną kreskę

ze skóry i metalu. Błysk ich broni, hełmowi zbroi oślepiał. Można było odnieść wrażenie, że ta armia złożona z sześćdziesięciu tysięcy ludzi właśnie wyłoniła się z głębin morskich i że jeszcze ociekając wodą, lśniła w blasku słońca.
Stałem niedaleko Wespazjana i Tytusa na podium, które kazał wznieść nad morzem, przed oddziałami. Kilka kroków ode mnie stała królowa Berenike i nie mogłem się powstrzymać, aby jej nie obserwować. Patrzyła prosto przed siebie, w horyzont, jakby nie zwracała uwagi na oddziały, które stały naprzeciwko niej, i oficerów, którzy ją otaczali. Skrzyżowała ramiona, a grube bransoletki na jej nadgarstkach i pierścienie na każdym z długich palców ukazały się spod białej chusty, którą miała na sobie tego ranka, a która podkreślała jej śniadą cerę.
Stała tak nieruchomo, podczas gdy oddziały wydały okrzyk bojowy, pozdrawiając Flawiusza Wespazjana i Tytusa. Oni tymczasem wystąpili krok do przodu na podium i oznajmili, że opuszczamy Ptolemais i idziemy w kierunku Galilei, aby tam podbić wszystkie miasta, poczynając od najmocniej ufortyfikowanej Jotapa-ty. Będziemy niszczyć wszystkie miasteczka i wioski, jeśli będą stawiać opór, i będziemy grabić. Łupy będą ogromne i zostaną równo podzielone, podobnie jak jeńcy wojenni. Każdy żołnierz dostanie przydział zboża, złota, kobiet i mężczyzn!
Krzyki stały się jeszcze głośniejsze, a oddziały piechoty pomocniczej wrzeszczały jeszcze głośniej niż legioniści, jakby chciały w ten sposób zapomnieć, że pochodziły z tego kraju, z tego samego ludu, którego członkowie zostaną wydani rzymskiej armii, której służyli za naganiaczy, dzikie psy czekające na zdobycz.

Żołnierze unieśli prawe ręce z otwartą dłonią, jakby w ten sposób składali przysięgę. Przysięgę, że będą zwyciężać, grabić i zabijać.
Znowu pomyślałem o Ledzie, córce Jochanana Ben Zachariasza. Później popatrzyłem na królową Bereni-ke, stojącą nieruchomo w swojej władczej i lekceważącej pozie. W jej kierunku szedł Tytus.

5.
Podszedłem do Tytusa stojącego przed królową Berenike. Ręce miał luźno spuszczone wzdłuż ciała i zobaczyłem jego wielkie dłonie z rozłożonymi palcami, jakby przygotowywał się do objęcia Berenike w pasie albo chwycenia jej w ramiona.
Przytrzymałem jego nadgarstek.
Estrada powoli pustoszała.
Trybuni i legaci, prefekci i centurioni dołączali do swoich legionów, centurii i kohort, które zebrane na wybrzeżu przygotowywały się do wymarszu. Miały opuścić Ptolemais, wkroczyć do Galilei, skierować się następnie w stronę pierwszych miast - Jotapaty i Gabary, później w stronę Jeziora Tyberiadzkiego i królestwa Agrypy i Berenike. Królowa dalej stała z założonymi ramionami, jakby nie widziała Tytusa, który przecież stał tak blisko niej, że ich ciała i twarze niemal się dotykały.
W rogu podium zobaczyłem Cenis, wyzwoleniec, małżonkę Wespazjana, która w otoczeniu swoich służących obserwowała Tytusa i Berenike.
Czubkiem palca znowu dotknąłem ręki Tytusa, aby go powstrzymać. Lekka piechota pomocnicza i łucznicy, którzy mieli udać się na zwiady, przechodzili pod

podium, idąc na czele kolumny, później szli ciężko uzbrojeni legioniści rzymscy, za nimi kawalerzyści, piechota oraz elitarne jednostki sunące przed generałem Wespazjanem i po jego bokach. Za tym kwadratowym oddziałem wojska, którego pozłacane zbroje lśniły w słońcu, podążały muły objuczone kawałkami machin wojennych, taranów i balist, katapult i skorpionów. Później znowu szli kawalerzyści i elitarna piechota, wśród której legat Tytus powinien zająć swoje miejsce.
Tymczasem on się nie ruszał. Nie słyszał ani trąbek, ani bębnów, ani cymbałów, które wybijały rytm marszu, ani krzyków oddziałów, które gdy tylko ruszyły z miejsca, z wrzaskiem wznosiły swoją broń. Tytus sprawiał wrażenie, jakby widział tylko Berenike, nachylony nad nią, jakby chciał usłyszeć jej oddech. Tymczasem królowa, z głową lekko przechyloną na bok, nie patrzyła na niego. Jej wzrok był utkwiony w horyzoncie.
Przez chwilę wydawało mi się, że dostrzegła moją obecność, ale szybko odwróciła wzrok i nie udało mi się uchwycić jej spojrzenia. Jej oczy wydawały się błyszczeć zielonkawoniebieskim blaskiem, który czasem nabierał odcieni ciemnego fioletu.
Zobaczyłem, że trybun Placidus zbliża się i daje mi znaki, abym przerwał Tytusowi, ponieważ ten powinien jak najszybciej dołączyć do swoich oddziałów.
Chwyciłem więc Tytusa za rękę. On podskoczył, odepchnął mnie ramieniem, rękę położył na rękojeści krótkiego miecza i przez chwilę obawiałem się, że instynktownie, z szybkością i zapalczywością żołnierza uderzy mnie, zanim się zorientuje, kim jestem i czego chcę.

Wszystko to działo się tak szybko, że moja opowieść nie oddaje gestu Berenike, która odsłoniła swoje ramiona i położyła dłoń na piersi Tytusa, mówiąc stłumionym głosem:
-	Teraz nadszedł czas wojny. Musisz wygrać i wy
grasz, legacie z Rzymu!
Unosząc lewą dłoń, pokazała zgromadzone oddziały, a Tytus dostrzegł, że pierwsze kohorty XV Legionu już się zbliżały. W końcu popatrzył na mnie, dostrzegł też trybuna Placidusa i po chwili wahania skłonił się przed Berenike.
-	Jestem Tytus - powiedział - jestem synem Fla-wiusza Wespazjana. Mamy zamiar przywrócić pokój w Judei, w Galilei, w twoim królestwie. Ukarzemy twój lud i uczynimy go poddanym.
-	Nie zabijajcie ich wszystkich, Tytusie - wyszeptała Berenike. - Jestem z ich wiary i z ich krwi.
Tytus wydawał się zmieszany, później zszedł z podium i zajął swoje miejsce pomiędzy kawalerią a elitarnymi oddziałami piechoty XV Legionu. Podążyłem za nim i dalej jechałem konno u jego boku.
Wkroczyliśmy do Galilei i poznałem wtedy prawdziwe oblicze wojny. Któż słuchałby królowej Berenike, która błagała, aby oszczędzić jej lud? Lud żydowski stawiał opór, upokarzał nas.
Znajdowałem się akurat koło trybuna Placidusa, kiedy zbliżyliśmy się do miasta Jotapata. Było jak skała zbudowane na szczycie góry i otoczone ze wszystkich stron wąwozami tak głębokimi, że ledwo można było dostrzec ich dno. Tylko północna część miasta była dostępna, ale dostęp utrudniały wysokie umocnienia otaczające miasto.

Ale Placidus - przyznaję, że podzielałem jego odczucia - był przekonany, że wystarczy pojawić się w okolicy, aby Żydzi z Jotapaty się poddali; a skoro ich miasto było najpotężniejsze i najlepiej ufortyfikowane w całej Galilei i skoro jego obroną dowodził Józef Ben Mattias, który kiedyś odwiedził Rzym i który cieszył się ogromnym autorytetem wśród swojego ludu, to porażka tego miasta zwiastowała poddanie się wszystkich powstańców.
Podeszliśmy więc do Jotapaty, chcąc poznać miasto w jego ostatnich chwilach, aż tu nagle, kiedy już zamierzaliśmy zwrócić się do mieszkańców z prośbą, aby otworzyli bramy, Żydzi wyskoczyli z zasadzek i zaatakowali nas z odwagą i zapałem. A my, obywatele Rzymu, żołnierze cesarza całego rodzaju ludzkiego, zostaliśmy odparci, ściśnięci jeden przy drugim musieliśmy się wycofać.
Flawiusz Wespazjan, Tytus, trybuni, legaci, centurioni, legioniści - wszyscy myśleli, że ta kampania będzie łatwa, że Żydzi padną od razu na kolana i będą czekać, czy zdecydujemy się ich zabić, wepchnąć na arenę, aby sami się pozabijali w walce, rzucić dzikim zwierzętom czy może sprzedać jako niewolników. Jak mogliby teraz nie chcieć nieprzejednanej zemsty?
Widziałem, jak legiony w pośpiechu, wśród kłótni rozbijają obóz w Galilei. Żołnierze w trakcie jednego dnia i jednej nocy wyrównali teren, wykopali rowy, które wyznaczały kwadratowy obszar obozu, później wznieśli umocnienia, wybudowali wieże, umieścili między nimi machiny wojenne i wreszcie pomiędzy alejami, które biegły przez teren obozu, zaczęli rozbijać namioty, wyznaczyli pusty teren na forum i dzielnicę rzemieślników.

Widziałem, jak to mrowisko, zdyscyplinowane i pracowite, spieszy się na zbiórkę, kiedy tylko zabrzmiały dźwięki trąbek. Każdy żołnierz chciał, aby dokonała się zemsta za porażkę pod Jotapatą, aby rozpoczęła się prawdziwa wojna, aby zabijano i zdobywano łupy.
Wyczuwałem zniecierpliwienie tych mężczyzn, widziałem ich radość, kiedy Wespazjan, a później Tytus i legaci, trybuni i centurioni wreszcie wydali rozkazy. Poczułem, że ja także dałem się ponieść temu pragnieniu wojny.
Krzyczałem z entuzjazmem, kiedy już po pierwszym ataku żołnierze XV Legionu zajęli Gabarę, niewielkie miasto na drodze do Jotapaty. Jeden ze zwycięzców, pokryty kurzem bitewnym i krwią, stawił się przed obliczem Flawiusza Wespazjana i Tytusa, który mu pogratulował.
Mężczyzna z trudem łapał oddech. Wyjaśniał, że żydowskim powstańcom udało się uciec, że ulice miasta były opustoszałe, ale że mieszkańcy bez wątpienia schronili się w piwnicach niskich domów, zbudowanych na skałach i ściśniętych jeden koło drugiego.
Popatrzyłem na Wespazjana. Stał pochylony nad żołnierzem, jego twarz, poorana głębokimi zmarszczkami, była jeszcze bardziej napięta niż zwykle. Powolnym ruchem zacierał wielkie ręce, które już odkąd był młodzieńcem, trzymały miecz i władały nim.
Wypowiedział kilka słów, których treści bardziej się domyślałem, niż słyszałem.
Widziałem, jak żołnierz podniósł się z twarzą promieniejącą szczęściem oraz dumą i oddalił się biegiem w stronę umocnień, dając równocześnie legionistom

jakieś znaki, na które oni odpowiedzieli, unosząc broń i krzycząc.
Wykonali rozkazy Wespazjana.
Wyłamali drzwi domów, zabili wszystkich mężczyzn, oszczędzając tylko małe dzieci i kobiety. Młodsze z nich były gwałcone; niektóre, aby uniknąć dostania się w ręce żołnierzy, biegły aż do umocnień i rzucały się do fos. Słyszałem, jak umierali - kobiety i mężczyźni. Przypomniałem sobie o apelach królowej Berenike o miłosierdzie dla jej ludu i o pełnych buntu słowach Ledy, córki Jochanana Ben Zachariasza. Pierwsze nie były w stanie powstrzymać tej masakry, drugie zaś prowadziły prosto ku śmierci, ponieważ nic nie mogło zatrzymać rzymskich żołnierzy. Podłożyli ogień pod miasto Gabara i od razu rozpoznałem ten zapach palonych ciał, który poznałem, patrząc, jak płomienie pożerają chrześcijan rzuconych na stos albo przybitych do krzyża. Ten mdły i wstrętny zapach rozprzestrzenił się w całej okolicy. Legioniści podpalali sady, pola i wioski. Zabijali mężczyzn, a kobiety i dzieci popychali w stronę miejsca, gdzie zgromadzono tych mieszkańców Gabary, którzy przeżyli, a teraz byli skazani na niewolnictwo.
A więc tak wygląda wojna: przelewanie krwi, śmierć albo poddaństwo, podpalanie domów, niecierpliwość, aby zabijać i grabić. Następnym celem będzie Jotapata, miasto Józefa Ben Mattiasa.

6.
Było to na północy od Jotapaty, zaledwie kilkaset kroków od umocnień miasta, na wzgórzu. Flawiusz Wespazjan uniósł prawą rękę i narysował kwadrat w palącym powietrzu, charakterystycznym dla lata w pełni, po czym tupnął nogą, wydając w ten sposób rozkaz, aby rozbić w tym miejscu obóz legionów.
Zwrócił się do Tytusa, obok którego stałem.
-	Żydzi powinni patrzeć na nasze orły, na nasze
chorągwie, na maszyny oblężnicze i słyszeć nasze trąb
ki w dzień i w nocy. Powinni się dowiedzieć, że jest nas
ponad sześćdziesiąt tysięcy. Trzeba, aby przerażenie
wdarło się w ich szeregi, aby poczuli już uścisk śmierci,
zanim my im ją zadamy. Chcę, żeby gówno ciekło im
po nogach i żeby ze strachu trzymali się za brzuchy!
Tymczasem skrzyżował ręce na swoim brzuchu i zrobił minę, jakby miał zamiar załatwić się tutaj, przed legatami i trybunami. Wszyscy wiedzieli, że często cierpiał na kolki, które wykręcały jego ciało, a jego twarz wykrzywiał wtedy grymas bólu.
Powtórzył:
-	Chcę, aby robili pod siebie, żeby śmierdzieli gów
nem i żeby zdychali w gównie!
Tak rozpoczęło się oblężenie Jotapaty.

Najpierw strach zrobił swoje. Trzęsący się ze strachu ludzie już pierwszej nocy opuścili miasto, wyjaśniając naszym wartownikom, że uciekli i że nie chcą walczyć z Rzymianami.
Zaprowadzono tych dezerterów do Flawiusza We-spazjana i Tytusa. Zmuszono ich, by padli na kolana i powiedzieli, co wiedzą. Niektórzy nie chcieli mówić. Słyszałem ich krzyki, kiedy kaci ich przypalali. Inni, oblani zimnym potem, mówili o swoim przywódcy, Józefie Ben Mattiasie, który cieszył się poważaniem w całej Judei i Galilei i któremu mieszkańcy Jotapaty byli posłuszni. Był to człowiek młody, uczony, wywodzący się z plemienia wielkich kapłanów, który uczył się od Rzymian, jak należy prowadzić wojnę. Józef chciał stawiać opór aż do jesieni, kiedy to deszcz zaleje wsie i wypełni zbiorniki w mieście. Ponieważ w Jota-pacie już zaczynało brakować wody, podobnie zresztą jak pożywienia.
Wespazjan przewrócił tych żałosnych dezerterów jednym kopniakiem. Nie zasługiwali nawet na śmierć żołnierzy, na śmierć od miecza. Niech ich zostawią, aby umierali z głodu i pragnienia!
Zwrócił się do swoich legatów:
- Trzeba chwycić to miasto za gardło, żeby konało tak, jak ci ludzie tutaj!
Wydał rozkaz, aby otoczyć Jotapatę dwoma rzędami piechoty i jednym rzędem kawalerii, tak aby żaden człowiek nie mógł się wydostać z miasta. Blisko umocnień ustawił łuczników arabskich i syryjskich procarzy oraz sto sześćdziesiąt maszyn oblężniczych i na jego sygnał strzały, kamienie i niewielkie oszczepy rzucane przez ludzi albo balisty, katapulty czy skorpio-

ny uderzały Żydów na umocnieniach i dosięgały setki mieszkańców zgromadzonych na placach w mieście w oczekiwaniu na przydział wody, co widzieliśmy ze swojego północnego wzgórza. Było słychać przeraźliwe krzyki kobiet docierające aż do naszych oddziałów, aż do mojego namiotu. Zasłaniałem uszy rękami, aby nie słyszeć i nie wyobrażać sobie, co tam się działo. Ale pomagałem i brałem udział w walkach.
Żydzi bowiem nie tylko nie się poddawali, nie otworzyli bram swojego miasta, ale rzucali się do kontrataku, podpalając maszyny oblężnicze, rozciągając na murach skóry świeżo zabitych wołów, aby pociski ześlizgiwały się z nich i spadały, nie uszkadzając murów. Podłożyli ogień pod gigantyczny taran, który setka żołnierzy niosła i wyrzucała do przodu. Udało im się przejąć głowę tego tarana i wynieśli ją na szczyt umocnień, aby rzucić nam wyzwanie. Później wylewali wrzący olej na atakujących i legioniści drżeli ze strachu i wściekłości, widząc swoich towarzyszy, jak zwijają się z bólu, gdyż olej przedostawał się pod zbroję i przeżerał skórę.
W oczach Flawiusza Wespazjana mogłem wyczytać niepewność, natomiast wzrok Tytusa zdradzał rozterki, niecierpliwość i wściekłość. Czy to miasto nigdy się nie ugnie?
Jednakże obrońcom brakowało wody i pożywienia.
Trzy rzędy naszych żołnierzy jak skórzana pętla na szyi skazańca zaciskały się wokół miasta. Za każdym razem, kiedy powstał wyłom w umocnieniach, Żydzi zasłaniali go najpierw własnymi ciałami, a później łatali nowymi kamieniami.

Kiedy Wespazjan wydał rozkaz wzniesienia wysokiego wału, aby przewyższyć obronę miasta, Żydzi dodali do swoich umocnień ziemię i nowe kamienie, aby także one były wyższe. I żaden arabski łucznik ani syryjski procarz nie był w stanie im przeszkodzić w przynoszeniu tych materiałów. Mężczyźni, którzy zostali ranni, byli natychmiast zastępowani przez kobiety, które także znajdowały się wśród walczących.
Obserwowałem ich. Czułem zapach śmierci unoszący się nad Jotapatą i otaczającymi ją wąwozami. Ludzie musieli umierać z głodu i pragnienia w tym mieście, miażdżonym przez lipcowy upał i narażonym w dzień i w nocy na nasze ataki.
Ale by zadrwić sobie z nas, Józef Ben Mattias wywiesił z umocnień tkaniny nasączone wodą i wisiały tam jak rzucone nam wyzwanie! Żydzi nie będą umierać z głodu i pragnienia, ale z bronią w ręku!
Każdego dnia atakowali maszyny oblężnicze, nasz obóz, zabijali, podpalali, zmuszali kohorty do wycofania się, a czasem do ucieczki. I kiedy Żydzi zdołali odbić teren w zasięgu swoich umocnień, widziałem, jak nasi żołnierze - zawstydzeni i upokorzeni - odbudowują palisady swojego obozu, pchają nowe maszyny oblężnicze i zaciskają pięści z bezradności i wściekłości.
Z twarzą wyrażającą udrękę, z ciałem pochylonym do przodu Wespazjan chodził albo jeździł konno z jednego miejsca w drugie, wydając rozkazy, aby wzniesiono wieże wyższe niż umocnienia miasta i zbrojone żelazem, tak aby Żydzi nie mogli ich spalić.
Pewnego dnia, kiedy siedziałem z Tytusem w jego namiocie, usłyszałem krzyki, odgłos biegnących żoł-

nierzy, którzy krzyczeli do nas, że Flawiusz Wespa-zjan został ranny i że już zbliża się do obozu. Rzuciliśmy się w tamtą stronę. Strzała trafiła Wespazjana w wierzch stopy. Krew już wyschła, a rana okazała się powierzchowna. Ale żołnierze, którzy go otaczali, byli zaniepokojeni. Czy nie był to znak od bogów? Dowód, że Jahwe, ten bóg, którego wzywali Żydzi, był bardziej potężny niż Jupiter czy Mars?
Wespazjan nie chciał pomocy przy zsiadaniu z konia. Szedł o własnych siłach, utykając i odsuwając żołnierzy, którzy chcieli go wesprzeć. Później jednak wspiął się na ramiona dwóch z nich.
Zawołał:
- Kto mnie pomści?
Wszyscy odpowiedzieli krzykiem i zaczęli wymachiwać bronią.
Wespazjan dodał, że trzeba się spieszyć, aby szturm był zwycięski. Zniszczymy to miasto i pozwolimy przeżyć tylko najmłodszym dzieciom i kobietom. Śmierć wszystkim innym!
W czterdziestym siódmym dniu oblężenia, kiedy wał, jaki żołnierze usypali z ziemi, przewyższał już umocnienia, pojawił się dezerter.
Tytus go przesłuchiwał.
Legat był jeszcze pokryty kurzem, bo przed chwilą wróciliśmy, z kilkoma tysiącami ludzi, z wyprawy na południe Jotapaty. Obiegliśmy Jaffę. Widzieliśmy, jak część mieszkańców umiera przed umocnieniami miasta, którego obrońcy - ich bracia, ojcowie, mężowie -odmówili otwarcia bram z obawy, że my także możemy się do niego wedrzeć. Ci ludzie, po kilku dniach spędzonych w wąwozie u stóp umocnień, błagali o naszą

pomoc, o wodę i o chleb. Kobiety wyciągały w naszą stronę dzieci. A my pozwoliliśmy im umierać w tym paśmie między murami miasta a naszymi szeregami.
Później ruszyliśmy do ataku i podbiliśmy Jaffę. To była rzeź - kilka tysięcy kobiet i dzieci, które zostały oszczędzone i przeznaczone na niewolników, szło pośród ciał zabitych mężczyzn.
Teraz słuchałem dezertera, klęczącego ze spętanymi rękami i nogami, jak mówił, że obrońcy Jotapaty byli nieliczni, osłabieni, że strażnicy, po tym jak walczyli cały dzień i kawałek nocy, byli tak zmęczeni, że spali podczas ostatniej warty. Tak więc to był dobry moment, by Rzymianie zaatakowali.
-	Jeśli kłamiesz - powiedział Tytus - będziemy wy
rywać twoje życie kawałek po kawałku i będziesz cier
piał aż do ostatniej chwili, a to może trwać wiele dni!
Mężczyzna spuścił głowę i poprosił o wodę.
-	Będziesz pił, jak zwyciężymy - odpowiedział mu
Tytus.
Następnego ranka podeszliśmy do umocnień. Tytus wszedł pierwszy, potem przyszła kolej trybuna Placi-dusa. Ja szedłem jako trzeci po umocnieniach Jotapaty. Za nami kroczyło dziesięciu legionistów. Zabiliśmy śpiących strażników.
Ja nie zabijałem. Inni mnie wyprzedzili, tak było im spieszno.
Otworzyliśmy bramę i cała armia wkroczyła do miasta. Czy bóg Żydów chciał ich ukarać? Za jakie błędy?
Mgła tego dnia była tak gęsta, że tłumiła wszelkie hałasy, zasłaniała dachy i ulice jakby specjalnie po to, aby ukryć naszą misję.

I kiedy Żydzi w końcu się obudzili, miasto było już przejęte.
Teraz nadeszła godzina zemsty i masakry.
Legioniści, pomocnicze oddziały arabskie i syryjskie, żołnierze króla Agrypy i królowej Berenike zabijali, spychali mieszkańców do dolnej części miasta, gdzie zgniatali się w wąskich uliczkach i ześlizgiwali ze zbocza, porywani przez falę śmierci, która zalewała już cytadelę.
Żydowscy żołnierze ze straży Józefa bronili się w jednej z wież miasta, a potem poddali się i czekali na cios ze strony Rzymian. Ci, którzy nie chcieli się poddać, zabijali się wzajemnie, byle tylko nie wpaść żywcem w nasze ręce. Niektórzy wreszcie próbowali się ukryć w piwnicach i grotach, które znajdowały się w podziemiach miasta.
Śledziliśmy ich tam. Jeden z Żydów zabił centuriona - jedyną ofiarę tego szturmu po stronie Rzymian. My nie oszczędziliśmy nikogo. Zabiliśmy wszystkich, nie bacząc na ich wiek.
Przeżyło jedynie około tysiąca kobiet i dzieci, a zwłok naliczyliśmy ponad czterdzieści tysięcy.
Był to dwudziesty lipca, trzynastego roku panowania Nerona. Umocnienia Jotapaty płonęły, żołnierze zmuszali więźniów, aby przed śmiercią burzyli miasto.
Patrzyłem, jak płomienie mieszają się z tumanami kurzu, które wznosiły się z burzonych domów. Chodziłem między ruinami, zatrzymując się przed każdymi zwłokami. Żołnierze odwracali je i czekali, aż gestem dam im znać, że można je zostawić i przejść do następnych.

Towarzyszył mi ów dezerter. Flawiusz Wespazjan polecił mi znaleźć, żywego lub martwego, Józefa Ben Mattiasa.

7.
Przypatrywałem się zwłokom przez całe trzy dni, ale nie odnalazłem ciała Józefa Ben Mattiasa. Widok tych ciał, nad którymi się pochylałem, wykańczał mnie. Widziałem roje czarno-zielonych much na podciętych gardłach, rozłupanych czaszkach czy wywleczonych wnętrznościach kobiet i przebitych piersiach starców zaskoczonych we śnie.
Czułem, że śmierć jest jak zakaźna choroba.
Wróciłem do obozu opanowany wstrętem do ludzi, nieważne, czy byli to Żydzi, Arabowie, Syryjczycy czy obywatele Rzymu. Marzyłem o tym, aby wycofać się stąd i zamknąć w swojej willi w Kapui, w której mój dziad, Gajusz Fuskusz Salinator, spędził ostatnie dni swojego życia.
Potrzebowałem samotności. Myślałem o Senece, który żył na pustyni, o tych Żydach, których zwano esseńczykami i którzy żyli w odosobnieniu w jaskiniach, zamknięci w ciszy i medytacji, o uczniach Chrystusa, którzy także potrafili wyłączyć się ze świata na modlitwę.
Ale Wespazjan domagał się, abym zdał mu relację z moich poszukiwań.

Przeklinał, kiedy się dowiedział, że były bezskuteczne. Znowu zaczął tłumaczyć trybunom, legatom, Tytusowi, że chciał pokazać Żydom w Jerozolimie ciało Józefa, martwe lub zakute w łańcuchy. Żydowscy dezerterzy i szpiedzy zapewniali, że autorytet Józefa był ogromny, a opór, jaki stawiał tak długo w Jotapa-cie, jeszcze go powiększył. Jego śmierć albo pojmanie skłoniłoby Żydów do kapitulacji i moglibyśmy w ten sposób uniknąć walk o Jerozolimę, to święte miasto, świetnie ufortyfikowane, które w innym przypadku zdołamy podbić dopiero po długim oblężeniu i zaciętej walce.
-	Chcę mieć Józefa! - powtarzał Wespazjan zwró
cony w moją stronę. - Przekop ziemię, przeszukaj ja
skinie i podziemia! Nie mógł uciec z Jotapaty i żaden
bóg nie porwał go przecież w powietrze! Znajdź go!
Czwartego dnia w ruinach miasta niedaleko fortecy zobaczyłem dwóch legionistów idących w moim kierunku. Popychali przed sobą kobietę, której długie włosy opadały na piersi. Gdy tylko mnie zobaczyła, padła na kolana i krzyczała, że jeśli obiecam jej ocalenie życia, ona wyda mi Józefa Ben Mattiasa, z którym ukrywała się przez ostatnie trzy dni.
Usiadłem koło niej w kurzu. Słyszałem brzęczenie wielkich much, które przelatywały z jednych zwłok na inne.
-	Jeśli mi to powiesz, ocalę twoje życie - oznajmi
łem. - Jeśli nie, kaci będą przypalać twoje ciało, aż wy
krzyczysz wszystko, co wiesz.
Zaczęła swoje zwierzenia urywanym, zziajanym głosem. Przerwałem jej i poleciłem, aby dano jej pić. Potem nachyliłem się nad nią i zacząłem słuchać.

Kiedy zajęliśmy miasto, Józef wskoczył do głębokiego zbiornika, na którego boku znajdowało się wejście do przestronnej groty, zupełnie niewidocznej z góry. Kobieta znalazła się tam w towarzystwie kilku osób z miasta, które wprowadziły się tam wcześnie i zgromadziły zapasy.
Józef usiadł koło niej. Następnego dnia wyznał jej, że w nocy natchnęła go myśl, która może pochodzić tylko od Boga. Modlił się do Niego, wyznał jej, modlitwą, której każde słowo mi przytoczyła: „Skoro uznałeś za stosowne ukarać naród żydowski, który sam stworzyłeś, i skoro Fortuna jest po stronie Rzymian, skoro wybrałeś mój umysł, aby oznajmić przyszłość, oddam się z własnej woli Rzymianom. Zgadzam się, by żyć, ale biorę ciebie na świadka, że wyjdę z tej groty nie jako zdrajca, ale jako twój sługa".
Głos kobiety zadrżał, kiedy powtarzała mi tę modlitwę Józefa.
-	Chciał tylko żyć dalej, wymknąć się śmierci! -
krzyknęła.
Przestrzegła swoich towarzyszy, którzy oburzyli się, oskarżali Józefa, że nie chce przyjąć godnej śmierci w walce, że woli poddaństwo niż śmierć. Zaczęli grozić, że go zabiją: „Umrzesz tak, jak umierają Żydzi, jeśli zrobisz to z własnej woli - mówili do niego - a jako zdrajca, jeśli siłą odbiorą ci życie!".
-	Przemawiał do nas przez cały dzień - mówiła da
lej kobieta - aby nas przekonać, że samobójstwo by
ło aktem wymierzonym przeciw naturze w przypad
ku wszystkich istot żywych i czynem bluźnierczym
w stosunku do Boga, który nas stworzył. Podchodził do
każdego z nas, mówiąc: „Dusze tych, którzy w zbrod
niczym szaleństwie podniosą rękę na samego siebie,

trafią do najciemniejszych zakamarków Hadesu, a Bóg ojciec zemści się na ich potomkach za zbrodnię rodziców!". Ale nikt z nas nie dał się przekonać. Mężczyźni rzucili się na niego, jakby chcieli go zabić. Bronił się, a oni nie mieli odwagi, by go zamordować, tak wielki był wciąż jego autorytet.
Kobieta ukryła twarz w dłoniach, w dalszym ciągu mówiąc, rozpaczając i żałując, że nie powiedziała swoim towarzyszom, że Józef zamierzał ich oszukać, zdradzić, gdy zaproponował im, aby pozabijali się nawzajem.
Powiedział do nich: „Skoro zdecydowaliśmy się umrzeć, niech tak się stanie, zostawmy losowi wydanie wyroku śmierci! Ten kto wylosuje numer pierwszy, odda się w ręce tego, kto będzie miał kolejny numer. W ten sposób los stopniowo dosięgnie wszystkich, a nikt nie zginie z własnej ręki!".
Kobieta nagle się podniosła, uczepiła mojego ramienia i zaczęła krzyczeć, że Józef otrzymał ostatni numer, a inni, przekonani, że przestrzegał tych samych zasad, zaczęli się zabijać tak, jak ustalono.
-	Wiedziałam, wyczytałam to w jego oczach, że
oszukiwał - powiedziała mi kobieta. - Miał zamiar
pozostać przy życiu. Dlatego ja także nie chciałam już
umierać i wymknęłam się stamtąd.
Znowu zaniosła się płaczem i rzekła:
-	Musi w takim razie być w grocie, wciąż żywy po
śród mnóstwa zwłok. Być może nie zabił tego człowie
ka, którego miał zabić, i przekonał go, aby ten przeżył
wraz z nim?
Pomogłem jej wstać i zaprowadziła mnie do tej kryjówki.

Krzyknąłem:
- Józefie Ben Mattiasie! Jestem Serenus, żołnierz w służbie legata Tytusa i generała Flawiusza Wespa-zjana. Obiecuję ci, że pozostaniesz przy życiu. Rzym potrafi okazać wielkoduszność w stosunku do tych, którzy dzielnie z nim walczyli. A ty byłeś dzielny, Józefie. Generał Wespazjan i Tytus uznają w tobie walecznego żołnierza.
Kilka chwil później zobaczyłem wychodzącego Józefa Ben Mattiasa, przywódcę Żydów w Galilei.

8.
Już na pierwszy rzut oka widziałem, że Józef Ben Mattias nie był zwykłym człowiekiem, jednym z tych przywódców, którzy pozbawieni swojej władzy, pokonani są często bardziej prostaccy niż najpodlejsi niewolnicy.
Podszedł do mnie pewnym krokiem, z dumną postawą, jak władca, który zachował swój autorytet i całą swoją godność.
Zdawał się ignorować grubiańskie żarty, przekleństwa i groźby, które padały ze strony zgromadzonych wokół żołnierzy. Niektórzy krzyczeli głosem pełnym nienawiści i wygrażali pięściami, przypominając sobie pełne agresji walki, swoich poparzonych wrzącym olejem towarzyszy, rannych i zabitych. Chcieli, aby go zabić, tutaj, w środku tych ruin i wśród zwłok tych Żydów, którzy byli mu posłuszni. Teraz nadeszła kolej ich generała. Niektórzy żołnierze szydzili, że nie miał odwagi się zabić, tak jak jego żołnierze, którzy woleli nawzajem zadać sobie śmiertelne ciosy, niż się poddać.
Wydałem rozkazy według instrukcji otrzymanych od Flawiusza Wespazjana, aby zaprowadzić Józefa Ben Mattiasa do obozu. Podkreśliłem, że ten, kto ośmieli się na niego podnieść rękę, zostanie stracony.

Ludzie przestali więc wymachiwać pięściami i mieczami, ale dalej szemrali, domagali się śmierci dla generała żydowskiego i odprowadzili nas aż do namiotu Wespazjana.
W środku znajdowało się mnóstwo trybunów, legatów i centurionów, którzy pochylali się i przepychali, aby lepiej widzieć tego mężnego wroga, którego bóg, po tym jak go wybrał, następnie opuścił.
Nie spuszczałem go z oka. Kazałem go związać, ale on i tak zachował postawę człowieka wolnego, wyprostowany, z podniesionym czołem. Nie przypuszczałem, że może być tak młody, i widziałem, że Flawiusz Wespazjan i Tytus byli równie zaskoczeni jak ja. Józef miał bowiem nie więcej niż trzydzieści lat. Był wysoki, miał kościstą twarz, dłuższe włosy opadające na policzki i sięgające aż do czarnej brody. Mimo łańcuchów krępujących jego ręce i kostki zdołał skrzyżować ramiona. Był pogodny i nie dostrzegłem u niego najmniejszych nawet śladów lęku.
Ten człowiek wybrał poddanie się nie z tchórzostwa. Kobieta, która go wydała, nie rozumiała jego motywów i jego ambicji. Ja uwierzyłem w szczerość jego słów, które wypowiedział do mnie tuż po wyjściu z kryjówki, kiedy na mój rozkaz żołnierze wiązali mu ręce i nogi: „Nie zdradziłem swojego ludu. Służę mu dalej, zachowując swoje życie i będąc posłusznym Bogu". Powtórzyłem te słowa półgłosem Tytusowi i wiedziałem, że on podzielał moje uczucia i że przepełniał go szacunek i współczucie w stosunku do tego człowieka, równie młodego co on sam, który został wybrany przez swój lud, który walczył bohatersko i który - ponieważ Fortuna jest zmienna, a projekty bogów

nieodgadnione - teraz stał tu pokonany, związany, ale pozostał dumny w tym doświadczeniu. Na twarzach oficerów, którzy tłoczyli się w namiocie Flawiusza Wespazjana, malowały się te same odczucia.
Jeśli chodzi o żołnierzy, to w dalszym ciągu na forum i w alejach obozu domagali się śmierci dla żydowskiego przywódcy.
Flawiusz Wespazjan się wahał. Tytus nachylił się w stronę ojca i długo coś do niego mówił. Wespazjan wysłuchał go, a potem, nagle robiąc krok w kierunku Józefa, który wciąż nie pochylił głowy, oświadczył:
-	Walczyłeś z Rzymem. Rzym cię pokonał, tak jak
zawsze pokonuje swoich wrogów. Twoje miasto zosta
ło zniszczone, a lud ukarany. Ty, który byłeś genera
łem tego ludu, którego szaleństwo pchnęło do buntu,
jesteś teraz więźniem Rzymu i jako dowód mojego
zwycięstwa wyślę cię cesarzowi Neronowi.
Widziałem, jak Ben Mattias zadrżał.
-	Chciałbym porozmawiać z tobą sam na sam - od
powiedział.
Gestem Wespazjan nakazał oficerom opuszczenie namiotu, a później zwrócił się do Tytusa i do mnie i poprosił, abyśmy z nim zostali.
Józef Ben Mattias podziękował Flawiuszowi We-spazjanowi, że przystał na jego prośbę. Mówił z pewnością siebie, jakby nie był zaskoczony odpowiedzią Wespazjana, jakby nie był wcale pokonany i związany, ale jakby był ambasadorem wielkiego ludu, który Rzym powinien szanować.
Zanim zaczął mówić dalej, wiedziałem, że nie będzie przemawiał jako przedstawiciel jakiegokolwiek królestwa z tego świata, ale jako wysłannik swojego boga.

-	Flawiuszu Wespazjanie - podjął wątek - myślisz,
że masz w mojej osobie jeńca wojennego, nic więcej.
Tymczasem w rzeczywistości przychodzę do ciebie ja
ko posłaniec, niosący ważne wieści.
Przerwał, kiedy Wespazjan nachylił się nad nim, a na jego twarzy pojawił się wyraz ciekawości.
-	Gdybym nie był posłany przez Boga - mówił dalej
Józef- czy myślisz, że ja, znając prawo Żydów i wie
dząc, jaka śmierć przystoi generałom, stałbym tu przed
tobą związany, ale żywy?
Zobaczyłem, że Wespazjan robi minę, jakby nagle Józef go oszukał, próbując znaleźć dla siebie usprawiedliwienie i wytłumaczyć, dlaczego wybrał raczej życie niż śmierć. Przestraszyłem się, że zaraz wypchnie więźnia z namiotu. Ale Józef kontynuował:
-	Wyślesz mnie Neronowi? Po co? Czy myślisz, że
ci, którzy powinni objąć tron po Neronie, utrzyma
ją się przy władzy? Zostaną wygnani. Zginą. I to ty,
Wespazjanie, zostaniesz cezarem. A po tobie twój syn,
obecny tutaj Tytus.
Zamilkł, jakby po to, aby dać Wespazjanowi i Tytusowi czas na uświadomienie sobie wagi tego proroctwa, wypowiedzianego w imieniu jego boga.
-	Teraz - dodał w końcu - zwiąż mocniej moje
łańcuchy i zachowaj mnie dla siebie. Ponieważ jesteś
władcą absolutnym nie tylko mojej osoby, Cezarze, ale
całej ziemi, morza i całego rodzaju ludzkiego.
Wypowiadał się z taką energią i powagą, że nie wątpiłem ani przez chwilę w jego proroctwo, szczególnie kiedy zakończył je słowami:
-	Jeśli chodzi o mnie, to proszę, aby ukarano mnie
jak najsurowiej, jeśli zostanę uznany winnym lekko
myślności w stosunku do słów Boga.

Wespazjan i Tytus byli oszołomieni, ja natomiast, przypomniawszy sobie oskarżenia kobiety, która go wydała, nawet się nie zastanawiając, zażądałem wyjaśnień od Józefa: być może jego proroctwo było tylko sposobem ocalenia swojej skóry, próbą uniknięcia losu, jaki czeka wszystkich pokonanych. Ponieważ jeśli naprawdę to Bóg przez niego przemawiał i objawiał mu przyszłość, to dlaczego nie przepowiedział, że Jotapata zostanie pokonana i zniszczona po oblężeniu trwającym czterdzieści siedem dni?
Nawet nie raczył na mnie spojrzeć i odpowiedział mi bez wahania, za to z pogardą w głosie. W istocie przepowiedział klęskę. Oznajmił nawet, że nadejdzie dokładnie po czterdziestu siedmiu dniach, ale żaden z mieszkańców Jotapaty nie chciał mu wierzyć. Mówił także, że większość z nich zginie, a on, ich generał, zostanie wzięty żywcem przez Rzymian.
- Zakuć go w kajdany i dobrze strzec - rozkazał Wespazjan, powierzając mi Józefa Ben Mattiasa.
Wiedziałem, że polecił także Tytusowi przesłuchać kilku Żydów, którzy przeżyli oblężenie, aby upewnić się, czy Józef rzeczywiście przepowiedział czekającą ich klęskę. Oni potwierdzili proroctwa wielokrotnie powtarzane przez ich wodza.
Tak więc Flawiusz Wespazjan zażądał, aby traktowano Józefa Ben Mattiasa dobrze i uprzejmie, choć cały czas miał pozostać zakuty w łańcuchy.

9.
Podczas kolejnych dni zrozumiałem, że Flawiusz Wespazjan uwierzył w proroctwo Józefa Ben Mattia-sa i marzył o tym, aby zostać cesarzem całego rodzaju ludzkiego.
Przepowiednia Józefa odmieniła go, podobnie jak jego małżonkę Cenis. W Cezarei weszli do pałacu króla Agrypy i jego siostry Berenike jak władcy składający wizytę królowi i królowej niewielkiego zaprzyjaźnionego państewka.
Uważałem zawsze Wespazjana za człowieka przebiegłego. Był milczący i ostrożny jak kot czatujący na mysz. Cenis, wyzwolenica, już teraz zachowywała się jak cesarzowa, odnosząc się pogardliwie wobec Berenike, której uroda oślepiała tych, którzy do niej podchodzili.
Tytus chodził za nią krok w krok, jakby został zaczarowany przez tę postać, której niebieskie lub różowe, rzadziej białe, chusty pozwalały się domyślać szerokich bioder, wąskiej talii i kształtnych piersi. Dla mnie, Rzymianina, miała urok kobiet Orientu o silnych udach, między którymi miało się ochotę znaleźć schronienie.
Wiedziałem, że Tytus odczuwał te same pragnienia, ale Berenike bawiła się z nim, wymykając się, kiedy

unosił ręce, aby ją objąć, a on nie śmiał wziąć jej siłą, potraktować tak, jak żołnierze traktują kobiety z podbitego ludu.
Ja błąkałem się po pałacu w Cezarei, prowadzony przez Marę, jedną ze służących Berenike. Dziewczyna była młoda i z profilu przypominała mi Ledę, córkę Jo-chanana Ben Zachariasza.
Kiedy wypowiedziałem to imię, Mara się zdziwiła: Berenike, wyjaśniła mi, wielokrotnie udawała się do Aleksandrii. Spotykała się tam z prefektem Tyberiu-szem Aleksandrem i z tym Ben Zachariaszem, najbogatszym Żydem w Egipcie.
Czułem, jakby Fortuna tkała wokół mnie różne nici, które, miałem nadzieję, uda mi się chwycić w ręce, nie wiedząc, kiedy i jak miałoby to nastąpić.
Często, znajdując się w ogromnych salach pałacu, leżąc koło stołów nakrytych na uczty wydawane przez króla Agrypę i królową Berenike, doznawałem uczucia zażenowania.
Myślałem o tych tysiącach Żydów - ponad pięćdziesiąt tysięcy zmarłych w obronie swoich miast, Jotapaty i Jaffy - o tych kobietach i dzieciach przeznaczonych na niewolników, o tych, których zabito i zmasakrowano po walce, ponieważ lud, który ośmielił się zbuntować przeciw Rzymowi, powinien zostać ukarany.
Patrzyłem na Berenike leżącą obok Tytusa, na Agrypę, który dziękował Wespazjanowi i Cenis. Król i królowa byli Żydami, jednakże, podobnie jak Tybe-riusz Aleksander, Józef albo Ben Zachariasz, ale zostawili swój lud ze szlachetnych pobudek, przywołując mądrość swojego boga. Czy takie miało być przeznaczenie szlachetnych?
Ty tui,    5

Czasami podejrzewałem Józefa, że jest najzręczniejszym kłamcą, przebiegłym głosicielem przepowiedni, który dla ocalenia swojego życia obiecał Wespazjano-wi Imperium, a ten stary, dobry generał, upojony tą wizją, ofiarował swojemu więźniowi ubrania, wyszukane posiłki i drogą zastawę.
Grecy z Cezarei, którzy nienawidzą Żydów, domagali się od Wespazjana głowy Józefa. Przychodzili, żądając, by osądzono i ukrzyżowano żydowskiego generała - a jeśli Rzymianie odmawiają wykonania tego wyroku, niech zostanie wydany im, Grekom - We-spazjan milczał z miną, jakby nic nie widział i nic nie słyszał.
Józef był człowiekiem, który odsłonił przed nim samym jego ambicje i jego przyszłość. Dlatego powinien żyć dalej.
Wszyscy inni Żydzi natomiast mogli, a nawet powinni zostać zabici.
Przed bramą Jaffy, gdzie schroniło się wielu Żydów, myśląc, że są bezpieczni w swoich łodziach, widziałem, jak zrywa się północny wiatr i rozbija te statki, a nasi żołnierze stali z bronią w ręku na wybrzeżu, aby zabić tych, których nie zatopiły fale. Szybko morze stało się czerwone od krwi, a wybrzeże usłane zwłokami.
To jednak nie przeszkodziło królowej Berenike kilka dni później w pałacu w Cezarei muskać swoimi chustami i przytulać się do Tytusa, który właśnie wrócił z Jaffy, z tej krwawej wyprawy.
Spędził w Cezarei bardzo niewiele czasu, ponieważ ojciec powierzył mu zniszczenie Tarichei oraz Tybe-riady położonych nad jeziorem Genezaret. Tamtejsi

Żydzi zebrali się na równinie poza miastem, licząc, że ich liczba pozwoli im pokonać sześciuset kawalerzy-stów otaczających Tytusa. Byłem jednym z nich i widziałem przed sobą, w niewielkiej odległości, morze ludzi pod bronią, którzy zbliżali się do nas z krzykiem. Tytus wspiął się na skałę i zwrócił się do nas:
-	Rzymianie, słuszne będzie rozpoczęcie mojej prze
mowy od przypomnienia wam o waszym pochodzeniu,
abyście wiedzieli, kim jesteście i z kim macie walczyć.
Do tej pory nic na całym świecie nie było w stanie wy
mknąć się spód naszej ręki; jednakże Żydzi, trzeba im
oddać tę sprawiedliwość, nie dali się jeszcze zniechęcić
do walki... Patrzcie na nich - wskazał tłum w oddali
- jest ich tak wielu! Ale to odwagą wygrywa się woj
ny, nawet jeśli dysponuje się ograniczonymi środkami,
a nie liczbą ludzi... Żydzi walczą o swoją wolność i o
swoją ojczyznę, ale cóż jest ważniejszego dla nas od
chwały Rzymu?!
W miarę jak mówił, drżałem razem z innymi ka-walerzystami, a na końcu rzuciliśmy się wszyscy do ataku i zmiażdżyliśmy Żydów, a kiedy cała równina była pokryta ciałami zabitych, a ci, którzy jeszcze żyli, uciekali, próbując szukać schronienia w mieście, Tytus krzyknął:
-	To jest ten moment! Na co czekacie, moi towarzy
sze broni, skoro sami bogowie wydają nam Żydów...?
Przyjmijcie zwycięstwo, które jest wam dane!
Rzucił się w stronę umocnień, okrążył je, docierając do jeziora, a my podążyliśmy za nim do Tyberiady. Tam miała miejsce straszliwa masakra.
Ci, którym udało się wymknąć, dotarli do łodzi i oddalili się od brzegów jeziora. Ale Tytus - a później Wespazjan, który do nas dołączył - kazał zbudować

tratwy, na które weszli legioniści. Wkrótce potem jezioro zaczerwieniło się od krwi, a jego powierzchnię pokrywały ciała zabitych.
Ja już nie brałem udziału w tych walkach. Upojenie krwią i walką już mnie opuściło. Widząc całą tę krew i tysiące zwłok, pomyślałem o pałacu Agrypy i Bere-nike, o złocie, o jedwabnych tkaninach, o dywanach i wystawnych ucztach, o kobietach, które się tam oddawały, i o Berenike, do której Tytus miał powrócić.
Miałem mdłości, jakbym wypił za dużo.
Było mi wstyd, kiedy usłyszałem, jak Wespazjan wydaje rozkaz zgładzenia starców i osób niezdolnych do walki. Słyszałem krzyki mordowanych. Widziałem, jak Wespazjan przechadza się pomiędzy więźniami i sam wybiera sześć tysięcy młodych i silnych ludzi. Przeznaczył ich dla Nerona: będą brali udział w kopaniu Przesmyku Korynckiego. Reszta, prawie trzydzieści tysięcy, zostanie sprzedana, z wyjątkiem tych, którzy należą do królestwa Agrypy. Ci ofiarowani zostali królowi, który, jak się później dowiedziałem, sam kazał ich sprzedać.
Pomyślałem o uczniach Chrystusa. Zapewniali mnie, że według ich wiary każdy człowiek, nieważne, czy jest Żydem, obywatelem rzymskim, czy niewolnikiem, miał w sobie święty żar pochodzący od Boga.
Chrystus został ukrzyżowany tak jak zbuntowani niewolnicy Spartakusa. Później zmartwychwstał, ponieważ najbardziej pokorni mogą być zbawieni. Jak można uciec od okropieństw wojny, niewolnictwa, nie wierząc w Chrystusa?
Modliłem się do tego boga, który odniósł zwycięstwo nad śmiercią.

Ja, który od dwóch miesięcy chodziłem wśród trupów, widziałem, jak krew zaczerwieniła wodę w morzu i jeziorze, potrzebowałem nadziei, jaką Chrystus przynosił ludziom. Chciałem wierzyć, że wszyscy ci, których umęczone ciała widziałem, a których jedynym przewinieniem była przynależność do pokonanego ludu, pewnego dnia odrodzą się na nowo.
Jedynie Chrystus, w przeciwieństwie do wszystkich bóstw, których posągi wznoszono w miastach Imperium i obozach legionów i tam oddawano im cześć, nie wymagał ofiary. Nie trzeba było zabijać przed jego ołtarzem ani ludzi, ani zwierząt. I aby należeć do jego wyznawców, nie trzeba było obcinać sobie kawałka skóry na członku. Także ci, którzy nie byli obrzezani, mogli modlić się do niego.
Prosiłem go więc, aby przywrócił do życia wszystkich zmarłych, i błagałem o przebaczenie, że uczestniczyłem w tych walkach.
Tak więc przez wiele dni przebywałem na uboczu, jakbym chciał pozbyć się ze swojego ciała wszystkiego, co widziałem i co robiłem w Jotapacie, Tarichei i Ty-beriadzie.
Pewnego ranka posłaniec przyniósł mi rozkaz Fla-wiusza Wespazjana. Miałem udać się do cesarza Nerona, aby oznajmić mu, że jego legiony odniosły liczne zwycięstwa i że może się spodziewać rychłego przybycia statków z sześcioma tysiącami niewolników żydowskich na pokładzie. Jest to łup ofiarowany cesarzowi przez generała Flawiusza Wespazjana.
Miałem więc ponownie znaleźć się w otoczeniu tego, którego uczniowie Chrystusa nazywali Bestią albo Antychrystem.

Część
druga

10.
Będąc w Galilei, poznałem masakry, które towarzyszą wojnie, ale zapomniałem o okrucieństwie, ambicji i zazdrości, o wadach, perwersjach, donosicielstwie, tchórzostwie i lęku, które przenikały dwór Nerona jak śmiertelne trucizny.
Przypomniałem sobie o nich od razu, jak tylko wszedłem do pałacu w Koryncie, gdzie przebywał cesarz. Pretorianie, którzy stali na straży z mieczami do połowy wyciągniętymi z pochwy, zmierzyli mnie wzrokiem. Ich centurioni, Germanie o oczach zimnych jak lód, przepytali mnie. Wiedziałem, że wystarczyłoby jedno spojrzenie cesarza albo prefekta pretorianów Tygelina, aby mnie zamordowali. W końcu pozwolono mi jednak wejść do wielkich sal, gdzie tłoczyli się wyzwoleńcy Nerona, Epafrodyta, Faon, jego małżonek, Statilia Messalina i zajmująca się organizowaniem uciech Nerona Kalwina Krispinilla.
Otoczyli mnie, gdy tylko wszedłem.
Przybywałem z Judei. Dlaczego wojna tak bardzo się przedłużała? Czyżby Żydzi byli bardziej waleczni niż żołnierze rzymscy?
Chcieli mnie przestraszyć. Neron podejrzewał środowisko związane z Flawiuszem Wespazjanem i Tytu-

sem o spiskowanie przeciwko niemu. Czy nie byłem przyjacielem Seneki? Czy prawdą było, że Flawiusz Wespazjan traktował jak ważnego gościa tego żydowskiego generała, który walczył z rzymskimi legionami i trzymał je w szachu przez prawie dwa miesiące pod Jotapatą? Czy Tytus był kochankiem królowej Bereni-ke? Po cóż wydawać wojnę Żydom, skoro słucha się ich proroków, skoro przyjmuje się ich kobiety w swoim łóżku, jeśli wręcz szanuje się ich boga, jeśli, tak jak zrobił to Tytus, wychwala się ich odwagę i utrzymuje, że walczą za swoją wolność i swoją ojczyznę?
Szeptano więc do mnie:
- Neron nie ufa Wespazjanowi i Tytusowi, a także tobie, Serenusie.
Cesarz stworzył legion olbrzymów, złożonych z żołnierzy mierzących więcej niż sześć stóp, który nazwał „Falangą Aleksandra", ale Wespazjan i Tytus, przedłużając wojnę w Galilei i Judei, uniemożliwiali mu rozwinięcie jego planu marszu na Indie.
Neron nie był człowiekiem, który zaakceptowałby to, że ktoś sprzeciwia się podstępnie jego planom, powtarzano mi. Chcieli mnie w ten sposób wystraszyć i zrobić ze mnie donosiciela. Wypytywali o tego żydowskiego generała - Józefa, czy nie tak ma na imię? - który był przecież kiedyś przyjmowany przez Pop-peę, któremu sam Neron okazał życzliwość i uwolnił rabinów. Ten Józef obiecał teraz Imperium Flawiu-szowi Wespazjanowi? A na czym tak naprawdę polega gra Berenike? Czyżby Żydzi chcieli zdobyć władzę w Rzymie?
Zaczynał ogarniać mnie strach. Przekonałem się, że wokół Wespazjana i Tytusa roiło się od szpiegów

i że plotki, oskarżenia i kalumnie przesiąkały otoczenie Nerona. Rozpoznałem Sporusa i Pytagorasa, którzy oddawali się razem z nim rozpuście, jeden z nich był „małżonką", a drugi „mężem" cesarza. Widziałem, jak ocierali się swoimi gładkimi, wyperfumowanymi ciałami o młodych Greków, o których ciężko było powiedzieć, czy byli dziewczętami, czy chłopcami. Wiedziałem jednak także, że dla Nerona było to mało istotne.
Bestia uwielbiała tarzać się w rozpuście i każdej nocy trzeba było wymyślać nowe jej formy, aby cesarz mógł osiągnąć tę krańcową rozkosz, o której mówił, że inspirowała jego sztukę.
Podszedłem do Nerona.
Leżał z czołem zwieńczonym koroną olimpijską z liści laurowych. Muskał dłonią struny cytry i śpiewał słodkim głosem, który wydawał się należeć nie do niego, tak bardzo jego ciało i twarz były ciężkie, opuchnięte i brzydkie.
Przyłożył szmaragd do prawego oka, później do lewego i przyglądał mi się:
-	Czy to Wespazjan cię przysyła?
Odpowiedziałem, że przynoszę cesarzowi całego
rodzaju ludzkiego od generała i jego legionów wieść o zwycięstwach odniesionych w Galilei i w Judei oraz o wysłaniu sześciu tysięcy niewolników do prac przy kopaniu Przesmyku Korynckiego, o którym Flawiusz Wespazjan wiedział, że był jednym z największych projektów cesarza.
Twarz Nerona wyrażała niechęć.
-	Sześć tysięcy niewolników... A ilu Żydów oszczę
dził?

Zamknął oczy i powiedział, że chce się mu przeszkodzić w zjednoczeniu Rzymu ze Wschodem, w zajściu jeszcze dalej niż Aleksander Wielki, ale że on jest ulubieńcem bogów i wszyscy ci, którzy mu się sprzeciwiają, będą musieli zginąć.
Tylko czekałem, aż każe swoim germańskim pretorianom zabrać mnie stąd i zamordować. Mówiono mi bowiem, że od czasu swojego przybycia do Grecji ponad rok temu Neron każdego dnia nakazywał morderstwa albo zmuszał obywateli Rzymu do popełnienia samobójstwa.
Spuściłem głowę, ale on, niespodziewanie, zaczął śpiewać.
Popatrzyłem na niego.
Sprawiał wrażenie, że jest pod wpływem szczerych emocji, recytując drżącym głosem:
Moja małżonka, matka i ojciec, wszyscy każą mi umrzeć...
Później zaśpiewał wersy, których dźwięczność mnie urzekła:
Przy każdym ruchu lśni szyja gołąbka z Cytery...
Bez wątpienia dostrzegł, że jego głos i te wersy zrobiły na mnie wrażenie. Pochylił się w moją stronę i zapytał:
-	Czy znasz większego artystę niż ja?
Cóż mogłem odpowiedzieć? Rozpłynąłem się w zachwytach. Podkreślałem jego niebiański ton, jego boską inspirację, mówiłem, że był równocześnie Apollem i Herkulesem. Wykrzyknąłem:
-	O, święty głosie! Szczęśliwi są ci, którzy mogą cię
słuchać!
Uśmiechnął się, a jego wyzwoleńcy, mężowie i żony, młodzi efebowie przyklaskiwali mu, podejmując moje słowa i krzycząc:

- Niech żyje olimpijczyk! Niech żyje Neron-Herku-les! Niech żyje Neron-Apollo!
Uniósł powoli rękę i potrząsnął głową, mrucząc, że nie zasłużył na te wszystkie pochwały. Po chwili nagle zrobił naburmuszoną minę, pochylił się nade mną i powiedział mi, że odniósł tysiąc osiemset osiem zwycięstw, odkąd przybył do Grecji. Teraz był zmuszony wrócić do Italii, ale obywatele Rzymu zrozumieją w końcu, jak wielkim jest artystą.
Opuściłpałac, a jego kurtyzany otoczyły mnie. Co powiedział mi cesarz? Byli jak ostrożne, a zarazem łapczywe szakale, chcąc wyrwać mi jakiś sekret, jakąś tajemnicę.
Odwróciłem się. Byli bardziej odrażający niż te czarno-zielone muchy, które obsiadały zwłoki. Ale przeżyłem. Udało mi się uniknąć śmierci.
Wkrótce potem Neron zaprosił mnie, abym zajął miejsce na trybunie umieszczonej w środku stadionu, gdzie Grecy zgromadzili się, aby pozdrowić cesarza przed jego wyjazdem do Italii.
Był to deszczowy dzień z krótkimi przejaśnieniami, ale zaraz północny wiatr znad Achai zasnuwał niebo nowymi chmurami.
Neron śpiewał, deklamował, a po każdym wersie, za każdym muśnięciem strun cytry Augustiani, kohorta licząca ponad stu młodych ludzi mających za zadanie towarzyszenie cesarzowi i wychwalanie jego talentu, oklaskiwali go, a wszyscy widzowie wstawali z miejsc, dołączając swoje krzyki i pochwały.
Potem rozbrzmiały trąbki, a Neron wyszedł na środek sceny, która wzniesiona była przed trybuną.

Uniósł rękę i kiedy zapadła cisza, oznajmił, że Grecja przestawała być prowincją zobowiązaną do płacenia podatków i że stawała się wolnym narodem. Chciał podziękować w ten sposób ziemi bogów, że uświęciła jego, Nerona, największego artystę wszech czasów, równego bóstwom z Olimpu.
Wykonał taneczny krok, podczas gdy zgromadzony tłum wstał na stopniach. Odwrócił się w stronę trybuny. Oklaskiwałem go tak samo jak wszyscy ci, którzy mnie otaczali. I wstydziłem się za siebie.

11.
W dalszym ciągu zachowywałem się jak tchórz. Oklaskiwałem Nerona w Neapolu, podczas gdy jego rydwan, ciągnięty przez czwórkę białych koni, wjechał do miasta przez wyłom, który zrobiono w murach.
Był cesarzem całego rodzaju ludzkiego, panem wszystkich miast, Wschodu i Zachodu, i żadne z nich nie było w stanie stawić mu oporu. W drodze do Rzymu wybito nawet dziury w umocnieniach Ancjum i Alby, aby cesarski rydwan mógł wjechać do każdego z tych miast.
A za nim był tłum, który go oklaskiwał. Śpiewał. Grał. Jego skroń była zawsze przystrojona wieńcem olimpijskim. Otaczali go niewolnicy niosący inne wieńce albo afisze, a na nich wypisane były nazwiska tych, których pokonał, tytuły sztuk, które odgrywał, czy nazwy greckich miast, które dla niego przeznaczyły zwycięstwo i witały go jak boga, którym przecież był.
Augustiani otoczyli rydwan, krzyczeli z uznaniem, przestrzegając ściśle wyznaczonego rytmu: „Niech żyje Neron-Herkules! Niech żyje Neron-Apollo! Niech żyje olimpijczyk, August!
Pretorianie bili, czasami na śmierć, tych, którzy nie wyrażali dość entuzjazmu albo próbowali się oddalić.

Wstydziłem się, od Neapolu aż po Rzym, że uczestniczę, jak niewolnik, który chce za wszelką cenę ocalić swoje życie, w tym widowisku żałosnym i okrutnym. Ponieważ wzdłuż Via Appia zabijano ofiary, aby uczcić przejazd cesarza Nerona!
Wjechał do Rzymu odziany w purpurowy płaszcz usiany złotymi gwiazdami. Jechał rydwanem, w którym August odnosił swoje największe sukcesy. Koło siebie posadził muzyka, Diodora.
Ziemia była usłana kwiatami i szafranem, a w powietrzu rozpylono perfumy, aby zamaskować cuchnące zapachy, które na co dzień zanieczyszczały powietrze w Rzymie.
Poselstwa i delegacje obywateli podchodziły, niosąc dary dla boskiego Nerona. U jego stóp składano kolorowe ptaki, rzadkie kamienie, pozłacane tkaniny. Później orszak ponownie ruszył w drogę, kierując się w stronę świątyni Apolla na Palatynie, ponieważ to właśnie wcieleniem tego boga był Neron i jego czcił w sposób szczególny. Następnie udano się do świątyni Jupitera na Kapitolu.
Na wielkim stadionie Neron zaczął śpiewać, grać na cytrze przy aplauzie Augustiani, podczas gdy koło niego rozkładano tysiąc osiemset osiem wieńców laurowych zdobytych w Grecji.
Było mi wstyd na widok tego groteskowego triumfu. To dla tego człowieka dokonywaliśmy masakr w Galilei i Judei, dla niego torturowaliśmy Żydów i wysyłaliśmy na śmierć legiony Imperium? Kiedy zakończy się to panowanie, które trwa już czternaście lat? Każdego dnia ludzie byli mordowani, kobiety trute, dzieci du-

szone, ojcowie, bracia siostry, małżonkowie zabijani albo zmuszani do popełnienia samobójstwa tak skutecznie, że wszyscy - łącznie ze mną - żyli w strachu. A niektórzy, aby skończyć już z tym lękiem, sami rzucali się w objęcia śmierci.
W Neapolu po raz pierwszy zobaczyłem cień nadziei. Wokół szeptano, że Windeks, legat cesarski w szeregach pretorianów, zbuntował się przeciwko Neronowi, zorganizował milicję, rozgłaszając, że cesarz jest nędznym aktorem, słabym cytrzystą i że trzeba wygnać tego komika, uzurpatora i matkobójcę.
Śledziłem twarz Nerona, ale przez wiele dni wydawał się nie poświęcać ani krzty uwagi tym plotkom, które docierały powoli także do jego otoczenia.
W Rzymie powiedziano mi, że Galba, namiestnik Hiszpanii Tarrakońskiej, podburzył swoje legiony przeciw Neronowi, aby - jak mówił - „przywrócić chwałę i godność Rzymu". Pomyślałem o przepowiedni Józefa Ben Mattiasa i zacząłem wierzyć, że rzeczywiście pewnego dnia na skutek wypadków jeszcze mi nieznanych Wespazjan i Tytus obejmą władzę nad światowym Imperium.
Nigdy nie porównywali się do bogów, ale przecież więcej warci są cesarze będący zwykłymi śmiertelnikami niż groteskowy i okrutny władca, który utrzymuje, że jest wcieleniem Herkulesa czy Apolla. I który okazał się tchórzem, którego ogarnął lęk czy wręcz panika, gdy się dowiedział, że Galba i jego oddziały go opuściły!
Widziałem, jak runął na ziemię, stracił przytomność i miałem nadzieję, że śmierć go zabierze. Odzyskał jednak zmysły, zaczął krzyczeć, rozdzierać swoje ubrania,
iylus- u

walić głową w mur, powtarzając prawie z płaczem, że to, co mu zrobili, to było największe nieszczęście ze wszystkich, jakie dotknęły jego poprzedników. Miał zaledwie trzydzieści jeden lat, a najwyższa władza wymykała mu się jeszcze za życia, jeszcze w rozkwicie jego młodości, podczas gdy Grecja, ojczyzna bogów, właśnie poznała się na jego talentach i mianowała go największym artystą wszechświata!
Po tych słowach sprawiał wrażenie, jakby zapomniał o zbuntowanych legionach, i zaczął śpiewać, deklamować i zachwycać się działaniem organów zupełnie nowego modelu.
Pomyślałem, że bogowie, w których wierzył, byli mu zawsze przychylni, ponieważ legiony z Górnej Germanii dowodzone przez legata Wirginiusza Rufu-sa, pokonały pod Wesontio1 dwudziestotysięczny oddział wojsk Windeksa. On zaś popełnił samobójstwo po tej porażce.
Wirginiusz Rufus odzyskał teraz swoją prowincję, Germanię Górną, ale odmówił przyłączenia się do zbuntowanych oddziałów Galby.
Byłem zdruzgotany. Z wyrazu twarzy senatorów i kawalerzystów, których spotykałem, domyślałem się, że podzielali moje uczucia. Mieli nadzieję, że Neron zostanie w końcu wygnany, ukarany. Ale lęk sprawiał, że milczeli. Spuszczali głowy i w dalszym ciągu, podobnie jak ja, oklaskiwali cesarza, obawiając się w duchu, aby nie zabrał się za realizację projektów, które mu przypisywano.
1 Obecnie Besancon.

Mówiono, że chciał nasłać zabójców na namiestników wszystkich prowincji i zastąpić ich później ludźmi wiernymi sobie. Mówiono także, że przygotowywał wielką ucztę, na którą wszyscy senatorowie zostaną zaproszeni i zmuszeni do spożycia zatrutych dań i napojów. Miał zamiar urządzić masakrę wszystkich Galów w Rzymie, wszystkich obywateli na wygnaniu.
Bardziej niż kiedykolwiek wcześniej zaczął powątpiewać w wierność Wespazjana, Tytusa i Tyberiusza Aleksandra. Ja - przyjaciel Seneki, wracający właśnie z Galilei - także znalazłem się w gronie podejrzanych.
Mówiono wreszcie, że marzył o tym, aby podpalić Rzym, a na ludzi wypuścić tysiące dzikich zwierząt, aby nie mogli walczyć z płomieniami. Później oznajmił - byłem wtedy w pobliżu - że stanie na czele swojej armii i pomaszeruje w kierunku zbuntowanych prowincji w Galii i Hiszpanii. Perorował, mówiąc, że każe ogolić głowy kobietom, które będą mu towarzyszyć. Będą jego amazonkami uzbrojonymi w topór i tarczę.
- Gdy tylko moja stopa dotknie ziemi tej prowincji, zaprezentuję się żołnierzom bez broni - krzyczał podnieconym, rozemocjonowanym głosem. - Zadowolę się przelanymi łzami wzruszenia; potem zbuntowani zostaną zdjęci żalem z powodu swojej decyzji i następnego dnia pełny radości, wśród ogólnej wesołości, zaśpiewam hymn zwycięstwa, który natychmiast trzeba zacząć komponować...
Ten człowiek był szalony.
Jak można było dalej być mu posłusznym, jeśli zażądał nowego podatku w złocie i srebrze, jeśli w Rzymie brakowało zboża, a statki przybywające z Aleksandrii nie były wypełnione ziarnem, tylko piaskiem dla nadwornych zapaśników!

Chodząc po ulicach Rzymu, wyczuwałem, że lud drżał z wściekłości. Na jednym z pomników cesarza zobaczyłem przyczepiony worek, a na cokole napisane kilka słów: Zasłużyłeś na worek. Na niegodną śmierć.
W kilka dni mury były pokryte napisami - pogróżkami. Teraz zaczyna się prawdziwa walka! Konkurs pieśni skończony, przyszła pora na wojnę! Ukryj się, jeśli możesz! - mówił jeden z nich. Nieco dalej można było przeczytać: Swoim śpiewem obudziłeś nawet koguty!
Wszędzie pojawiało się imię Windeks, jako symbol zemsty. Byłem pewien, że nachodzi ona wielkimi krokami, bezlitosna i uzbrojona.

12.
W tych wiosennych miesiącach czternastego roku panowania Nerona widziałem, jak zbliża się do niego zemsta i śmierć. W miarę jak rozciągał się jej cień, zajmując powoli sale cesarskiego pałacu, kurtyzany, wyzwoleńcy, mężowie i żony Nerona, jego wspólnicy w zbrodniach i towarzysze w rozpuście, pretorianie zaczęli go opuszczać. Obserwowałem jego twarz, po której bez przerwy przebiegały jakieś tiki. Jego ciało drżało, a po chwili nagle opanowywała go wściekłość.
Podarł na kawałki list, w którym oznajmiano, że legat rzymskich legionów w Afryce, Macer, odesłał konsula i wypowiedział w ten sposób posłuszeństwo Neronowi. Cesarz zerwał się z miejsca jednym skokiem, wywrócił stół, rozbił o ziemię dwa rzeźbione puchary, z których lubił pić i które określał jako „homeryckie", ponieważ przedstawione na nich były sceny z Homera. Później, idąc ciężkim krokiem, z głową opadającą na piersi, przywołał do siebie starą Lokustę, truciciel-kę, i zażądał od niej przygotowania trucizny, którą potem schował w złotej puszce.
Zaciskał pięści i wygrażał nimi, mówiąc, że zbierze flotę w Ostii, że ucieknie do Italii i dotrze do Aleksandrii po tym, jak lud obwoła go prefektem tej prowincji.

Rozmarzył się przez chwilę z przymkniętymi oczami, po czym polecił centurionom i trybunom ze straży pretoriańskiej, aby byli gotowi, by mu towarzyszyć.
Oni chowali się, opuścili salę, a jeden z nich rzucił z pogardą wers z Wergiliusza:
Czy tak wielkim nieszczęściem jest zakończyć życie?
Neron popatrzył wokół dzikim wzrokiem.
Zawołał Tygelina, prefekta pretorianów, przywódcę wiernych mu donosicieli i morderców, wykonawcę większości zbrodni, człowieka, który własnoręcznie torturował wrogów cesarza i podejrzanych, zmuszając ich do sformułowania testamentu korzystnego dla władcy. Ale Tygelin zniknął, schroniwszy się w swojej posiadłości, oddając władzę drugiemu prefektowi pretorii Nymfidiuszowi Sabiuniuszowi, przygarbionemu człowiekowi, któremu nie można było spojrzeć w oczy.
Sabiniusz wydał Neronowi dziesiątki obywateli, teraz wyznawał mu, że nawiązał kontakt z Icelusem, wyzwoleńcem Galby. Było wiadomo, że przelewał poważne sumy pretorianom i że powtarzał im, że Neron ich lekceważy: jak oni, strażnicy cesarza, najlepsi żołnierze Rzymu, mogli zaakceptować, że nie stanowili już cesarskiej eskorty? Że ich miejsce zajęli ni to mężczyźni, ni to kobiety, z długimi włosami, z gładkimi ciałami i makijażem na twarzy? Jak mogą być posłuszni cesarzowi, który pokazuje się u boku Sporusa, swojego „męża", ucharakteryzowanego tak, aby przypominał zmarłą Poppeę i chodził, kołysząc się jak kobieta lekkich obyczajów?
Powinien ogarnąć ich wstyd. Jednakże rozwiązaniem nie może być siła miecza, raczej powinni wybrać

nowego cesarza - dlaczegóż nie Galbę, żołnierza, który chciał przywrócić Rzymowi jego chwałę i świetność?
Sabiniusz rozdawał codziennie pretorianom nowe złote i srebrne monety. Ci opuszczali swoje posterunki i zostawiali pałac bez żadnej ochrony.
Żołnierze, którzy czuwali przy drzwiach cesarza, uciekli, kradnąc wszystko, co się dało: biżuterię, popiersia, futra, a nawet okrycia. Posunięto się wręcz do kradzieży skrzyni złota zawierającej także truciznę, którą Neron trzymał niedaleko swojego łoża.
Nie byłem świadkiem tego, co się tam wtedy wydarzyło, ale mamki Nerona, Eglogia i Aleksandra, staruszki, które kochały go tak, jakby był ich własnym synem, oraz Akte, wyzwolenica, kochanka, o której mówiono, że wierzy w Chrystusa, i która nawet wtedy, gdy cesarz ją odrzucił, darzyła go miłością i współczuciem, opowiedziały mi o jego ostatnich godzinach. W nocy ósmego czerwca dowiedział się, że pretorianie w swoich koszarach ogłosili Galbę swoim cesarzem i że Senat ogłosił jego, Nerona, wrogiem publicznym i postanowił, że zostanie ukarany zgodnie ze zwyczajem.
Zapytał więc swoich mamek, Akte i trzech wyzwoleńców, którzy do końca przy nim pozostali, na czym polegała ta kara. Jeden z nich, Faon, po chwili wahania i pytających spojrzeń rzucanych w stronę Sporusa i Epafrodyty opisał męki, jakim Neron zostanie poddany, jeśli będzie pojmany żywcem.
Zostanie rozebrany do naga. Jego głowa będzie umieszczona w specjalnym rozwidleniu i będzie chłostany rózgami na śmierć. Później jego ciało będzie nabite na hak i ciągnięte, a na końcu wrzucą je do Tybru.

Neron krzyknął z przestrachu. Powiedział, że sam rzuci się do rzeki, później, przebiegłszy kilkaset kroków po opustoszałych ulicach, wrócił zlany potem, błagając te kilka osób, które jeszcze pozostały w pałacu, aby poszukały gladiatora Spiculusa, mirmillo-na, jednego z najzręczniejszych zabójców podczas rzymskich igrzysk, któremu wielokrotnie gratulował, wręczając mu laur zwycięzcy w amfiteatrze. Spiculus potrafiłby go zabić. Ale jak go odnaleźć? Niewolnicy, którzy mieli przekazać mu prośbę Nerona, powrócili już, potwierdzając, że Spiculus wyjechał z Rzymu. Ale być może żaden z nich nie wyszedł nawet z pałacu, nie obawiając się już tego cesarza, który popłakiwał, cały czas błagając swoich bliskich, aby go zabili. Ale wszyscy go opuszczali.
- Nie mam już ani przyjaciół, ani wrogów - oświadczył.
Faon wziął go pod ramię i wyszeptał mu do ucha, że należało uciekać jak najszybciej. Zaproponował, że przyjmie Nerona w swoim domu, położonym przy czternastej granicy wojskowej, pomiędzy Via Nomen-tana a Via Salaria.
Wyszli. Neron był ledwo ubrany.
Koniec z purpurowym płaszczem usianym złotymi gwiazdami. Żadna korona nie wieńczyła jego czoła. Był już tylko uciekinierem, który osiodłał konia, jakiego nie chciałby zwykły pretorianin. W pewnym momencie zwierzę zrobiło unik, aby ominąć cuchnące zwłoki leżące na środku ulicy. Chusta, za którą Neron ukrywał swoją twarz, ześlizgnęła się i przechodnie rozpoznali cesarza. Zaczęli pytać, domagać się wyjaśnień.
Znajdowali się niedaleko koszar pretorianów. Słyszeli, jak żołnierze wykrzykują imię Galby.

Tłum pchał się na nich. Obawiali się, że dom Faona będzie już otoczony przez pretorianów. Prześlizgnęli się przez krzaki, kolce krzaków jeżyn drapały ich skórę. Ukryli się w krzewach różanych.
Neron napił się wody z kałuży, on, któremu wcześniej w „homeryckich" pucharach podawano wodę schładzaną dodatkowo śniegiem sprowadzanym codziennie z Apeninów.
Towarzysze namawiali go, aby schował się w dziurze. Zawahał się przez moment:
-	Co za los, żywcem znaleźć się pod ziemią!
Czasami sprawiał wrażenie, jakby był aktorem odgrywającym swoją rolę i zwracającym się do publiczności, która tak go oklaskiwała. Rzucił:
-	Ten, który kiedyś był dumny ze swojej licznej
świty, teraz ma wokół siebie jedynie trzech wyzwo
leńców!
To były jego ostatnie godziny. Neron płakał, krzywił się, jęczał, później nagle, przed rowem, który kazał im wykopać, powiedział poważnym tonem:
-	Jakiż artysta zginie wraz z moim zgonem!
Obszedł wokół tę dziurę, wyjął zza pasa dwa sztylety, których ostrza następnie sprawdził, a potem schował pospiesznie z powrotem do pochwy.
-	Godzina wyznaczona przez los jeszcze nie nade
szła - powiedział.
Użalał się nad sobą. Czy nikt nie chce go zachęcić, zadając sobie śmierć?
Ludzie odsuwali się.
Rozpłakał się i poprosił Sporusa, by ten rozpoczął opłakiwanie i lament. Powiedział, że życzy sobie, aby jego ciało spalono, by jego głowa nie została nigdy wydana na zniewagi i opluwanie.

Później wydawało się, że chce uciec, wykręcał sobie ręce, pochylił się i wyszeptał:
-	Moje zachowanie jest niegodne, haniebne! Nie
godne Nerona, tak, niegodne! W takich mementach
trzeba zachować zimną krew! Obudź się, Neronie!
Podeszły do niego mamki oraz Akte.
Oznajmiły, że kawalerzyści pretorianie są już w drodze, że mają za zadanie przywieźć go żywego, aby został stracony zgodnie ze starą tradycją.
-	Moje ciało musi zostać całkowicie spalone - po
wtarzał Neron.
Usłyszeli kawalerzystów zbliżających się do ogrodu.
Neron wyszeptał wers z Homera:
Galop koni o szybkich nogach miażdży moje uszy.
Później zanurzył jeden ze swoich sztyletów w gardle, ale tak niezgrabnie, tak powoli, że Epafrodyta musiał z całej siły nacisnąć na ostrze.
Trysnęła krew.
Neron oddychał jeszcze, kiedy centurion wtargnął do pomieszczenia. Chciał obandażować ranę swoim płaszczem, zatamować krew, chcąc dać znać obalonemu cesarzowi, że przychodzi, aby go ratować.
-	Za późno - wyszeptał Neron. Później dodał, już konając:
-	Oto, co znaczy wierność.
Wydawało się, że jego oczy wypłyną z oczodołów, przybrały taki wyraz, że zgromadzeni aż się cofnęli przerażeni.
Wtedy kobiety owinęły zwłoki cesarza w białe chusty wyszywane złotem.

Część
trzecia

13.
Widziałem, jak wszędzie w Rzymie pomniki Nerona są wywracane i rozbijane na kawałki potężnymi uderzeniami maczugi. Idąc przez Pola Marsowe, minąłem wrzeszczącą zgraję, która podążała za grupą mężczyzn i kobiet o błędnym wzroku i twarzach wykrzywionych przez lęk. W jednym z nich rozpoznałem gladiatora Spiculusa. Podszedł do mnie, uciekając przed zgrają i krzycząc, że nie jest donosicielem. Walczył po prostu na arenie dla ludu i dla cesarza. Nie był nigdy ani kurtyzaną, ani kochankiem Nerona.
Te hieny, ludzie, którzy go ścigali, zbliżali się do niego. Wymachiwali kijami nabijanymi gwoździami. Na głowach mieli wciśnięte, aż do samych brwi, czapki frygijskie, symbol odzyskanej wolności.
Spiculus dyszał. Odwrócił się w stronę zgrai i krzyknął:
-	Oglądaliście mnie na arenie! Oklaskiwaliście
mnie! Jestem tylko mirmillonem!
-	Zabijałeś dla niego, jesteś więc na usługach Bestii!
- odpowiedzieli mu krzykiem.
Potknął się obok mnie. Wyciągnął ręce. Napotkałem na jego spojrzenie i cofnąłem się. Ta zgraja psów natychmiast go dopadła, poszarpała jego ciało, później

rzucili resztki, kawałki czerwonego mięsa, pomiędzy pozostałości pomnika Nerona.
Zaczęli przyglądać się mnie. Dotykać mnie. Unieśli do góry swoje kije.
Powiedziałem, że jestem kawalerzystą, mam na imię Serenus, że byłem przyjacielem Seneki, tego mędrca, którego Neron zmusił do popełnienia samobójstwa. Powiedziałem, że wracałem z wygnania.
Przyglądali mi się dłuższą chwilę, po czym odezwał się jakiś głos:
-	Tam, tam! Dziwka Nerona, tam!
I zgraja znowu się oddaliła. Widziałem, jak dopadła kobietę, wyrzuciła ją w powietrze i wbijała w jej ciało ostrza swoich sztyletów i mieczy, a później rozerwała ją na strzępy.
Jakiś głos wyszeptał koło mnie:
-	Obawiam się, byśmy wkrótce nie zatęsknili za
Neronem.
Nie chciałem nawet spojrzeć na twarz człowieka, który wypowiedział te słowa, być może po to, aby wciągnąć mnie w pułapkę, a być może domyślając się, co ja sam zaczynałem myśleć.
Minęło zaledwie kilka godzin od śmierci tyrana, a ja już się dowiedziałem, że Nymfidiusz Sabiniusz, prefekt pretorianów, człowiek, który ich przekupił i zorganizował koniec panowania Nerona, wysłał posłańców do Galby i ogłosił cesarzem tego starego i szlachetnego żołnierza, bez wątpienia także najbogatszego w całym Imperium, marzącego teraz, aby zasiąść na cesarskim tronie.
Zgraje, które przemierzały dzielnice Rzymu, były jak molosy niezadowalające się jedynie mordowaniem

donosicieli i towarzyszy rozpusty Nerona, ale także wszystkich tych, którzy mogliby sprzeciwić się Sabi-niuszowi.
Być może zostałem oszczędzony, ponieważ byłem wysłannikiem Wespazjana i Tytusa, a oni, stojąc na czele armii w Judei i Egipcie, mogli stawić opór oddziałom Galby oraz Witeliusza, stacjonującym w Hiszpanii i w Germanii?
Chodząc więc po ulicach Rzymu, czułem tego ranka cuchnącą woń wojny domowej i zapach śmierci. Unosił się nad wzgórzem i ogrodami, tam gdzie miało zostać spalone ciało Nerona.
Stos został wzniesiony kilka kroków od grobu rodziny Domicjusza, gdzie Akte, upokorzona i wygnana konkubina, która jednak pozostała wierna, uzyskała od Sabiniusza pozwolenie na pochowanie tutaj obalonego cesarza.
Widziałem Akte oraz dwie mamki, Eglogię i Aleksandrę, jak na kolanach zbierały prochy tyrana, a później wsypały je do porfirowego sarkofagu, ułożonego na ołtarzu z marmuru pochodzącego z Luny, etruskiego miasta znanego ze swoich kamieniołomów. Balustrada otaczająca sarkofag była natomiast z kamienia z Tasos.
Trzymałem się na uboczu. Widziałem, jak Neron się urodził. Chciałem teraz zobaczyć, jak udaje się do ciemnej i nieprzeniknionej krainy zmarłych. Byłem pewny, że jego śmierć oznaczała koniec pewnego etapu w moim życiu, etapu naznaczonego przez czternastoletni okres jego panowania. Podszedłem do Akte i do mamek.
Dlaczego te kobiety płakały po tym, którego nazywano Bestią i którego wyznawcy tej nowej religii nazywali Antychrystem?

Akte uniosła oczy. Widziałem w nich współczucie, a także, ku mojemu wielkiemu zdziwieniu, pogodę, jakby ogarniała ją nie beznadzieja, ale ukojenie.
Chciałem ją o to zapytać, ale mamki uprzedziły moje pytania i powiedziały głosem pełnym emocji:
-	On był naszym maleństwem! Był naszym dziec
kiem! Żył tak, jak mógł żyć, prowadził takie życie, ja
kie widział wokół siebie. Wiedział, że jeśli nie będzie
zabijał, sam zginie. Bronił się.
I powtórzyły raz jeszcze:
-	Nasze dziecko.
Milczałem. Gdybym przypomniał im ciała ukrzyżowanych chrześcijan, służące za przerażające pochodnie, które oświetlały ucztę wydaną przez Nerona w jego ogrodach, i tak by mnie nie posłuchały. Kto w ogóle by mnie wysłuchał tutaj, przed tym grobem położonym na wzgórzu, gdzie milczący tłum zaczął się już gromadzić, kłaniając się przed miejscem, gdzie płonął stos, przynosząc bukiety kwiatów i składając je na sarkofagu?
Wychwytywałem słowa, odtwarzałem sobie całe zdania. Cesarz kochał lud, najbiedniejszych obywateli. Rozdawał zboże i wino, mówiono. Codziennie organizował igrzyska. Podchodził do prostych ludzi, rozmawiał z nimi. Wchodził do ich tawern. Śpiewał dla nich. Chciał, żeby lud go kochał. Ci, którzy go zabili, to byli najbogatsi obywatele, lichwiarze, którzy chcieli mieć wpływy z podatków, którzy wzbogacali się w okresach głodu, spekulując na cenach zboża.
Jakiś głos wykrzyknął:
-	Wróć, Neronie, do twojego ludu!
Inni odpowiedzieli:

-	Neron żyje.
-	To nie jego zabili.
-	On uciekł.
-	Powróci z legionami z Azji, z oddziałem olbrzymów.
-	Był ranny, ale opatrzono jego rany.
Nagle tłum się rozstąpił i zobaczyłem, jak w otoczeniu pretorianów zbliża się Nymfidiusz Sabiniusz, jeszcze bardziej zgarbiony niż zwykle, jakby patrzył tylko na ziemię, ale mimo to szedł pewnym krokiem w stronę sarkofagu. Zatrzymał się przed kobietą owiniętą w długie, czarne chusty. Chwycił ją za ramię, zmuszając, aby odwróciła się w jego stronę. Wtedy rozpoznałem Sporusa. Na jego wymalowanej twarzy łzy znaczyły dwie czarne kreski, które przedzielały policzki. Gwałtownym gestem Sabiniusz usunął jedną z chust, ukazując ludziom twarz kastrata Sporusa, ucharakte-ryzowaną tak, aby przypominał cesarską małżonkę, Poppeę. Sabiniusz odciągnął go, a pretorianie torowali mu drogę w tłumie, który szeptał: „To Poppea, małżonka Nerona, Poppea...".
Jakiś głos, bez wątpienia jednego z sojuszników Sa-biniusza, jeden z tych ludzi opłacanych przez władzę po to, aby jej przyklaskiwać, krzyknął:
-	Niech żyje nowy Neron, niech żyje Sabiniusz-Ne-
ron i jego małżonka Poppea!
Zamknąłem oczy.
Znowu Bestia odradzała się z popiołów.
Tytus - 7

14.
Nie byłem jedyną osobą, która obawiała się nadejścia nowego potwora.
Na Forum słyszałem, jak jakiś mężczyzna, wspiąwszy się na podwyższenie, oznajmiał przejmującym głosem, że do Rzymu zbliża się wieprz z pazurami kro-gulca. Zanurzy te pazury z ciele ludzi. Rozedrze Imperium, zniszczy miasta.
- Słuchajcie, słuchajcie, ziemia drży, grzmi z wściekłości!
Rzeczywiście czułem pod stopami drżenie ziemi. Insulae zawaliły się w wielu dzielnicach. Piorun uderzył w świątynię Cezara. Las zasadzony dla uczczenia dynastii zrodzonej z Cezara i Augusta usychał; wszystkie drzewa były martwe. Nie było już cesarza pochodzącego z tej dynastii, więc posągi wszystkich Augustów zostały zebrane w świątyni i rozbite na kawałki, głowy cesarzy toczyły się po podłodze.
Jaki będzie ten nowy cesarz?
Ów Galba, który opuścił Hiszpanię, ale który nie sprawiał wrażenia, jakby spieszyło mu się do Rzymu. Był stary: miał ponad siedemdziesiąt trzy lata. Był także brzydki. A w Rzymie zapamiętano przecież Nero-

na jako młodzieńczego cesarza, który zmarł w wieku trzydziestu jeden lat. Czy rzeczywiście po nim Rzym powinien być rządzony przez małego, łysego człowieka o zdeformowanym ciele, mającego po prawej stronie ciała narośl skórną tak wielką, że mógł ją przykryć tylko za pomocą bandaża?
Siwy cesarz, chory na podagrę, z rękami i nogami powykręcanymi tak bardzo, że nie był w stanie włożyć butów ani rozwinąć manuskryptu. Skąpiec, który nigdy nie wypłacał sum, jakie jego wyzwoleńcy i Sabi-niusz obiecywali pretorianom. Rozpustnik, który nie miał jednak śmiałości Nerona, by poślubić Sporusa czy Pytagorasa, by być zarówno mężem, jak i żoną.
Galba jawił się jako człowiek szanujący zwyczaje, odmawiający przyjęcia roli kobiety, a jednak wybierający sobie mężczyzn silnych i dojrzałych. Pierwszym z nich był wyzwolony przez niego Icelus o gładkim, wyperfumowanym ciele. Było także dwóch innych wyzwoleńców, którzy również dzielili jego łoże. Wi-niusz i Laco mieli opinię sępów stokroć gorszych od Tygelina. To oni oszczędzili dawnego donosiciela Nerona i prefekta pretorianów w zamian za kilka skrzyń wypełnionych złotymi monetami.
Przechodząc przez dzielnice zamieszkałe przez największą biedotę w Rzymie, widziałem, że tam już żałowano, że czas panowania Nerona się skończył. W ciągu kilku kolejnych dni niektóre pomniki zmarłego cesarza, wcześniej obalone, zostały z powrotem umieszczone na swoich cokołach. Wokół nich zaczęto sprawować kult cesarza, składać ofiary.
Nieco na uboczu tych grup ludzi powtarzających, że Neron żyje, że powróci, widziałem mężczyzn o nie-

ruchomym spojrzeniu i kobiety z długimi włosami ukrytymi pod błękitnymi chustami. Rozpoznałem kilka tych osób, które na wzgórzu i przy grobie Nerona podchodziły do Akte, pocieszały ją, a później oddalały się, unikając tłumu, jakby się go obawiając.
Zapytałem stojącego nieruchomo człowieka, odzianego w białą togę:
-	Jesteś uczniem Chrystusa?
Patrzył na mnie przez dłuższą chwilę.
-	Nazywam się Toraniusz - odpowiedział po prostu.
-	Widziałem cię koło Akte, patrzyłeś, jak płonie ciało Nerona. Patrzyłeś, jak Akte zbiera jego prochy. Co tu robisz, ty i twoi bracia? Nie żałujesz chyba jego śmierci? Czy zapomniałeś już, jak zamęczył twoich braci w wierze?
Położył dłoń na moim ramieniu i pociągnął mnie do ciemnego pomieszczenia w częściowo zawalonym budynku.
-	Ziemia drży z wściekłości - powiedział.
W tym momencie rozpoznałem w nim człowieka, który wspiąwszy się na podwyższenie, rozgłaszał na forum przeraźliwym głosem gniew ziemi.
-	Będzie koniec świata - mówił dalej. - Bestia jest
martwa, Antychryst został ukarany przez Boga, ale
już pojawiają się inne potwory. Wojna jest wszędzie:
w Galii, w Judei, w Galilei ludzie umierają na krzy
żach. Są masakrowani. Innych rzuca się dzikim zwie
rzętom na pożarcie.
Jego głos zaczął drżeć:
-	Posłuchaj, co mówi nasz Bóg, Chrystus: „Będą woj
ny, jedne narody będą powstawać przeciwko innym
narodom, królestwa przeciwko królestwom. Trzęsie-

nia ziemi, głód i zaraza będą zawsze wokół nas, podobnie jak znaki na niebie. To są zapowiedzi cierpień". Mówił teraz głośniej i w tym ciemnym pomieszczeniu kobiety i mężczyźni, którzy za nim podążyli, powtarzali te słowa:
-	Zapowiedź cierpień... Módlmy się do Chrystusa,
który ukarał Bestię, módlmy się, aby zmartwychwstali
ci, których Bestia skazała na męczeńską śmierć, a także
ci, którzy będą poddani nowym próbom, kiedy ude
rzy w nas nadchodzący wieprz z pazurami krogulca.
Módlmy się, aby zmartwychwstanie dało nam życie
wieczne i pokój. Módlmy się do Chrystusa.
Później zaczęli skandować:
-	Maranatha! Maranatha! Przyjdź, nasz Panie!
Przyjdź, nasz Panie!
Odszedłem od chrześcijan oniemiały, powtarzając niemal wbrew sobie: „Maranatha! Maranatha!".
Ale tym, który się zbliżał, nie był bynajmniej „Nasz Pan", ale Galba, nowy cesarz, którego obalenie już przygotowywano.
Codziennie Sabiniusz udawał się do koszar pretorianów. Tylko on, tłumaczył im, dochowuje złożonych obietnic: on dał siedem tysięcy drachm, jakie każdy żołnierz powinien dostać za wybranie Galby. Żołnierze słuchali go, ale go nie szanowali. Był tylko, mówili, synem gladiatora, wyzwoleńcem na usługach Nerona, jednym z najbardziej zdeprawowanych donosicieli.
Słyszałem, jak jakiś centurion mówił do pretorianów:
-	Mogliśmy wysunąć nasze zarzuty wobec Nerona,
ale teraz, aby zdradzić Galbę, czy możemy mu zarzu
cić zabicie własnej matki, zabicie małżonki, wstyd, że

musimy oglądać cesarza udzielającego się na scenie i grającego w tragediach? Czy powinniśmy przedkładać nad Galbę, który był gubernatorem, konsulem, pochodzi ze szlacheckiej rodziny, dysponuje ogromnym majątkiem i posiada największe magazyny ze zbożem w całej Italii, tego Sabiniusza, który zdradził Nerona po tym, jak był wspólnikiem jego zbrodni i towarzyszem w rozpuście, i który, gdy nadarzy się okazja, zdradzi także nas?
Tego dnia napisałem do Wespazjana i Tytusa, że ziemia w Rzymie od czasu obalenia Nerona drży pod wpływem kolejnych wstrząsów i że potrzeba wielu miesięcy, wielu wojen, aby przywrócić tam spokój.
Nie można już było ufać pretorianom, którzy sprzedawali się temu, który więcej zaoferuje: Neronowi, Sabiniuszowi czy Galbie, a jutro być może Witeliuszo-wi, który dowodził w Germanii i którego już żołnierze uznali za cesarza, albo Othonowi, temu rozpustnikowi, który kiedyś poślubił Poppeę na rozkaz Nerona. Uważany za spolegliwego małżonka organizował schadzki swojej żony z cesarzem, ale być może zakochany jednak w swojej nowej małżonce i zazdrosny o Nerona pewnego dnia się zbuntował i to, że został zachowany przy życiu, zawdzięcza tylko przyjaźni z Seneką. W tych dawnych czasach bowiem Neron słuchał jeszcze rad Seneki.
Othon został wygnany i teraz powrócił do Rzymu u boku Galby. Mówiono już, że jest rywalem tego ostatniego, który nie chciał go zaakceptować i mianować swoim następcą.
Napisałem do Wespazjana i Tytusa, że powinni zachować ostrożność, uznając władzę któregokolwiek

z tych ludzi - Galby, Othona czy Witeliusza - którzy utrzymywali, że sprawują teraz rządy w Imperium. Pretorianie albo ich żołnierze mogli oczywiście, chcąc się przypodobać, wybrać ich na cesarza, ale nikt nie mógł przewidzieć, który z nich w końcu weźmie górę.
Pewnego dnia znaleziono Sabiniusza martwego w pokoju jakiegoś żołnierza. Jego ciało zaciągnięto aż na środek obozu pretorianów. Otoczono je parkanem i następnego dnia każdy, kto tylko chciał, mógł się mu przyglądać i poczuć smród rozkładającego się ciała.
„Pozwól tym ludziom, których zżera ambicja, pozabijać się nawzajem i zgnić", napisałem do Wespa-zjana.

15.
Pierwszym, który zgnił, był Galba, ten stary człowiek o zdeformowanym ciele, okrutny i skąpy, rozpustny i poddany wyzwoleńcom, z którymi dzielił łoże.
Musiałem zwracać się do niego jak do cesarza, mimo że nigdy nie zdołał zgromadzić wokół siebie wystarczająco silnych stronników, uciszyć pretorianów, którzy domagali się należnej im sumy i którym miał nieszczęście odpowiedzieć: „Mam w zwyczaju brać żołnierzy do wojska, a nie kupować ich".
Pretorianie czekali na zapłatę, a skoro Galba jej odmówił, oni znieważali go, zawiązywali spiski, wahali się jednak, czy go zabić, nie wiedząc, kto mógłby zająć jego miejsce.
Pewnego dnia w amfiteatrze, podczas gdy trybuni wojskowi i centurioni modlili się, jak nakazuje zwyczaj, o szczęście cesarza Galby, tłum żołnierzy, w środku którego się znajdowałem, zaczął protestować, a potem oficerowie kontynuowali swoje modlitwy, a pretorianie krzyczeli: „jeśli Galba jest tego godny!". W tym momencie wiedziałem już, że Galba został skazany.
Chciałem opuścić Rzym, iść z Tytusem, o którym posłaniec przyniósł mi następujące wieści. Otóż Tytus

dotarł już do Cezarei, aby przybyć i powitać w imieniu Wespazjana i legionów z Judei nowego cesarza. Udałem się więc na prawy brzeg Tybru, do dzielnicy żydowskiej, gdzie, jak powiadano, można było dostać się na jeden ze statków należących do bogatych kupców, które kilka razy w tygodniu wypływały do Aleksandrii.
Byłem zaskoczony pełną radości ruchliwością panującą na tych wąskich uliczkach. Cieszono się ze śmierci Nerona. Żydzi, podobnie jak uczniowie Chrystusa, wierzyli, że Bóg ukarał cesarza, który wydał swoim legionom - pod wodzą Wespazjana, Tytusa i Tyberiusza Aleksandra - rozkaz stłumienia buntów w miastach Galilei. Obawiano się wręcz, że te legiony szykowały się do podbicia i zniszczenia Jerozolimy.
Żydowska delegacja przybyła właśnie z Aleksandrii, aby spróbować powstrzymać te masakry dziesiątek tysięcy Żydów, których byłem zresztą świadkiem. Zaprowadzono mnie przed oblicze Ben Zachariasza, który stał na czele tego poselstwa, i od razu rozpoznałem jego szczupłą postać, wychudłą twarz wysubtel-nioną dodatkowo przez siwiejącą brodę. Rozglądałem się po pomieszczeniu, w którym mnie przyjmował, poszukując wzrokiem Ledy, której wspomnienie powracało często do mnie z całą intensywnością. Ośmieliłem się nawet zapytać go o nią i zobaczyłem, jak na jego twarzy pojawił się grymas bólu. Zduszonym głosem odpowiedział mi, że Leda dołączyła do tych szalonych zelotów i sykariuszy, którzy myśleli, że są w stanie wyrwać od Rzymu wolność swojego ludu. Była z nimi w Jerozolimie.
- Potrzeba nam pokoju - wyszeptał.

Znał treść proroctwa Józefa Ben Mattiasa, ale dodał natychmiast, że Żyd nie powinien przepowiadać przyszłości Rzymianom. Tylko Bóg dokonuje takich wyborów, a Józef chciał być może po prostu ocalić swoje życie.
-	Neron nie żyje - odpowiedziałem.
Mówiłem ciszej.
-	Kto by uwierzył, że Galba zdoła się utrzymać przy władzy? Ten człowiek nie może być cesarzem całego rodzaju ludzkiego.
-	Ale jest Othon, Witeliusz i jeszcze inni - sprzeciwił się.
-	Dlaczego nie Wespazjan i Tytus? Józef Ben Mat-tias słyszał być może głos waszego boga.
Rozłożył ramiona, oznajmiając mi, że Żydzi z Aleksandrii i wszyscy ci, których szaleństwo nie zaślepiło, którzy zachowali choć odrobinę rozsądku, uznają cesarza, którego wybrali obywatele Rzymu.
Na jego twarzy pojawił się uśmiech pełny zmęczenia.
-	Kilku spośród nas jest obywatelami Rzymu.
Na przykład ja nim jestem.
-	Czcisz cesarza? - zapytałem. Spuścił głowę.
-	Składamy ofiary na jego cześć.
Pomyślałem, że w takim razie jego córka Leda także jest Rzymianką, i ucieszyłem się z tego, ale później przypomniałem sobie los, jaki spotkał mieszkańców Jotapaty i Tyberiady: kobiety gwałcone i mordowane przez żołnierzy albo sprzedawane jako niewolnice po tym, jak je wykorzystano.
-	Muszę wracać do Galilei - powiedziałem.

Popatrzył na mnie dłuższą chwilę, a potem zaproponował, abym wsiadł wraz z nim na statek, którym żydowskie poselstwo odpłynie do Aleksandrii. Gdy tam dopłyniemy, ułatwi mi dotarcie do Cezarei.
-	Jeśli Jerozolima się nie podda - podjąłem wątek -
będziemy musieli zdobyć ją siłą. A cóż zostanie z niej
po walkach?
Wstał.
-	Jerozolima jest świętym miastem - wyszeptał.
- Nie niszczcie naszej Świątyni.
Tym razem to ja rozłożyłem ramiona w geście bezradności i poddania losowi czy też wyrokom boskim. Ben Zachariasz wziął mnie za ręce i uścisnął je mocno.
-	Ocalajcie życie - powiedział. - Błagam was o to!
Każde życie jest świątynią Boga.
Jego postawa, jego głos i uścisk jego kościstych palców poruszyły mnie. Myślał pewnie o Ledzie. Wymamrotałem kilka słów, po czym podziękowałem mu za jego propozycję i oświadczyłem, że wypłynę razem z nim do Aleksandrii.

16.
Chciałem jak najszybciej uciec z Rzymu. Śmierć panoszyła się tutaj, a wojna domowa prowokowała ciągły rozlew krwi. Nie chciałem zostać wezwany, abym musiał wybierać pomiędzy Galbą, Othonem czy Witeliuszem. Z każdym dniem mocniej wierzyłem, że proroctwo Józefa Ben Mattiasa mogło się spełnić, że Wespazjan, a później Tytus zostaną cesarzami rodzaju ludzkiego.
Powtarzałem Ben Zachariaszowi, że chciałem przyspieszyć przygotowania do wypłynięcia do Aleksandrii, aby zdążyć, zanim pretorianie i flota jednego albo drugiego rywala nie zabroni nam wypływania z portu w Ostii i zanim krwawe bagno, jakim stał się Rzym, nie pochłonie nas.
Ben Zachariasz słuchał mnie. Podziwiałem jego spokój oraz jego milczenie, które przerywały tylko słowa mądrości zachęcające mnie do cierpliwego czekania. Zawsze to Bóg podejmuje decyzję, szeptał.
Dostrzegałem w nim to samo opanowanie co w moim nauczycielu Senece, ten pozorny fatalizm, który tak naprawdę był przejawem trzeźwego umysłu.
Ben Zachariasz przywodził mi także na myśl chrześcijan, których spotykałem: Toraniusza, na którego

natknąłem się niedawno na forum, kiedy ostrzegał Rzymian przed niebezpieczeństwami, jakie im grożą, i którego wiarę i odwagę podziwiałem.
Kiedy podzieliłem się z nim tymi refleksjami i porównaniami, jakie mi się narzucały, Ben Zachariasz odpowiedział po prostu:
-	Wszyscy ci, którzy wierzą w nieśmiertelność du
szy, są braćmi. Wszyscy ci, którzy wiedzą, że życie to
tylko krótkie przejście, że ciało to jedynie śmiertelna
powłoka, której dusza się pozbywa, aby dołączyć do
boskiej wieczności.
Mówił półgłosem, siedząc nieruchomo ze skrzyżowanymi rękami i nogami i wyglądał jak posąg. Wydawało się, że nawet jego usta się nie poruszają, jednak kiedy wspomniałem o zmartwychwstaniu ciała, w które wierzą chrześcijanie, o powrocie w ten sposób do życia Chrystusa, odpowiedział mi, że każdy może wybierać swoje wierzenia i pocieszać się, że nie jest śmiertelnikiem, z którego przetrwa jedynie dusza.
-	Bóg daje każdemu taką nadzieję, na jaką zasługuje
- wyszeptał.
Nie mogłem dostrzec wyrazu jego twarzy ukrytej w cieniu. Później rozmawialiśmy jeszcze chwilę o naszym wyjeździe, który Ben Zachariasz chciał nieco opóźnić, aby mieć możliwość spotkania się z tym, kto obejmie władzę po Galbie. On także był przekonany o rychłym upadku i śmierci tego starca, który wyobrażał sobie, że rządzi.
Chodząc po Rzymie, świetnie wyczuwałem, że jego władza już się rozluźniała. Każdy postępował wedle własnego uznania, nie szanując ani praw, ani zwyczajów. Okrucieństwo było jedyną obowiązującą regułą.

Wyzwoleńcy Galby: Icelus, Winiusz, Laco kradli i zabijali, wiedząc, że ich pan wkrótce zostanie obalony. Niewolnicy nie szanowali już niczego, rabując, pijąc do nieprzytomności i grabiąc zachłannie wszystko, co wpadło im w ręce. Pretorianie i żołnierze byli zbyt zajęci, aby martwić się o zamieszki, które pokrywały krwią całe miasto, a wkrótce także wszystkie prowincje Imperium. Oddziały z Germanii wybrały na cesarza generała Witeliusza, jednego z najbardziej zdeprawowanych i skorumpowanych dworzan Nerona, donosiciela i lubieżnika. W Rzymie pretorianie ogłosili cesarzem Othona, który także wywodził się z otoczenia Nerona i dzielił z nim najbardziej ekstrawaganckie wybryki, najbardziej rozpustne ciała, zaczynając od samej Poppei. Ale lud chciał, aby został cesarzem dokładnie dlatego, że pamiętał Nerona i jego rozdawanie zboża, a także igrzyska, które organizował.
Jeżeli chodzi o Galbę, to wyobrażał sobie, że jeszcze rządzi, podczas gdy pogardzano nim, ponieważ poza tym, że był bezradny, był także skąpy.
Dowiedziałem się, że wynajął zabójców, aby udali się do Galilei i zabili tam Wespazjana i Tytusa, ponieważ obawiał się, że oni staną się jego rywalami. Ale przybywszy do Cezarei, zabójcy sami się ujawnili i wydali cesarza, aby tylko uzyskać łaskę Wespazjana. Wiadomo było także, że Galba w momencie swojego przybycia do Rzymu kazał zmasakrować setki wioślarzy z floty z Mizenum, których Neron obiecał wcielić do legionu. Kiedy zaczęli się domagać, aby nowy cesarz szanował obietnice złożone przez swojego poprzednika, Galba wydał na nich wyrok i kazał kawalerii pretoriańskiej ich zamordować.

Jednakże kawaleria, podobnie jak wszystkie inne oddziały pretorianów, nie była już posłuszna Galbie i tak cesarz pozostał bez obrony.
Othon zapłacił każdemu żołnierzowi dziesięć tysięcy sestercji i obiecał kolejne pięćdziesiąt tysięcy, jeśli uda się pozbyć tego starca. Kiedy w idy styczniowe, zaledwie sześć miesięcy po tym, jak mianowano go cesarzem, Galba wchodził na forum, był tylko człowiekiem, na którego czekali zabójcy.
Byłem świadkiem zamordowania Galby, podobnie jak tysiące innych Rzymian. Przybył w lektyce obok tej rozpadliny, nazywanej Jeziorem Kurcjusza, która była po prostu studnią wykopaną w środku forum, ale utrzymywano, że przez ten otwór można nawiązać kontakt z podziemnymi bóstwami.
Tłum podszedł do lektyki i zaczął nią potrząsać. Była jak krucha łódeczka miotana przez burzę. Zerwano z niej cesarskie insygnia. Nagle usłyszałem tętent końskich kopyt. Kawaleria pretorianów pojawiła się po drugiej stronie forum. Tłum rozstąpił się na boki, pod portyki i w miejsca przeznaczone do oglądania spektakli. Byłem więc jednym z tych Rzymian, którzy widzieli, jak kawalerzyści rzucają oszczepy w kierunku lektyki.
Galba wyszedł z niej, a jego ciało już pokryte było ranami. Widziałem, jak podnosi głowę, wystawiając szyję na cios miecza centuriona.
Później dowiedziałem się, że podobno krzyknął jeszcze: „Zróbcie to, jeśli tak będzie lepiej dla ludu rzymskiego!".

Galba upadł na ziemię. Jakiś pretorianin odciął mu głowę i nabił ją na dzidę. Uniósł ją, a tłum zaczął krzyczeć. Potem pobiegł przed siebie, wymachując ociekającą krwią dzidą. Przyniesiono głowę Othonowi, później złożono u stóp nowego cesarza także głowy wyzwoleńców Galby: Icelusa, Winiusza i Laco. Żołnierze zanurzyli swoje miecze w krwi zabitych, inni zanurzali w niej ręce. Pokazywali następnie zakrwawione ręce, palce i czerwone ostrza Othonowi i żądali od niego wynagrodzenia za te morderstwa i za wyniesienie go na tron cesarski.
Zebrał się Senat i złożył Othonowi przysięgę wierności. Tymczasem głowy Galby i jego wyzwoleńców były kaleczone i brukane. Głowę Winiusza sprzedano jego córce za dwa tysiące pięćset drachm. Głowę Galby natomiast dano niewolnikom wyzwoleńca Nerona, którego Galba kazał zamordować. Niewolnicy bawili się nią, machali, toczyli ją po podłodze, krzycząc i kpiąc z niego: „Galba, bóstwo miłości! Ciesz się swoją młodością!".
Starzec bowiem rzeczywiście utrzymywał, że jego członek jest równie długi i sztywny co lanca młodego żołnierza!
W końcu rzucono jego głowę w miejsce, które nazywało się Sessorium, gdzie porzucano ciała skazanych przez Cezara na pastwę dzikich psów, sępów i innych drapieżnych ptaków. Powiedziałem do Ben Zachariasza, że teraz, gdy głowa Galby została rzucona padlinożercom, Wespazjana dzieli od tronu cesarskiego już tylko ciało Othona i Witeliusza.
Legiony każdego z tych cesarzy - jeden bardziej prawowity niż drugi, ponieważ Witeliusz nie otrzymał przysięgi na wierność od Senatu, ale obaj równie

rozpustni - przygotowywały się do walki. Spotkały się między Werona a Cremoną, w miejscu zwanym Be-driakum. Krew w tej wojnie domowej płynęła strumieniami. Osiemdziesiąt tysięcy ciał rzymskich żołnierzy pokryło ziemię w Galii Przedalpejskiej.
Othon, zwyciężony, oparł swój miecz o ziemię. Trzymał go prosto, ostrzem w górę, dwoma rękami, po czym upadł na jego czubek i nie było nawet czasu, aby spróbować mu przeszkodzić. Tak mówili ci, którzy widzieli jego zakrwawione ciało. Ale któż może wiedzieć na pewno, czy to jest naprawdę moment śmierci?
Żołnierze go opłakiwali, obejmowali jego zwłoki, niektórzy nawet odbierali sobie życie u stóp stosu, na którym płonęło jego ciało.
Ci, którzy przeżyli i cofali się teraz pod naporem zwycięskich legionów, poprzysięgli nieprzejednaną nienawiść do pogromcy Othona, Witeliusza, nowego cesarza, który maszerował właśnie w stronę Rzymu.
Czułem, że powinienem jak najszybciej opuścić miasto. Przekonałem Ben Zachariasza, że Witeliusz, rozpustnik, generał legionów stacjonujących w Germanii, donosiciel na usługach Nerona, mógł przynieść ludowi Judei tylko nowe wojny i nieszczęścia.
Wespazjan był bez wątpienia nieubłaganym generałem, ale Józef Ben Mattias widział w nim cesarza. Tytus był z kolei kochankiem żydowskiej królowej Berenike. Agrypa i inni Żydzi stanowili część ścisłego otoczenia Wespazjana. On i Tytus mogliby, być może, ocalić to, co jeszcze można ocalić z ludu żydowskiego.
-	Jerozolimę? - wyszeptał Ben Zachariasz.
-	Nawet jeśli Jerozolima zostanie zniszczona... Spuścił głowę.
Tytus - 8

- Wyjeżdżamy - powiedział.
Wypłynęliśmy z portu w Ostii w chwili, gdy legiony Witeliusza wkraczały do Rzymu i zaczynały go plądrować.

17.
Pamiętam doskonale każdy moment tej podróży. Dołączyłem do Ben Zachariasza, jak tylko wypłynęliśmy na pełne morze. Stał na dziobie statku, trzymał się dwóch lin znajdujących się po bokach i z rękami wyciągniętymi w ten sposób przypominał ukrzyżowanego. Stanąłem koło niego, nasze ręce były blisko siebie, nasze ciała ocierały się o siebie przyciśnięte jedno do drugiego. Nie patrzył na mnie. Twarz miał zwróconą ku niebu. Wiatr odrzucał mu włosy do tyłu, ukazując jego kościsty, regularny i zdradzający siłę profil. Ten wątły mężczyzna był równocześnie silny i uparty.
Kiedy tylko wsiedliśmy na statek w Ostii, zauważyłem grupkę mężczyzn, kobiet i dzieci, którzy siedzieli na pokładzie przyciśnięci ciasno jedni do drugich. Większość z nich zakrywała swoje twarze albo opierała czoła na kolanach, albo obejmując kolana rękami, albo spuszczając głowy owinięte chustami.
Spojrzałem pytająco na Ben Zachariasza.
- Mój lud jest dumny - wyszeptał, pokazując mi wyciągniętą dłonią stłoczone, pokurczone ciała. Sprowadziliście go do rangi niewolników. Został pokonany.
Zrobił kilka kroków, zatrzymując się to przy jednym, to przy innym spośród tych Żydów, których

właśnie nabył od kupców przybywających z Galilei i Judei ze statkami pełnymi niewolników.
-	Tych, których nie zabiliście, zakuliście w kajda
ny, upokorzyliście! - dodał.
W Rzymie ceny niewolników gwałtownie spadły. Było ich tak wielu, że społeczność żydowska nie była w stanie wszystkich wykupić.
Ben Zachariasz wybrał najmłodszych.
-	W Aleksandrii - powiedział - kiedy powieje pół
nocny wiatr, poczują zapach Indumii, Judei, Samarii
i Galilei. Będą już tylko kilka dni drogi od Jerozolimy.
Powiedziawszy te słowa, skierował się znowu w stronę dziobu statku, a ja podążyłem za nim. Wybrzeże Italii było już tylko cienką, czarną linią na horyzoncie. Kapitan statku zapewnił mnie, że jeśli ten wiatr się utrzyma, dotrzemy do Aleksandrii w sześć lub siedem dni.
Najpierw Ben Zachariasz mnie ignorował. Stał w milczeniu, ale po chwili niespodziewanie powiedział do mnie, tak jakbyśmy podejmowali przerwaną przed chwilą rozmowę:
-	Modlę się do Boga, aby przepowiednia Józefa Ben
Mattiasa się wypełniła, aby Wespazjan został uznany
za cesarza Rzymu. On żył wśród mojego ludu. Walczył
z nim i pokonał go. Ale ani on, ani Tytus nie pogar
dzają nami. Uznali, że jesteśmy ludem dzielnych ludzi,
ludem, który walczy - powtarzam teraz słowa samego
Tytusa, wiesz o tym - za swoją wolność i ojczyznę.
W końcu zwrócił się do mnie:
-	W Aleksandrii udam się wraz z całym poselstwem
przed oblicze gubernatora Egiptu. Znam Tyberiusza
Aleksandra. Jest Żydem z urodzenia, nawet jeśli póź-

niej wyrzekł się tego pochodzenia, zapomniał o swoich korzeniach. Zna nasze wpływy i nasze bogactwa. Powiem mu, że nasze legiony powinny opowiedzieć się za Wespazjanem i odmówić posłuszeństwa Wite-liuszowi.
Chwilę przed opuszczeniem Ostii dowiedzieliśmy się, że oddziały Witeliusza przekształciły już Rzym w jeden wielki obóz wojskowy. Każdy dom był pełny żołnierzy pod bronią. Przybywali z zimnych, surowych i trudnych terenów w Germanii. Teraz odkrywali złoto i srebro w najwspanialszym mieście świata. Byli silni, w jednej ręce ściskali miecz, a drugą zagarniali zachłannie wszystkie te bogactwa, w które obfitował Rzym.
Jeśli zaś chodzi o Witeliusza, to zaczął ucztować, upijać się i objadać: wystawne śniadanie, kolacje, orgie następowały po sobie nawet tego samego dnia. Podano mu już dwa tysiące ryb, siedem tysięcy ptaków, dania złożone z wątróbek papugoryby - kolorowej ryby z tropikalnych mórz - móżdżków bażantów i pawi, języków flamingów oraz mleczka muren. Pożerał to wszystko, a potem wymiotował. Później zamroczony winem wydawał wyrok śmierci na tego czy innego, po czym sam był obecny przy jego wykonywaniu.
-	Wespazjan powinien zostać cesarzem - powtórzył
Ben Zachariasz.
Nachylił się nade mną z głową przechyloną na bok, a ja znowu przypomniałem sobie tych ukrzyżowanych, których śmierć już zabrała i których głowa opadła na ramiona. Powiedział do mnie:
-	Zdobędziecie Jerozolimę, zniszczycie Świątynię.

Jego głos wyrażał cierpienie.
Po chwili wyprostował się, popatrzył znowu na fale, z których niektóre rozbijały się o pokład i opryskiwały nas morską pianą.
-	Ale mój lud przetrwa, jeśli Wespazjan, a potem
Tytus, będą cesarzami Rzymu. Rzymskie legiony skru
szą kamienie, zburzą mury obronne, wieże i umocnie
nia, ale nasza wiara przetrwa.
Pochylił się, a jego ciało wydało mi się jeszcze bardziej szczupłe i wątłe niż zwykle.
-	Jesteście karą, jaką zsyła nam Bóg za błędy, jakie
popełniliśmy - dodał. - Chce nas ukarać za to, że się
podzieliliśmy, że torturowaliśmy się i zabijaliśmy mię
dzy sobą, że zdradzaliśmy się nawzajem.
Przypomniałem sobie słowa Toraniusza, chrześcijanina, który oskarżał żydowskich kapłanów o to, że byli odpowiedzialni za śmierć Chrystusa. Został ukrzyżowany, ponieważ Żydzi wydali go Rzymianom.
-	Ten bóg, Chrystus... - wyszeptałem.
-	To jeden z nas, syn naszego ludu - odpowiedział Ben Zachariasz. - Jeden z tych ludzi, którzy stali się ofiarami naszej bratobójczej wojny. Kain zabił Abla. Byli braćmi. To jest nieszczęście, klątwa, jaka na nas ciąży. Tylu innych, nie tylko Chrystus, zginęło wskutek naszego szaleństwa!
Mówił głosem pełnym ekscytacji, jakiego nigdy wcześniej u niego nie słyszałem. Jego córka przyłączyła się do zelotów w Jerozolimie, mówił mi. Znał Eleazara i Jana z Gischali, którzy stali na ich czele, choć był ich przeciwnikiem. Byli odważnymi ludźmi, ale niestety także okrutnymi i zdeprawowanymi.
-	Zeloci rabują, zabijają i okradają bogatych, gwał
cą kobiety - wyliczał Ben Zachariasz. - Pożerają ich

ciała skropione krwią. Przejmują bezwstydnie kobiece obyczaje. Układają sobie włosy bardzo starannie, noszą damskie ubrania, spryskują się perfumami i malują oczy, aby podkreślić ich piękno. Mają pragnienia, miłostki i bezczelność kobiet. Ale do tego dochodzi ich okrucieństwo. Zabijają i masakrują.
Ben Zachariasz wyprostował się i chwycił rękami liny.
-	Tarzają się w Jerozolimie jak w jakimś lupanarze
i hańbią całe miasto swoim nieczystym postępowa
niem! - krzyknął.
Następnie nic nie mówił przez dłuższą chwilę. Być może się modlił.
Potem oznajmił, że Szymon Bar Gioras był człowiekiem równie okrutnym co Eleazar i Jan z Gischali, choć równocześnie ich przeciwnikiem. Zeloci zajęli Świątynię, a oddziały Szymona dolne i górne miasto. Mieszkańcy otworzyli im drzwi, nie rozumiejąc i nie przypuszczając nawet, że będą teraz znosić przymus i zbrodnie ze strony tych, których wezwali na pomoc, aby bronili ich przed zelotami.
-	Ludzie Szymona Bar Giorasa kradną i gwałcą. Ob
cinają ręce. Wszyscy Żydzi są podzieleni, zabijają się
nawzajem, nie myśląc o rzymskich legionach. Oto dla
czego Bóg nas ukarał. Wszystkie nasze miasta, z wyjąt
kiem Herodionu, Masady i Acherontu, są w waszych
rękach. Dowiedziałem się że Hebron, miasto Abra
hama, naszego przodka, miasto, które jego potomko
wie opuścili, aby udać się do Egiptu, zostało obrócone
w perzynę przez trybuna wojskowego Wespazjana.
Kazał zabić wszystkich mieszkańców. Została nam już
tylko Jerozolima. Ale jak może uniknąć kary Bożej,
skoro tarza się w zbrodni, rozpuście i zdradzie?

Niespodziewanie przywarł do mnie swoim ciałem.
- Moja córka Leda jest w Jerozolimie, mówiłem ci to już, Serenusie. Uratuj ją, jeśli Bóg tego zechce!
Później znowu chwycił liny oboma rękami. Wyglądał, jakby wisiał na krzyżu.

18.
Widziałem, jak odchodził Ben Zachariasz. W chwili, kiedy chciałem iść za nim, gdy dopłynęliśmy do portu w Aleksandrii leżącego naprzeciwko wyspy Faros, trybun wojskowy, który przybył, aby mnie powitać, przytrzymał mnie.
-	Pozwól odejść temu Żydowi - powiedział do
mnie. - Tyberiusz Aleksander na ciebie czeka.
Zaprotestowałem, ale Ben Zachariasz uśmiechnął się tylko słabo i zaczął gromadzić wokół siebie żydowskich niewolników, których kupił w Rzymie.
-	Jestem rzymskim obywatelem - rzekł, patrząc na
trybuna - ale jestem też Żydem. Dla ciebie i dla twoje
go prefekta Tyberiusza bez wątpienia nie jestem praw
dziwym Rzymianinem.
Odciągnął mnie na kilka kroków od trybuna.
-	Tylko Bóg ocenia i zna wartość człowieka - dodał.
- Ci, którzy o tym zapominają, są lekkomyślni.
Uścisnął moją dłoń.
-	To, co o mnie myślisz, Serenusie, jest dla mnie
ważne. Jesteś rzymskim kawalerzystą, prawdziwym
Rzymianinem, należysz do otoczenia Wespazjana
i Tytusa, ale to, co wydaje mi się najważniejsze, to to,

że wyczuwam w tobie rozwijającą się wiarę. Bóg kiełkuje w twojej duszy, Bóg w niej zamieszka!
-	Wierzę w Chrystusa - powiedziałem. - A to nie
jest twój bóg, Ben Zachariaszu.
-	Bóg jest zawsze Bogiem - odpowiedział tylko.
Później odwrócił się i poszedł w stronę szerokich
alei, jakie odchodziły od nabrzeża. Szedł wielkimi krokami, wymachując ramionami, jakby chciał rzucić się do przodu, skoczyć. Żydowscy niewolnicy tłoczyli się za nim, tworząc ruchliwą i hałaśliwą masę. Poczuli już pod stopami wschodnią ziemię, pustynny wiatr, ostry, suchy i palący, który tak często wiał w Judei, Galilei czy Indumii. Wrócili do siebie.
-	Wybrałeś Żydów, aby przywieźli cię aż tutaj - po
wiedział do mnie Tyberiusz Aleksander, witając mnie
w swoim pałacu. Długo przyglądał mi się badawczo
swoimi czarnymi, błyszczącymi oczami osadzonymi
głęboko w kościstej i wąskiej twarzy.
Tego ranka otrzymał z Rzymu pocztę, która wyruszyła z Ostii po mnie. Pokazał mi tabliczki i zwoje manuskryptów, które opisywały ostatnie wydarzenia. Senat uznał Witeliusza, a on złożył ofiarę duchowi Nerona i zorganizował uroczystość upamiętniającą tego cesarza - komika. Lud oklaskiwał cytrzystów i oglądał z radością skazańców rzucanych na pożarcie dzikim zwierzętom.
Tyberiusz Aleksander gwałtownym gestem odepchnął tabliczki i zwoje. Niektóre manuskrypty spadły na ziemię, więc odsunął je czubkiem stopy.
-	Znam Witeliusza - wyjaśnił. - Popatrz na jego
brzuch, na jego wargi, a dowiesz się, kim jest. On nie
je, on pożera: jego usta są jak kanał ściekowy. Jest jesz-

cze bardziej zepsuty i jeszcze bardziej leniwy niż Neron. Jeśli będzie u władzy, wszyscy wrogowie Rzymu, ci, których pokonaliśmy i uczyniliśmy naszymi poddanymi, podniosą głowy. A twoi Żydzi, Serenusie, będą pierwszymi, którzy to uczynią. Później przyjdzie kolej Galów, Partów, Germanów. I nigdy nie zdobędziemy Jerozolimy, zostaniemy wygnani z Judei i Galilei. Przerwał i podszedł do mnie.
-	Czego chce Wespazjan? Znasz go. Żołnierze w nie
go wierzą. Jeśli tylko tego zechce, uznają jego władzę.
Przepowiednie są dla niego łaskawe.
Tyberiusz przemierzał pomieszczenie, które powoli ogarniała ciemność.
-	Na polu walki pod Bedriakum - powiedział - za
nim armie Othona i Witeliusza się starły, dwa orły
walczyły ze sobą na oczach żołnierzy. Jeden z nich zo
stał pokonany, ale wtedy nadleciał trzeci i przegonił
zwycięzcę. Ten orzeł z ogromnymi skrzydłami nadle
ciał ze Wschodu.
Tyberiusz dodał, że żołnierze ze Wschodu, wchodzący w skład legionu z Egiptu, ale także legionów z Syrii, Judei i tych stacjonujących na brzegach Dunaju, obawiają się, czy Wespazjan nie zastąpi ich oddziałami z Germanii i czy oni nie zostaną wysłani w rejony Renu.
-	Wolą tutejsze kobiety - dodał, a jego twarz rozjaś
nił lekki uśmiech. - Jeśli Wespazjan tego chce...
Przerwał i zapytał mnie:
-	Co wiesz o jego zamiarach i pragnieniach?
Opowiedziałem o przepowiedni Józefa Ben Mattia-
sa, pojmanego po upadku Jotapaty, której bronił, wykazując się zdolnościami i heroizmem.

-	Zapowiedział obalenie Nerona i następstwo cesarzy. Dwóch już jest martwych. Nawet wtedy, kiedy Neron jeszcze był u władzy, on przepowiedział, że będzie trzech następców, a potem powtarzał dobitnie: „Zbawca nadejdzie z Judei". Wespazjan go wysłuchał, a teraz traktuje bardziej jak gościa niż jak swojego więźnia.
-	Nie lubię żydowskich kapłanów - wymamrotał pod nosem Tyberiusz Aleksander. - Są jak węże. Ocza-rowują tych, których zguby pragną. Akurat on chciał tylko ocalić swoje życie. Pochlebiał Wespazjanowi. Ale aby być cesarzem, trzeba tego chcieć z całego serca, a nie zadowalać się proroctwem jakiegoś Żyda. Pytam ciebie, Serenusie: czy Wespazjan będzie tego chciał?
-	Jeśli żołnierze będą tego chcieli - odpowiedziałem niepewnie. - A więc jeśli ty będziesz tego chciał, Tyberiuszu.
Tyberiusz odwrócił się, jakby chciał ukryć w cieniu wyraz swojej twarzy. Ja z kolei byłem zaskoczony swoją śmiałością i słowami, które padły z moich ust.
Powiedziałem, że jeśli jeden z legionów, a szczególnie ten z Egiptu, opowie się po stronie Wespazjana, wszystkie inne, a wśród nich ten z Judei, Syrii, Dunaju, podążą za nim. Ale ktoś musi zacząć.
-	Zdajesz sobie sprawę, Tyberiuszu, z tego, jak waż
ny jest Egipt. Bez zboża pochodzącego z doliny Nilu
Rzym umrze z głodu.
Weszli niewolnicy i wnieśli lampy, pochodnie i kandelabry. Tyberiusz wyłonił się z cienia.
-	Porozmawiam z żołnierzami - wyszeptał przez
zaciśnięte szczęki, ledwo poruszając wargami.
Wydał rozkazy. Chciał, aby jedna trirema była gotowa do odpłynięcia jutro rano.

-	Popłyniesz do Cezarei. Powiesz Wespazjanowi,
że żołnierze legionu z Egiptu wybiorą go pierwszego
lipca na cesarza.
Wespazjanowi zostaje więc siedem dni, by wezwać trybunów innych legionów i przekonać ich, aby poszli w ślady Egiptu.
-	Powiedz mu, Serenusie, niech nie wątpi w moje
słowa! Nie jestem żydowskim prorokiem, ale prefek
tem rzymskim. Przysięgam, że postąpię tak, jak ci po
wiedziałem.
Wyciągnął ręce.
Powtórzyłem szeptem słowa Józefa Ben Mattiasa: „Zbawca nadejdzie z Judei". I przypomniałem sobie Toraniusza, chrześcijanina, który wypowiedział dokładnie to samo zdanie, aby oznajmić nie nadejście nowego cesarza, ale swojego boga, Chrystusa, ukrzyżowanego i zmartwychwstałego w Judei.

19.
Usiadłem obok Józefa Ben Mattiasa na końcu molo w porcie w Cezarei. Siedział przygarbiony ze spuszczoną głową, brodą opadającą na piersi. Sprawiał wrażenie starca, zbyt zmęczonego życiem, aby trzymać się prosto. Odwrócił się w moją stronę. Twarz miał bladą, a spojrzenie niepewne. Byłem zaskoczony. Nie rozpoznawałem w nim tego dumnego i pewnego siebie człowieka, z którym się stykałem od swojego przyjazdu z Cezarei trzy dni wcześniej.
To Józef powitał mnie w pałacu Wespazjana. Trybuni i centurioni, którzy tłoczyli się w przedpokoju, rozstąpili się, aby zrobić mu przejście.
Byłem zdumiony, widząc, z jakim szacunkiem go pozdrawiali. Ten człowiek walczył przeciwko nim, stawiał opór przez długie tygodnie, poparzył ich żołnierzy. Był ich więźniem, a przechadzał się między nimi jak przywódca. Niewolnicy szli za nim, wlokąc długie łańcuchy oplatające w dalszym ciągu jego nadgarstki i kostki. Jakby zapomniano o jego więzach, które on sam traktował jak ozdobę.
Zatrzymał się przede mną, skrzyżował ramiona i odczekał kilka minut, jakby po to, aby dać czas świadkom naszego spotkania na podejście bliżej i usłyszenie naszych słów.

Powitał mnie, unosząc lekko otwartą dłoń.
-	Przybywasz z Egiptu, Serenusie. Powiedziano mi
-	na jego twarzy pojawił się zarozumiały uśmiech - że
spotkałeś się z prefektem Tyberiuszem Aleksandrem.
Wiem, że żołnierze z jego legionu odmawiają uznania
Witeliusza za cesarza. Czy potwierdzasz te słowa? Ty-
beriusz ogłosi pierwszego lipca, że jego oddziały wy
brały Wespazjana. Oto co doniesiono mi dzisiejszego
ranka.
Popatrzył wokół siebie, a ton jego głosu, jego zarozumiałość i zbyt wysokie mniemanie o sobie denerwowały mnie.
-	Skoro wiesz to wszystko - odpowiedziałem mu
-	to nie ma sensu, abyś mnie pytał i abym ci odpo
wiadał.
Sprawiał wrażenie, jakby mnie nie słyszał.
-	Dostałem te wieści od twojego przyjaciela Jocha-
nana Ben Zachariasza, który jest także moim przyja
cielem. Posłaniec przybył zaledwie kilka godzin przed
tobą. Ben Zachariasz został wraz ze swoim poselstwem
przyjęty przez prefekta Tyberiusza.
Odwrócił się w stronę centurionów i trybunów.
-	Czy wiecie, dlaczego Rzymianin, prefekt Impe
rium, rzymski żołnierz, nie może się zgodzić na bycie
posłusznym Witeliuszowi? Ten człowiek pozbawiony
cnoty cieszy się z wojny domowej. Widząc osiemdzie
siąt tysięcy ciał, którymi usłana była ziemia w Bedria-
kum po bitwie pomiędzy jego legionami a wojskami
Othona, ośmielił się powiedzieć: „Zabity wróg wonie
je pięknie, ale jeszcze piękniej zabity obywatel". Czy
to są słowa przyszłego cesarza? Mówi ci to żydowski
generał, który był twoim zdeterminowanym przeciw
nikiem, ale który równocześnie jest lojalny. Mówię ci

to, ponieważ wiem, że los mojego ludu jest związany z losem i chwałą Rzymu: Witeliusz nie może zostać cesarzem rodzaju ludzkiego. Bóg mi to powiedział: „Zbawca nadejdzie z Judei!".
Trybuni i centurioni wznieśli do góry swoją broń, skandowali imię Wespazjana i tupali rytmicznie obcasami w marmurową posadzkę. Wydawało mi się, że cały pałac drżał.
Krótko potem pojawił się Wespazjan ze swoją małżonką Cenis. Poprosił Tytusa, aby ten usiadł koło niego na podium, które zajmowało całą jedną stronę sali. Kilka kroków od Tytusa, u stóp podium, dostrzegłem królową Berenike z czarnymi włosami upiętymi pod perłowym diademem. Często uchylała chustę, którą była okryta, ukazując nagie ramiona i delikatnie odgarniając kosmyki włosów czubkami palców. Ten ruch pozwalał dostrzec jej pachy oraz kształt jej piersi.
Tytus nie spuszczał z niej oka, jakby zapomniał, że siedzi na podium po prawicy ojca i jest obserwowany przez tłum zbrojnych mężczyzn.
Trybun Placidus pchnął mnie w stronę estrady, rzucając głośno:
- Kawaler Serenus przybywa z Aleksandrii. Prefekt Tyberiusz i jego legiony zwracają się z prośbą, abyś zaakceptował los, jaki bogowie i twoi żołnierze przeznaczyli dla ciebie. Bądź naszym cesarzem, Wespazjanie!
Wespazjan przyglądał mi się dłuższą chwilę, podczas gdy jego imię powtarzano, skandowano.
Nie zadał mi żadnego pytania, ale wieloma skinieniami głowy potwierdziłem słowa trybuna Placidusa, a Józef Ben Mattias bez wątpienia uprzedził go wcześniej o decyzji Tyberiusza Aleksandra.

Centurioni podeszli do podium, wymachując mieczami i prosząc Wespazjana, aby udzielił odpowiedzi. Reprezentowali legiony z Judei, Galilei, Syrii i znad Dunaju. Powtarzali, że nigdy nie złożą przysięgi posłuszeństwa i wierności Witeliuszowi. Domagali się, aby Wespazjan poddał się woli bogów i legionów. Byli gotowi oddać za niego swoje życie, ale jeśli odmówi...
-	Zabijemy cię - grozili - a później będziemy zabi
jać się nawzajem na twoim ciele. Nasze życie i nasza
krew zostaną w ten sposób złączone. Chcesz, żeby po
łączyły się za życia, czy może po śmierci? Zdecyduj się,
aby być naszym cesarzem, Wespazjanie!
Obserwowałem Wespazjana. Miał zaciśnięte usta. Głęboka bruzda znaczyła jego czoło. Zmarszczył brwi. Można było odnieść wrażenie, że cierpi albo że zmusza się do wysiłku, który go wykańcza. Ale jego nieruchome ciało, nogi w lekkim rozkroku upodabniały go do kamiennego bloku, który artysta dopiero zaczął rzeźbić.
Cesarz Flawiusz Wespazjan wyłonił się więc na moich oczach z ciała generała Wespazjana.
Uniósł otwartą dłoń, wyciągnął rękę tak, jakby tym jednym gestem miażdżył ciała wszystkich zgromadzonych i ściskał wszystkie gardła.
-	Powinienem posłuchać głosu moich żołnierzy
i głosu bogów - rzucił.
Kiedy opuścił rękę, na nowo huknęły okrzyki i oklaski.
Trybun Placidus odciągnął mnie i zaprowadził do niewielkiego pomieszczenia, gdzie znajdował się Wespazjan, jego towarzyszka życia, wyzwolenica Cenis, Tytus, Agrypa, Berenike i trybuni z różnych legionów, które właśnie wybrały go na cesarza.
T>iui   9

Wespazjan zwrócił się do Józefa Ben Mattiasa, zachęcając go, aby podążył za nim na środek pomieszczenia. Wokół nich zebrali się wszyscy zgromadzeni. Znajdowałem się w drugim rzędzie otaczającego ich koła, niedaleko Berenike i jej damy do towarzystwa Mary, której delikatne krągłości dostrzegałem pod chustami i której zapach perfum mnie upajał.
W tym momencie, gdy byłem świadkiem i aktorem wydarzenia, które tworzyło historię Rzymu, doznawałem uczucia, że ciało kobiety, przyjemność, jaką ono daje, radość z nim związana warte były więcej niż posiadanie całego Imperium.
Być może wady, perwersje, okrucieństwo i rozpusta, w której tarzają się cesarze, wynika z ich zawodu, z goryczy związanej z odkryciem, że wyobrażając sobie, iż są panami świata, nie posiadali niczego i czuli się biedniejsi niż młody niewolnik.
Wespazjan położył rękę na ramieniu Ben Mattiasa.
-	Ten człowiek - zaczął, pokazując łańcuchy, któ
re krępowały nogi i ręce Józefa - jest jeszcze w kaj
danach. Był jednym z naszych najbardziej zaciętych
wrogów. Jeden z jego łuczników nawet mnie zranił.
I każdy z was wie, że wielu naszych najlepszych żoł
nierzy zginęło podczas oblężenia miasta Jotapata, któ
rego obroną on dowodził.
Wespazjan zrobił kilka kroków, zatrzymując się przed trybunami, a później przed Berenike.
-	Jego odwaga i niezłomność pokazały, że lud ży
dowski jest godzien naszego szacunku. Rzym potrafi
uznać wielkość swoich wrogów, którzy często stają się
jego sprzymierzeńcami. A Józef Ben Mattias, wódz ży
dowski, kapłan z pierwszej kasty kapłańskiej w Swią-

tyni Jerozolimskiej, jest jednym z nich. Od dnia, w którym się poddał, nie przestał przepowiadać zdobycia przeze mnie władzy cesarskiej. Neron jeszcze żył. A on ośmielił się powiedzieć głośno to, co objawił mu jego Bóg. Dziś proroctwo się spełniło. Zaakceptowałem wybór legionów i bogów. Szokujące jest, że człowiek, który jako pierwszy mi o nim powiedział, jest jeńcem wojennym i pozostaje zakuty w łańcuchy. Rozkazuję, aby uwolniono go z więzów.
Józef pochylił głowę i bez wątpienia przygotowywał się, by podziękować Wespazjanowi, kiedy podszedł do nich Tytus:
-	Sprawiedliwość wymaga, ojcze, aby Józef został
oczyszczony z zarzutów, a nie tylko uwolniony z kaj
dan. Powinieneś rozkazać, aby nie tylko go rozkuć, ale
także, tak jak nakazuje pradawna tradycja, skruszyć
jego kajdany, tak aby wszyscy wiedzieli, że kara, jaką
odbywał, jest zmazana i że nikt nigdy nie powinien
występować z tego powodu przeciwko niemu.
Wespazjan wyraził na to zgodę i żołnierz kilkoma uderzeniami młota skruszył kajdany Józefa.
Józef Ben Mattias wyciągnął w stronę Wespazjana otwarte dłonie.
-	Czy mogę nosić od dziś nazwisko cesarza, skoro winien ci jestem moją wolność i moje życie? - zapytał.
-	Pozdrawiam cię, Józefie Flawiuszu! - odpowiedział Wespazjan.
Szedłem za Józefem, kiedy przemierzał sale pałacu. Mijał żołnierzy, notabli i najbogatszych obywateli miasta. Byłem zaskoczony, widząc, że Józef oddalił się w ten sposób, zamiast pozostać u boku Wespazjana, Tytusa, Berenike i Agrypy.

Wykorzystał przybycie Mucjena, gubernatora Syrii, aby się wymknąć. Mucjen w otoczeniu centurionów oznajmił Wespazjanowi, że wszystkie kohorty i wszystkie miasta z jego prowincji złożyły przysięgę nowemu cesarzowi i że on sam, Mucjen, był gotowy do objęcia dowództwa nad oddziałami i do udania się do Italii, aby wygnać z Rzymu Witeliusza i jego żołnierzy. Wydawało się, że nikt nie zwrócił uwagi na zniknięcie Józefa.
Szedł przez miasto, mijając grupki żołnierzy wykrzykujących imię Wespazjana. Zaczepiali go, obrażali i grozili mu: „Ej, ty, jesteś Żydem!" - krzyczano za nim. Centurioni ochraniali go, odpychając żołnierzy. Słyszałem, jak mu radzili, aby wrócił do pałacu. Ulice Cezarei nigdy nie są bezpieczne dla Żyda, mówili.
Ale Józef szedł dalej swoją drogą aż do portu. Nabrzeże było opustoszałe. Żołnierze pilnowali trirem, które następnego dnia miały zabrać do Aleksandrii Wespazjana, Tytusa, Berenikei Agrypę. Józef powinien towarzyszyć im w tej podróży i ja także planowałem się przyłączyć. Ten, kto miał władzę nad spichlerzami w delcie Nilu, miał władzę nad Rzymem. Wespazjan doskonale o tym wiedział. Józef udał się na molo i siadł na jego końcu twarzą do morza, które było gładkie jak lustro. Niebo usiane gwiazdami odbijało się w jego tafli, a gęsta ciemność nocy rozjaśniona była tylko ich lśniącymi odblaskami. Usiadłem obok Józefa, a smutek jego spojrzenia zdziwił mnie i poruszył zarazem.
- Zbawca nadszedł z Judei, tak jak zapowiedział ci twój bóg i tak jak przepowiedziałeś - wyszeptałem. - Ty, pokonany, wybrałeś tego, kogo chciałeś, na zwycięzcę. Ty, Józefie Flawiuszu, protegowany cesarza, ty możesz triumfować!

Wskazałem na morze. Miasto i pałac, wraz z pochodniami i zgiełkiem odbywających się uczt, były za nami. Morska bryza dodatkowo je zagłuszała, tak że do naszych uszu dochodził tylko cichy i regularny odgłos fal rozbijających się na brzegu.
-	Od trzech dni mam możliwość przyglądania się tobie - mówiłem dalej. - Widziałem twoją pewność siebie, jakbyś był władcą, człowiekiem wolnym, a nie więźniem obawiającym się o swój los. A teraz znajduję cię tutaj samego, pobladłego, jakby ogarnęło cię uczucie beznadziei i jakbyś zadawał sobie pytanie, czy nie powinieneś rzucić się z tych skał.
-	Czy wiesz, że w Jerozolimie zeloci i sykariusze uwięzili mojego ojca i pozostałych członków mojej rodziny? Dla mojego ludu jestem zdrajcą, ciągle to powtarzają. I być może nie będę inaczej oceniony przed końcem czasów.
Milczałem.
Zdarzało mi się myśleć, że Józef przede wszystkim chciał przeżyć i za wszelką cenę uniknąć wydania katom Nerona.
-	Myślisz, że nie wiem, że wielu Rzymian, a być
może ty także, Serenusie, podziela zdanie zelotów?
Pochlebiają mi, kłaniają się przede mną, ponieważ
Wespazjan i Tytus mnie ochraniają.
-	Teraz jesteś Józefem Flawiuszem.
Wzruszył ramionami.
-	Imię cesarskiej rodziny będzie moją tarczą. Lu
dzie nie ośmielą mi się przeciwstawić tak długo, jak
długo Flawiusze będą rządzić. Ale widziałeś i słyszałeś
żołnierzy na ulicach Cezarei. Dla nich, dla Greków,
jestem dalej tylko Żydem, w dodatku zdrajcą swojego
ludu.

-	Wracajmy- powiedziałem. - Jutro o świcie mamy
wypłynąć.
Zawahał się. Wyciągnąłem do niego rękę, aby pomóc mu wstać. Trzymał moją dłoń w swojej i staliśmy tak zwróceni twarzą do morza.
-	Chciałbym, aby mój lud przetrwał - powiedział -aby wiara w Boga nie została zapomniana, aby ludzie znali historię naszego ludu, największą ze wszystkich plemion ludzkich. Znam Rzymian, zabijają wszystkich, którzy się im sprzeciwią. Zamienią nasze miasta w kamienne pustynie. Zniszczą Świątynię i całe miasto, jeśli szaleńcy, którzy się w nim znajdują, odmówią poddania się. A znam Eleazara, Jana z Gischali i Szymona Bar Giorasa: będą walczyć tak, jak ja walczyłem w Jotapacie. I patrz, co z tego wynikło! Zdradziłem. Tak wyglądają pozory, ale tylko po to, aby przetrwał Żyd, który będzie mógł przekazać dalej wiarę, tradycje i opowiedzieć o tej wojnie, która nie zakończy się, zanim wszystkie nasze miasta nie będą zniszczone, a lud rozproszony. Wiem o tym.
-	Twój bóg ci to oznajmił?
-	Nie potrzebowałem Boga, aby się o tym dowiedzieć. Wystarczy być człowiekiem. Posłuchaj Tytusa, posłuchaj trybunów wojskowych. Posłuchaj Wespa-zjana. Rzymski pokój wymaga poddania. Ci, którzy stawiają opór, zostaną zabici albo sprowadzeni do roli niewolników.
-	Ty stawiałeś opór, Józefie, a przecież jesteś wolny i nosisz imię cesarskiej rodziny.
-	Jestem niewolnikiem, Serenusie. Wybrałem życie za cenę mojej godności.
Ścisnął moją dłoń i przypomniałem sobie wtedy kościste palce Ben Zachariasza na moim nadgarstku.

Ani on, ani Józef nie byli niewolnikami ani pokonanymi. Powiedziałem mu to. Puścił moją rękę i ruszył szybkim krokiem.
- Są tacy, którzy decydują się na walkę aż do śmierci - wyszeptał - i tacy, którzy, jak ja albo jak Ben Zachariasz, wybierają przetrwanie. Być może jesteśmy zdrajcami, Serenusie, ale bez tych, którzy przeżyli i zapamiętali walkę, śmierć walczących jest bezsensowna. Chciałbym, aby każdy Żyd, którego zabili Rzymianie, narodził się ponownie w moich pismach. W ten sposób mój lud przetrwa, zachowa swoje tradycje, swoją wiarę i pozostanie narodem wybranym przez Boga.
Skierowaliśmy się w stronę pałacu Wespazjana, kiedy nad ziemią Judei wstawał świt.

20.
Myślałem, że już nigdy nie zobaczę nieba Judei. Mieszkałem ukryty w piwnicy zniszczonego domu na prawym brzegu Tybru, w dzielnicy żydowskiej. Zamiast jechać z Cezarei do Aleksandrii, musiałem na rozkaz Wespazjana powrócić do Rzymu. Miałem się spotkać z bratem cesarza, Flawiuszem Sabiniuszem, który był prefektem miasta.
Wespazjan chciał uniknąć wojny domowej i miał nadzieję, że jego brat okaże się na tyle zręczny, że przekona Witeliusza do abdykacji. Trzeba było przestraszyć tego, który wciąż był cesarzem, oznajmić mu, że oddziały Mucjena opuściły już Syrię i że idą w stronę Italii. Że legiony Antoniusza Pierwszego pochodzące z prowincji naddunajskich wkroczyły już do Galii Przedalpejskiej. Ale Flawiusz Sabiniusz mógł też obiecać Witeliuszowi ocalenie życia i rekompensatę w wysokości stu tysięcy sestercji.
Wespazjan dodał z grymasem na twarzy:
- To powinno wystarczyć temu pijakowi. Nie chciałbym, aby jakikolwiek obywatel Rzymu ryzykował swoje życie, aby wygnać Witeliusza. Musi sam spaść, tak jak zgniły owoc, który zresztą przypomina.

Cesarz uścisnął mnie na pożegnanie, także Tytus przycisnął mnie do siebie i obaj dziękowali mi, że zgodziłem się wypełnić tę misję.
- Nie zapomnę o tych, którzy służyli mi lojalnie i z odwagą - powiedział jeszcze do mnie Wespazjan.
Cóż mogłem zrobić innego, niż tylko skłonić się i wyjechać do Rzymu?
Kiedy tylko wkroczyłem do miasta, rozpoznałem odór śmierci, który nastał w czasie ostatnich tygodni panowania Nerona. Zwłoki poszarpane przez bezpańskie psy zalegały na chodnikach. Ludzie mijali je, jakby już nie zwracając na nie uwagi.
Usłyszałem krzyk plebsu, który w Wielkim Cyrku oklaskiwał Witeliusza. Cesarz wydał dzikim zwierzętom na pożarcie podejrzanych, których wskazali mu jego szpiedzy. Tłum szalał z radości, przysięgał mu wierność, prosił, aby stawił opór armii Wespazjana, o której wiedziano już w Rzymie, że zbliża się z kierunku Cremony i że sformuje regularne oddziały.
Witeliusz zachęcał młodych Rzymian, aby zaciągnęli się do wojska. Obiecywał wysoki żołd, zapewniał, że po zwycięstwie żołnierze będą traktowani jak weterani, każdy otrzyma część łupów, a ci, którzy tego zapragną, otrzymają na własność ziemię w prowincjach, które zbuntowały się przeciwko cesarzowi, czyli w Judei, Syrii i Mezji.
Poczekałem na zapadnięcie nocy, by wślizgnąć się do pałacu Flawiusza Sabiniusza. Wokół niego aż roiło się od zabójców i donosicieli. Udało mi się ich uniknąć, ponieważ przeszedłem przez ogród. Byłem zaskoczony, że mogłem bez przeszkód wejść do budynku i po-

dejść aż do pokoju, w którym siedział Flawiusz Sabi-niusz oraz młodszy syn Wespazjana, Domicjan.
Byli w trakcie wieczerzy, leżeli na sofach wokół stołu, pilnowani przez kilku strażników. Nie zauważyli nawet mojego nadejścia i byli niezmiernie zdziwieni, kiedy siadłem przed nimi i powiedziałem, wskazując na ciemną noc i cyprysy, które pochylał wiatr:
-	Czy wy nie słyszycie, nie czujecie, że śmierć tyl
ko na was czyha!? Flawiuszu Sabiniuszu, jesteś bratem
nowego cesarza, a ty, Domicjanie, jego synem. Jeste
ście otoczeni zabójcami i szpiegami Witeliusza i nikt
was nie chroni. Można wejść do ciebie, Flawiuszu Sa
biniuszu, kiedy tylko się zechce: ja tu wszedłem i nie
zatrzymał mnie żaden strażnik. Cesarz Wespazjan po
trzebuje was żywych!
Flawiusz Sabiniusz słuchał mnie z uśmiechem na ustach. Odprawił swoich gości, zostawiając ze sobą tylko Domicjana, i zaprosił mnie, abym częstował się daniami, jakie niewolnicy w dalszym ciągu donosili i kładli na niskich stolikach z marmuru lub kości słoniowej.
Przekazałem mu życzenie Wespazjana: chciał zapobiec wybuchowi wojny domowej, potrząsnąć drzewem, aby - tu powtórzyłem wyrażenie Wespazjana -spadł ten zgniły owoc.
-	Spadnie, spadnie - powiedział Flawiusz Sabiniusz.
- Witeliusz jest gotowy, by abdykować.
Wspomniałem o oklaskach i uwielbieniu tłumu, o bandach żołnierzy i zabójców, na jakie natknąłem się w mieście, o szpiegach, których rozpoznałem, ponieważ niektórzy z nich szpiegowali także dla Nerona.

-	Ranne zwierzę jest szalone ze strachu i wściekło
ści - powiedziałem.
Flawiusz Sabiniusz wzruszył ramionami. Wytknął mi, że nie znałem Witeliusza. Nie był bykiem ani lwem, ale wieprzem, a nawet lepiej: maciorą. Miał twarz opuchniętą i zaczerwienioną od pijaństwa, jego jelita sprawiały wrażenie, jakby chciały pęknąć, i musiał przytrzymywać swój brzuch dwoma rękami. Pożerał i połykał tak, jakby chciał przyćmić, albo raczej pogrzebać swój lęk, pochłaniając wszystko, co było w zasięgu wzroku, pakując to sobie obiema rękami do ust.
-	Moi strażnicy, Serenusie, wystarczą, aby rozpro
szyć jego młodych rekrutów, którzy dołączyli do jego
armii wyłącznie ze względu na żołd, jaki obiecał. Lud
powita Wespazjana i jego syna Domicjana, kiedy go
o to poproszę. Zaufaj mi, Serenusie.
Poklepał mnie po ramieniu gestem pełnym pobłażania i zaprosił, abym zatrzymał się u niego.
Nie skorzystałem jednak z jego gościnności.
Z twarzą ukrytą pod połą tuniki, ze spuszczoną głową opuściłem dzielnice Palatynu, Kapitolu, świątyń i Senatu, aby udać się na drugi brzeg Tybru, do dzielnicy żydowskiej.
Odnalazłem tam Toraniusza, ucznia Chrystusa, a on przyjął mnie w piwnicy, gdzie każdej nocy gromadziło się około dwudziestu wierzących.
Była późna jesień. Nadchodziła zima. Trząsłem się z zimna i myślałem o niebie i ziemi Judei, o bogu zbawcy, Chrystusie, oraz o cesarzu zbawcy, We-spazjanie. Słuchałem i powtarzałem słowa modlitwy uczniów Chrystusa. Klęczeli z twarzami zwróconymi

w stronę ołtarza wzniesionego przy jednej ze ścian piwnicy. Toraniusz, stojąc, odprawiał nabożeństwo. Unosił ręce, otwartymi dłońmi znacząc znak krzyża, który wierzący powtórzyli za nim powolnym gestem ze spuszczonymi głowami.
Później Toraniusz mówił, ogłaszając koniec czasów.
Ziemia już zadrżała, mówił. Czarne dymy wydobyły się z jej wnętrza. Płonące kamienie i popiół wytrysnęły ze szczeliny w ziemi. Wkrótce ludzie zostaną osądzeni. Umarli powstaną z grobów jak ukrzyżowany Chrystus. I rozpocznie się życie wieczne.
Pewnej nocy, kiedy drzemałem, leżąc obok ciał kilku wiernych, którzy po modlitwie spali w piwnicy Toraniusza, rozległy się krzyki. Stawały się coraz głośniejsze. Ludzie krzyczeli, że Rzym został podpalony przez Witeliusza. Wyszedłem na zewnątrz. Niebo nad Kapitolem było oświetlone czerwonawym blaskiem. Wmieszałem się w tłum.
Poprzedniego dnia widziałem się z Flawiuszem Sa-biniuszem. Oznajmił mi, że Witeliusz dowiedział się właśnie o klęsce swoich oddziałów i o wkroczeniu do Cremony żołnierzy Wespazjana, którzy łupili już miasto, zabijając wszystkich jego mieszkańców oraz zagranicznych kupców, którzy akurat tam przebywali. Cesarz natychmiast abdykował i przyjął warunki Wespazjana: sto tysięcy sestercji w zamian za ocalenie życia.
Zdecydował się uczcić porażkę, albo może o niej zapomnieć, w trakcie wystawnej uczty, po czym opuścił miasto w towarzystwie swojego kucharza i piekarza. Powątpiewałem w prawdziwość słów Witeliusza. Tylko śmierć zadana za pomocą sztyletu albo trucizny odrywa cesarzy od tronu. Wyszedłem od Flawiusza Sabi-

niusza, radząc mu ostrożność i sugerując, aby wyjechał ze swoimi strażnikami i z Domicjanem z Rzymu i aby tam poczekał na nadejście zwycięskich oddziałów Antoniusza Pierwszego i Mucjena.
Teraz patrzyłem na płomienie ogarniające świątynię Jupitera, na oświetlony żarem Kapitol, wokół którego tłoczył się tłum ludzi. Dostrzegłem żołnierzy Witeliu-sza, którzy otaczali budynek, podsycali pożar, rzucając w ogień pnie drzew, słomę i krzycząc, że Flawiusz Sa-biniusz, jego strażnicy oraz syn Wespazjana, którzy się tam schronili, spłoną jak zdrajcy na stosie i że w ten sposób zostaną pomszczeni ci, którzy stracili życie pod Cremoną.
Plebs wykrzykiwał jeszcze imię Witeliusza.
Oddaliłem się. Przeszedłem jednym z mostów na drugą stronę Tybru. Po raz pierwszy w życiu uklęknąłem przed ołtarzem wzniesionym w piwnicy Tora-niusza, aby uczcić Chrystusa, tego nowego boga, boga cierpienia i pokory.
Minęły godziny, zanim krzyki plebsu skłoniły mnie znowu do opuszczenia tego ciemnego pomieszczenia, w którym odnajdywałem spokój. Tłum biegł w stronę Forum, a ja popędziłem za nim.
Oddziały Antoniusza Pierwszego wkroczyły właśnie do Rzymu. Żołnierze odnaleźli Witeliusza umalowanego, ubranego w łachmany, pijanego i obżartego, jak ukrywał się w budce odźwiernego w jednym z pałaców cesarskich.
Widziałem go, tak jak tylu możnych przed nim, upokorzonego, a potem martwego.

Lud, który oklaskiwał go jeszcze kilka godzin wcześniej, ubliżał mu teraz, pluł mu w twarz, zrywał z niego ubranie, a potem także kawałki skóry. Jakiś żołnierz odchylił mu głowę do tyłu i zobaczyłem jego czerwoną twarz i wytrzeszczone oczy. Inny żołnierz przyłożył sztylet do szyi upadłego tyrana, zmuszając gor aby nie spuszczał głowy, jeśli chce uniknąć śmierci.
Bili go. Oskarżali, że jest podpalaczem. Na jego rozkaz spalono świątynię Jupitera i zabito prefekta miasta - teraz lud krzyczał: „Niech żyje cesarz Wespazjan!" i pozdrawiał Domicjana, któremu udało się uciec z pożaru.
Wyśmiewano się z wielkiego brzucha Witeliusza i z jego pijackiej gęby. Spadały na niego ciosy pięści i kopniaki. Lud zaczął szarpać ciało paznokciami i małymi dźgnięciami sztyletów, aby przedłużyć agonię, a jego cierpienie uczynić znacznie gorszym do zniesienia. Jeszcze wczoraj był witany okrzykami uznania przez ten lud, który teraz go rozszarpywał.
Widziałem, jak to ciało z wielkim brzuchem przewraca się i to nie psy je rozszarpywały, ale ludzie. Później zaciągnięto je nad Tybr.
Po żołnierzach Antoniusza Pierwszego do Rzymu wkroczyła armia Wespazjana, zbawcy nadchodzącego z Judei. Zabijali, a zwłoki zwolenników Witeliusza leżały na Forum, na ulicach i nawet psy nimi pogardzały, nie obwąchując już świeżego mięsa, tak bardzo były nim obżarte.
Widziałem Domicjana. Spotkałem Antoniusza Pierwszego. Prosiłem ich, aby zaprzestali tej masakry. Antoniusz pokręcił głową: zemsta była jednym w łupów wo-

jennych, jaki dostają zwycięzcy żołnierze. Ci tutaj stracili tysiące swoich kompanów w Cremonie. Zrabowanie tamtego miasta i masakra jego mieszkańców nie wystarczyła im.
Tak więc w Rzymie zabijali, kogo im się podobało. Wchodzili do domów. Podcinali gardła, gwałcili, rabowali.
Przypomniałem, że cesarz Flawiusz Wespazjan pragnął, aby upadkowi Witeliusza nie towarzyszył rozlew krwi.
- Po zwycięstwie - odpowiedział Antoniusz Pierwszy - żołnierze są jak rozszalałe bestie. Marny los tego, kto by próbował ich poskromić!
Udało się to w końcu oddziałom Mucjena, ale i tak na ulicach Rzymu, na placach i w domach naliczono ponad pięćdziesiąt tysięcy ciał.
Kiedy szedłem przez jeden z mostów na Tybrze, widziałem, tak jak wiele razy dawniej, za czasów panowania Nerona, zwłoki na brzegach rzeki oraz ciała zaczepione o filary mostu.
Przemierzałem uliczki dzielnicy żydowskiej szybkim krokiem, aby nie widzieć wyważonych drzwi, połamanych mebli wyrzuconych na ulicę i aby nie słyszeć płaczu kobiet. Tutaj zmarli zostali już pochowani.
W piwnicy Toraniusza jeszcze leżeli, a ich krew mieszała się ze sobą. Żołnierze musieli zaskoczyć ich podczas modlitwy, ponieważ większość z nich klęczała, a miecze spadły od tyłu na ich szyje. Tylko Tora-niusz stał, przybity do ściany z rozłożonymi rękami. Oszczep przebijał gardło, a dwa sztylety tkwiły w nadgarstkach. Ukrzyżowany.

Wespazjan nie był zbawcą, który nadchodził z Judei.
Cesarz nie ocala ludzi. On ich zbroi, aby zabijali się nawzajem.
Zbawiciel nie wymachiwał mieczem. Był śmiertelny jak każdy człowiek. A jednak zmartwychwstał, bo był także Bogiem. A ci, którzy w niego wierzą, będą zbawieni, podobnie jak on.
Uklęknąłem i modliłem się do Chrystusa.

?yius - 10

Część
czwarta

21.
Opuściłem Rzym, w którym codziennie obcowałem ze śmiercią. Nie byłem w stanie powstrzymać niewolników, którzy towarzyszyli centurionowi i trzem żołnierzom, przed wrzuceniem na wóz, tak jak rzuca się ciała zwierząt, zwłok Toraniusza i innych chrześcijan o karkach przetrąconych rzymskimi mieczami.
Oburzałem się na nich. Przywoływałem imię Mu-cjena i Antoniusza Pierwszego, ale centurion brutalnie mnie odepchnął.
I tak nie miałbym gdzie ich złożyć do grobu, powiedział. A skoro byłem rzymskim obywatelem, jak mogłem obdarzać szacunkiem te niegodne szczątki Żydów, którzy uparcie odmawiali przestrzegania prawa rzymskiego w Judei, a nawet tutaj, w stolicy Imperium?
Pokazał mi sylwetki ludzi przeciskających się po uliczkach dzielnicy żydowskiej, gdzie, jak mówił centurion, wdychano zapach krwi pochodzącej z ofiar z ludzi, które jakoby Żydzi składali.
Odpowiedziałem, że Toraniusz był uczniem Chrystusa, nowego boga, którego Żydzi nie chcieli uznać.
- Chrześcijanie pochodzą od Żydów! - rzucił do mnie. - Trzeba odciąć tę odrośl i wyrwać ją z korzeniem. Przesuń się, rycerzu!

Widziałem, jak oddalał się wóz eskortowany przez żołnierzy. Ciało Toraniusza było największe, jego długie ręce wystawały z wozu i sięgały ulicy.
Na wszystkich ulicach, na Forum i na Polach Marsowych, w zgliszczach świątyni Jupitera zbierano ciała i powoli zapach śmierci znikał. Żołnierze Mucjena przywracali porządek. Żołnierze Antoniusza Pierwszego zostali skoszarowani poza miastem. Pozwolono im się tam udać, aby przestali zabijać. Wysiadywali w lupanarach i tawernach, gdzie wydawali łupy zdobyte podczas swoich grabieży i zbrodni.
Włóczyłem się po tych hałaśliwych ulicach. Nie mogłem zapomnieć widoku przybitego do ściany ciała Toraniusza. Zwracałem się do wszechmogącego Boga.
Co robisz, Chrystusie? Dlaczego pozwalasz na cierpienia i śmierć tych, którzy byli ci wierni? Czy chcesz ich śmierci dlatego, aby poznali, czym jest zmartwychwstanie?
Przypomniałem sobie, co powiedział Seneka, kiedy pytałem go pewnego dnia o stosunek do bogów. „Siedzą na stopniach amfiteatru - odpowiedział mi wtedy. - A my jesteśmy jak gladiatorzy. Patrzą na nasze walki. Unoszą albo opuszczają kciuk w zależności od swoich kaprysów. Oto, jacy są bogowie, Serenusie. Mamy także element niepewności, ponieważ nie znamy reguł gry, jaką nam narzucają, ani sposobu, wedle którego wybierają zwycięzców. Ten, którego witamy jako triumfatora, może okazać się przegranym. Wszystko jest niepewne i ukryte, Serenusie. Taki jest nasz los".
Kiedy posłaniec przekazał mi rozkaz, bym dołączył do armii, która zbierała się w Cezarei i której naczel-

ne dowództwo cesarz Wespazjan powierzył Tytusowi, miałem wrażenie, jakby jakaś pomocna dłoń wyciągała się w moją stronę i pomagała mi wyrwać się z tego bagna, w którym się zapadałem.
Cesarz, pisał do mnie Tytus, powierzył mi misję poddania Jerozolimy prawom Rzymu. Wychwalał twoje zasługi. Byłeś wraz z nim świadkiem wydarzeń, które zmieniły los Rzymu. Byłeś u naszego boku, kiedy podbijaliśmy Galileę. Widziałem, jak walczysz z odwagą. Poza tym jesteś przyjacielem Flawiusza Józefa oraz prefekta Tyberiusza Aleksandra, którzy wchodzą w Cezarei w skład mojego głównego sztabu. Chciałbym mieć także ciebie u swojego boku. Zdobędziesz tam chwałę, ponieważ Rzym będzie pamiętał o tych, którzy podbiją Jerozolimę, która jest jeszcze bardziej dumna niż Kartagina!".
W ten sposób znowu znalazłem się pod niebem Orientu, na ziemi Judei. Znowu szedłem aż do końca molo, które zamykało port w Cezarei.

22.
Na końcu molo w Cezarei nie widziałem już gładkiej tafli morza, jaką pamiętałem. Powierzchnia wody, a nawet horyzont były zasłonięte przez statki tak liczne, że czasami ich kadłuby uderzały o siebie. Czekały na pozwolenie na wpłynięcie do portu, zacumowanie i wysadzenie żołnierzy, których przywiozły.
-	To odprawa żołnierzy - wyszeptał Józef Flawiusz,
którego tutaj spotkałem i z którym przemierzałem mo
lo i zatłoczone ulice Cezarei.
Józef często się zatrzymywał. Jego twarz się zmieniła. Nie dostrzegałem w niej najmniejszych śladów wątpliwości czy braku nadziei. Złość, być może także gorycz, ale także determinacja nadały mu surowy, twardy wygląd. Jego podbródek i policzki znaczyły głębokie zmarszczki. Zacisnął usta, dodając:
-	Nienawidzę tych łotrów z Jerozolimy, tych sza
leńców, którzy zbuntowali się przeciwko Rzymowi,
którzy uczynili łatwą zdobycz z mojego ludu, z ko
biet, dzieci, starców, kapłanów, bogaczy, ze wszyst
kich, których nie zaślepił brak rozsądku. Dzielą teraz
tę zdobycz między siebie: trochę dla ciebie, Eleazarze,
trochę dla ciebie, Szymonie Bar Giorasie, a ty, Janie
z Gischali, bierz resztę!

Wyciągnął rękę w moją stronę, a później odwrócił się.
Wymieniał krainy pochodzenia żołnierzy, którzy przechodząc, rzucali nam pogardliwe i wyzywające spojrzenia. Bez wątpienia rozpoznawali w Józefie Fla-wiuszu jednego z tych Żydów, który, mimo że był rzymskim obywatelem, zachował skromny i surowy strój swojego ludu: rodzaj długiej, ciemnej tuniki.
Przyglądałem się temu pochodowi złożonemu z wszystkich nacji Imperium. Piechota czterech rzymskich legionów maszerowała szóstkami na przedzie. Później szły oddziały pomocnicze, potem arabscy łucznicy oraz procarze z Kapadocji, Cylicji, Frygii i Azji. Macedończycy, którzy wszyscy wyróżniali się wysokim wzrostem, tworzyli osobistą straż swojego króla. Dalej szli Syryjczycy przed żołnierzami Agrypy i Berenike.
- Ale te łotry, Jan z Gischali, Eleazar, Szymon Bar Gioras, zeloci, sykariusze uczynili też z mojego ludu ofiarę dla tych, którzy zazdroszczą Żydom od ponad tysiąca lat. Arabowie, Syryjczycy, Macedończycy, Fry-gijczycy nie są tutaj tylko po to, aby pokazać Tytusowi, synowi cesarza, że są wiernymi sprzymierzeńcami Rzymu, ale także dlatego, że chcą zabijać Żydów. Nienawidzą nas, Serenusie. Boją się naszej niezłomnej wiary. Przeczuwają, że nie można nas zniszczyć. Że jeśli Jerozolima zostanie znowu zamieniona w kupę gruzów, Rzym będzie drugim Babilonem, a Tytus drugim Nabuchodonozorem, pogromcą Żydów, niszczycielem pierwszej Świątyni, nawet wtedy słowa naszych proroków przetrwają i będą utrzymywać nas przy życiu i Jerozolima się odrodzi. Ale najpierw trzeba - zacisnął pięści i zaczął nimi wymachiwać - wygnać tych

szaleńców i łotrów. Czy wiesz, że podłożyli ogień pod spichlerze, w których zgromadzono tyle zboża, by Jerozolima mogła znosić oblężenie przez wiele lat? Zabijają się nawzajem. Torturują i zabijają wszystkich tych, których podejrzewają o chęć zdrady i paktowania z Tytusem. Obawiają się, aby lud nie poszedł za moim przykładem. A więc go terroryzują. Zabili do tej pory więcej Żydów niż Rzymian!
Głosem drżącym z emocji wygłosił proroctwo Jeremiasza, głoszące, że powstanie przeciwko Nabucho-donozorowi może doprowadzić tylko do zniszczenia Jerozolimy:
„To miasto upadnie niechybnie pod naporem potężniej armii króla Babilonu, który podbije je siłą. Stawiając opór, możecie tylko umrzeć. Służcie raczej królowi Babilonu, a ocalicie swoje życie! Dlaczego to miasto miałoby zostać zrujnowane?".
Teraz znowu się to zaczyna! Przez żydowską krew, którą rozlewali, te łotry splamiły święte miasto, Świątynię, a tego Bóg im nie wybaczy!
- Słuchaj dalej, Serenusie - kontynuował Józef Fla-wiusz. - Moi posłańcy przypomnieli to proroctwo Jeremiasza kapłanom Świątyni. Znam ich. Byłem przecież jednym z nich. Podobnie jak ja, wiedzą wszystko o naszej historii. Ale czy będą mieli na tyle odwagi, aby się sprzeciwić tym łotrom: Janowi, Eleazarowi i Szymonowi? Czy będą umieli powiedzieć ludowi to, co powiedział Jeremiasz: „Każdy, kto pozostanie w tym mieście, zginie od miecza, głosu albo zarazy, ale ci, którzy opuszczą miasto i oddadzą się w ręce Chaldejczyków, którzy je oblegają, przeżyją, a ich dusze spotka nagroda"?
Później kilka razy powtórzył:

-	Nie posłuchano Jeremiasza, nie słucha się mnie
teraz. Krew, którą przelali, zaślepiła ich. Bóg będzie
chciał ich ukarać, a lud na tym ucierpi. I Świątynia zo
stanie zniszczona!
Nie chciałem wierzyć w tę ponurą przepowiednię Józefa Flawiusza. Pomyślałem o Ledzie, córce Ben Zachariasza, i wydawało mi się niemożliwe, aby ta młoda kobieta zdecydowana na walkę z Rzymianami, na przyłączenie się do zelotów i sykariuszy nie słyszała głosu Jeremiasza i Józefa Flawiusza, aby nie chciała ocalić swojego ludu od masakry i Świątyni przed zniszczeniem. Wyobrażałem sobie, że są tysiące takich młodych ludzi jak ona, którzy mogliby zmusić Jana z Gischali, Szymona Bar Giorasa i Eleazara do otworzenia bram miasta i do poddania się prawu rzymskiemu. Wydawało mi się, że Tytus także miał taką nadzieję.
Widziałem, jak muskał czubkami palców ciało Berenike, tak jak człowiek zbliża dłoń do potężnego bóstwa, którego się lęka i które czci równocześnie. Wystarczyło rzucić okiem na Tytusa, aby wiedzieć, że ubóstwiał żydowską królową. Według Mary, jej damy dworu, która okazała się dla mnie bardzo gościnna w Cezarei, obiecał nawet Berenike, że zachowa Świątynię Jerozolimską.
Powtórzyłem te wieści od Mary Józefowi Flawiu-szowi. Słuchał mnie ze spuszczoną głową i z zamkniętymi oczami, mamrocząc tylko i ledwo poruszając wargami, jakby odczytywał tekst, który rozwijał się przed jego oczami:
-	Jest tylko jedna droga ratunku. Bóg łatwo znaj
duje pojednanie z tymi, którzy przyznają się do winy
i żałują popełnionych błędów. Ale te serca z żelaza nie

złożą nigdy broni, podczas gdy to jest jedyne wyjście. Są obojętni na cierpienie swojego ludu i na święte piękno Świątyni. Zapomnieli, że każda ofiara, jaka została złożona na jej rzecz, jest aktem wiary narodu! Kto chciałby, aby to wszystko pochłonął ogień? Kto może chcieć, aby wszystko to znikło? Co bardziej zasługuje na przetrwanie niż właśnie to?
Otworzył oczy i spojrzał na mnie.
- Ale ich serca są zatwardziałe i twardsze niż kamienie. Rozlewali nawet krew w Świątyni. Splamili ją. Pogrążą się w szaleństwie i wojnie, a Świątynia zostanie zniszczona. Ludzie, którzy mają broń, stają się szaleni. Kochają śmierć. Kochają ogień. Biegną w stronę przepaści. Powstrzymać ich może tylko dyscyplina legionów i nieugiętość Rzymu. Twarda postawa żołnierzy wyszkolonych do bezwzględnego posłuszeństwa dowódcom.
Przypomniałem sobie o ciele Toraniusza i o pięćdziesięciu tysiącach ofiar żołnierzy Antoniusza Pierwszego. A przecież Rzym był ich miastem. Do czego w takim razie byliby zdolni ci ludzie, którzy tak nienawidzą Żydów, gdyby znaleźli się w Jerozolimie?
Jechałem konno wśród nich, kiedy nasza armia wyruszyła w drogę. Było nas co najmniej osiemdziesiąt tysięcy i byłem jak odurzony, zatapiając się w tej ludzkiej masie.
Nasza awangarda składała się z oddziałów sprzymierzonych królów i wszystkich oddziałów pomocniczych: Arabów, Syryjczyków, Macedończyków i Fry-gijczyków, grabieżców i morderców, którzy byli nieprzejednanymi wrogami Żydów. Później szła piechota, odpowiedzialni za wzniesienie obozu oraz bagaże

oficerów i oddziały, które zapewniały im ochronę. Następnie nadchodził Tytus otoczony przez elitarne jednostki żołnierzy i pikinierów, za nimi kawaleria oraz maszyny oblężnicze, tarany i katapulty, balisty i skorpiony. W końcu szli trybuni, prefekci oraz insygnia zgromadzone wokół orła i poprzedzone trąbkami. Główna część kolumny szła rzędami po sześciu. Na końcu podążali ci, z którymi nie ośmieliłem się nawet wymienić spojrzenia, tak bardzo byli okrutni. Poruszali się jak dzikie bestie. Byli to najemnicy pochodzący z całego Orientu, najęci, aby zabijać Żydów, rabować i zniszczyć Jerozolimę.
Kiedy zobaczyłem tę grupę przechodzącą, a potem obozującą niedaleko Jerozolimy w Dolinie Cierni, koło wzniesienia, które nosi nazwę Wzgórze Saula, zacząłem się obawiać, że proroctwo Józefa Flawiusza może się spełnić. Wyobraziłem sobie los setek tysięcy Żydów, którzy uciekli z Galilei, Samarii i Judei, aby schronić się w tym świętym mieście, wokół Świątyni, pod boską opieką.
Ale jeśli ten Bóg ich opuści?
Słyszałem głos Józefa Flawiusza wypowiadający słowa proroka Jeremiasza, które teraz powtarzał na swój sposób: „ten lud, ofiary miecza i głodu, wypełni ulice Jerozolimy, nikt ich nie pogrzebie, ani ich, ani ich żon, ani ich synów, ani córek". Albo jeszcze inny fragment: „zwłoki pokryją ziemię jak nawóz, będą jak kłosy, które zostają po przejściu żniwiarza i których nikt już nie zbiera".
A pomiędzy nimi może być Leda, córka Ben Zachariasza.
Lęk ścisnął mi gardło.

Kiedy Tytus zebrał elitarną jednostkę liczącą sześciuset kawalerzystów, aby rozpoznać miasto i jego okolice, poprosiłem go, abym mógł się do nich przyłączyć.
Ruszyliśmy w stronę Jerozolimy.

23.
Zobaczyłem mury, wieże i umocnienia Jerozolimy i zadrżałem. Sięgały od ziemi do nieba i zasłaniały horyzont. Górowały nad wąwozami, zachodziły na wzgórza, dopasowując się do ich kształtów, i błyszczały w słońcu tak, jakby każdy kamienny blok był lustrem.
Popatrzyłem na Tytusa. Trzymał się nieco z przodu, przed naszym oddziałem. Jego twarz pozostawała niewzruszona, ale ciało zesztywniało, jakby napięły się wszystkie mięśnie. Koń, wyczuwając niepokój albo niecierpliwość jeźdźca, stanął dęba, usilnie próbując się wycofać. Tytus chwycił jego grzywę i ciągnął z całej siły, próbując opanować wierzchowca, ale ten stawiał mu opór i ciągle wierzgał.
Tak też wyglądały walki.
Najpierw trzeba było pokonać wąwóz Gehenny i Cedronu, aby dojść do pierwszego ogrodzenia, niedawno zbudowanego. Widać było wyraźnie jego podmurowanie zrobione z wielkich kamiennych bloków połączonym ze sobą ciekłym ołowiem. Ich powierzchnia została gładko wypolerowana, tak aby żaden atakujący nie był w stanie chwycić się wystających fragmentów i wspiąć w ten sposób na szczyt murów. Ale poza tym murem trzeba było jeszcze zdobyć wieże, a naliczyłem ich ponad sto sześćdziesiąt.

Znałem nazwy najpotężniejszych z nich. Józef Fla-wiusz tyle razy opisywał mi to miasto, „najświętszy ze skarbów rodzaju ludzkiego", jak go nazywał, że mimo odległości, w jakiej się znajdowaliśmy, mogłem rozpoznać dwa inne rzędy murów obronnych, które przylegały do masywnych ścian Świątyni, strzeżonej przez fortecę Antonia i jej cztery narożne wieże. Ciągnęły się aż do pałacu króla Heroda, który także był otoczony przez trzy wysokie wieże: Hippikos, Marjamne i Fazael. Najgroźniejsza jednak, baszta Psephinos, tworzyła jeden z narożników pierwszego rzędu murów. Była ośmiokątna i tak wysoka, że z jej wierzchołka, jeśli wierzyć Józefowi Flawiuszowi, można było w dali, na zachodzie dostrzec fale Morza Śródziemnego, a na południu piaski Pustyni Arabskiej.
Ani jeden żołnierz z naszego oddziału nie powiedział choćby słowa. Słychać było tylko sapanie koni i odgłosy uderzania kopyt o ziemię.
Każdy z tych mężczyzn wyobrażał sobie pewnie tak jak ja stosy zwłok, które zalegać będą w rowach i przez które trzeba będzie przeskakiwać, aby rzucić się do dalszego ataku. Do sforsowania były trzy mury, do przejęcia sześćdziesiąt cztery wieże, trzeba było zniszczyć fortecę Antonia, zająć pałac Heroda i wreszcie przejść przez mury Świątyni Jerozolimskiej. Znajdziemy się wtedy przed drzwiami Świątyni, pokrytymi złotem i srebrem. W środku znajduje się Sanktuarium, do którego prowadzi dwanaście stopni.
Głosem ściśniętym z emocji, złości i bezradności Józef Flawiusz opisał mi drzwi i ściany Świątyni całkowicie pokryte złotem, wznoszące się nad wyrzeźbionymi winnicami, także zrobionymi ze złota, z których zwisały kiście winogron wielkości człowieka. Później

były złote drzwi, przed którymi wisiała szkarłatno-purpurowa zasłona z babilońskiej tkaniny, najdelikatniejszego jedwabiu, ozdobiona hiacyntem.
Po ilu dniach walk, po zabiciu ilu tysięcy żołnierzy i zmasakrowaniu ilu mieszkańców na ulicach, w niezliczonych piwnicach, które czyniły z tego miasta prawdziwe mrowisko, nasi żołnierze dotrą tam, przed tę Świętość nad Swiętościami?
I kto będzie w stanie ich tam powstrzymać? Kto zabroni im czerpać z wielkich skrzyń zawierających złote i srebrne monety ze wszystkich krajów i wszystkich czasów? Jak głos Tytusa będzie mógł przekrzyczeć ryk żołnierzy, którzy w końcu poczują się zwycięzcami?
Ilu Żydów przeżyje te walki?
Zastanawiałem się nad tym i kiedy zobaczyłem Jerozolimę, której zmierzch nadał czerwony kolor krwi, zaczynałem podzielać pesymizm Józefa Flawiusza.
Zbliżyłem się do Tytusa. Nie miał na sobie ani hełmu, ani zbroi. Pod jego rozchyloną koszulą zobaczyłem nagą pierś i odsłonięte gardło. Krzyknąłem, że powinien oddalić się od murów obronnych. Żydzi byli wyśmienitymi łucznikami. Czy nie pamiętał już, że jeden z nich zranił Wespazjana podczas oblężenia Jotapaty?
Tytus obrócił się w moją stronę. Widziałem, że waha się, czy kontynuować rekonesans. Wyciągnął rękę i pokazał mi umocnienia i wieże, na szczycie których nie widać było żadnej ludzkiej sylwetki. Ogrody i sady, które rozciągały się za pierwszym rzędem murów, także sprawiały wrażenie opustoszałych, tworząc spokojną szachownicę złożoną ze skrawków ziemi ogro-

dzonych płotami i parkanami. Tytus uśmiechnął się do mnie: cóż ryzykuję?
Pomyślałem, że to miasto jest tym bardziej groźne, że wydaje się opustoszałe, gotowe, aby się poddać.
- Na pewno wystawiono wartowników. Miasto ukrywa swoje pazury.
I wycofałem swojego konia, jakbym w ten sposób mógł odciągnąć Tytusa.
Ale on uniósł rękę, a potem ją opuścił, dając tym samym rozkaz, aby ruszyć do przodu. Weszliśmy więc pomiędzy ogrodzenia i drzewa uginające się pod ciężarem owoców, kierując się w stronę wysokiej baszty Psephinos, która wznosiła się na rogu pierwszego kręgu murów, górując nad całym pejzażem.
Nagle mnóstwo ludzi pojawiło się jakby spod ziemi. Wyskoczyli zza parkanów i płotów, uderzyli na nas, rzucając oszczepami i wypuszczając tyle strzał, że mieliśmy wrażenie, że pada czarny deszcz albo że nadlatują czarne ptaki niosące śmierć.
Nasz oddział został rozbity. Niektórzy odwrócili konie i uciekli. Inni, wśród nich ja, skupili się wokół Tytusa, który stawiał czoło nieprzyjacielowi z uniesionym mieczem, kierując swojego konia w stronę Żydów z taką odwagą, że ich szeregi się otwierały, a my wkraczaliśmy za nim w ten wyłom.
Widziałem - albo wydawało mi się, że widziałem -pomiędzy walczącymi Żydami młode kobiety. Pomyślałem, że Leda, córka Zachariasza, była pewnie jedną z nich.
Tymczasem za nami zamykały się szeregi Żydów, ich ciosy uderzały w nasze plecy. Widziałem, jak kilku jeźdźców w pobliżu mnie pada przywalonych wierzchowcami, wciąż trzymając się grzywy, w ich plecach

albo w ramieniu tkwiły strzały. Nie spuszczałem Tytusa z oczu; strzały i oszczepy przelatywały ze świstem, prawie ocierając się o niego, ale nigdy go nie trafiły, jakby sam bóg przytrzymywał i odsuwał każdy cios.
Galopowaliśmy przed siebie, jeszcze długo słysząc za sobą krzyki triumfu Żydów oraz obelgi rzucane pod naszym adresem. Stoczyli pierwszą potyczkę i zmusili do ucieczki elitarną jednostkę kawalerii. Upokorzyli Tytusa, syna cesarza, który dowodził osiemdziesięcioma tysiącami ludzi pochodzącymi ze wszystkich prowincji Imperium. Kiedy zatrzymaliśmy się na szczycie góry Skopus, gdzie dwa legiony zaczęły już urządzać wspólny obóz, a trzeci rozbijał się bardzo niedaleko, zapadła noc. Ale na horyzoncie światła Jerozolimy i blask, który okrywał Świątynię, rzucały nam wyzwanie.
Widziałem, że przez całą noc w namiocie Tytusa świeciło się światło. O świcie rozległy się trąbki. Jechaliśmy znowu wzdłuż pierwszego rzędu murów, ale tym razem trzymaliśmy się w bezpiecznej odległości. Za nami podążał X Legion, któremu Tytus polecił rozbicie obozu na Górze Oliwnej, położonej na wschód od miasta i oddzielonej od niego głębokim wąwozem Cedronu.
Legioniści odłożyli broń i zaczęli wyrównywać teren na szczycie góry, wytyczać aleje i wznosić umocnienia.
Byłem u boku Tytusa, kiedy rozległy się krzyki. Była to chmara ludzi - jeszcze większa, jeszcze bardziej zdeterminowana i jeszcze głośniej wrzeszcząca niż ta, z którą starliśmy się dnia poprzedniego.

Żydowscy żołnierze pod osłoną mroku pokonali dolinę Cedronu, później wspięli się na szczyt Góry Oliwnej i zaskoczyli żołnierzy zajętych pracą przy budowie obozu. Biegłem obok Tytusa z uniesionym mieczem, aby odeprzeć atak. Modliłem się do Chrystusa, aby odsunął ode mnie ciała tych żydowskich bojowników, których Józef Flawiusz uważał za łotrów, szaleńców i przestępców.
Ale przed sobą widziałem tylko młodych ludzi zdeterminowanych, aby zginąć, byle tylko ocalić swoje miasto. I jeszcze raz dostrzegłem, albo tylko myślałem, że dostrzegam, pomiędzy nimi kobiety, wśród których mogła być Leda.
Zmusili nas do wycofania się. Otoczyli Tytusa na kilka chwil, ale potem udało nam się ich odeprzeć.
Była to pora dnia, kiedy słońce znajduje się najwyżej. Gorąco paliło moją pokaleczoną skórę. Zalewałem się potem. Czy zdołamy w ogóle zdobyć to święte miasto, bronione z taką odwagą i z takim sprytem?
Będzie nasze tylko wtedy, gdy zniszczymy wszystkich jego obrońców. Słyszałem, jak krzyczą z radości, jak uderzają w swoje tarcze, aby wybijać rytm swojego tańca. Kpili sobie z naszych żołnierzy, którzy uciekali w popłochu. Po drugiej stronie miasta zwabili z pobliże murów legionistów, przekonując ich, że chcą się poddać, że otworzą bramy miasta. Legioniści rzucili się przed siebie, nie słuchając rozkazów centurionów, i zostali zabici. Ci, którym udało się przeżyć, zostali okryci hańbą, bo nie tylko nie posłuchali dowódców, ale jeszcze zostali pokonani.

Słuchałem mowy, jaką skierował do nich Tytus, stojąc na podium wzniesionym na forum obozu na górze Skopus. Stał w hełmie, ze skrzyżowanymi rękami, a jego złota zbroja błyszczała w słońcu.
-	Żydzi - mówił - walczą z siłą, jaką daje despera
cja. Są odważni i przebiegli. Ich zasadzki są starannie
przygotowane, a ich podstępy uwieńczone są sukce
sem dzięki posłuszeństwu wszystkich. Wy, żołnie
rze Rzymu - wyciągnął rękę w ich stronę - których
dyscyplina, których posłuszeństwo wobec dowódców
uczyniło z Fortuny niewolnika, dziś wy ruszacie do
walki bez dowódcy, nie słuchacie jego rozkazów, a na
koniec uciekacie. Zostaliście pokonani i upokorzeni.
Co powie mój ojciec, cesarz, kiedy dowie się o waszym
zachowaniu i o tej ucieczce?
Znowu skrzyżował ręce i podjął wątek:
-	Zasady naszych legionów przewidują karę śmierci
dla tych, którzy dopuszczą się najmniejszego odstęp
stwa od panującej dyscypliny.
Mężczyźni spuścili głowy i odsłonili karki w oczekiwaniu na cios. Przyłączyłem się do oficerów otaczających Tytusa i proszących o łaskę dla swoich żołnierzy: niech wysłucha ich próśb! Powinien wybaczyć tym kilku w imię posłuszeństwa wszystkich.
Powiedziałem:
-	Po co zadawać śmierć, Tytusie? Ona sama z siebie
o każdej porze dnia zabierze dużo więcej ludzi, niż ty
mógłbyś skazać! Niech bóg wojny wybiera i karze!
Mój głos był tylko jednym spośród wielu, ale byłem jednym z najstarszych doradców Tytusa i z oddaniem służyłem Wespazjanowi, jego ojcu. Byłem przyjacie-

lem Józefa Flawiusza, z którym się konsultował i którego słuchał. A Józef poparł moje słowa:
-	Jedynymi osobami, jakie naprawdę trzeba ukarać
- powiedział - są ci przestępcy i łotry, którzy kalają
Jerozolimę i skazują mój lud na nieszczęścia.
-	Oblężenie będzie trwało długo - powiedział
w końcu Tytus. - Żydzi są waleczni. Ale to my zwy
ciężymy. Nasza strategia, nasza ostrożność i nasza od
waga okaże się więcej warta niż ich brawura. Jesteśmy
Rzymianami i podbiliśmy świat!
Zwrócił się w stronę Józefa Flawiusza:
-	Nie poznasz swojego kraju, Józefie. Przyjrzyj się
ostatni raz tym drzewom, tym ogrodom i tym sadom.
Bo wkrótce będą istnieć tylko w twojej pamięci.
Widziałem, jak żołnierze wyposażeni w narzędzia i siekiery zaczynali ścinać drzewa rosnące w sadach i na zboczach wzgórz. Wypełniali rowy, wyrównywali teren, wznosili umocnienia, wyrywali ogrodzenia i parkany i łamali je na kawałki. Niszczyli i obracali w pył wszystko, co wznosiło się pomiędzy murami Jerozolimy a obozami legionów.
Później Tytus kazał wznieść namioty swojego obozu naprzeciwko ośmiobocznej baszty Psephinos, w najwyższym punkcie w okolicach Jerozolimy. Z tego miejsca mógł objąć spojrzeniem całe miasto.
Za murami nie było już nic żywego, nie licząc much, które tworzyły jakby czarną masę na zmieszanych ze sobą zwłokach Żydów i Rzymian.

24.
Szedłem po tym, co w kilka dni stało się kamienną pustynią pełną gnijących zwłok walczących. Przede mną szedł Józef Flawiusz. Otaczały nas roje much, a odór śmierci przyprawiał mnie o mdłości. Chciałem powstrzymać Józefa, spostrzegłem bowiem Żydów, którzy czatowali na nas z wysokości murów. Wkrótce ich strzały, oszczepy i kamienie z ich proc mogłyby nas dosięgnąć. Uderzali daleko i dobrze celowali. Niektórzy, kuląc się przed bramą miasta, szykowali się być może, aby skoczyć na nas i zaciągnąć nas do miasta.
Musiałem za wszelką cenę powstrzymać Józefa. Chwyciłem go za ramię, ale wyrwał mi się i szedł dalej w stronę umocnień.
Wiedziałem, że w nocy spotkał grupę Żydów, którym udało się uciec z Jerozolimy. Byli zrozpaczeni, przeklinali zelotów, sykariuszy, Idumejczyków oraz tych przestępców: Eleazara, Jana z Gischali oraz Szymona Bar Giorasa, którzy od momentu, kiedy miasto zostało oblężone przez legiony, przestali się nawzajem zabijać. Ale to było jeszcze gorsze: wściekłość tych szaleńców obróciła się przeciwko mieszkańcom, których

podejrzewali, że chcą paktować z Tytusem. Zastraszali ich, pozbawiali majątku, oskarżali, że są uczniami Józefa Flawiusza, tego zdrajcy, którzy przeszedł na służbę do Rzymian. Zabili najbogatszych i wyrzucili ich ciała przez mury do doliny Cedronu i Gehenny.
Józef słuchał ich z zaciśniętymi pięściami. Zauważyłem, że jego ramiona i nogi drżały.
Powiedział do mnie:
-	Moi rodzice, moi przyjaciele są być może wśród
nich, wyrzuceni na pastwę sępów. Chcę chociaż urzą
dzić im pogrzeb.
Szedł teraz w ich stronę, a ja dotrzymywałem mu kroku. Pierwsze strzały spadły na ziemię przed nami. Znowu chwyciłem Józefa za rękę.
-	Zabiją nas! - krzyknąłem.
Potrząsnął głową.
-	Jestem Żydem, tak jak oni. Chcę tylko pochować
swoich bliskich.
-	Nie będą cię słuchać! Nienawidzą cię!
Zatrzymał się i krzyknął:
-	Pozwólcie mi zapewnić zmarłym spokój, jaki im
się należy!
Odpowiedzieli krzykami i gradem kamieni, które spadły na ziemię wokół nas.
-	Wszyscy jesteśmy dziećmi Jahwe - krzyczał dalej
Józef.
Zaśmiali się i zaczęli rytmicznie uderzać w swoje tarcze i powtarzać: „Jesteś zwykłym wieprzem, synem wieprza! Bądź przeklęty, Józefie Ben Mattiasie, a wraz z tobą niech będą przeklęci wszyscy twoi ludzie, żywi czy martwi!".
Chciałem przytrzymać Józefa, zmusić go, aby się cofnął, ale nagle miałem wrażenie, jakby wyrwano mi

lewą rękę, że moje ramię trawi ogień, który rozchodzi się na plecy i kark. Moja ręka wisiała bezwładnie.
Kamień uderzył mnie w ramię i ból stał się tak potworny, że upadłem, jakby ramię stało się nagle tak ciężkie, że przyciągnęło mnie do ziemi.
Widziałem, jak Józef Flawiusz podchodzi do mnie. Jego twarz wydawała mi się przysłonięta grubą, szarą zasłoną. Józef pomógł mi wstać i opuściliśmy tę kamienną pustynię, mając za sobą strzały i wyzwiska.
Wróciliśmy do obozu Tytusa. Zajęto się mną i wystarczyło kilka godzin, abym odzyskał czucie w ręce i aby ustał ból, który palił mi kark i plecy.
- Tylko śmierć może sprawić, że zniknie nienawiść, jaką w nas wzbudzają - wyszeptał Józef. Jest ich ponad trzydzieści tysięcy. Trzeba ich zabić. Ale oni będą chcieli wciągnąć w objęcia śmierci wszystkich mieszkańców Jerozolimy.
Kiedy dwa dni później wyszedłem z namiotu, zobaczyłem wały, które wznieśli żołnierze., Wznosiły się na wysokość murów obronnych po północnej stronie, gdzie były najniższe.
Na tej kamiennej pustyni ustawiono maszyny ob-lężnicze. Balisty, skorpiony i katapulty zaczęły wyrzucać kamienne pociski, które przelatywały ze świstem ponad pierwszymi murami i niszczyły domy nowego miasta, które wkrótce pokryte zostało gęstą warstwą kurzu.
Ilu ludzi zginęło przygniecionych walącymi się dachami i ścianami?
Dla mnie wszystkie te ofiary miały twarz Ledy i nie byłem w stanie cieszyć się tak jak trybun Placidus, który tłumaczył mi, że podjęto decyzję, aby malować

ciski na czarno, żeby Żydzi zostali zaskoczeni, zmiażdżeni przez śmiertelne pociski niewidoczne w mroku nocy.
-	Jeszcze otworzą nam bramy - przewidywał
Placidus.
Odpowiedziałem, że nawet jeśli nasze tarany sforsują mury, Żydzi, nawet z ciał swoich ludzi, wzniosą kolejny mur, że nigdy się nie poddadzą, że wolą śmierć niż poddanie. Zresztą wiedzą doskonale, że ono także prowadzi do śmierci.
-	Posłuchaj ich - powiedział Placidus.
Wsłuchałem się w krzyki przerażenia mieszkańców.
Pierwsze mury zostały naruszone przez tarany, które równocześnie uderzały w podstawę muru. Nagle ryk zastąpił krzyki i zobaczyłem, jak chmary walczących wylewają się z miasta i biegną za umocnienia w stronę wałów, jak wspinają się po ciałach tych, którzy już spadli, aby dosięgnąć żołnierzy, którzy osłaniając się tarczami, wprawiali w ruch tarany albo ładowali pociski na katapulty.
Impet ataku Żydów był tak wielki, że żołnierze wycofali się, porzucając swoje posterunki, pomimo centurionów i Tytusa, który z mieczem w dłoni walczył i dowodził kontratakiem.
Taka jest wojna: chciałem uczestniczyć w tych walkach, mieć w nich swoje miejsce. Placidus odszedł ode mnie i zobaczyłem go w pierwszym rzędzie. Później nagle zaległa cisza. Żydzi się wycofali.
Placidus znowu podszedł do mnie. Jego zbroja była pokryta kurzem i krwią.
-	Są odważni - zauważył. - Ale nie mogą zrobić nic
przeciwko naszym legionom, mogą tylko poddać się
albo zginąć.

Potem nadszedł nowy szturm. Tym razem Żydzi wymachiwali pochodniami, które rzucili na nasze machiny wojenne. Spłonęły szybko w suchym i gorącym powietrzu. Nasi żołnierze wycofywali się, rozpierzchali. Odwaga i zuchwałość Żydów miała przewagę nad rzymską dyscypliną.
Rzuciłem się do ataku, ale natychmiast strzała nieprzyjaciela rozszarpała mi udo, zmuszając mnie, abym padł na kolana. Pomyślałem w tym momencie, że Bóg nie chce, abym zabijał, że daje mi raczej znak, abym modlił się do niego na klęczkach.
Robiłem to, kiedy Tytus nacierał na Żydów na czele elitarnej jednostki kawalerii. Zbierał krwawe żniwo swoim mieczem, ciała padały tuzinami cięte jego ostrzem. Żydzi cofali się i wracali do swojego miasta.
Później zobaczyłem, że Tytus podchodzi do kilku żydowskich więźniów, w większości rannych, których otaczali legioniści trzymający miecze w pogotowiu, gotowi, aby ich zabić.
Tytus wyciągnął rękę w stronę jednego z tych Żydów, najwyższego i najbardziej śmiałego.
Wydał rozkaz centurionowi.
Ten chwycił więźnia, podczas gdy cieśle zabrali się w pośpiechu do przygotowywania krzyża.
Zamknąłem oczy.
Kiedy znów je otworzyłem, Żyd był już przybity do krzyża wzniesionego naprzeciwko murów obronnych.

25.
Klęczałem niedaleko ciała tego ukrzyżowanego Żyda.
Słyszałem krzyki wściekłości i nienawiści dochodzące z murów obronnych. Widziałem także ludzi tłoczących się naprzeciwko krzyża, wymachujących bronią albo wznoszących zaciśnięte pięści.
Śmierć podsycała zemstę, która z kolei znowu pociągała za sobą śmierć.
Wstałem. Krew na mojej ranie przyschła, więc podszedłem, kulejąc, do Tytusa. Chciałem mu powiedzieć to, co odczuwałem, powiedzieć mu, że inny Żyd, nie tak dawno temu, także został ukrzyżowany na tej judzkiej ziemi, być może zaledwie kilka kroków od miejsca, w którym teraz wznieśliśmy krzyż. I że ten Żyd, Chrystus, zmartwychwstał. I że być może taki sam los spotka wszystkich ludzi niesłusznie zamordowanych i że wtedy jego uczniowie będą stanowić niezwyciężony oddział.
Tytus spostrzegł mnie i zbliżył się. Położył rękę na moim ramieniu, pochylił głowę i zobaczył krew na moim udzie.

- Pomścimy cię, Serenusie - obiecał. - Za każdą kroplę rzymskiej krwi przelejemy strumienie krwi żydowskiej.
Próbowałem mu odpowiedzieć, ale on już się odwrócił, uniósł rękę i rozległ się głuchy odgłos taranów uderzających w mury.
Jeden taran był popychany przez ponad stu mężczyzn, którzy ochraniali się przed strzałami i kamieniami, trzymając nad głową swoje tarcze. Jeden z taranów nazywany był Zwycięzcą, ponieważ nic nie było w stanie mu się oprzeć. Za każdym razem, kiedy ogromna masa uderzała mury, te drżały. Domyślałem się, że z drugiej strony Żydzi próbują je podpierać. Wtedy zobaczyłem, że zbliżają się helopole, wieże na kołach, zbrojone żelazem i wyższe niż mury obronne. Łucznicy i procarze, którzy znajdowali się na ich szczycie, mogli dosięgnąć Żydów, którzy pracowali przy wzmacnianiu murów. Nagle w chmurze pyłu pierwszy fragment murów zawalił się i nasi żołnierze wtargnęli do miasta.
Był dwudziesty piąty dzień maja, kiedy runęła pierwsza część umocnień.
Wszedłem do Jerozolimy u boku Tytusa i Józefa Fla-wiusza. Walczący i inni mieszkańcy schronili się już za drugimi murami, przylegającymi do jednej z wież fortecy Antonia, która górowała i broniła świątyni. Tytus usiadł między gruzami.
Wokół niego legioniści burzyli domy w tej dzielnicy nowego miasta i obalili resztę pierwszego muru. Teraz Jerozolima miała na boku otwartą ranę.

Ale Żydzi nie rezygnowali. Ich strzały, wypuszczane zza drugiego muru, padały nieopodal Tytusa, który siedział nieruchomo, wpatrując się w wieżę Antonii. Wydawał się wręcz nie dostrzegać Żydów, którzy wypadli zza umocnień i próbowali wyprzeć nas z miasta.
Ale było już za późno: agonia już się rozpoczęła. Wiedziałem, że będzie ona długa i okrutna.
-	Żydzi są cierpliwi w nieszczęściu - wyszeptał Ty
tus, zwracając się do Józefa Flawiusza.
Słychać było odgłosy i okrzyki walk, które toczyły się w dzień i w nocy u stóp drugich murów.
-	Na co mają nadzieję, walcząc w ten sposób? - zapytał Tytus.
-	To strach podsyca ich odwagę i śmiałość - odpowiedział Józef.
-	Jak długo jeszcze wytrzymają?
Tytus wstał i zaczął wydawać rozkazy, aby przygotować się na szturm na drugie mury.
Nasze oddziały zdobyły je pięć dni po sforsowaniu pierwszych. Odkrywałem uliczki tych dzielnic, które były uważane za bezpieczne za murami miasta. Józef Flawiusz zatrzymywał się co krok, rozpoznając domy, stragany, wymieniając nazwiska sprzedawcy wełny, kowala, tkacza. Za każdym razem miałem wrażenie, że wygłasza jakby mowę pogrzebową. Powtarzał głosem przepełnionym niepokojem: „Gdzie oni są?".
Kilku z nich podeszło z otwartymi ramionami. Tytus zwrócił się do nich. Nie chciał podpalać żadnego domu. Nie zatrzyma żadnego mieszkańca, który zobowiąże się do przestrzegania prawa rzymskiego. Pozwoli każdemu ludowi czcić i modlić się do swoich bogów tak, jak mają ochotę. Uszanuje także Świątynię.

Jeśli chodzi o walczących, to mogą opuścić miasto, aby uniknąć jego zniszczenia i aby mieszkańcy nie cierpieli dłużej z powodu toczonych walk.
Żołnierze podeszli w towarzystwie Żydów, którzy powtarzali treść propozycji Tytusa.
Nagle znowu usłyszeliśmy krzyki i szczęk broni. Z dachów, piwnic i domów, które wydawały się opuszczone, wyskoczyli Żydzi, atakując i mordując żołnierzy. Zabili także tych Żydów, którzy się poddali.
Dzielnica stała się zbójecką jaskinią, z której żołnierze nie mogli uciec, ponieważ wyłom w drugich murach był zbyt wąski, aby wszyscy mogli przejść. Mimo to żołnierze rzucili się w jego stronę, zderzali się tam, upadali, a Żydzi ich zabijali.
Widziałem, jak Tytus znowu obejmuje dowództwo nad kohortami, które ze wszystkich sił próbowały powstrzymać atak Żydów, aby ich kompani mogli opuścić ten krwawy labirynt. Kiedy uciekł ostatni z nich, rozległy się okrzyki Żydów przepełnione dumą.
Później z wysokości drugich murów zrzucono ciała. Były to zwłoki tych Żydów, którzy wyszli naprzeciw Tytusowi, poddali się i próbowali przekazać jego propozycje.
-	Zabiją wszystkich tych, którzy nie będą walczyć
- oznajmił Józef.
Odwrócił się do Tytusa i powiedział:
-	Podbij to miasto, Tytusie, tak szybko, jak tylko
dasz radę!
Musieliśmy walczyć jeszcze trzy dni, aby ponownie sforsować drugie mury i podbić tę dzielnicę, z której wcześniej wyparli nas Żydzi.

Tym razem nikt nie wyszedł ku nam z otwartymi rękami.
Jednym gestem Tytus polecił, aby splądrować i zburzyć domy. Żołnierze rzucili się posłusznie, poderżnęli gardło kilku Żydom, którzy ukryli się w najbardziej oddalonych częściach swoich mieszkań.
Zemsta spaliła całą tę dzielnicę. Wiatr niósł smugi czarnego dymu w stronę wieży Antonia i Świątyni, w kierunku pałacu Heroda, jego wież i ostatniego rzędu murów obronnych.
-	Na wojnie - zauważył Tytus - litość zawsze jest
szkodliwa. Żydzi pomyśleli, że moje słowa były przy
znaniem się i znakiem mojej słabości.
Podszedł do mnie.
-	Byłeś przyjacielem Seneki, Serenusie - zaczął.
- Znam jego pisma i widzę w twoich oczach, co w tej
chwili odczuwasz.
Wyciągnął rękę w stronę trzecich murów. Walki już się tam toczyły. Tarany już uderzały w podstawę tych murów. Widziałem, jak zadrżały kamienne bloki, zawaliły się i po chwili otwarła się szczelina.
Tytus podszedł kilka kroków bliżej, a ja podążyłem za nim. Żołnierze rzucili się na gruzy, próbując przedostać się na drugą stronę murów, do dzielnicy, która rozciągała się aż do ścian Świątyni i wież fortecy Antonia.
Ale Żydzi z ciał poległych wznieśli mur, którym załatali tę szczelinę. W pewnej chwili ten mur zwalił się na atakujących. Widziałem naszych żołnierzy przysypanych zwłokami, gdy tymczasem Żydzi skoczyli do ataku i wbijali swoje oszczepy w ciała żywych i umarłych. Później wycofali się, a w okolicach murów został już tylko stos ciał.

-	Myślisz, że ja lubię patrzeć na takie sceny? - wes
tchnął Tytus. - Jak możesz myśleć - wiem, że myślisz
tak czasem - że czerpię z wojny przyjemność? Brałem
w niej udział już tak często, że znam jej przełomy i mo
gę wyobrazić sobie jej koniec: śmierć mnóstwa ludzi,
cierpienie i niewolnictwo tych, którzy przeżyli, i na
sze zwycięstwo.
Odsunął mocnym kopniakiem żydowskie zwłoki w połowie przygniecione gruzami domu.
-	Chciałbym, aby zrozumieli, że zostaną pokonani,
że nie ma innego losu dla wrogów Rzymu. Chciałbym,
aby otworzyli nam bramy swojego miasta. Wtedy zo
stawiłbym nietknięte mury i ich Świątynię, zakazał
bym grabieży. Oto, co bym chciał, Serenusie, i na co
w dalszym ciągu mam nadzieję. Ale roztropność i ła
godność to pierwsze ofiary wojny. Trzeba być okrut
nym w walce, jeśli chce się ją wygrać. Bo wróg jest nie
mniej okrutny i bardziej szanuje okrucieństwo.
Tytus wpatrywał się we mnie przez dłuższą chwilę. Znowu usłyszałem głuche uderzenia taranów.
-	Oto dlaczego, Serenusie, znowu rozkażę wznieść
krzyże - podsumował.

26.
Zobaczyłem, jak stolarze legionu ścięli ostatnie drzewa i zabrali się do przycinania gałęzi, aby zbudować z nich krzyż. Klika dni później krzyży było tak wiele, że rozciągnięte i ściśnięte jedne przy drugich pokrywały zbocza wielu wzgórz. Pozostawało już tylko przybicie ciał i postawienie ich naprzeciwko trzecich murów, tych należących do Świątyni.
Przeszedłem między więźniami, którzy skuleni, z podkurczonymi nogami, z czołami opartymi na kolanach i rękach opartych o związane kostki czekali na swój los.
Nagle ustały uderzenia taranów i słychać było tylko sępy, które walczyły o zwłoki leżące w dolinie Cedro-nu i Gehenny. Czyżby Józef Flawiusz skłonił Tytusa, aby ten dał ostatnią szansę rozsądkowi? Żeby roztropność nie wynikała już z widoku kaźni i lęku przed cierpieniem, ale raczej z uznania niezwyciężonej potęgi Rzymu? Miałem nadzieję, że Żydzi, którzy czaili się na umocnieniach, na szczycie murów obronnych i wież, wśród nich kobiety, dzieci, starcy i wszyscy ci, którzy nie wybierali wcale wojny, ale musieli ją znosić, będą umieli wybrać pokój, w przeciwnym razie ich klęska będzie nieunikniona.

Widzieli przecież oddziały ustawione twarzą do Tytusa jak na triumfalną paradę. Legat zdecydował, że zapłaci żołnierzom żołd przed bramami miasta, aby wszyscy Żydzi mogli zobaczyć potęgę i dyscyplinę Rzymu.
Patrzyłem oczami Żyda na tysiące żołnierzy piechoty, którzy podchodzili odziani w zbroje. Za nimi szli kawalerzyści, prowadząc konie z bogatą uprzężą. Każdy żołnierz miał broń wyjętą z pochwy i blask słońca odbijający się w ostrzach był oślepiający.
Ziemia zadrżała pod krokami dziesiątek tysięcy mężczyzn maszerujących w rzędach po sześciu, którzy nawet jeśli zatrzymywali się w miejscu, uderzali obcasami o ziemię, podczas gdy trybuni i centurioni rozdawali każdemu żołd.
Słychać było bicie w bębny i grę trąbek.
Tłum Żydów na murach był milczący i znieruchomiały.
Czy rozsądek i mądrość opanują w końcu te tysiące bojowników żydowskich, ludzi Eleazara, Jana z Gis-chali i Szymona Bar Giorasa?
Gdybym był jednym z nich... Nie doprowadziłem do końca swojej myśli.
Z każdą mijającą godziną i z każdym mijającym dniem, podczas których żołnierze ucztowali na oczach wygłodzonych Żydów, z każdą nocą spędzaną na piciu przy ognisku utwierdzałem się w przekonaniu, że ci walczący nie otworzą nam bram miasta, że wolą umrzeć z bronią w ręku, niż zostać związani jak upolowana zwierzyna, przygotowana do zabicia.
Piątego dnia Tytus wydał wszystkim legionom rozkaz zajęcia pozycji do walki. Rozpoczęto także usypy-
Tytui     12

wanie wału, który umożliwiłby umieszczenie machin wojennych na wysokości trzecich murów, tak aby móc dosięgnąć i naruszyć fortecę Antonia i jej cztery wieże.
Potem można będzie przejść do ataku, zacząć masakrę i niszczenie tego świętego miasta oraz jego Świątyni.
Przypomniałem sobie proroctwo Jeremiasza, które powtórzył mi Józef: „Święte miasto zostanie rozbite niczym gliniany dzban, którego nie da się już naprawić. Będzie tylko kupą gruzów i kryjówką dla szakali".
Chwyciłem obie ręce Józefa Flawiusza:
-	Spróbuj powstrzymać tę masakrę! To twój lud, Jó
zefie! Oni są niewinni!
Józef wyrwał się brutalnie z mojego uścisku, a później powiedział przez zaciśnięte zęby:
-	„Niech będzie przeklęty dzień, kiedy się narodzi
łem! Czy wyszedłem z łona matki po to, aby oglądać
nędzę i cierpienie?". Oto, co mówił Jeremiasz. I oto, co
ja myślę, Serenusie.
Jednak podszedł wielkimi krokami do Tytusa.

27.
Widziałem, jak Tytus pochylił się w stronę Józefa Flawiusza. Słuchał go z rękami założonymi na plecach, ze spuszczoną głową, ale jego wyraz twarzy i postawa zdradzały wahanie i wątpliwości.
Po kilku chwilach wyprostował się, położył lewą dłoń na ramieniu Flawiusza, równocześnie unosząc prawą rękę i wskazując na umocnienia. Mogłem się tylko domyślić, że mówił: „Idź, spróbuj ponownie".
Podszedłem do Józefa zdecydowany iść za nim wzdłuż murów. Modliłem się, żeby jego głos został wysłuchany przez najbardziej nienawistnych, zaciętych i zamkniętych bojowników żydowskich. Żeby otworzyli się na argumenty Józefa i wysłuchali jego błagań, żeby wreszcie przejrzeli na oczy i kierowali się dobrem swojego ludu! Pomyślałem o Ledzie, o wszystkich tych kobietach, o dzieciach i wszystkich, którzy umierali z głodu w tym mieście.
Każdego dnia kilku Żydom udawało się wymknąć z miasta. Ich oczy błyszczały w wymizerowanych twarzach, byli przeraźliwie wychudzeni. Mówili, że ziarna zboża albo jęczmienia były trudniej dostępne i cenniejsze niż diamenty. Bogacze oferowali cały swój

majątek za garść zboża, które jedli surowe, tak bardzo się bali, że zeloci albo sykariusze zabiją ich, aby zabrać im to zboże. Na ulicach aż roiło się od szpiegów, którzy wskazywali bandom morderców domy, gdzie z komina unosił się dym, który mógł wskazywać, że przygotowywana jest tam jakaś odrobina jedzenia. Uzbrojeni mężczyźni wpadali do takiego domu i zabijali wszystkich tych, którzy stawiali opór. Donoszono na nich, że chcą opuścić miasto, przyłączyć się do Józefa Flawiusza i oddać się w ręce Tytusa.
W Jerozolimie nie było już szacunku, litości ani braterstwa. Bojownicy, którzy dysponowali siłą i którzy byli zdecydowani na śmierć, rościli sobie prawo do rabowania, przejmowania całej żywności, do zabijania bogatych obywateli oraz tych, którzy nie brali udziału w walkach. Mniejsza o powody, o wiek czy chorobę ofiar! Wszyscy ci, którzy nie narażali swojego życia na murach obronnych, byli podejrzani i zasługiwali na śmierć!
-	Oni mają serca ze stali, zupełnie nieczułe - powiedział Józef Flawiusz. - Nie posłuchają mnie.
-	Przemów do nich! Przemów! Gdyby choć jeden cię posłuchał...
-	To zabiją go.
Jednakże Józef Flawiusz podszedł do murów obronnych, a ja podążyłem za nim. Jego głos drżał, zwieszony pomiędzy błaganiem a wściekłością:
-	Ocalcie swoje życie i życie mieszkańców!
Oszczędźcie ojczyznę i Świątynię! - krzyczał.
Zza ostatnich murów Żydzi odpowiedzieli mu obelgami i szyderstwami. A kiedy chcąc, aby go usłyszano, Józef podszedł bliżej murów, strzały i kamienie pole-

ciały ze świstem w naszą stronę i wycofaliśmy się, słysząc za sobą kpiny.
-	Zostaniecie pokonani! - rzucił w końcu. - Po
tędze Rzymu nic nie jest w stanie się przeciwstawić.
Czego się boicie? Rzymianie szanują zawsze kult swo
ich nieprzyjaciół. Nie zniszczą Świątyni. Nie zrabują
świętych przedmiotów. Nasi przodkowie zgodzili się
na ich władzę nad nami. I przez cały czas mogliśmy
w dalszym ciągu czcić Jahwe.
Uniósł ręce, wzywając swojego boga.
-	Słuchajcie mnie! Bóg, który zsyła swoją łaskę róż
nym narodom i każdemu po kolei daje władzę, teraz
jest z Italią. Obowiązujące od zawsze prawo, aktualne
zarówno w świecie dzikich zwierząt, jak i wśród ludzi,
każe, aby ustąpić przed silniejszym od siebie i że wła
dza ma należeć do tych, którzy mają przewagę w wal
ce. Rzymianie mają przewagę, ponieważ Bóg im ją dał.
Największa część naszego miasta już jest w rękach Ty
tusa. Dwa rzędy murów upadły. Co stanie się z trze
cim? Rzymianie zdobędą go i zniszczą. A jeśli będą
musieli zdobyć miasto siłą, nie oszczędzą nikogo. Nie
zapominajcie, że Fortuna ich wybrała! Pamiętajcie, że
wypowiadacie wojnę nie tylko Rzymianom, ale także
Bogu, który dał im władzę!
Te słowa wypowiadane przez Józefa Flawiusza, podczas gdy szedł wzdłuż murów, wprawiły Żydów we wściekłość. Rzucali kamienie z taką siłą, że aż się odbijały od ziemi, pękały, a ich odłamki przelatywały koło naszych twarzy. Kilka razy musiałem wręcz osłonić twarz ręką.
Józef Flawiusz wydawał się dodatkowo pobudzony tymi rzucanymi kamieniami i strzałami. Unosił się gniewem i krzyczał jeszcze głośniej:

-	Macie serca z kamienia! Rzućcie broń, widząc
ojczyznę, która już obraca się w ruinę! Niech ogarnie
was wstyd! Odwróćcie się i popatrzcie na piękno, któ
re zdradzacie, na to święte miasto! Na Świątynię! Czy
chcecie, aby to wszystko zostało zniszczone? Miejcie
litość dla swoich rodzin!
Podszedł jeszcze bliżej.
-	Wiem, że w środku, w waszych rękach znajdu
je się moja matka, moja żona, moja rodzina, należąca
do szanowanej szlachty, mój dom, którego sława się
ga dawnych czasów i może się wam wydawać, że daję
wam te rady tylko po to, aby to ocalić...
Głos mu się załamał i kiedy po chwili przerwy podjął wątek, mówił ochrypłym, przeraźliwym głosem:
-	Zabijcie ich! - krzyknął. - Weźcie moją krew jako
cenę za wasze ocalenie!
Uderzył się w pierś zaciśniętymi pięściami, krzycząc:
-	Ja także jestem gotowy umrzeć, jeśli moja śmierć
ma was doprowadzić do mądrości i rozsądku!
Odpowiedzieli gęstszym niż kiedykolwiek gradem kamieni, rzucanych z niespotykaną wcześniej wściekłością. Zacząłem uciekać, próbując ciągnąć za sobą Józefa, ale on sprzeciwiał się i w dalszym ciągu krzyczał: „Jestem gotowy umrzeć!". Nagle zauważyłem, że jego głowa opadła, a twarz zalała się krwią, i zanim zdążyłem chwycić go pod ramię, jego ciało osunęło się na ziemię.
Uklęknąłem koło niego. Na czole miał otwartą ranę zrobioną najwyraźniej przez jakiś ostry odłamek kamienia. Cięcie było długie i głębokie, krew tryskała z niego żywym, czerwonym strumieniem. Stracił

przytomność, miał zamknięte oczy i bezwładne ciało, tak że przez chwilę myślałem, że nie żyje.
Przed sobą słyszałem krzyki radości i pieśni triumfu. Widziałem, jak Żydzi na murach wymachują mieczami i oszczepami. Później kilkudziesięciu z nich zeskoczyło z wieży fortecy Antonia. Odparli rzymskich żołnierzy piechoty, którzy wznosili wał. Biegli w naszą stronę z uniesioną wysoko bronią, chcąc zabrać ciało Józefa Flawiusza, zaciągnąć je do miasta, zbezcześcić i wystawić na widok publiczny.
Tak szybko jak tylko mogłem, zaciągnąłem je do obozu legionów. Żołnierze rzucili się natychmiast, aby odeprzeć atak Żydów. Oddział kawalerii przyszedł im z pomocą i Żydzi wrócili do wieży. Tymczasem na murach, na wszystkich wieżach zarówno fortecy Antonia, jak i pałacu Heroda bojownicy uderzali rytmicznie bronią w tarcze, skandując: „Umarł, zdrajca nie żyje!". Dziękowali swojemu bogu za to, że skazał na śmierć Józefa Ben Mattiasa, który został Józefem Flawiuszem, Rzymianinem na usługach cesarza Wespazjana i jego syna Tytusa.
Ciało Józefa wyprężyło się, jakby słyszał te wszystkie obelgi, te oskarżenia o zdradę, jakby chciał wrócić do życia, by na nie odpowiedzieć, by nie pozostawić zwycięstwa w rękach tych łotrów, zelotów czy syka-riuszy, aby nie pozwolić, żeby lud uwierzył, że to Bóg skazał go na śmierć.
To on podążał ścieżką wskazaną przez Boga: on nie buntował się przeciwko tym, którym Najwyższy dał wszelką moc i władzę nad rodzajem ludzkim.
Odzyskał przytomność. Gdy Tytus wszedł do namiotu, mógł się już podnieść o własnych siłach.

Chirurdzy zdołali oczyścić ranę i umyć twarz Józefa z zaschłej krwi. Rana, pokryta maścią, tworzyła na jego czole czarną skośną linię.
-	Zwracałeś się do ich duszy - powiedział Tytus,
pochylając się nad Józefem Flawiuszem. - Słyszałeś ich
krzyki radości, kiedy myśleli, że cię zabili?
Odsunął się.
-	Ale ty żyjesz. Oni natomiast zginą!

28.
Widziałem, jak umierali Żydzi z Jerozolimy, a każdy z nich przypominał mi o Ledzie, córce Ben Zachariasza, którą zobaczyłem w przelocie w Aleksandrii wiele miesięcy temu, ale wciąż obecna w mojej pamięci. Wielu z nich próbowało każdego dnia wymknąć się na zewnątrz murów, aby poszukać jakichś dziko rosnących warzyw czy ziół. Nasi żołnierze tylko na nich czekali. Część poddawała się od razu, ale większość walczyła. Ci, którzy nie zginęli, zostali związani jak upolowana zwierzyna. Niektórzy opowiadali, co musieli przecierpieć w mieście.
Zeloci i sykariusze, „łotry", jak nazywał ich Józef Flawiusz, grozili im straszliwymi torturami, aby tylko przyznali się do tego, że ukrywają jedzenie. Wsadzano im w odbyt kłujące rośliny albo ostro zakończone kije. Odnajdywano ich kryjówki i zabierano im garść zboża albo kawałki suszonego mięsa, które przeznaczone były dla dzieci. Te płakały, wygłodniałe, gryząc sobie palce. W końcu ci zdesperowani ludzie przechodzili przez mury i po krótkiej walce nasi żołnierze ich otaczali.
O nic nie błagali. Nie podnosili nawet głowy, kiedy Tytus przechadzał się między nimi.

-	Powinni umrzeć - oświadczył.
Było ich zbyt wielu, aby zachować ich jako więźniów. Poza tym ich egzekucja powinna przestraszyć tych, którzy na murach obronnych i wieżach uparcie stawiali opór. Kaci biczowali ich, torturowali, a później krzyżowali, przybijając ich do krzyża głową w dół albo w inny nietypowy sposób. Żołnierze śmiali się, widząc te powykręcane, cierpiące ciała. Później stawiano krzyże naprzeciwko umocnień. Brakowało już miejsca na nowe krzyże oraz krzyży na przybywające ciała.
Widziałem, że te męki, zamiast zniechęcić żydowskich bojowników, raczej ich pobudzały. Słyszałem krzyki pełne nienawiści i nawoływanie do zemsty. Tytus uniósł się gniewem i polecił, żeby więźniom obcinać ręce, katapultować ich za mury i wrzucać do doliny Cedronu i Gehenny. Nigdy nie umiałem wyobrazić sobie takiego spektaklu śmierci, takiej dawki cierpienia. Tytus krzyczał do obrońców przyczajonych na murach i w wieżach, że czeka ich taki sam los, jeśli nie zaprzestaną walki. Dał im drugą szansę na ocalenie tego, co zostało z ich świętego miasta. Zobowiązał się do nieniszczenia Świątyni. Przysiągł, że tego nie zrobi. Żydzi, którzy go otaczali: Józef Flawiusz, królowa Berenike, król Agrypa byli - dodał - gwarantami jego szczerości i tego, że dotrzyma słowa.
Ale z wysokości murów posypały się wyłącznie obelgi.
Bojownicy przyrzekali, że będą walczyć do śmierci i że będą się starali zadać Rzymianom jak najwięcej strat.
-	Wolimy śmierć niż niewolnictwo! Wolimy
umrzeć w walce niż ubiczowani albo przybici do krzy
ża! - krzyczeli.

Tytus powtórzył:
-	Nie rozbiję nawet jednego kamienia ze Świątyni waszego boga! Ja, Tytus, obiecuję wam to!
-	Bóg ją ocali! - odkrzyknęli. - Bóg jest naszym sprzymierzeńcem! Cały świat jest naszą ojczyzną i cały świat jest też świątynią Boga!
Widziałem, jak Tytus spuścił głowę. Odwrócił się do centurionów i trybunów legionów i polecił im wznieść nowy las krzyży, ukończyć jak najszybciej wał i umieścić na wysokości wież machiny oblężnicze, podciągnąć bliżej helopole i zacząć ostrzeliwanie murów.
Ilu Żydów zostało ukrzyżowanych? Na pewno więcej niż pięciuset dziennie. W tym czasie balisty, skorpiony i katapulty wyrzucały kamienne pociski w stronę fortecy Antonia. Ale w pewnym momencie ziemia zapadła się pod tymi machinami i wytrysnęły z niej płomienie.
Żydzi wykopali korytarze, a potem je podpalili. Ogień pochłaniał teraz katapulty i ogarniał także helopole, podczas gdy bojownicy skakali z murów, atakując naszych żołnierzy z taką zaciętością, z taką odwagą, że piechota wycofała się aż do granic obozu pomimo rozkazów centurionów i trybunów.
Rozpoczęła się bezładna bijatyka. Tytus próbował zebrać żołnierzy, pociągnąć ich do kontrataku. Później kurz i dym z pożaru pochłonął walczących Żydów i naszych żołnierzy. Kiedy podniósł się wiatr, zobaczyłem, że okolice obozu są pełne zwłok. Zwęglone resztki maszyn wojennych leżały na zapadniętych wałach. Cała praca wykonana przez wiele dni poszła na marne.
Mijałem wycieńczonych centurionów oraz ciała czarne od krwi i sadzy. Z ich oczu można było wy-

czytać zamęt i rozterkę. Żydzi znowu ich upokorzyli, zmusili do ucieczki, a później odzyskali wszystkie wieże i umocnienia. Teraz rzucali z nich obelgi, ogłaszali swoje zwycięstwo i dziękowali swojemu bogu.
Nikt im nie odpowiadał.
Widziałem zniechęcenie i wątpliwości u żołnierzy piechoty przyzwyczajonych do zwyciężania, których teraz głodujący oblężeni trzymali w szachu. Czyżby desperacja i wiara okazały się silniejsze niż dyscyplina? Czy to święte miasto Żydów oprze się największemu Imperium w dziejach rodzaju ludzkiego? Czy bóg Żydów jest silniejszy od Jupitera?
Stwierdziłem, że bóg, do którego ja się modliłem, ten, którego ukrzyżowali, pozwalał ludziom, Żydom czy Rzymianom, prowadzić swoje walki i pogrążać się w swoim szaleństwie.

29.
Tego dnia, pod piekącym letnim słońcem Judei, nad doliną Cedronu i Gehenny dowiedziałem się, że człowiek jest najbardziej okrutny ze wszystkich żyjących istot. Słuchałem opowieści dezerterów, którzy coraz liczniej uciekali z miasta, gdzie ciała zmarłych z głodu mieszkańców zalegały na ulicach i na tarasach domów. „Łotry" ściągały z nich biżuterię, kolie, ubrania, a później wypróbowywały ostrze swoich mieczy na tych ciałach, często jeszcze drgających.
Nie grzebano ich już. Chowano ciała do domów, potem zamykano wszystkie wejścia, ale i tak zapach gnijącego mięsa rozchodził się i przenikał nawet kamienie.
Wdychałem go nad wąwozami, do których w dalszym ciągu wrzucano większość zwłok, gdzie ropa wypływała z ciał pokrytych muchami.
Towarzyszyłem Tytusowi, który szedł wzdłuż tych wąwozów, po umocnieniach, które kazał zbudować w ciągu trzech dni, aby otoczyć miasto i uniemożliwić Żydom, tym, którzy chcieli się poddać, jak również tym, którzy chcieli zaatakować, przejęcie pozycji Rzymian.

Tytus zatrzymał się, pochylił i spojrzał na stosy zmarłych. Później odwrócił się w stronę Józefa Fla-wiusza, wyciągając rękę ku niebu.
Słuchałem go, Tytusa, który dowodził osiemdziesięcioma tysiącami ludzi, miał prawo do życia i śmierci każdego z nich, on, syn cesarza Wespazjana, lamentował i jęczał:
-	Bóg mi świadkiem, że nie chciałem tego wszystkiego. Wiesz, czego chciałem dla Jerozolimy i dla twojego ludu, Józefie. Ale dlaczego oni nie słuchali tego, co im mówiliśmy? Dlaczego?
-	Bóg ukarał mój lud, Tytusie - westchnął Józef Fla-wiusz. - Cierpienia, jakimi nas doświadcza, oczyszczają nas, zbliżają nas do niego. Tytusie, pokonasz te psy, które rozszarpują moich ludzi, nawet jeśli są już martwi. Bóg wybrał twoją rękę do wymierzenia tej kary. Ale wymierzaj ją z umiarem, Tytusie! Bądź sprawiedliwy!
Kto jednak może być sprawiedliwy na wojnie? Tytus w dalszym ciągu kazał krzyżować ludzi setkami. Tym, których oszczędził, polecił odciąć ręce.
Takie były reguły. A ja, przeczytawszy opowieść o wojnie niewolników Spartakusa, napisaną przez mojego przodka Gajusza Fuskusza Salinatora, pamiętając o sześciu tysiącach krzyży wzniesionych wzdłuż Via Appia, od Kapui aż po Rzym, nie powinienem się temu dziwić.
Żołnierze wykonywali z okrucieństwem prawo rzymskie. Ale wokół nich, jak sępy albo szakale, pomocnicze oddziały Arabów i Syryjczyków, najemnicy pochodzący ze wszystkich sąsiadujących z Judea prowincji zabijali i torturowali z przyjemnością i zachłannością. Wręcz napawali się cierpieniem swoich ofiar.

Znaleźli Żyda, który klęczał i grzebał we własnych ekskrementach, próbując znaleźć w nich złote monety. Wśród najemników, żołnierzy i legionistów błyskawicznie rozeszła się plotka, że Żydzi, zanim uciekli z miasta, połykali złote monety, które w mieście były mniej cenne i łatwiej dostępne niż ziarna zboża. Mieli nadzieję, że kiedy wydostaną się z miasta i uda im się wymknąć naszym żołnierzom, odnajdą je w swoim kale.
Od tego czasu marny był los Żydów, których złapały szakale czyhające koło murów nad wąwozami. Jednej nocy ponad dwu tysiącom Żydów rozpruto brzuchy.
Tytus, widząc to, był przytłoczony i zawstydzony. Widziałem, jak się waha, zastanawia, czy nie kazać otoczyć oddziałów pomocniczych i najemników, a następnie zdziesiątkować ich ciosem oszczepu.
Ale potrzebował tych ludzi. Wezwał do siebie wszystkich oficerów, także tych dowodzącymi legionami, ponieważ Rzymianie także zostali przyłapani na grzebaniu w brzuchach Żydów.
-	Nasza armia powinna się wstydzić! - krzyknął.
- Nie powstała po to, aby rozpruwać wnętrzności i szu
kać tam brudnego złota. Powstała dla chwały. Rzymia
nie to nie są jakieś sępy. Walczą bez nienawiści. Nie
ze względu na łup, ale z uwagi na potęgę Rzymu, aby
odnieść kolejne zwycięstwo!
Nie życzył sobie, mówił dalej, aby Arabowie i Syryjczycy folgowali swoim namiętnościom, swojej pasji zabijania i nienawiści do Żydów.
-	Zostanie im zadana śmierć równie okrutna jak ta,
którą sami wymierzają - zagroził.

Ale kto może zatrzymać rękę mordercy na polu walki? I tak każdego ranka znajdowano Żydów z wy-prutymi wnętrznościami. Żołnierze czyhali na nich, zabijali i zanurzali ręce w ich brzuchach, najczęściej zresztą na próżno.
Tylko kilku ludzi spośród wielu dziesiątków tysięcy (Józef Flawiusz, który przesłuchiwał uciekinierów i ustalał tę śmiertelną statystykę, zapewniał, że było to sześćset tysięcy ludzi) otrzymało pochówek godny człowieka.
Patrząc wokół siebie na nagie wzgórza, na których zniszczone zostały wszelkie przejawy życia, pomyślałem, że przekształciliśmy okolice Jerozolimy w wielką kostnicę. Przemierzałem ją, idąc u boku Józefa Flawiu-sza. Płakał, przypominając sobie piękno miejsc, drzewa i kwiaty, osady, w których bawiły się dzieci, turkot kół na ścieżkach, pieśni i modlitwy. Co pewien czas zatrzymywał się, odwracał i spoglądał na Jerozolimę. Jego twarz ożywiała się, a ból i cierpienie powoli z niej znikały.
- Nic nie może nas zabić - wyszeptał. - Jesteśmy ludem życia wiecznego, ponieważ jesteśmy wybrani przez Boga.
Wyczuwałem, że jest dumny z bycia Żydem, zdeterminowany, aby bronić swojego Boga, swojego ludu i swojej wiary. Przeklinał świętokradcze szaleństwo, które zaprowadziło tych „łotrów" do zbuntowania się przeciwko Rzymowi, Imperium wybranemu przez Boga. To oni: zeloci, sykariusze byli zdrajcami, a nie on, który nosił nazwisko cesarza Rzymu, Flawiusza We-spazjana. Ci przestępcy, których przeklęta działalność doprowadzi do zniszczenia Jerozolimy, a być może także Świątyni, zostaną ukarani, zgładzeni.

Ale, Józef Flawiusz był tego pewien, lud żydowski z Jerozolimy odrodzi się jeszcze w boskiej chwale.
- W Judei - dodał - zioła kiełkują nawet między kamieniami.
Tytus - 13

30.
Rozmawiałem z Józefem Flawiuszem. Siedział na piętach jak nomadzi. Miał zgarbione plecy, ręce złożone przy ustach, kiwał się delikatnie w przód i w tył i sprawiał wrażenie, jakby mnie nie słuchał. Na pewno modlił się ze spuszczoną głową, zamkniętymi oczami, przytłoczony nowymi opowieściami, jakie usłyszeliśmy od Żydów, którzy uciekli z miasta. Uzyskał od Tytusa zapewnienie, że ci ludzie nie zostaną wydani katom.
Chodziło bowiem o kapłanów, którzy rozpoznali Józefa Ben Mattiasa, którzy chwycili go za ręce i dziękowali Bogu, że pozwolił im uciec od tych morderców zelotów, a potem od najemników, którzy pomimo zakazu i kary zapowiedzianej przez Tytusa w dalszym ciągu zabijali więźniów, aby przeszukać ich wnętrzności.
Ci mężczyźni o poszarzałej skórze i wychudłych twarzach opowiadali, jak Jan z Gischali zrabował poświęcone produkty ze Świątyni: odrobinę wina i oleju, które kapłani zachowywali na ofiary całopalne. I jak wszyscy mieszkańcy, poza tymi łotrami, umierali z głodu.

-	Ludzie grzebią w śmieciach, kanałach - wyznał
jeden z kapłanów. - Szukają w wyschniętych krowich
łajnach kilku ziaren, jakichś resztek, które nadawały
by się do zjedzenia. Dawniej odwracaliśmy wzrok, że
by nie widzieć tych ekskrementów, a dziś to są skarby,
o które się kłócimy.
Tytus wysłuchał błagań Józefa Flawiusza i pozwolił kapłanom dotrzeć do sąsiedniego miasta, Jaffy, w którym rabini zebrali kilku uczniów, aby się modlić, studiować Prawo i Torę oraz nauczać.
Józef w końcu się wyprostował i zapytałem go ponownie, ile pokoleń musi minąć, aby zielony pęd nadziei przebił sobie drogę w tej kamienistej ziemi, zbrukanej przez krew i ropę umierających, wśród tego spustoszonego krajobrazu, gdzie wznosił się tylko las krzyży, w tym mieście zanieczyszczonym przez śmierć i skazanym, jeśli ich Bóg nie zainterweniuje, na zagładę.
Józef wziął mnie pod ramię i ruszyliśmy wzdłuż umocnień i wałów, które Tytus kazał zbudować, aby otoczyć miasto, zanim zaatakuje jego ostatnich obrońców.
Machiny oblężnicze, helopole, skorpiony, balisty i katapulty były w ruchu i świst lecących pocisków co chwila rozrywał palące powietrze, mieszając się z głuchymi uderzeniami ciężkich taranów szturmujących ostatnią część murów.
-	Żydzi stawiają opór - wymamrotał Józef. - Zeloci
obrócili charakterystyczną dla nas niezłomność duszy
i wiarę na swoją korzyść, ale nawet oni mają zalety na
szego narodu. Ani bunt, ani głód, ani wojna nie sprawi,
że przestaniemy istnieć.

-	Nawet jeśli ziemia Judei usunie się spod naszych stóp, zostanie nam jeszcze nasza wiara, nasze Prawo, Tora. Słowa modlitwy będą naszą ojczyzną. Każdy z nas będzie świętym miastem i świątynią Boga.
-	Za ile lat odrodzi się tu życie? - powtórzyłem, wskazując miasto, mury, u stóp których toczyły się walki.
Żydzi znowu próbowali podłożyć ogień pod machiny oblężnicze, ale nasi żołnierze na posterunkach ich odparli.
-	To Bóg zdecyduje, kiedy to się stanie, Serenusie. Dla człowieka wierzącego, dla ludu pełnego wiary czas to tylko kolejne modlitwy w oczekiwaniu na Mesjasza.
-	Dla tych, którzy w niego wierzą, jest nim Chrystus - powiedziałem.
-	To niecierpliwi synowie naszego ludu - od
rzekł Józef Flawiusz. - Popełniają błąd i pogrążają się
w bluźnierstwie. I Bóg ich opuścił, choć wywodzą się
przecież z ludu wybranego.
Nagle, z potwornym hukiem i w chmurze kurzu, runęła ostatnia część murów i nasi żołnierze rzucili się w szczelinę.
-	Was także opuścił Bóg! - powiedziałem.
Józef Flawiusz potrząsnął głową.
-	Bóg opuszcza tylko tych, którzy sami od niego
odeszli, którzy mu urągają, kalają jego Świątynię i za
pominają o Prawie.
W tym momencie zobaczyłem, że legioniści się wycofują, że wychodzą ze szczeliny, którą udało się zrobić w murze. Podszedłem bliżej do centurionów i trybunów, którzy z bronią w ręku, w zbrojach pokrytych kurzem i krwią zgromadzili się wokół Tytusa.

Wyjaśnili mu, że za zwalonym murem odkryli kolejny mur, niższy, ale taki, który wydał im się niemożliwy do zdobycia. Ani helopole, ani tarany nie zmieszczą się w jego pobliżu. Szczelina w pierwszym murze była zbyt wąska, atakujący mogli przeciskać się przez nią po kilku naraz, stając się tym samym łatwym celem dla Żydów, których wielu czekało przyczajonych na szczycie drugiego muru.
Tytus zbliżył się do centurionów i trybunów, popatrzył na nich po kolei, później stanął w środku kręgu, który ci mężczyźni tworzyli wokół niego.
Uniósł swój miecz.
-	Wspięcie się na mur jest trudne - zaczął cicho -
ale bogowie są po naszej stronie. Głód, bunt, oblęże
nie, umocnienia, których dwa rzędy już padły; cóż to
oznacza, jeśli nie gniew, jaki bogowie zsyłają na Ży
dów i równocześnie pomoc, jaką oferują nam?
Zatrzymał się na chwilę, a potem znowu podszedł do trybunów i centurionów.
-	Być może atakując ten mur, zginiemy. Być mo
że... -powtórzył.
Później, cofnąwszy się o krok, krzyknął:
-	Dusza skazana jest na wieczną śmierć wraz z cia
łem, jeśli jej śmierć nie jest powodem do chwały! Czy
jest wśród was choć jeden śmiałek, który tego nie wie?
Dusze, które z ciała uwolni stal broni w czasie walki,
zostaną przyjęte w niebie przez najczystsze żywioły!
Zajmą miejsce pomiędzy gwiazdami! Walczący polegli
w ten sposób zostaną dobrymi geniuszami, bohatera
mi, którzy ukazują się swoim potomkom i chronią ich.
Takie dusze są nieśmiertelne!
Zmienił ton, a jego twarz wyrażała teraz pogardę:

-	Natomiast te dusze - podjął swoją mowę - któ
re dokonają swojego żywota w chorym ciele, oszczę
dzonym w walce, ale splamionym i brudnym, po
padną w wieczne zapomnienie. Zginą wraz z ciałem,
w którym się znajdowały. Dla jednych, chwalebnych,
przeznaczona jest nieśmiertelność, dla drugich - zapo
mnienie! Trzeba się zdecydować już dziś!
Pokazał szczelinę w murze. W mroku można było dostrzec drugi mur i sylwetki Żydów, którzy go pilnowali.
-	Obym spalił się ze wstydu - dodał Tytus - jeśli na
groda dla tego, kto otworzy przejście, nie uczyni jego
losu godnym zazdrości! Jeśli przeżyje, będzie dowodził
tymi, którzy teraz są mu równi rangą! Jeśli polegnie,
także pozna cenę swojej odwagi, ponieważ zostanie
szczęśliwy na zawsze!
Widziałem, jak trybun Placidus wychodzi z szeregu, przyciska pięść do swojej piersi na wysokości serca i mówi:
-	Cezarze, z radością składam ci w ofierze moją oso
bę i pierwszy wspinam się na mur. Chciałbym, aby
Fortuna towarzyszyła mojej sile i chęci. Jednak jeśli los
złym okiem patrzy ma moje poczynania, wiedz, że nie
będę zaskoczony porażką, ale że dobrowolnie wybra
łem śmierć dla ciebie.
Około dziesięciu mężczyzn stanęło koło Placidusa. Po chwili z uniesioną bronią weszli w szczelinę. Widziałem, jak Placidus wskoczył na mur i odpychał Żydów. Ciosy, jakie mu wymierzali, ześlizgiwały się po jego tarczy. W pewnym momencie potknął się, a cała sfora rzuciła się na niego, wydając okrzyki zwycięstwa.

Dwa dni później w nocy około dwudziestu naszych żołnierzy zdołało zaskoczyć i zabić żydowskich strażników wycieńczonych walkami. Usłyszałem dźwięk trąbek oznajmiających, że ostatnia część murów została zdobyta i że można rozpocząć szturm na fortecę Antonia, zniszczyć ją i dotrzeć w ten sposób do Świątyni.
Już nic nie mogło powstrzymać naszych legionów przed podbiciem i zniszczeniem Jerozolimy. Walki, które jeszcze się toczyły, masakry, które miały nastąpić, nie mogły już w żadnym stopniu zmienić losów miasta.
Towarzyszyłem Józefowi Flawiuszowi u stóp fortecy Antonia. Tytus poprosił go, aby po raz ostatni spróbował namówić Jana z Gischali, Szymona Bar Gio-rasa oraz Eleazara do zaprzestania walk, albo jeśli koniecznie chcieli dalej je prowadzić, do wyjścia z miasta razem ze swoją armią i stawienia czoła rzymskim legionom poza Jerozolimą, aby Świątynia mogła zostać oszczędzona i aby ocaleli mieszkańcy, którzy schronili się w górnej części miasta.
Był to siedemnasty dzień sierpnia, dzień odwiecznej ofiary, kiedy kapłani zabijają baranka w Świątyni na cześć Boga. Ale gdzież teraz były baranki?
Józef Flawiusz podszedł jak najbliżej wież.
-	Błagam was, którzy wybraliście zgubną drogę
wojny, abyście wysłuchali i przyjęli propozycję Tytu
sa. Płomienie już liżą mury Świątyni. Trzeba ją rato
wać. Trzeba zacząć składać Bogu przebłagalne ofiary,
jakie jesteśmy mu winni...
Żydzi zaczęli miotać przekleństwa, rzucać kamienie i strzały.
Józef spuścił głowę. Łkał i jęczał.
-	To wasz rodak was błaga! Żyd przysięga wam, że
obietnice Tytusa zostaną dotrzymane! Możecie opuścić

miasto, możecie walczyć, jeśli przy tym obstajecie, ale Świątynia będzie bezpieczna!
-	Miasto należy do Boga - odpowiedział jakiś głos, być może należący do Jana z Gischali. - Świątynia nigdy nie zostanie zdobyta ani zniszczona! A jeśli tak się stanie, Bóg uczyni z całego wszechświata naszą świątynię.
-	Świątynia i całe miasto są pełne zwłok - wyszeptał Józef Flawiusz. - Prorocy mówili, że Jerozolima zostanie zniszczona wtedy, gdy Żydzi zaczną zabijać innych Żydów. To już się stało. Bóg był cierpliwy, ale teraz pozwoli Rzymianom oczyścić Świątynię ogniem i zrównać z ziemią to miasto pełnie brudu i nieczystości. Bóg, Serenusie, maszeruje u boku Rzymian.
Patrzyłem na wieże fortecy Antonia, na mury świątyni i pałacu Heroda, także zwieńczone wieżami. Z wysokości wałów dostrzegałem tarasy i dachy domów górnej części miasta.
Tam gromadziły się jeszcze dziesiątki tysięcy mieszkańców, którzy mijali lub przesuwali zwłoki, przeszukując każdy skrawek ziemi w poszukiwaniu jakiegoś ziarna albo zapomnianych resztek.
Dokładnie tego dnia, siedemnastego sierpnia, jeden z kapłanów zdołał uciec z miasta i osunął się na ziemię u stóp Józefa. Opowiedział, jak pewna kobieta imieniem Maria własnymi rękami zabiła swoje dziecko, a później je upiekła. Zjadła połowę, a kiedy przyciągnięci przez zapach smażonego mięsa szpiedzy zjawili się, grożąc, że ją zabiją, jeśli im nie wyjawi, gdzie chowa zapasy jedzenia, ona pokazała resztki dziecka i krzyknęła: „To ja to zrobiłam! Jedzcie! Ja także rzuciłam się na to mięso i zjadłam. Nie okażcie się słabsi od kobiety ani bardziej litościwi niż matka!".

Kapłan padł na ziemię, rozłożył ramiona i zaczął łkać z twarzą przy ziemi. Józef Flawiusz podniósł go, przycisnął do siebie, dzieląc z nim swoją rozpacz.
Żołnierze podeszli bliżej, usłyszawszy opowieść kapłana. Niektórzy współczuli Żydom tych straszliwych cierpień, ale większość wyrażała nienawiść, pragnienie, aby pogrzebać pod gruzami tego miasta wszystkich członków tego ludu, który pożerał własne dzieci.
Myślałem o Ledzie, o kolejnych zwycięstwach i o wojnie, która wzbudzała tyle nienawiści i szaleństwa. Modliłem się do Chrystusa, do Boga, który cierpiał na krzyżu jak najzwyklejszy z ludzi. Ale wokół siebie słyszałem tylko przekleństwa, głosy, które namawiały, aby jak najszybciej skończyć z tym ludem, z jego miastem i Świątynią.
Widziałem, jak Tytus schyla się nad tym kapłanem i prosi go raz jeszcze, aby opowiedział, co wie. Później oddalił się, stał chwilę sam, po czym ponownie podszedł do nas i zwrócił się do żołnierzy:
- Biorę sobie na świadków bogów mojej ojczyzny oraz bóstwo, kimkolwiek jest, które czuwało nad tym miejscem - powiedział. - Biorę sobie na świadków moją armię oraz Żydów, którzy są tu koło mnie. To nie ja chciałem zbrukać to miasto, przeciągać walki do czasu, kiedy wygłodzone matki staną się bardziej okrutne niż wilki. Nie ja ponoszę winę za tę zbrodnię, ponieważ ja proponowałem pokój i przebaczenie. Ale kilku spośród Żydów wolało bunt niż zgodę. I to oni wciągnęli swój lud w tę przepaść. Na jej dnie, tam, gdzie są teraz, znajduje się między innymi ta matka, która żywi się mięsem swojego dziecka. Ale ja nie pozwolę temu miastu, w którym zostały popełnione tak

potworne zbrodnie, oglądać słońca. Bogowie pomogą nam zasypać pod gruzami nawet wspomnienie tego nieludzkiego czynu.

31.
Nie zapomniałem o barbarzyńskim czynie tej kobiety, która bez wątpienia straciła rozum. Ale podczas tego sierpnia i września widziałem tyle innych potworności, że został jakoś zduszony w mojej pamięci. Dziecko upieczone i zjedzone przez tę, która nosiła go w swoim łonie, karmiła swoim mlekiem, kochała, było tylko jedną w wielu strasznych zbrodni, jakie wywołała wojna w Judei i oblężenie Jerozolimy. To już nie był czas litości, ale nienawiści i masakry. Pożar trawił już Świątynię, płomienie pochłaniały ciała mieszkańców, uderzenia miecza przecinały życie. A ja uczestniczyłem w tym wszystkim dzień po dniu.
Kiedy Tytus wydał rozkaz zrównania z ziemią wreszcie zdobytej fortecy Antonia, kiedy widziałem, jak wybiera z każdej centurii po trzydziestu najlepszych żołnierzy i powierza grupy tysiąca takich żołnierzy trybunom, wiedziałem, że tak będzie.
Była noc. Idąc, trzeba było trzymać się blisko siebie. Zresztą dni także były mroczne z powodu gęstego kurzu, który unosił się znad ruin, i dymu z płonących budynków. Słychać było krzyki ludzi uciekających przed pożarem. Żołnierze wydawali okrzyki wojenne, bojownicy otoczeni przez ogień i miecze wrzeszczę-

li, mieszkańcy miasta stanowili oszalały tłum, złożony z kobiet, dzieci i starców, który rzucał się na legionistów, myśląc, że w ten sposób zdoła im uciec, i który wył i jęczał, kiedy spadały na niego lance, oszczepy i miecze.
Szedłem pomiędzy stosami zwłok. Obawiałem się, że rozpoznam wśród nich Ledę. Było ich tak dużo, że pokrywały niemal całą ziemię, a żołnierze, aby ścigać uciekinierów, musieli wspinać się na nie, tak jak na zwykłe gruzy.
Szedłem u boku Tytusa i Józefa Flawiusza. Twarz pierwszego z nich wyrażała zarazem stanowczość i rozpacz. Kiedy zwrócił się do Józefa, jego spojrzenie mówiło: „Nie chciałem tego wszystkiego, ale tak się stało i muszę to dokończyć".
Józef płakał.
Uczestniczyłem wraz z nimi w zebraniu generałów, jakie Tytus zwołał w swoim namiocie. Stali ramię przy ramieniu z torsami wbitymi w złote zbroje i w hełmach wciśniętych pawie na oczy. Tytus siedział w środku namiotu.
Zadawał pytania Tyberiuszowi Aleksandrowi, swojemu głównemu szefowi sztabu, a później generałom, swojemu przyjacielowi Frontonowi, który dowodził dwoma legionami z Aleksandrii. Obok niego stał prokurator Judei Marek Antoniusz Julianus. Każdemu Tytus stawiał to samo pytanie: jaki powinien być los Świątyni Jerozolimskiej, świętego miejsca, w którym Żydzi oddają cześć swojemu Bogu, boskiego pałacu, jednego z klejnotów rodzaju ludzkiego? Czy powinniśmy popełnić ten świętokradczy czyn i ją zniszczyć?

Odwrócił się w stronę Józefa Flawiusza, ale nie zadał mu pytania.
Generałowie sami się wahali.
-	Ogień - odpowiedział Tyberiusz Aleksander.
Czy Żydzi nie przerobili tej świątyni w fortecę?
Trzeba więc stosować wobec niej prawo wojny. Żydzi nie przestaną się buntować tak długo, jak długo ich Świątynia będzie trwać jako miejsce, w którym się zbierają wszyscy, ze wszystkich części kraju, a nawet ze wszystkich prowincji Imperium.
-	Ogień - powtórzył za nim jakiś generał. - Płomie
nie powinny na zawsze zdusić pamięć o nich.
Tytus wstał.
-	Nie będę za ludzi mścił się na przedmiotach - pod
sumował. - Nie obrócę w perzynę tej pięknej budowli.
Bogowie, jacykolwiek by byli, powinni być szanowa
ni. Ta świątynia będzie jedną z ozdób Imperium. Nie
spalę jej.
Ale po chwili dostrzegłem unoszące się znad niej płomienie. Belki podtrzymujące strop waliły się, złote i srebrne drzwi topiły się w ogniu, a drogocenne tkaniny płonęły żywym ogniem. Mówiono potem, że jakiś żołnierz wrzucił pochodnię do Świątyni w trakcie walk, a inni znajdujący się w pobliżu zrobili to samo, tak wielka była ich nienawiść i chęć zwyciężania. Tak wielkie było pragnienie, aby zetrzeć na proch to zbuntowane miasto oraz Żydów, którzy upierali się, by dalej walczyć.
A więc teraz płomienie wypędzały ich z kryjówek, doprowadzały do rozpaczy i pochłaniały. Zwycięstwo rodziło się z ognia.
Widziałem, jak sami Żydzi rzucali się w ogień, myśląc, że w ten sposób go zagaszą. Słyszałem ich krzyki,

kiedy zrozumieli, że Sanktuarium oraz wszystkie otaczające je budynki, a wśród nich te, w których znajdował się skarbiec z cennymi monetami, ze strojami wkładanymi na uroczystości, ze świecznikami, zostaną zniszczone i że ich Bóg pozwolił pożarowi się rozprzestrzeniać.
Wszyscy nasi żołnierze byli z kolei ogarnięci przez płomienne i mordercze upojenie. Wszyscy podchodzili, brali pochodnie i rzucali je do budynków, które jeszcze nie stały w płomieniach.
Paliły się bramy pokryte szlachetnymi metalami i portyki, gdzie schroniły się kobiety i dzieci, posłuchawszy kapłanów, którzy zapewniali ich, że w tych świętych miejscach będą bezpieczni. Teraz tysiącami rzucali się w płomienie.
Widziałem, jak Tytus z gołą głową i bez zbroi wbiegł do Świątyni, krzycząc, że należy powstrzymać ten pożar i ocalić to święte miejsce. Ale żaden żołnierz go nie słuchał.
Znajdowałem się koło niego, wśród generałów, kiedy wydał centurionom rozkaz uderzania w tych legionistów, którzy rozniecali ogień. Ale żołnierze sprawiali wrażenie, jakby nie czuli ciosów, jakie wymierzali im centurioni. Wydawało się, że nie widzą ani Tytusa, ani trybunów. W dalszym ciągu rzucali płonące pochodnie. Chcieli wejść do Sanktuarium, aby zabić tych Żydów, którzy tyle razy ich pokonali i którzy teraz w płomieniach kontynuowali walkę.
Nie przejmowali się rozkazami Tytusa. Mieli zamiar w dalszym ciągu palić i zabijać. A żołnierze przybywający do świątyni popychali tych, którzy stali przed nimi, tak mocno, że niektórzy z nich sami staczali się

w płomienie, paląc się razem z Żydami, których ciała leżały już na schodach Sanktuarium.
Żołnierze podkładali ogień. Zabijali. Rabowali podziemie Świątyni. Otwarto skrzynie wypełnione monetami, których każdy legionista wyniósł stamtąd pełną torbę. Nigdy wcześniej żołnierze nie położyli ręki na tak ogromnym łupie. Po miesiącach walk, dwudziestego dziewiątego sierpnia, nadszedł dzień i noc, kiedy już nic nie zostało do zdobycia - ani mury, ani bramy miasta, ani świątynie, ani dyscyplina.
Wszyscy Żydzi, kimkolwiek by byli, zostali zabici.
Wszystkie budynki zostały spalone.
Nic nie mogło powstrzymać rozochoconych mężczyzn i w końcu zobaczyłem, że Tytus także zrezygnował z prób zmuszenia ich do posłuszeństwa.
Wszedłem wraz z nim i z trybunami do tego miejsca Najświętszego ze Świętych, którego nie dosięgły jeszcze płomienie. Było to małe kwadratowe pomieszczenie, puste i ciemne, przywodzące na myśl przepaść bez dna. Zanurzyłem się w panującej tam ciszy, jakby odgłosy świata zewnętrznego nie mogły tu dotrzeć. Ale to trwało tylko przez moment.
Wrzaski wtargnęły do środka razem z płomieniami, a my wyszliśmy stamtąd.
Już nic nie zostało oszczędzone przez ogień. Krew spływała po leżących wszędzie zwłokach.
Tytus zatrzymał się. Popatrzył prosto przed siebie na najwyższą część miasta, gdzie schronili się Żydzi, którzy przetrwali. Tam już rozpoczynały się walki. Trzeba będzie zdobyć każdą ulicę, każdy dom i w

końcu trzy wieże: Hippikos, Marjamne i Fazael, które strzegły pałacu Heroda. Trzeba będzie znowu zabijać.
Tytus spuścił głowę, kiedy żołnierze wnieśli insygnia legionów na dziedziniec Świątyni. Mieli przytroczone do pasa i zawieszone na szyi worki z monetami zrabowanymi ze świątynnych skrzyń. Byli tak obładowani, że ledwo chodzili. Reszta zrabowanych przedmiotów, a wśród nich ogromny, siedmioramienny świecznik, znajdowała się w rogu dziedzińca pod czujnym okiem centurionów.
Nagle wszyscy wyciągnęli i unieśli swoje miecze i krzyknęli: „Tytus imperator!", a potem powtarzali te dwa słowa.
Tytus wyciągnął rękę.
Później odwrócił się w stronę Józefa Flawiusza i zobaczyłem jego twarz pooraną głębokimi zmarszczkami. To nie była twarz zwycięskiego generała, ale człowieka poważnego i zmartwionego, że zdarzyły się rzeczy, których nie chciał i nad którymi nie mógł zapanować.
Józef Flawiusz stał zgarbiony, z głową wciśniętą między ramionami i wzrokiem utkwionym w płomieniach, które niemal doszczętnie pochłonęły już Świątynię i jej skarbiec.
-	Dziś - wyszeptał - jest rocznica zniszczenia Świą
tyni przez Nabuchodonozora, króla Babilonu.
Ale jego głos został zagłuszony przez wiwaty żołnierzy i ich okrzyki: „Tytus imperator!".
-	To Bóg decyduje o życiu i śmierci - dodał, kiedy
nastała cisza i kiedy było już słychać tylko trzask pło
mieni i hałas walących się murów.
Nagle zobaczyłem, jak z tych ruin pokrytych dymem wychodzi grupa kapłanów w poplamionych ubraniach, z brudnymi twarzami.

Żołnierze popychali ich w stronę Tytusa, poszturchując ich płaską częścią ostrzy albo drzewcami oszczepów. Znaleziono ich w Sanktuarium, wyjaśnili, schowanych na szczycie jednego z ostatnich jeszcze stojących kawałków muru. Ale płomienie wygnały ich stamtąd.
Kapłani rozpoznali Józefa Flawiusza i posyłali w jego stronę błagalne spojrzenia. Tytus podszedł i stanął pomiędzy nimi a Józefem.
-	Czas przebaczenia już minął - oświadczył.
Pokazał na płomienie i na zgliszcza Sanktuarium.
-	Świątynia, wasza Świątynia jest zniszczona. Byli
ście jej kapłanami. Dlaczego chcecie przeżyć dłużej niż
ona, skoro nie udało się wam jej ocalić?
Wykonał znany gest: wyciągnął rękę z opuszczonym kciukiem i żołnierze odciągnęli kapłanów. Widziałem, jak krew trysnęła z ich gardeł, a ich pozbawione głów ciała drgały jeszcze na posadzce.
Tytus długo przyglądał się Józefowi Flawiuszowi, który spuścił głowę. Nie tylko bogowie decydowali o życiu i śmierci.

32.
W ciągu następnych godzin myślałem, że bogowie i Tytus, zeloci i sykariusze odstąpili od zamiaru zesłania śmierci na dziesiątki tysięcy Żydów, którzy schronili się w górnym mieście, po drugiej stronie Xyste -rzeki, która dzieli Jerozolimę. Biegł przez nią most, ale nikt nie odważył się na niego wejść.
Na skraju Świątyni i dolnego miasta czaili się nasi żołnierze. Po stronie górnego miasta sykariusze i zeloci obrzucali kamieniami tych, którzy próbowali przejść przez ten most, uciec.
U stóp góry, koło filarów, gromadziły się zwłoki, które wpadły do rzeki.
Drugiego dnia września zobaczyłem jednak, że jakiś człowiek próbuje przejść przez most.
Szedł z rękami w górze odziany w długą tunikę, jaką noszą kapłani. Kroczył wolno, ale pewnie przed siebie, a żołnierze, którzy czaili się w ruinach koło mnie, wyprostowali się. Jeśli sykariusze i zeloci pozwolili temu człowiekowi przejść, to był on bez wątpienia ich wysłannikiem. Mężczyzna zatrzymał się w połowie mostu.
Krzyknął, że Szymon Bar Gioras i Jan z Gischali chcą usłyszeć z ust Tytusa - i z żadnych innych - pro-

pozycje, jakie mają do złożenia Rzymianie, aby zakończyć wojnę.
Dziękowałem niebiosom, gdy zobaczyłem Tytusa, jak w otoczeniu trybunów i centurionów podchodzi do mostu. Żołnierze tłoczyli się wokół niego. Słyszałem ich pomruki. Byli jak dzikie bestie, które trzeba przytrzymać i które ryczą ze złości, że nie mogą się rzucić na swoją ofiarę.
Zadrżałem. Jeszcze byli spragnieni krwi! Ale Tytus uniósł dłoń i tym gestem nakazał im ciszę. Pokazał górne miasto i zbliżający się do mostu tłum, na czele którego szedł Jan z Gischali i Szymon Bar Gioras, zeloci i sykariusze.
-	Oni są - powiedział Tytus - jak tuńczyki w sieci.
Nasze wały i umocnienia otaczają ich. Nie będą mogli
wymknąć się śmierci, jeśli tak zdecydujemy. Pozostaje
nam tylko uderzyć na nich. Każdym ciosem zabijemy
kilku z nich. I wkrótce zobaczymy, jak ziemia nasiąka
ich krwią, tak jak rybak widzi, jak woda w morzu robi
się czerwona.
Zrobił krok w stronę żołnierzy.
-	Ale będziemy potrzebowali wielu dni, aby zabić
ich wszystkich. A ich ciała nakarmią tylko hieny, szaka
le i sępy. Jeśli dzisiaj Żydzi chcą rzucić broń, wybierze
my tych, którzy powinni umrzeć tu, na miejscu, tych,
którzy będą walczyć w amfiteatrze dla przyjemności
ludu, oraz tych, którzy zostaną naszymi niewolnika
mi i których sprzedamy z zyskiem. Oto dlaczego teraz,
kiedy zechcą nas wreszcie wysłuchać, przemówimy
do nich. I niech ani jedna strzała, ani jeden oszczep
i ani jeden kamień z procy nie zostanie wystrzelony
w ich stronę! Własnymi rękami zabiję tego, kto nie

posłucha tego rozkazu, albo tego, który krzyknie jakąś obelgę! Jesteśmy rzymskimi legionami, a dyscyplina jest naszą siłą.
Zaległa cisza, a tłum uzbrojonych mężczyzn stojący na gruzach Świątyni i dolnego miasta znieruchomiał. Ludzie zgromadzeni po drugiej stronie rzeki także zamilkli, a Jan z Gischali i Szymon Bar Gioras wyszli na środek mostu na spotkanie Tytusa.
Myślałem, że ten zelota i sykariusz uznają wreszcie swoją klęskę. Świątynia była już tylko kupą gruzu. Ich oddziały nie były w stanie uciec z górnego miasta. Mieli wybór tylko pomiędzy poddaniem się a śmiercią. Nie tylko swoją własną i innych bojowników, ale także wszystkich, którzy jeszcze żyli: kobiet, dzieci, starszych, którzy stali teraz nieruchomo na brzegu Xyste, mając nadzieję na zakończenie walk.
Nagle rozległ się krzyk Tytusa. Od pierwszych słów wiedziałem, że nie zostanie wysłuchany, że Jan z Gischali i Szymon Bar Gioras wolą śmierć niż upokorzenie i błaganie. Oni chcieli prowadzić te pertraktacje wyłącznie po to, aby się przekonać - i pokazać to tłumowi mieszkańców - że nie ma innego wyjścia jak śmierć w walce.
- Słuchajcie, Żydzi, czy teraz macie dość nieszczęść dla waszej ojczyzny? - krzyknął Tytus głosem pełnym pogardy, głosem zwycięzcy, który nie tylko chce narzucić swoje prawo, ale także zobowiązać pokonanego do przyznania się, że popełnił błąd, buntując się, stawiając opór, do złożenia broni, nadstawienia karku i wyznania, że to powstanie było aktem szaleństwa. - Nie chcieliście dostrzec naszej potęgi i waszej słabości, pogrążaliście się w szaleństwie, doprowadzając

w ten sposób do zguby waszego ludu, do zniszczenia waszej Świątyni, waszego miasta, a wkrótce sami zginiecie w pełni zasłużoną śmiercią!
Wyczuwałem, że żołnierze stojący koło mnie aż zadrżeli z niecierpliwości.
- Kto was zaślepił? Kto dał wam tę pewność siebie? Czy aż tylu was było? - pytał Tytus. - Jedna, niewielka część rzymskiej armii wystarczyła, aby zadać wam klęskę. Wierność waszych sprzymierzeńców? Który naród, który lud wolałby Żydów od Rzymian? Wasza siła fizyczna? Przecież Germanie są naszymi niewolnikami, a kim wy jesteście w porównaniu z nimi? Trwałość waszych umocnień? Nie mogły wytrzymać naporu naszych maszyn oblężniczych! Tak naprawdę to dobroć samych Rzymian spowodowała, że się zbuntowaliście. Pozwoliliśmy wam zamieszkiwać tę ziemię, daliśmy wam króla z waszego ludu! Wy odrzucaliście nasze propozycje zawarcia pokoju! Chcieliście zabić rozsądnych Żydów, którzy znajdują się u mojego boku! Odmówiliście posłuszeństwa królowi Agry-pie i królowej Berenike! Ja chciałem ochronić waszą Świątynię. A teraz rozejrzyjcie się wokół siebie! Wasz lud to jedynie zwłoki, a Świątynia to ruiny! Miasto jest skazane na moją łaskę i litość! Wasze życie jest w moich rękach!
Słuchajcie! Mówię do was po raz ostatni. Nie mam zamiaru prześcigać się z wami w szaleństwie! Jeśli złożycie broń i oddacie się w moje ręce, daruję wam życie jak dobry pan w swojej posiadłości, karząc niepoprawnych, a resztę zachowując dla siebie!
Zobaczyłem, że zeloci i sykariusze zaczęli się wycofywać, a później, kiedy zeszli już z mostu, krzyknęli, że chcieli uzyskać pozwolenie na opuszczenie miasta

z kobietami, dziećmi i z całą armią. Udaliby się na pustynię, a Tytus byłby panem tego miasta.
Tytus skrzywił się. Żydzi byli zamknięci w pułapce, a przemawiali jak ludzie wolni, stawiając jeszcze warunki.
-	Nie oszczędzę nikogo! - wrzasnął Tytus. - Zasto
suję prawo wojny.
Żołnierze krzyknęli. Na drugim brzegu tłum rzucił się do odwrotu, pobiegł w uliczki i zniknął w domach.
-	Zabijajcie, podpalajcie i rabujcie! - wydał rozkaz
Tytus.
A żołnierze natychmiast rzucili się na most.
Wszedłem za nimi na teren górnego miasta, które już stało w płomieniach. Toczyły się walki, wszędzie żołnierze mordowali mieszkańców. Deptano po ciałach zabitych. Kilka godzin później zeloci i sykariusze porzucili wieże, w których mogliby się jeszcze bronić. Rzucili się na naszych żołnierzy z gołymi rękami, żeby tylko śmierć nadeszła jak najszybciej. Niektórzy próbowali uciec do domów, ale żołnierze odkryli w nich wejście do podziemi i wrzucali tam pochodnie i płonącą smołę. Słychać było krzyki i po chwili zaczęli wychodzić mężczyźni, kobiety i dzieci niczym żywe pochodnie.
Żołnierze grabili, zabijali, gwałcili. Na wierzchołkach wież umieścili insygnia legionów, śpiewali i klaskali w dłonie. Wyczuwałem, że byli już nasyceni zabijaniem i krwią.
Podszedłem do Józefa Flawiusza, który błądził wśród płomieni. Przekraczał zwłoki swoich rodaków. Płakał, powtarzając, że co najmniej milion ludzi zginęło w tej wojnie, którą on sam przeklinał, którą próbował przerwać i która zostawiła po sobie tylko ruiny, cierpienie i śmierć.

Dołączyliśmy do Tytusa, który przy wtórze wiwatujących żołnierzy przemierzał ruiny Jerozolimy. Centurioni przybyli oznajmić mu, że Jan z Gischali i Szymon Bar Gioras zostali pojmani. Janowi udało się uciec z miasta przez podziemia, ale w sąsiedniej wiosce zatrzymał go patrol naszych żołnierzy. Nie stawiał oporu.
Szymon Bar Gioras także wyszedł z podziemi, ale w środku ruin Świątyni. Myślał, że Rzymianie zostaną zdjęci strachem, widząc go umalowanego i odzianego w całun, i pomyślą, że powraca z królestwa zmarłych. Ale centurion pogroził mu mieczem i Szymon Bar Gioras zdradził swoje imię, aby ocalić życie.
Widziałem, jak grymas pogardy i niesmaku wykrzywił twarz Józefa Flawiusza. Obydwaj przywódcy wybrali życie więźniów, wolą być zaciągnięci do Rzymu i zabici w dzień triumfu Tytusa, niż umrzeć teraz z bronią w ręku.
-	Kto jest zdrajcą? Kto jest tchórzem? - pytał Józef,
zwracając się do mnie.
Później poprosił Tytusa, aby ten oszczędził tych Żydów, którzy nie brali udziału w walkach.
Tytus zawahał się. Chodził powoli między ruinami, zatrzymując się przed ogromnymi kamiennymi blokami, które kiedyś stanowiły podstawę murów albo wież obronnych.
-	W tej wojnie mamy bogów po swojej stronie -powiedział. - Ręce naszych żołnierzy, nasze maszyny oblężnicze i tarany nie wystarczyłyby, aby zburzyć te mury i wieże. To bogowie musieli je obalić.
-	Bądź łaskawy, Tytusie - powtórzył Józef Flawiusz. - Bogowie potrafią być łaskawi!
-	
Pokazał mu wycieńczonych mieszkańców skulonych wśród gruzów i czekających, aż żołnierze przyjdą ich zabić. Oni już to robili, powoli, zmęczeni zabijaniem ludzi tak, jak rzeźnik zarzyna zwierzęta.
- Zabijajcie tylko uzbrojonych i tych, którzy stawiają opór - oświadczył Tytus.
Modliłem się, aby Leda, córka Ben Zachariasza, była w tym tłumie więźniów, których oszczędzono i których teraz popychano w stronę dziedzińca Świątyni.
Tam żołnierze oddzielili słabych i starych od dzieci i młodych, silnych Żydów, którzy mogli być sprzedani jako niewolnicy albo wysłani na arenę jako ofiary dla dzikich bestii albo gladiatorów.
Byłem świadkiem tego okrutnego podziału na tych, którzy mieli umrzeć natychmiast, i na tych, którzy skazani będą na los niewolnika albo na śmierć odroczoną w czasie, podczas świętowania triumfu Tytusa w trakcie igrzysk w amfiteatrze.
Poprosiłem centuriona, który dowodził strażą, aby pozwolił mi przyjrzeć się młodym więźniom. Kobiety zebrano z boku. Żołnierze oglądali je i od czasu do czasu wyciągali jedną z nich z grupy i ciągnęli w stronę ruin. Często wracali już sami, zabiwszy kobietę, którą wcześniej skalali. Modliłem się, aby Leda, córka Ben Zachariasza, nie zaznała podobnego losu. Pragnąłem, aby raczej głód ją zabił. Ale obawiałem się, a równocześnie miałem nadzieję, że jednak żyje. Zatrzymywałem się więc przed każdą z pojmanych kobiet. Musiałem je zmuszać, czasem chwytając nawet za włosy, aby pokazały mi swoją twarz.
Był dwudziesty ósmy dzień września. Jerozolima była już tylko jedną wielką kupą gruzu, zbiorową mo-

giłą, w której palono ciała i w dalszym ciągu mordowano tych, których nie chciano ani pilnować, ani żywić, ani pozostawić przy życiu na wolności.
Tego dnia, kiedy słońce było jeszcze w zenicie, równie mocne i palące jak w środku lata, rozpoznałem siedzącą, skuloną na ziemi Judei, na gruzach Sanktuarium, pomiędzy ciałami pomordowanych kobiet Ledę, córkę Ben Zachariasza.

Część
piąta

33.
Zobaczyłem łańcuchy na kostkach Ledy, córki Ben Zachariasza. Miała też związane ręce sznurem, który biegł od jej szyi.
Jej twarz była poplamiona, policzki poparzone, a wargi spękane i obrzmiałe. Udało mi się napotkać jej wzrok tylko na moment, ponieważ natychmiast uciekła spojrzeniem i zamknęła oczy, jakby się obawiała, że przypomnę sobie o błysku nieposkromionego buntu, jaki w nich dostrzegłem, kiedy byłem zmuszony odsłonić jej twarz, ciągnąc ją za włosy. Kiedy je puściłem, jej głowa znów opadła na piersi. Powinna być jak posłuszne zwierzątko, jeśli chciała przeżyć.
Zawahałem się przez chwilę, ale pokusa była zbyt silna. Wziąłem Ledę za ramiona i pomogłem jej się podnieść. Gwałtownym ruchem wyrwała się i z powrotem skuliła ze zgarbionymi plecami, rękami obejmując podkurczone nogi.
Cofnąłem się więc o krok.
- Chcesz tę? - zapytał towarzyszący mi centurion. W ręce trzymał długi skórzany bicz nabijany ćwiekami.
Tytus pozwolił mi bowiem wybrać spośród więźniów tych, których chciałbym zatrzymać albo uwol-

nić. Wiedziałem, że Tytus był hojny w stosunku do swoich trybunów i bliskich.
Józef Flawiusz mógł uratować od niewolnictwa i od śmierci kilkudziesięciu Żydów, których rozpoznał w tłumie więźniów, z którego żołnierze wybierali codziennie setki ofiar prowadzonych na tortury, śmierć albo ukrzyżowanie.
Widziałem, jak Józef błaga jeszcze Tytusa o łaskę dla trzech kapłanów, którzy właśnie zostali przybici do krzyża. Mówił, że studiował z nimi w tej samej sali święte teksty.
- Daruj im życie, Tytusie. To są ludzie wiary i pokoju. Bóg ci to wynagrodzi - błagał.
Tytus zgodził się.
Zdjęto więc z krzyży ich ciała już okaleczone gwoździami i razami bicza. Dwóch zmarło, kiedy niesiono ich do namiotu Józefa Flawiusza. On czuwał nad trzecim kapłanem wiele dni, recytując wszystkie możliwe modlitwy, dziękując Bogu za jego hojność i prosząc go, żeby zaprzestał karania swojego ludu oraz zapewniając Boga o wierności Żydów. Sam zobowiązał się do przekazywania jego słów, obiecywał, że każdego Żyda uczyni żywą Świątynią, że w każdej wspólnocie będzie powtarzał: „Słuchaj, Izraelu, twój Bóg jest wieczny, Jeden jest wieczny Bóg!". Tak przetrwa lud żydowski, który w wojnę wciągnęli szaleńcy. Jedna trzecia całej populacji została w ten sposób poświęcona, a Świątynia najpierw była zbrukana, a potem zmieniona w ruinę.
„Ale Ty jesteś wieczny i cały wszechświat jest twoją Świątynią. Powrócisz tutaj, na ziemię Judei".
Bóg żydowski, być może, aby wynagrodzić Józefowi Flawiuszowi jego pragnienie ocalenia kamieni

wiary i ciągłe powtarzanie słów modlitwy, kiedy mury świątyni były obalane, sprawił, że z podziemi, niedaleko miejsca, w którym uwięzieni byli zeloci, wyszedł Mateusz, rodzony brat Józefa. Mężczyźni spędzili noc przytuleni do siebie, płacząc i modląc się. Ja także modliłem się wtedy o ocalenie życia tej młodej dziewczyny o imieniu Leda.
Szukałem jej tak długo, a teraz była przede mną, w podartym ubraniu i poraniona.
-	Chcesz tę? - powtórzył pytanie centurion.
I zanim zdołałem wypowiedzieć jakiekolwiek słowo albo zrobić najmniejszy choćby gest, smagnął ją biczem po plecach.
Chwyciłem jego ramię, które podnosiło się już do wymierzenia następnego ciosu, i przytrzymałem je, patrząc na Ledę, która podnosiła się teraz, cały czas trzymając spuszczoną głowę. Ale widziałem jej ciężkie piersi, szerokie biodra, a także wystające kości, które sprawiały wrażenie, jakby przy najmniejszym ruchu miały rozerwać jej skórę.
-	Nieźle wybrałeś, kawalerze - powiedział centu
rion, muskając końcem bicza piersi Ledy.
Gwałtownie odsunąłem jego rękę. Zaśmiał się.
-	Myślisz, że będziesz pierwszy?
Zaczął kpić ze mnie.
-	Trzeba było forsować z nami mury w pierwszym
rzędzie, jeśli chciałeś mieć dziewicę! Te tutaj - wskazał
biczem skulone kobiety - wszystkie miały już do czy
nienia z rzymskimi żołnierzami!
Pociągnął Ledę za sznurek. Zachwiała się i upadła na mnie. Przytrzymałem ją, a moje spocone ciało przylgnęło do jej skóry, moje ręce znalazły się na jej nagich piersiach.

-	Ale być może wybrałeś jedyną, której nasi żołnie
rze nie mieli, kto wie? Zawsze możesz sobie wyobra
żać, kawalerze, że bogowie podarowali ci owoc jeszcze
niedojrzały! Możesz, jeśli tak ci pasuje!
Ostrzem miecza przeciął sznur na szyi Ledy, który łączył ją z innymi kobietami. W tym momencie zorientowałem się, że Leda z trudem łapie oddech, duszona przez naciągnięty sznur, a reszta kobiet była zbyt osłabiona, nie miała siły ani ochoty, aby się podnieść, by sznur tak jej nie dusił.
-	Umyj ją najpierw - rzucił centurion na odchod
nym.
Cały czas trzymałem Ledę przyciśniętą do siebie.
Cierpiałem, gdy musiałem ją puścić, i po tym, jak cofnąłem się o krok do tyłu, znowu miałem ochotę wziąć ją w ramiona i położyć ręce na jej piersiach. Od tak dawna nie dotykałem kobiecego ciała. Wziąłem ją jednak pod ramię i pomogłem jej iść, ponieważ kajdany w dalszym ciągu krępowały jej nogi. Prowadząc ją, wyszeptałem, że widziałem ją już dawno temu, w Aleksandrii, w domu jej ojca Jochanana Ben Zachariasza i że on błagał mnie, abym ją odnalazł, ocalił i że ja sam miałem nadzieję, przez wszystkie te miesiące oblężenia, że pewnego dnia mi się do uda. I z pomocą Boga odnalazłem ją tutaj, żywą.
Odwróciła się w moją stronę z szeroko otwartymi oczami. Patrzyła na mnie i wyrażała tym spojrzeniem taki ładunek nienawiści i pogardy, że najpierw spuściłem głowę, a później brutalnie ją odepchnąłem. Upadła na kolana, a ja, widząc jej półnagie ciało, odczuwałem palące pragnienie, aby ją posiąść i podporządkować sobie.

34.
Pozwoliłem temu pragnieniu objąć nade mną władzę. Kazałem dwóm niewolnikom umyć ciało Ledy Ben Zachariasz, a potem rozkoszowałem się nim tak długo, jak mogłem. Ona zamknęła oczy i zacisnęła wargi. Rozłożyła ramiona, jakbym chciał ją ukrzyżować. Często wydawało mi się, że sprawiam jej ból. Wstawałem więc i przemierzałem namiot albo, kiedy byliśmy w Cezarei Filipowej, w Antiochii i Bejrucie, komnatę w pałacu, w którym się zatrzymałem. Ona leżała wyciągnięta, nieruchoma. Tylko jej ręce muskały posadzkę po obu stronach łóżka. Podchodziłem do niej. Chwytałem za ramiona i potrząsałem nią.
To, co irytowało mnie najbardziej, to jej milczenie, jej zamknięte oczy i bierność, z jaką oddawała się moim pieszczotom.
Była jak martwa, a mnie nigdy nie udało się nią nasycić. Próbowałem zadawać jej ból, by zadrżała, zbuntowała się lub krzyknęła. Ale była jakby pozbawiona czucia. Próbowałem jej pokazać, że jeśli ja bym jej nie wybrał i zakładając, że byłaby jeszcze przy życiu, zostałaby wydana żołnierzom albo wypchnięta na arenę amfiteatru, albo dalej by szła z kajdanami na nogach wraz z innymi młodymi więźniami do Egiptu, albo

ostatecznie, jeśli jej Bóg by nad nią czuwał, zostałaby niewolnicą. Ten sam Bóg, jeśli jej los byłby mu obojętny albo jeśli chciałby ją ukarać, wydałby ją żołnierzom, aby zabawili się z nią, a potem rzucili jej ciało psom. Chyba że tak jak wielu innych silnych, młodych więźniów zostałaby skazana na przymusowe prace w delcie.
Oto czego jej oszczędziłem, a ona nawet nie chciała na mnie spojrzeć, nie chciała odezwać się do mnie słowem. Oddawała mi tylko swoje bezwładne ciało.
Nie pozwoliłem wiązać jej rąk ani nóg, kiedy wychodziłem z namiotu. Uprzedziłem ją natomiast: mogła spróbować ucieczki, ale żołnierze w dalszym ciągu przeszukiwali ruiny i podziemia Jerozolimy. Każdego dnia natrafiali na powstańców, którzy jeszcze się tam ukrywali. Torturowali ich, aby zmusić ich do wyznania, gdzie ukryte zostały skarby ze Świątyni i skrzynie złożone w Sanktuarium przez bogate rodziny. Potem ich zabijali.
Ją spotkałby ten sam los. Ewentualnie, po tym jak żołnierze ją wykorzystają, zabiją ją albo wrzucą jeszcze żywą do doliny Cedronu albo Gehenny, gdzie gniły tysiące zwłok.
Może więc spróbować opuścić ten namiot. Być może udałoby się jej nawet wyjść z obozu, ale nigdy nie będzie mogła oddalić się od ruin Jerozolimy i dojść do Hebronu, Herodionu, Acherontu czy Masady, gdzie, jak mówią, zeloci i sykariusze gromadzą się z zamiarem kontynuowania walki. Dowiedziałem się ostatnio, że w dolinie Jordanu i na Pustyni Judzkiej zaatakowali rzymskie kohorty i kupieckie karawany.

Opowiadałem o tym wszystkim córce Ben Zachariasza, mając nadzieję, że dostrzegę u niej drżenie ciała, spojrzenie, zmianę wyrazu twarzy, ale ona leżała taka wycieńczona; i kiedy wracałem do namiotu po całodziennej nieobecności, odnajdywałem ją skuloną, tak jakby dalej była związana.
Zatrzymałem się przed nią i miałem wrażenie, że moje ciało pokrywają nieczystości, że jest ono pełne ekskrementów, które całego mnie przesycają. Stałem się obrzydliwy jak hiena albo szakal, tak wstrętny jak bezpański pies. I równie okrutny jak żołnierze, którzy zabijali Żydów, aby szukać w ich wnętrznościach złotych monet, które ci być może połknęli.
Ja także na swój sposób szukałem złota w ciele Le-dy Ben Zachariasz. Dusiłem się, gdyż ogarnęły mnie mdłości. Znowu wyszedłem z namiotu.
Były to dni zwycięstwa. Żołnierze chodzili całymi bandami obładowani łupem, z mieczami w dłoniach, zawsze czujni. Pożary dogasały już wśród ruin, tylko czasami ogień jeszcze strzelał w górę, otaczając patrole wołające na próżno o pomoc.
Trzeba było jeszcze oczyścić podziemia i kanały, wyprowadzić z nich mieszkańców i buntowników, którzy jeszcze się tam chowali, oraz wyciągnąć skarby, jakie były tam ukryte. W dalszym ciągu zabijano i pozwalano umrzeć tysiącom mieszkańców pokonanych przez głód i pragnienie. Niektórzy z nich odmawiali jedzenia, jakie kilku zdjętych litością żołnierzy im przynosiło.
Na dziedzińcu Świątyni, w miejscu otoczonym tylko przez ruiny, zebrano siedmiuset najpiękniejszych młodych ludzi, którzy mieli udać się do Rzymu, aby zakuci w łańcuchy przedefilowali przez ludem podczas

uroczystości z okazji zwycięstwa cesarza Wespazjana i jego syna Tytusa w Judei, która od tej pory będzie nam poddana.
Przywódcy powstania byli już tylko dwoma związanymi ciałami także przeznaczonymi do udziału w triumfie Tytusa w Rzymie. Widziałem Szymona Bar Giorasa i Jana z Gischali związanych łańcuchami tak ciężkimi, że ledwo mogli poruszyć ramionami i głową. Byli częścią łupu wojennego, który powoli przygotowywano pod okiem żołnierzy.
Obserwowałem także, jak Józef Flawiusz zapłakał, widząc kapłańskie stroje, święte tkaniny, księgi, ten ogromny siedmioramienny świecznik, symbol jedności ludu żydowskiego z jego Bogiem, które miały być od tej pory wystawione w rzymskiej świątyni, żeby każdy obywatel wiedział, że nic, nawet jedyny Bóg Żydów, nie mogło ochronić tego zbuntowanego ludu przed rzymską potęgą.
Ta potęga rozpościerała się teraz przede mną w osobach żołnierzy z legionów zgromadzonych naprzeciwko trybuny, na której znajdowałem się u boku Józefa Flawiusza, zaledwie kilka kroków od Tytusa, który, otoczony swoimi oficerami, nagradzał najdzielniejszych.
Wtedy poczułem się dumny z tego, że jestem Rzymianinem. Odwróciłem się do Józefa Flawiusza, próbując się domyślić, co on mógł odczuwać. On, który był jednym z wojskowych przywódców i kapłanów ludu, którego klęskę i karę dziś świętowaliśmy. Już wybijano monety, na których widniała Judea, pojmana i zakuta w łańcuchy, a nad nią pilnujący jej rzymski żołnierz.
Tytus podziękował wszystkim oddziałom za ich posłuszeństwo, cierpliwość, wytrwałość i odwagę. Kiedy

skończył, trybuni zaczęli wyczytywać nazwiska legionistów, którym Tytus włoży na głowę złotą koronę albo na szyję złoty łańcuch, którzy dostaną małe lance albo inne insygnia ze srebra, złote lub srebrne monety, ubrania albo inne przedmioty wchodzące w skład łupu.
Widziałem, jak podchodzili kolejno ci zbrojni mężczyźni. Gdy otrzymywali swoje wynagrodzenie, wydawali się wzruszeni rozmachem, z jakim Tytus ich przyjmował. Na końcu Tytus wyrecytował modlitwy i zszedł z trybuny przy wtórze oklasków.
Wniesiono ołtarze i przyprowadzono dziesiątki wołów, które miały zostać złożone w ofierze, aby oddać cześć bogom. Tytus dobył miecza i podszedł do pierwszego zwierzęcia. Poderżnął mu gardło, wół osunął się na ziemię, a jego czarna krew trysnęła na Tytusa. Podobnie zabił wszystkie woły, po czym przekazał je armii, aby godnie uczcić zwycięstwo.
Brałem udział w tym świętowaniu, które trwało trzy dni. Byłem Rzymianinem, zwycięzcą. W nocy, kiedy wracałem do namiotu lekko pijany, napawałem się jeszcze ciałem Ledy, córki Ben Zachariasza.
Pewnego ranka, obudziwszy się, zobaczyłem Józefa Flawiusza. Przyglądał się Ledzie skulonej u stóp łóżka. Miała otwarte oczy, a w jej spojrzeniu można było wyczytać taką rozpacz, że poczułem wstyd, że należę do zwycięskiego narodu.
Wyprowadziłem Józefa z namiotu.
- Bóg jeden wie, ile wart jest każdy człowiek - wyszeptał. - Ja cię nie oceniam i ty postępujesz podobnie.
Dowiedziałem się, że Tytus zaoferował mu, w zamian za tereny, jakie jego rodzina posiadała w Jerozoli-

mie, ogromną posiadłość w dolinie Judei. W otoczeniu Tytusa szemrano, kiedy dowiedziano się, że wyrusza w podróż. Że zamierza zorganizować wielką podróż morską i odwiedzić miasta, takie jak Cezarea Morska, Cezarea Filipowa, Bejrut i Antiochia. Dziwiono się, że pogromca Żydów otaczał się właśnie Żydami, jak Józef, Agrypa czy też Tyberiusz Aleksander. Dodawano, że był pod dużym wpływem swojej kochanki Berenike. A teraz dawał temu Żydowi, Józefowi, ziemie wchodzące w skład prowincji z takim trudem zdobywanej przez legiony!
-	Wiesz o tych ziemiach? - zapytał mnie Józef.
Nie usłyszał mojej odpowiedzi. Zaczął recytować:
-	„To mówi Pan: Tak samo jak zesłałem na ten lud
wszelkie nieszczęścia, ześlę każde szczęście, jakie mu
obiecałem. Ponownie zdobędziemy pola na tej spu
stoszonej ziemi... W miastach Judei i na ulicach Jero
zolimy, które teraz są zdewastowane, bezludne, nie
zamieszkałe i nawet zwierząt w nich nie ma, znowu;
zagości radość, słychać będzie wesołe okrzyki, głosy
narzeczonych... Ponieważ tak jak kiedyś przyprowa
dzę do tego kraju wygnańców, powiedział Pan".
Popatrzyłem na niego. Józef Flawiusz wydawał się spokojny i pogodny.
-	Tak mówił nasz prorok Jeremiasz. Ja powtarzam
to samo - dodał.
Pomyślałem, że należy do narodu, który mimo że został pokonany, jest niezniszczalny.

35.
Podczas tej zimy, w ciągu miesięcy, które nastąpiły po zburzeniu Świątyni, niemal codziennie widziałem jednak, jak przelewana jest żydowska krew. Opuściłem ruiny Jerozolimy wraz z legionami i jechałem konno koło Tytusa w stronę Cezarei Morskiej, Cezarei Filipo-wej, Antiochii i Bejrutu. Gdy się odwracałem, widziałem za sobą zakutych w łańcuchy, poganianych razami bicza tysiące żydowskich więźniów, których męki Tytus chciał zaprezentować mieszkańcom znajdujących się na naszej drodze miast, które wznosiły łuki triumfalne, aby powitać go i uczcić jego zwycięstwo.
Patrzyłem na chowającego się gdzieś Józefa Flawiu-sza, który znajdował się niedaleko, ale nigdy się nie odwracał, jakby nie chciał widzieć umęczonych ciał kobiet i mężczyzn ze swojego ludu porzucanych na pustyni, konających i rzucanych hienom czy szakalom.
Wydawał się niewrażliwy na krzyki nienawiści i na kamienie, jakie spadały na więźniów, kiedy wkraczaliśmy do kolejnych miast. Zamieszkujący je Syryjczycy i Grecy prosili Tytusa, aby pozbył się Żydów, aby Rzym, wielki, wspaniały i potężny Rzym wykorzystał swoje zwycięstwo, aby skończyć raz na zawsze z tym zazdrosnym i znienawidzonym ludem.

Słyszałem, że mieszkańcy Antiochii domagali się prawa do wydalenia ze swojego miasta Żydów, tych, których jeszcze nie zabili, i do zniszczenia tablic z brązu, na których wygrawerowane były prawa, jakie Rzym przyznał Żydom. Ten wściekły tłum pragnął, aby Żydzi znaczyli od dziś nie więcej niż ziarna piasku porywane przez wiatr, aby wyrzekli się swoich rytuałów, szabatu i swojego Boga.
Tytus słuchał tych przekleństw, postanowień i oskarżeń, po czym podniósł rękę i poprosił o ciszę:
- Ojczyzna Żydów, do której należałoby ich odesłać, została zniszczona i żadne inne ziemie nie zechcą ich przyjąć.
Nie zgodził się tym samym, aby wygnano ich z Cezarei, Bejrutu i Antiochii, ale w zamian zaoferował zawiedzionym mieszkańcom żydowskich więźniów, których zakrwawione ciała wypchnięto na arenę.
Nie chciałem nawet wiedzieć, czy Józef Flawiusz siedział wraz z trybunami w otoczeniu Tytusa na stopniach amfiteatru w którymkolwiek z tych miast. Ale pamiętam doskonale tysiące Żydów wydane na pożarcie dzikim zwierzętom w Cezarei Filipowej dwudziestego czwartego października, w rocznicę urodzin Do-micjana, młodszego brata Tytusa. Ciągle słyszę krzyki i oklaski tłumu, który podnosił się za każdym razem, kiedy jakaś bestia rozrywała pazurami ciało Żyda.
W Bejrucie, dwudziestego siódmego grudnia, w rocznicę urodzin Wespazjana, widziałem tysiące więźniów zmuszonych walczyć przeciwko sobie, zabijać się nawzajem. Później ci, którzy przeżyli, zostali podpaleni, a blask ich ciał niczym żywe pochodnie oświetlał lodowatą noc.

Oprawcy wymyślali każdego dnia nowe tortury, to podpalając, to obcinając części ciała, zmuszając więźniów, żeby spółkowali ze sobą, a potem pożerali się nawzajem.
Wiele razy musiałem zamknąć oczy. Kiedy wracałem do Ledy, nie śmiałem jej dotknąć. Zrozumiałem wreszcie, że chcąc ją posiąść, podporządkować swojemu pożądaniu, byłem tylko jednym z tych katów męczących na swój sposób pokonanego. Mówiłem do niej, wiedząc, że będzie na mnie patrzeć, ale mi nie odpowie, ponieważ odkąd ją odnalazłem i wziąłem ze sobą, nie wypowiedziała ani jednego słowa. Jej milczenie mnie denerwowało. Czasami rzucałem się na nią gotowy ją uderzyć, ale powstrzymywałem się w ostatnim momencie i decydowałem się raczej na wykorzystanie jej z wściekłością, rozkładając jej uda i wchodząc w nią, choć ten brutalny stosunek mnie także nie sprawiał przyjemności.
Wstając, groziłem jej, że oddam ją żołnierzom, że wydam ją albo sprzedam lanistom poszukującym do swoich spektakli młodych kobiet, których nagie ciała wydane na pastwę dzikich zwierząt podniecały instynkty tłumu.
Ale zachowałem ją i nie opierałem się długo swojemu pożądaniu. Podchodziłem do niej. Ujmowałem jej brodę i unosiłem twarz. Irytowały mnie jej wiecznie zamknięte oczy i zawsze zaciśnięte usta. Opowiadałem jej o tym, co widziałem w amfiteatrze. Groziłem jej, zmuszałem, aby się podniosła, odwracałem ją na łóżku.
Byłem jej oprawcą i zadawałem jej cierpienie.

Krzyczałem, że jestem Rzymianinem, a ona jest pokonana. Że jestem szlachcicem, a ona moją niewolnicą. Ale kiedy wychodziłem z namiotu, szloch, którego przyczyny nie rozumiałem, chwytał mnie za gardło.
Wiele razy zdarzało mi się uklęknąć albo położyć na piasku i modlić się do tego boga, który poznał, czym jest cierpienie. Do boga, którego zdradzałem, wykorzystując ciało Ledy, tego, który, jak mi się wydawało, rozumiał, co odczuwałem, i przytrzymywał moją rękę, kiedy miałem ochotę uderzyć Ledę, a być może i ją zabić - bo cóż znaczyło jedno życie na tej ziemi judzkiej, gdzie Tytus poświęcał każdego dnia tysiące z nich wyłącznie po to, aby podziękować miastom Syrii i pomocniczym oddziałom, które były jego sojusznikami w tej wojnie?
Tak było zawsze od początku istnienia ludzkości. Czy to się nigdy nie zmieni? Czy religia cierpienia i litości, którą próbują szerzyć uczniowie ukrzyżowanego Chrystusa, nigdy nie będzie królować w ludzkich sercach?

36.
Pytałem Józefa Flawiusza o tego nowego boga wywodzącego się z jego ludu. Siedział naprzeciwko przed swoim namiotem wzniesionym niedaleko namiotu Tytusa na terenie obozu X Legionu, do którego dołączyliśmy po zakończeniu naszej podróży do Syrii, od Eufratu aż do morza. Przed nami, u stóp Góry Oliwnej, gdzie obóz został rozbity, widziałem pole ruin. Większe kamienie oznaczały miejsce, gdzie dawniej stała forteca Antonia, jej wieże, i wytyczały obwód tego, co kiedyś było Świątynią ludu żydowskiego.
Pokazałem nagie wzgórza otaczające ruiny. Tu i tam wznosiły się jeszcze krzyże, a na nich wisiały wysuszone, poszarpane ciała.
-	Bóg Chrystus... - zacząłem.
Józef Flawiusz przerwał mi ruchem ręki:
-	Po wszystkie czasy nasz Bóg jest Jedynym - po
wiedział dobitnie.
Przypomniałem sobie słowa Tytusa, jakie wypowiedział podczas oblężenia. Znajdowaliśmy się koło niego, kiedy na jego rozkaz stolarze zaczęli przygotowywać setki krzyży, które później żołnierze podnosili i osadzali w ziemi naprzeciwko murów obronnych.

Wśród więźniów czekających na ukrzyżowanie było kilku, którzy krzyczeli, że zmartwychwstaną jak ich bóg Chrystus i że połączą się z nim w wiecznym pokoju. Żydzi skazani na te same cierpienia odsuwali się od nich. Pomiędzy uczniami Chrystusa a ich braćmi w cierpieniu, pomiędzy dwoma odłamami tego samego ludu, które bliskość śmierci powinna zjednoczyć, nastąpiła wymiana oskarżeń. Jedni przypisywali porywczości drugich te nieszczęścia, które spadły na wszystkich.
Tytus, patrząc z ciekawością i z pogardą na tych ludzi, którzy wkrótce mieli zostać przybici do krzyża, powiedział:
-	Ta nieszczęsna wiara jest wrogiem Rzymu. Zarówno Żydzi, jak i uczniowie Chrystusa mają dusze skore do buntu. Nie chcą uznać naszych bogów i boskości cesarza. Ci, którzy wierzą w jedynego Boga, są wrogami Imperium i pragną jego upadku. My, Rzymianie, przyjmujemy wszystkich bogów poza tymi, którzy wykluczają istnienie innych. A taki jest jedyny Bóg Żydów i chrześcijan. Te dwa rodzaje wiary, jakkolwiek sprzeczne ze sobą, mają to samo źródło. Chrześcijanie wywodzą się od Żydów. Kiedy korzeń zostanie wyrwany, pędy szybko usychają.
-	Jeden jest wieczny Bóg - powiedział znowu Józef Flawiusz. - Chrystus jest tylko jednym z rabinów, którego zaślepiło szaleństwo i próżność. W tych trudnych czasach, kiedy Świątynia została skalana i zniszczona, ludzie powtarzają jego słowa i wyobrażają sobie, że jest Mesjaszem. Ale Tytus się myli, Serenusie. Te pędy to suche odrosty, a drzewo naszej wiary zapuszcza swoje korzenie najgłębiej w całym wszechświecie. Nasz Bóg
-	
jest Wieczny i jest Jedynym Bogiem. Nawet sam Tytus to przeczuwa.
Józef ściszył głos, aby wypowiedzieć te ostatnie słowa.
Mówiono, że Tytus myśli o poślubieniu Berenike i że będąc mężem żydowskiej królowej, uzna być może boga Żydów. Jako że jego wyjazd do Egiptu, a potem do Rzymu powinien nastąpić w ciągu kilku dni, niecierpliwiono się, aby się dowiedzieć, czy będzie mu towarzyszyć Berenike i jak cesarz Wespazjan powita syna w towarzystwie królowej z Orientu, należącej do ludu, który Rzym właśnie pokonał.
W chwili kiedy przybyliśmy z Cezarei i zobaczyliśmy znowu ruiny Jerozolimy, usłyszałem, jak Tytus przeklinał tych łotrów, którzy rozpętali wojnę przeciwko Rzymowi i zmusili go w ten sposób do zniszczenia miasta, zniszczenia Świątyni, miejsca pełnego bogactw i przepychu, które mogło trwać dla chwały Imperium, ale w wyniku tej wojny, której wynik od początku był przesądzony, pozostała po nim tylko rozpacz.
Tytus uniósł się gniewem i rozkazał, aby na statek załadowano Jana z Gischali, Szymona Bar Giora-sa i siedmiuset innych więźniów przeznaczonych, ze względu na swoją urodę, aby jak najszybciej zostali dostarczeni do Italii. Będą defilować przed rzymskim ludem w dniu uroczystości z okazji zwycięstwa armii rzymskiej w Judei.
- Judaea capta, Judea niewolnicą - powtórzył.
Leda była moją zakładniczką, ale rozstałem się z nią, kiedy razem z Tytusem opuściliśmy Jerozolimę, by wyruszyć do Aleksandrii. Nasza droga prowadziła przez Pustynię Judzką i Leda musiałaby iść razem

z więźniami i niewolnikami. Dlatego zdecydowałem się powierzyć ją kupcowi, który udawał się do Aleksandrii drogą morską.
Obawiałem się także, aby zeloci i sykariusze, którzy schronili się w ufortyfikowanych miastach Hero-dionu, Machrontu, Hebronu i Masady, nie próbowali zaatakować naszej przedniej straży prowadzącej więźniów. Ale przemierzyliśmy Judeę, a później Synaj bez przeszkód. W Memfis Tytus zorganizował igrzyska. Znowu oglądałem więc więźniów rozszarpywanych, zagryzanych przez dzikie zwierzęta albo zmuszanych do zabijania się nawzajem.
W chwili, kiedy już miał wejść na stopnie amfiteatru, Tytus powolnym gestem, z życzliwym uśmiechem dał znać Józefowi Flawiuszowi, że nie musi brać udziału w tym spektaklu. Józef ukłonił się i mimo że wokół niego trybuni popatrywali z pogardą, oddalił się.
Ja musiałem podążyć za Tytusem do amfiteatru. Na tej niewielkiej arenie to widowisko wydało mi się jeszcze bardziej okrutne niż zwykle.
Pomiędzy tłumem, który klaskał i krzyczał z radości, a tymi ludźmi, którzy zaraz mieli umrzeć, wytworzyła się jakaś haniebna zażyłość.
- To zgromadzenie złych ludzi - powiedział Józef, kiedy się później spotkaliśmy. - Jesteśmy jedynymi ludźmi w Imperium, którzy sprzeciwiają się temu krwawemu bałwochwalstwu i zbrodniom zelotów, sy-kariuszy przeciwko naszej wierze, między innymi skalaniu Świątyni ludzką krwią, zabijaniu swoich braci, zapomnieniu o naszym Prawie, które wymaga, aby nie składać w ofierze ludzi, ale zwierzęta. Oni popełnili świętokradztwo. My jesteśmy narodem, który odwiedza miejsca kultu i synagogi, a nie cyrki i amfiteatry.

Słuchałem Józefa Flawiusza nie bez znużenia, często zaskoczony albo zbity z tropu jego słowami. Z jednej strony mówił cały czas, że Bóg wybrał Rzymian i dał im zwycięstwo, a z drugiej utrzymywał, że lud żydowski jest lepszy od wszystkich innych, że jego religia nie może być porównywana z żadną inną religią, że jest niepowtarzalna, tak jak Jedyny Bóg.
W Aleksandrii byłem już zniecierpliwiony, chciałem jak najszybciej znaleźć się w Rzymie, w sercu Imperium rodzaju ludzkiego.
Patrzyłem na Józefa, słyszałem, jak schlebia Tytusowi, w Memfis wydawał mi się zadowolony, widząc Tytusa z diademem na skroni. Zapewniał go, że w przyszłości czekają go najwyższe stanowiska i że zasiądzie po swoim ojcu Wespazjanie na tronie cesarskim.
Tytus przerwał mu, odwrócił się do swoich trybunów, zdjął z głowy diadem i powtórzył, że jest wiernym sługą cesarza, jego posłusznym synem. Udaje się do Rzymu, aby wziąć udział w uroczystościach triumfalnych i będzie tam zajmował miejsce, jakie wyznaczy mu cesarz.
Pochwalałem ostrożność Tytusa. Legiony Wespa-zjana walczyły z Germanami, Galami i Scytami. Niektóre prowincje Imperium i granica na Renie były zagrożone. Najbardziej zbuntowane ludy chciały wykorzystać wojnę w Judei oraz wojnę domową pomiędzy Othonem, Galbą i Witeliuszem, aby spróbować odzyskać wolność.
Trzeba było więc przywrócić porządek i unikać jakichkolwiek podziałów. Tytus to rozumiał. Zaniepokoiłem się jednak, kiedy w maju, gdy ustały już zimowe wiatry, które szalały na morzu, zobaczyłem, jak wsiada na triremę w towarzystwie Berenike. Czy

Rzym zaakceptuje żydowską królową jako małżonkę, albo zwykłą kochankę syna cesarza wyznaczonego na następcę tronu?
Ja byłem tylko rycerzem. Na mostku prowadzącym na statek, który miał mnie zawieźć do Rzymu, pchnąłem Ledę, córkę Ben Zachariasza, której kazałem związać ręce i nogi, polecając jednak, aby nie zaciskano więzów zbyt mocno.

37.
Nigdy nie przejmowałem się losem, jaki czekał więźniów i niewolników na rzymskich statkach. Tak więc wszedłem z Ledą, żydowską niewolnicą, na pokład cesarskiej galery.
Ledwo zdążyłem zejść z mostku, podszedł do mnie centurion dowodzący galerą. Czubkiem bata pokazał Ledzie otwarty luk, którego pilnowało dwóch żołnierzy uzbrojonych w ciężkie kije.
Chwyciłem za sznur, który krępował ręce Ledy, i przyciągnąłem ją ku sobie. Popchnąłem centuriona i krzyknąłem, że jestem rzymskim żołnierzem, że należę do sztabu generalnego imperatora Tytusa i że ta kobieta zostanie u mojego boku na pokładzie podczas całej podróży.
Położyłem rękę na rękojeści miecza.
Centurion zawahał się.
-	Żydówka - mruknął - niewolnica, więzień?
-	Moja wyzwolenica - odpowiedziałem.
Wyciągnąłem miecz z pochwy, przeciąłem więzy Ledy i wyrzuciłem daleko, w czarne wody portu w Aleksandrii. Położyłem rękę na ramieniu Ledy i poprowadziłem ją w stronę dziobu statku, rzucając wyzywające spojrzenia marynarzom, żołnierzom, centu-
Tylus- 16

rionom - setce zbrojnych mężczyzn, którzy podobnie jak ja udawali się do Rzymu.
U mojego boku, z szeroko otwartymi oczami Leda wpatrywała się w tę dziurę, której ciemność można było stopniowo przeniknąć. Było w niej widać galerników i schowaną w mroku ładownię.
Widziałem wioślarzy przykutych do swoich ław. Słyszałem jęki żydowskich więźniów, których żołnierze zmuszali do stłoczenia się jeden przy drugim w korytarzu.
Z każdym świśnięciem bicza ciało Ledy drżało, jakby rzemień, który ranił plecy, ramiona, łydki i uda wioślarzy i więźniów, uderzał także ją samą.
Kiedy zrobiła krok w stronę tego otworu w pokładzie, przytrzymałem ją, obawiając się, żeby tam nie wpadła, albo nie rzuciła się do środka specjalnie w poszukiwaniu swoich bliskich, którzy teraz cierpieli. Ona tymczasem stała u mojego boku, na ciepłym powietrzu, które o zmierzchu wiatr przywiewał znad pustyni.
Wydano rozkaz podniesienia żagli i statek coraz szybciej oddalał się od lądu. Równocześnie bębny galerników zaczęły wybijać coraz szybszy rytm. Uderzenia drewnianych młotków o skórę bębnów zagłuszały urywane oddechy wioślarzy oraz narzekania więźniów, których ciała poplątane jak ryby w sieci mogłem sobie tylko wyobrażać.
Ścisnąłem dłoń córki Ben Zachariasza.
- Wyzwalam cię - powiedziałem. - Jesteś wolna. Będziesz obywatelką Rzymu.
Wyrwała swoją rękę z mojego uścisku, odwróciła się do mnie i znowu musiałem wytrzymać jej spojrzenie.
Nie potrzebowałem słuchać tych słów, które wypowiedziałaby pewnie tonem pełnym pogardy:

-	Byłabym wolna, gdybym cię zabiła, gdybym
wróciła do ojczyzny, gdyby Judea nie została podbita
i gdyby mury Świątyni zostały ponownie wzniesio
ne. Gdyby kapłani mogli sprawować ofiary zgodnie
z naszym rytuałem i oddawać cześć Bogu Wiecznemu
i Jedynemu.
Chwyciłem jej rękę poniżej łokcia, a moje palce i paznokcie wbiły się w jej skórę. Nie wyrywała się, nie spuściła wzroku, kiedy jej odpowiadałem następującymi słowami:
-	Twój bóg cię opuścił, pozwolił Rzymianom poko
nać twój lud i zniszczyć Świątynię, ponieważ ty i twoi
ludzie ją skalaliście. Zabijaliście swoich rodaków.
To z waszej winy kobiety traciły rozum i pożerały swo
je własne dzieci! Tak więc to wasz bóg wrzucił twoich
braci na dno ładowni, wydał mi ciebie i jeśli tylko ze
chcę, mogę odesłać cię do twoich ludzi albo wyrzucić
za burtę.
Trzymałem ją pewnie, ponieważ całe jej ciało drżało i pomyślałem, że byłaby zdolna, aby ode mnie uciec i aby pokazać swoją wolność i odwagę, skoczyć na dół do ładowni albo rzucić się w morze.
-	Zobaczysz Rzym, który nazywają Wiecznym
Miastem, zobaczysz potężne miasto, które bogowie
wybrali na stolicę całego rodzaju ludzkiego, będziesz
uczestniczyć w triumfie zwycięzców twojego ludu.
Wyprężyła się, próbując wyrwać rękę z mojego uścisku. Nie mogła tego zrobić, więc napluła mi w twarz.

38.
We wspomnieniach wydaje mi się, że nigdy nie puściłem ręki Ledy. Zmusiłem ją, aby szła koło mnie po ulicach Rzymu w ten dzień, kiedy świętowano triumf cesarza Wespazjana i jego syna Tytusa nad Żydami z Judei.
Leda spuściła głowę, aby nie widzieć setek więźniów, których twarze być może rozpoznawała. Teraz ubrano ich w piękne ubrania, aby rzymski lud nie zauważył ran, jakie tortury pozostawiły na ich ciałach.
Wśród tych ludzi o poszarzałych twarzach dostrzegłem Jana z Gischali i Szymona Bar Giorasa. Ten ostatni miał być stracony koło Forum, pod koniec triumfalnego pochodu. Już był rozebrany do naga i tylko sznur krępował jego szyję.
Był dopiero świt, na Polach Marsowych gromadziły się kohorty i centurie, które miały uczestniczyć w ceremoniach, po tym jak Wespazjan i Tytus odziani w jedwabie i w wieńcach laurowych na głowie wyrecytują modlitwy i złożą ofiary ku czci rzymskich bogów.
Ciągnąłem Ledę w tłumie, który zalał ulice Rzymu i który pozdrawiał orszak cesarski, podziwiał kolejne przedstawienia oraz wozy, na których zgromadzone były łupy wzięte z Jerozolimy. Widziałem wśród

nich złote tablice, siedmioramienny złoty świecznik, wyszywane tkaniny i najtrudniej dostępne materiały. Później szły różnego rodzaju zwierzęta w ozdobnych uprzężach. Prowadzący je mężczyźni byli odziani w purpurę przeszywaną złotą nicią.
Był to pochód bogactwa i potęgi. Byłem równocześnie zaskoczony i upojony takim przepychem. Widziałem wysokie na cztery piętra dekoracje, które przedstawiały wszystkie sceny z wojny w Judei, bitwy, oblężenie miasta, pożar i zniszczenie Świątyni, a nawet tortury i las krzyży wzniesiony naprzeciwko murów obronnych Jerozolimy.
Nieprzebrany tłum witał Wespazjana i Tytusa okrzykami uznania. Każdy z nich stał w swoim rydwanie, a młodszy syn cesarza, Domicjan, jechał obok nich na białym koniu.
Uścisnąłem rękę Ledy. Wiele razy z pewnego rodzaju złością ujmowałem jej podbródek drugą ręką i zmuszałem ją do podniesienia głowy, aby zobaczyła łupy, posągi bogów, dekoracje wysokie na cztery piętra i kolumny więźniów.
Chciałem, aby poznała naszą potęgę, żeby przyznała, że szaleństwem było buntowanie się przeciwko Rzymowi, że Józef Flawiusz miał rację, przeklinając Szymona Bar Giorasa. My siedzieliśmy u boku Tytusa, w towarzystwie Berenike, Tyberiusza Aleksandra, Agrypy i wielu innych Żydów, a on klęczał naprzeciwko świątyni Jupitera Kapitolińskiego i za chwilę miał zostać stracony.
Miałem nadzieję, że Leda okaże mi wdzięczność, że ją uwolniłem, że uczyniłem z niej w ten sposób obywatelkę Rzymu, niezwyciężonej stolicy największego w dziejach ludzkości Imperium.

Pokazałem jej tłum zakutych w łańcuchy żydowskich niewolników przygotowujących się do kopania fundamentów pod wielki amfiteatr, jaki kazał zbudować cesarz Wespazjan, a który będzie mógł pomieścić wiele dziesiątków tysięcy widzów. Potem wskazałem innych pojmanych, którzy szli niemal przygnieceni ciężarem, jaki dźwigali, a byli to być może uczeni czy nauczyciele Tory. Ubliżano im, zmuszano ich, aby patrzyli na sceny ukazujące zniszczenie Świątyni. Wyśmiewano łzy, które płynęły po ich policzkach, kiedy odkrywali w wystawionym na publiczny widok łupie najświętsze przedmioty ich kultu albo kiedy widzieli żydowskie niewolnice zmuszone przez swoich panów do prostytucji.
Od czasu zajęcia Jerozolimy i podbicia Judei przywieziono tylu żydowskich więźniów na targi niewolników w Rzymie, że ich wartość drastycznie spadła i sprzedawano ich za kilka drachm lanistom, którzy w cyrkach wszystkich miast Imperium rzucali ich dzikim zwierzętom na pożarcie albo zmuszali ich do walki ze sobą na śmierć i życie.
Ale Leda, kiedy tylko odsunąłem rękę od jej twarzy, opuszczała z powrotem głowę na piersi. Nie chciała widzieć, ale musiała słyszeć krzyk tłumu, kiedy cesarski orszak zatrzymał się przed świątynią Jupitera Kapi-tolińskiego.
Opisywałem jej to, co widziałem: żołnierze wyciągnęli z grupy więźniów Szymona Bar Giorasa i smagając go biczem, zaciągnęli na miejsce kaźni. Tłum zamilkł i zapadła taka cisza, że słychać było świst rzemienia, jęki torturowanego, którego na Forum zmuszono, aby padł na kolana. Później centurion mieczem odciął mu

głowę. Herold krzyknął, że kara na przywódcy wroga została wykonana i że jego głowa została odcięta.
To wywołało ogromną falę radosnych okrzyków, podczas gdy Wespazjan i Tytus rozpoczęli sprawowanie ofiary, zabijając byki, spryskując się ich krwią i zanurzając w niej ręce, aby zaczerpnąć siły.
Nagle te krwawe ręce, purpurowe tuniki zlały się przed moimi oczami jakby w krwawy całun. Zachwiałem się. Miałem wrażenie, że gdyby nie to, że trzymałem ramię Ledy, upadłbym na ziemię.
Był to krótki moment słabości, podczas którego zapomniałem, gdzie się znajduję, obawiając się, że stoczę się do jednego z wąwozów otaczających Jerozolimę: Cedronu lub Gehenny, gdzie widziałem stosy gnijących zwłok.
Ten odór śmierci, który się tam rozprzestrzeniał, bezpańskie psy, które kłóciły się o kawałki mięsa z hienami, szakalami, sępami i czarnymi orłami - oto co umożliwiło ten triumf, to gromadzenie łupów, tę orgię bogactwa i przepychu.
Otworzyłem oczy. Wespazjan i Tytus recytowali rytualne modły ku czci bogów rzymskich. Ale to już nie byli moi bogowie. Odciągnąłem Ledę i szepnąłem, do niej i do siebie:
- Jedyny jest Wieczny.

39.
Niemal codziennie powtarzałem Ledzie, że tak jak ona wierzę w jedynego Boga. Ona siedziała na podłodze u stóp łóżka, rękami obejmowała podkurczone nogi, głowę oparła na kolanach, a jej długie włosy niczym gęsty woal zasłaniały twarz. Sprawiała wrażenie, że w ogóle mnie nie słucha.
Ale ja w dalszym ciągu do niej mówiłem. Miałem nadzieję, że słowa, które wypowiadam, odblokują ją, że zobaczę, jak jej ciało się prostuje, jak otwiera ramiona, jak odgarnia włosy i pozwala mi ujrzeć swoją twarz, swoje oczy, że wstanie i zbliży się do mnie.
Mówiłem jej, że bóg Żydów wydaje mi się tak podobny do boga uczniów Chrystusa, że ja, który przestałem wierzyć w bóstwa rzymskie, myliłem tych dwóch bogów.
A mój przyjaciel Józef Flawiusz, który był jednym z kapłanów w Świątyni, wydawał się podzielać to wrażenie. Agrypa i Berenike, którzy także byli Żydami i którzy nawet tu, w Rzymie, obchodzili żydowskie święta, szanowali chrześcijan. Paweł, rzymski obywatel stracony za czasów Nerona - czy on także nie był żydowskim uczniem Chrystusa, wysłannikiem Boga, Boga, który sam został ukrzyżowany, będąc Żydem?

Chciałem ją przekonać, że jesteśmy sobie bliscy. Czyż jej nie uwolniłem? Przywołałem wspomnienie o moim nauczycielu Senece. Ten dom, w którym obecnie mieszkaliśmy, należał do niego. Pokazałem Ledzie ogród, cyprysy, przy których Seneka często opowiadał mi o nieśmiertelności duszy. To była moja wiara. I to powinna być także jej wiara. Widzieliśmy, zarówno ona, jak i ja, okrucieństwo i śmierć, jakie dotykały tylu niewinnych ludzi. Ulice Jerozolimy i okoliczne doliny, ziemia Galilei i Judei spłynęły krwią. Tylko nieśmiertelność duszy i zmartwychwstanie umożliwiały wiarę w to, że człowiek nie jest gorszy od hien, że nie jest na wieczne czasy skazany na wbijanie gwoździ w ręce i nogi skazańców, na cierpienia na krzyżu, albo, co chyba najgorsze, na zjadanie własnych dzieci, po to aby nie umrzeć z głodu.
Ale moje słowa ginęły w ciszy, jaką odpowiadała mi Leda. A mój głos, aż drżący od emocji, stawał się przepełniony gniewem.
Chciałem, żeby Leda mi odpowiedziała. Potrząsałem nią, pchnąłem na łóżko. Przykładałem ręce do jej gardła, aby się dusiła, mając nadzieję, że w ten sposób zmuszę ją do otwarcia ust, do krzyku, do błagania, abym ją oszczędził. Wtedy chociaż usłyszałbym brzmienie jej głosu.
Ale wiedziałem, że ona się nie podda. Więc znowu traktowałem ją jak niewolnicę, jak więźnia. Brałem jej bezwładne ciało. Chciałem przełamać jej milczenie. Wykorzystywałem ją, a później wołałem Telusa, niewolnika, któremu kazałem ją pilnować i służyć jej. Był za nią odpowiedzialny swoim własnym życiem.

Znowu stałem się rzymskim rycerzem. Opuściłem posiadłość, w której u boku Seneki poznałem smak prawdziwej przyjaźni i wielkiej mądrości. Na nowo odkrywałem Rzym i Rzymian.
Spotkałem Józefa Flawiusza, którego ambicje zupełnie się zmieniły. Codziennie udawał się na Palatyn. Wychwalał tam zasługi Wespazjana. Cesarz podjął decyzję o wzniesieniu świątyni pokoju na końcu Forum. Tysiące niewolników, z których spora część była Żydami, już pracowały nad jej budową.
-	To będzie najpiękniejsza, najszlachetniejsza ze
wszystkich budowli wzniesionych przez człowieka -
komentował Józef.
Cesarz planował zgromadzić tam wszystkie najważniejsze dzieła światowego malarstwa i rzeźby, aby ludzie, którzy chcieli je podziwiać, nie musieli już przemierzać różnych prowincji Imperium: Grecji, Azji czy Egiptu. Ta świątynia będzie arką wszystkich stworzeń rodzaju ludzkiego. Także złote wazy ze Świątyni Jerozolimskiej zostaną tam zawieszone.
Słuchałem i obserwowałem Józefa Flawiusza. Kim stał się człowiek, który cytując proroków swojej religii, przekonywał mnie, że pewnego dnia lud żydowski odbuduje Świątynię?
Józef zdawał się zapomnieć o swojej ziemi. Był szczęśliwy, widząc, że Wespazjan zdecydował się złożyć w swoim pałacu purpurowe tkaniny z Sanktuarium żydowskiego oraz zwoje Tory.
-	Tutaj bije serce rodzaju ludzkiego - powtarzał mi.
- Bóg tak chciał. Bóg tak zdecydował.
Towarzyszyłem Józefowi aż do pałacu obok Pól Marsowych, który zamieszkiwała królowa Berenike.

Wymierzała tam sprawiedliwość. Przyjmowała swojego brata, króla Agrypę, któremu Wespazjan przyznał władzę pretora. Tyberiusz Aleksander także pojawiał się tam często: Wespazjan mianował go trybunem i kazał wznieść na Forum pomnik dawnego prefekta Egiptu. Żydzi byli niemal codziennie zapraszani do Wespazjana i Tytusa.
Myślałem o Ledzie, córce Ben Zachariasza, mojej zakładniczce, oraz o ściętym Szymonie Bar Giorasie. Z przerażeniem słuchałem opowieści o walkach prowadzonych w dalszym ciągu przez legiony Lucyliu-sza Bassusa w Judei przeciwko zelotom i sykariuszom, którzy stawiali opór w Hebronie, Herodionie, Mache-roncie i w twierdzy Masada.
Nigdy nie słyszałem, aby królowa Berenike, jej brat król Agrypa, Tyberiusz Aleksander albo Józef Flawiusz wspomnieli choć słowem o cierpieniach tych ostatnich żydowskich bojowników.
Nie spuszczałem Berenike z oczu, tak bardzo fascynowało mnie jej pogodne piękno. Bawiła się swoimi licznymi pierścieniami i bransoletkami. Jej długie ręce wyłaniały się spod błękitnych chust jak dwa długie węże, a ich powolne ruchy kojarzyły mi się z lubieżnym tańcem dwóch ciał.
Czasami, kiedy posłaniec przybywał z Judei i oznajmiał upadek Herodionu, potem Macherontu, dawała mu jeden ze swoich pierścieni albo jedną z chust i żołnierz pokryty jeszcze kurzem po konnej jeździe od portu w Ostii albo Puteoli, kłaniał się przed żydowską królową jak niewolnik.
Wiedział pewnie, że w Rzymie Berenike była podziwiana, że żony urzędników i senatorów naśladowały jej sposób ubierania się, chodzenia, kłóciły się, by móc

kupić jakąś część jej biżuterii albo jej tunikę. Pochlebiano jej. Każdy miał nadzieję, że będzie zaproszony do jej pałacu, ponieważ wiedziano, że Tytus, wyznaczony na następcę tronu, był w niej tak zakochany, że kazał zamordować po wyjściu z uczty generała Poecinę, którego podejrzewał o próby wkradnięcia się w łaski królowej i być może otrzymanie tych łask.
Tymczasem kiedy udawałem się na Palatyn, byłem zaskoczony, słysząc w otoczeniu cesarza Wespazjana pogardliwe słowa pod adresem tej Żydówki. Podejrzewano, że utrzymuje kazirodcze stosunki ze swoim bratem Agrypą. Uważano, że jej wpływ na Tytusa jest nie tylko nadmierny, ale też szkodliwy. Rzym nigdy nie zaakceptuje, aby małżonką przyszłego cesarza została królowa pokonanego ludu. Nie będzie nową Kleopatrą, zapewniano, i przypominano los, jaki rzymscy urzędnicy zgotowali Cezarowi, kiedy zaczęli się obawiać, że zostawszy mężem egipskiej królowej, zacznie rządzić jak wschodni monarcha.
Józef Flawiusz bez wątpienia to rozumiał - być może był także trochę zazdrosny o wpływ, jaki Berenike wywierała na Tytusa - i był najmniej służalczy z osób znajdujących się w otoczeniu królowej.
Podobnie jak ona, wszyscy ci możni Żydzi cieszyli się z sukcesów legionów Lucyliusza Bassusa w Judei. Mieli nadzieję, że cesarz przyzna temu zwycięskiemu legatowi triumf w Rzymie oraz tytuł imperatora. Czyż Bassus nie zabił tysięcy Żydów, którym udało się uciec z Macherontu po tym, jak miasto się poddało? Jeśli chodzi o kobiety i dzieci, to wszystkie zostały skazane na niewolnictwo.
Legiony otoczyły las w pobliżu doliny Jordanu. Tam schronili się zeloci i sykariusze, którzy przeżyli

oblężenie Jerozolimy. Bassus tropił ich jak zwierzynę. Wycinał drzewa, żołnierze szli ramię przy ramieniu, Żydzi wycofywali się, a krąg rzymskiej kohorty zacieśniał się wokół nich stopniowo, ale nieubłaganie. W końcu nie mieli innego wyjścia, jak tylko pozwolić się zabić albo rzucić się do walki na ten mur z żelaza i skóry, na ostrza oszczepów i mieczy. Było ich ponad trzy tysiące i żaden z nich nie przeżył.
Ani Berenike, ani Agrypa, ani Józef Flawiusz, ani Tyberiusz Aleksander nie zadrżeli, dowiedziawszy się o tej nowej masakrze. Słyszałem, jak Tyberiusz Aleksander żałował, że twierdza Masada jeszcze nie upadła, i obawiał się, że jej usytuowanie na szczycie skalistej góry sprawiło, że okaże się nie do zdobycia. Dawniej, zanim wpadła w ręce sykariuszy, bywał w Masadzie. Górowała nad Pustynią Judzką. Król Herod kazał ją otoczyć murami jeszcze grubszymi niż mury Jerozolimy. Kazał także wykopać zbiorniki i zbudować spichlerze mogące pomieścić wystarczającą ilość wody i zapasów jedzenia, aby wytrzymać długie oblężenie. Ewentualni najeźdźcy będą bezradni: zmuszeni do rozbicia swojego obozu na Pustyni Judzkiej u stóp skalistego wzgórza, którego wierzchołek był jednak dość rozległy. Herod kazał wznieść tam domy oraz luksusowy pałac. Za murami rozciągały się nawadniane ziemie uprawne. Tak więc susza dokuczała wyłącznie oblegającym.
- Ale kto może stawić opór Rzymowi? - wykrzyknął Józef Flawiusz. Imperium zostało wybrane przez Boga. Jego armie odnosiły same zwycięstwa, tak więc zdecydowały się uderzyć także na Masadę. Ta twierdza musi upaść, ponieważ czas zawierania sojuszu z Rzymem minął, teraz ten naród może tylko zniknąć.

Dobrze się stało, że Wespazjan stworzył na ziemi judzkiej, w Emaus, kolonię dla ośmiuset weteranów. Dobrze też, że roczne kontrybucje, jakie Żydzi przekazywali na Świątynię Jerozolimską, będą od tej pory odkładane do osobnej kasy, Funduszu Żydowskiego. Każdy Żyd powinien więc zasilać skarbiec świątyni Jupitera Kapitolińskiego kwotą dwóch drachm.
-	Ale każdy, kto wierzy w naszego Boga, może się
do niego modlić w swojej prywatnej świątyni, jaką jest
jego dusza - dodał Józef Flawiusz. - Skończył się czas
narodów, nadeszły czasy obywateli.
Popatrzył na mnie, dodając:
-	Możesz nawet, Serenusie, modlić się do Chrystusa
i wierzyć w jego zmartwychwstanie.
Nie podobały mi się ani jego słowa, ani jego ironiczny, niemal pogardliwy uśmiech.
Żałowałem tych dni, kiedy Józef płakał, widząc, jak Jerozolima zamienia się w ruiny, jak wznoszone są kolejne krzyże i kiedy próbował uspokajać się co do przyszłości swojego ludu i swojej wiary. Nie cytował już proroka Jeremiasza. Stał się rzymskim Żydem. Był zadowolony, że może obchodzić święta swojej religii, ale zupełnie zrezygnował z pragnienia odbudowania ojczyzny i zjednoczenia swojego ludu.
Pomyślałem, że Józef Flawiusz i Tyberiusz Aleksander, podobnie jak król Agrypa i królowa Berenike, byli przede wszystkim obywatelami rzymskimi, a potem dopiero Żydami.
Wracałem do siebie w pośpiechu, pragnąc jak najszybciej ujrzeć Ledę, córkę Ben Zachariasza, której zachowanie zaczynałem w tym momencie rozumieć. Milczenie było jej sposobem potwierdzenia wierności

swojemu narodowi. Ja zaproponowałem jej zostanie obywatelką Rzymu. Ona tymczasem chciała być wolną Żydówką.
Czy byłem zaskoczony, kiedy w mroku mojego pokoju potknąłem się o ciało Telosa? W głębi duszy zawsze wiedziałem, że w taki czy inny sposób, przez śmierć czy przez ucieczkę, przez milczenie czy bierność, Leda mi się wymknie. Zresztą tak naprawdę nigdy jej nie posiadałem.
Niewolnicy przynieśli lampy i świece. Telos został dźgnięty sztyletem na wysokości serca. Rana stanowiła tylko wąskie nacięcie, które nawet bardzo nie krwawiło. Ale ostrze było długie i przecięło życie mojego niewolnika. Patrzyłem na jego ciało i na sztylet tkwiący dalej w jego piersi.
Dziwiłem się, że Leda nie zabiła mnie w trakcie jednej z tych licznych nocy, jakie spędziłem u jej boku. Być może w ten sposób okazała mi wdzięczność za to, że uniknęła losu innych więźniów?
Wyobrażałem sobie, jak sama w Rzymie jest narażona na te wszystkie niebezpieczeństwa, które grożą kobiecie w tłumie, który jest skory do rabowania i zabijania. Ale pomyślałem też, że jest wystarczająco silna i zdeterminowana. Ożywiona przez wiarę tak silną i niezniszczalną, zdoła przeżyć i dotrzeć do swojej ojczyzny, aby ponownie podjąć walkę.
Zamknąłem oczy i zobaczyłem ją, jak z murów Ma-sady rzuca wyzwanie Rzymowi.

Część
szósta

40.
Pojechałem do Masady. Byłem przekonany, że Le-dzie udało się dotrzeć do tego ostatniego żydowskiego bastionu, którego nazwy nikt nie ośmielał się wypowiedzieć przy Tytusie albo przy cesarzu Wespazjanie.
Za każdym razem, gdy przybywał do pałacu posłaniec od zarządcy Judei, Flawiusza Silvy, cesarz przyjmował go natychmiast. Uważnie śledzono reakcje cesarza, gdy Tytus powoli odczytywał mu depesze.
Kilkuset sykariuszy pod wodzą Eleazara w dalszym ciągu stawiało opór. Wał umożliwiający dotarcie do nich, który Flawiusz Silva polecił zbudować, nie był jeszcze skończony. Nie można było więc zbliżyć do murów obronnych machin oblężniczych, katapult i taranów. Sykariusze przeprowadzili z powodzeniem kilka ataków podjazdowych i Flawiusz Silva poprosił o posiłki. Chciał wiele kohort i nowy kontyngent żydowskich niewolników.
Wespazjan uniósł się gniewem: Silva już miał do dyspozycji dziesięć tysięcy ludzi i pięć tysięcy niewolników. Czy nie była to wystarczająca ilość, aby rozprawić się z niecałym tysiącem Żydów?
Zwrócił się w stronę Józefa Flawiusza i Tyberiusza Aleksandra, którzy znali to miejsce. Obaj przypomnie-

li, że Masada wznosiła się w środku pustyni, że rzymskie oddziały musiały rozbić obóz u stóp tego wzgórza, że ich zapasy żywności i wody musiały być każdego dnia przywożone z oazy Ein Gedi, która była położona wiele godzin marszu od obozu. Przypomnieli, że w okolicy Morza Martwego, nad którym stale unosiła się gorąca mgiełka żółtej siarki, powietrze było duszące i nieprzyjemne.
Wespazjan skrzywił się, a jego twarz skurczyła się jeszcze bardziej niż zwykle. Miało się wrażenie, że całe jego ciało cierpi. Przycisnął swoje wielkie dłonie żołnierza do brzucha. Potem jednym gestem odesłał posłańca, wzruszył ramionami i wymamrotał, że wojna w Judei była już skończona, że ci sykariusze zdechną z głodu i pragnienia, ponieważ Flawiusz Silva ustawił wokół twierdzy mur oblegających.
Ale Józef Flawiusz podszedł do cesarza i wyszeptał, że król Herod kazał wykopać w sercu tej twierdzy zbiorniki, które mogły pomieścić wystarczająco dużo wody, aby ugasić pragnienie setek ludzi przez miesiące, a może nawet lata. Z kolei zapasy żywności mogły być w tym suchym klimacie i czystym powietrzu długo przechowywane w dobrym stanie.
Wespazjan przeklął, skinął głową i opuścił salę, ale na odchodnym rzucił:
- Nie chcę słyszeć ani słowa więcej o Masadzie! Nigdy, aż do dnia, gdy będzie tylko kupą kamieni, pod którą pogrzebani zostaną wszyscy tamtejsi Żydzi!
Leda była bez wątpienia wśród nich. Wiele razy o niej śniłem. Zawsze ukazywała mi się na szczycie góry, na którą ja próbowałem się wspiąć. Wokół mnie spadały kamienie, czyniąc moją wspinaczkę bardzo niebezpieczną. Wybierałem kręte ścieżki, które były

blokowane przez skały, a kiedy próbowałem się między nimi przecisnąć, zderzałem się z murem obronnym i stawałem się łatwym celem łuczników i proca-rzy żydowskich.
Kiedy pewnego dnia Józef Flawiusz i Tyberiusz Aleksander wspomnieli o ścieżce zwanej Ścieżką Węża, jedynej drodze prowadzącej do Masady, natychmiast pomyślałem o ścieżce, którą przemierzałem w snach. Zdecydowałem się więc, że pojadę do Judei.
W końcu pewnego dnia zobaczyłem Masadę. Nigdy nie wyobrażałem sobie równie potężnej naturalnej fortecy. Była jak bryła wzniesiona w środku pustyni, z wystającymi skałami ostrymi niby kości. Jej cień i ogrom przytłaczał rzymski obóz.
Wspiąłem się na cypel z białych kamieni, który prowadził nad przepaścią do murów obronnych. Tysiące żydowskich niewolników poganianych biczami przez legionistów nosiło ziemię i kamienie, aby go powiększyć, podwyższyć, wydłużyć i przekształcić tym samym w drogę dostępu do Masady. Tylko kilka chwil stałem na jego końcu.
Powietrze było tutaj tak suche, że wargi i skóra pękały. Wiał pustynny wiatr i miałem wrażenie, jakby tysiące żądeł wbijało się w moje ciało, a moje usta wypełniał palący piach.
Zszedłem z powrotem do obozu. W namiocie było tak gorąco, że wolałem siedzieć na zewnątrz w tym skrawku cienia, jaki mój namiot rzucał na kamienistą ziemię.
Chciało mi się pić, ale woda przywożona przez żydowskich niewolników z oazy Ein Gedi była tak słona i tak ciepła, że natychmiast ją wypluwałem. Jednak go-

raco było tak dojmujące, a moje pragnienie tak palące, że próbowałem tym razem zwilżyć twarz i usta, ale wydawało mi się, że na mojej skórze tworzy się twarda pokrywa, jak białawe skorupy, które widziałem na wybrzeżu Morza Martwego.
-	Jutro - powiedział Flawiusz Silva, siadając koło
mnie - rozkażę wypchać machiny oblężnicze na wał
prowadzący do Masady.
Mówił jakby sam do siebie, ze skrzyżowanymi rękami, łokciami opartymi na kolanach i piersią pochyloną do przodu.
-	Ci Żydzi myśleli, że zrezygnuję - mówił dalej.
- Nawet już nas nie atakowali, tak bardzo byli pew
ni, że nie zdołamy rzucić pocisków na ich umocnie
nia i uderzyć w nie naszymi taranami. Nie znają uporu
rzymskiego żołnierza.
-	Jeśli podpalą maszyny... - zacząłem.
Przerwałem, widząc, jak zdenerwowane i wrogie
było spojrzenie Flawiusza Silvy.
-	Byłem w Jerozolimie - wymamrotałem. - Widzia
łem helopole, balisty i skorpiony zniszczone przez Ży
dów. Wdziałem nawet, jak wycofują się nasi żołnierze.
Wstał.
-	Po co przyjechałeś aż tutaj? Kochasz Judeę? Woj
nę? Nie jesteś żołnierzem. A może kochasz Żydów?
Mówiono mi, że w Jerozolimie wybrałeś sobie spośród
więźniów kobietę. Ona jest tutaj?
Zaśmiał się szyderczo.
-	Nikt, posłuchaj mnie dobrze, Serenusie, nikt nie
wyjdzie żywy spod ruin Masady!

41.
Przypominałem sobie słowa Flawiusza Silvy, kiedy zobaczyłem, jak dwie kobiety, których kurczowo trzymała się piątka dzieci, wychodzą z podziemi, kiedy po miesiącach oblężenia i walk płomienie zaczęły pustoszyć twierdzę Masady. Z uniesionymi rękami, rozczochrane kobiety szły w naszym kierunku, wykrzykując słowa, których w huku pożaru i walących się murów nie byłem w stanie zrozumieć.
Stałem w pierwszym rzędzie żołnierzy, tuż obok centuriona. Poprzedniego dnia pochodnie i płonące strzały nasączone smołą podpaliły belki podtrzymujące drugie umocnienia.
Potrzebowaliśmy kilkudziesięciu dni, aby wybić choćby szczelinę w pierwszym murze i aby tarany mogły zacząć nadwyrężać drugi. Ale ten był zbudowany z kęp ziemi i tarany, zamiast wybijać w nim dziurę, wzmacniały go tylko, ubijając ziemię.
Wtedy Flawiusz Silva wydał rozkaz naładowania katapult, skorpionów i balist szmatami nasączonymi smołą, a później podpalenia tych pocisków. Chciał w ten sposób spróbować podpalić ten mur i twierdzę wraz z nim.
Ale wiatr wiał w naszym kierunku i ogień, zamiast pustoszyć Masadę, zaczął trawić nasze maszyny oblęż-

nicze. Pomimo krzyków trybunów i centurionów żołnierze rzucili się do odwrotu, szemrając, że bogowie postanowili chronić Żydów i że ta twierdza jest nie do zdobycia. Że trzeba zrezygnować z prób podbicia jej i opuścić Pustynię Judzką, gdzie poległo już tylu ludzi - i wystarczyło kilka dni, żeby z ich ciał, zjedzonych przez padlinożerców, została tylko kupka białych kości, które myliły się tutaj z kamieniami.
Ale kiedy zapadła noc, wiatr nagle się odwrócił i zaczął wiać gwałtownymi podmuchami w stronę twierdzy. Płomienie sięgały aż do środka i trawiły belki podtrzymujące drugie mury.
- Bogowie są z nami - krzyknął Flawiusz Silva, a żołnierze wydali okrzyk bojowy.
Ale Silva, przechodząc między nimi, powstrzymał ich. Rozpoczną atak o świcie. Trzeba najpierw pozwolić, aby pożar, ten gniew boży, spustoszył Masadę i pożarł jej obrońców.
Całą noc patrzyłem na ogień, słuchałem trzasku pękających belek i huku spadających kamieni. Później, gdy różowawy świt rozlał się na horyzoncie, żołnierze przy akompaniamencie bębnów i trąbek ruszyli do ataku, uderzając drzewcami oszczepów w swoje tarcze. Okrzyki wojenne wyznaczały rytm ich marszu po tym wale prowadzącym w jeszcze żywe płomienie. Centurion obok mnie rzucał rozkazy, później polecił żołnierzom, aby się zatrzymali, obawiając się, że z ruin i zgliszczy wyskoczą żydowscy bojownicy, tak jak to często miało miejsce w Jerozolimie.
Ale przed nami były tylko roztrzaskane i sczerniałe kamienie, zawalone mury i walająca się ziemia pochodząca z rozbitych drugich umocnień. Pomimo huku ognia mieliśmy wrażenie głębokiej ciszy. Właśnie wte-

dy pojawiły się spod ziemi te dwie kobiety z dziećmi i zaczęły do nas podchodzić.
Przepchałem się przez żołnierzy, odepchnąłem centuriona, który próbował mnie powstrzymać, ostrzegając przed podstępami i perfidią żydowskich bojowników. Byłem przekonany, że Leda, córka Ben Zachariasza, dalej żyła i że była jedną z tych kobiet. Wydawało mi się, że rozpoznaję jej sylwetkę i jej włosy. Druga kobieta była gruba i stara, unosiła ręce nad głowę i krzyczała coś wysokim, przenikliwym głosem pełnym wyrzutu. Zatrzymałem się po kilku krokach, kiedy dostrzegłem twarz młodszej kobiety.
Krzyknąłem:
-	Gdzie jesteś, Ledo, córko Ben Zachariasza?
Kobiety popatrzyły na siebie. Przytuliły do siebie
pięcioro dzieci. Żołnierze je otoczyli. Były jak dwie samice, które próbują chronić swoje potomstwo. Żaden z żołnierzy nie podniósł swojej broni. Zafascynowani, odkrywali, w miarę jak poranny wiatr rozpraszał dym, opustoszałe ruiny fortecy.
Panowała cisza, która nas ogarniała i przyprawiała o dreszcze. Podszedłem do miejsca, z którego wyszły dwie kobiety. Zobaczyłem dziurę w ziemi przypominającą studnię, która prowadziła do podziemnego akweduktu, biegnącego pewnie do zbiorników wodnych w twierdzy.
Odwróciłem się do kobiet, które trzymały się za ramiona, a dzieci kuliły się między nimi.
Centurion popchnął w moją stronę żydowskiego niewolnika, który był naszym tłumaczem.
-	Gdzie są bojownicy, inni mieszkańcy fortecy? -
zapytałem.

Niewolnik przetłumaczył pytanie, a młodsza z kobiet, ta, o której myślałem i miałem taką nadzieję, że jest Ledą, zrobiła krok w moją stronę. Stłumionym głosem zaczęła opowiadać.
Nie mogłem oderwać oczu od jej nieruchomej twarzy, w której poruszały się tylko wargi, a nieruchome spojrzenie było skierowane na mnie i przeszywało mnie. Odwróciłem się do niewolnika i zobaczyłem, że płacze. Kobieta przerwała, a mężczyzna zaczął tłumaczyć jej słowa.
-	Wczoraj wieczór, po tym jak odwrócił się wiatr i pożar zaczął nadwyrężać drugie mury, Eleazar, syn Jaira, zebrał najodważniejszych ze swoich towarzyszy w jednej z sal pałacu i powiedział:
-	Ogień, który kierował się na Rzymian, nie zmienił kierunku sam z siebie. Bóg, który kiedyś nas kochał, teraz przeklął lud żydowski. Ponieważ gdyby pozostał przychylny albo przynajmniej umiarkowanie wrogi, nie patrzyłby obojętnie na śmierć tylu tysięcy ludzi, nie porzuciłby swojego najświętszego miasta, aby zostało spalone, zniszczone oraz aby zbrukano, a następnie obrócono w perzynę nasze Sanktuarium. Teraz przyszła nasza kolej. Zostaniemy ukarani za wszystkie zbrodnie, które w swoim szaleństwie popełniliśmy na naszych rodakach. Ale poddamy się karze za te zbrodnie nie z ręki naszych największych wrogów, Rzymian, ale z ręki Boga, zabijając się nawzajem. Niech nasze kobiety zginą, nie doznawszy przemocy i gwałtu, a nasze dzieci, nie poznawszy, czym jest niewolnictwo. Potem oddamy sobie nawzajem tę ostatnią przysługę, zachowując w ten sposób naszą wolność jak
-	
najdroższy skarb. Ale zanim to nastąpi, spalmy wszystkie nasze dobra i całą twierdzę: Rzymianie będą bardzo zawiedzeni, nie mogąc nas pojmać i dowiedziawszy się, że zostali pozbawieni łupu. Zostawmy tylko jedzenie, aby nie mogli powiedzieć po naszej śmierci, że zmarliśmy z głodu, ale żeby musieli przyznać, tak jak to planujemy, że woleliśmy śmierć od niewolnictwa. Bowiem to przez śmierć dusza zyskuje nieśmiertelność i może odejść do wiecznej ojczyzny, gdzie będzie wyzwolona od wszelkiego nieszczęścia! Zgińmy więc, zanim zostaniemy niewolnikami wroga, i jako wolni ludzie opuśćmy to życie wraz z naszymi żonami i dziećmi! Oto co nakazuje nam prawo, o to błagają nas nasze żony i dzieci! Oto konieczność, jaka płynie od Boga. Rzymianie pragną czegoś wręcz przeciwnego: obawiają się, że zginiemy, zanim oni zajmą naszą twierdzę! Pospieszmy się więc, aby zamiast radości z pojmania nas, na którą czekają, spotkało ich osłupienie z powodu naszej śmierci i podziw dla naszej nieugiętości!
Młoda kobieta podjęła swoją opowieść, w dalszym ciągu zwracając się do mnie. Przerywała po każdym zdaniu, tak jakby chciała, żeby tłumacz nie zapomniał o żadnym słowie opisującym to, jak każdy mężczyzna zabijał swoją żonę i dzieci, jak później wybrano dziesięciu mężczyzn, którzy mieli za zadanie zabić całą resztę. Pozostali mężczyźni położyli się koło swoich zmarłych żon i dzieci i oddali się w ręce śmierci. Wreszcie jeden z dziesięciu pozostałych przy życiu Żydów miał zabić dziewięciu, a potem popełnić samobójstwo.
- My chciałyśmy ocalić dzieci, dlatego schowałyśmy się w podziemnej studni - wyjaśniła kobieta. Potem cofnęła się, dołączyła do swojej towarzyszki i przycisnęła dzieci do siebie.

Wszedłem wraz z żołnierzami do pałacu i zobaczyłem ten tłum zabitych, leżących koło siebie. Nie byłem na tyle szalony, albo na tyle odważny, aby pochylać się nad każdą kobiecą twarzą. Jeśli Ledzie udało się dotrzeć do Masady, była bez wątpienia wśród zabitych. Jej ciało albo leżało tutaj, albo zostało wcześniej pogrzebane w ruinach. Jeśli nadal żyje, w Judei albo gdziekolwiek indziej z dala od Rzymu, Bóg Jedyny zadecyduje, czy jeszcze kiedyś przetną się nasze ścieżki.
Wróciłem do obozu. Panowała tam cisza jak po porażce. Wszedłem do namiotu Flawiusza Silvy. Leżał na łóżku z rękami skrzyżowanymi pod głową. Gdy wszedłem, wstał.
-	Ta pogarda wobec śmierci - wyszeptał - ta od
waga...
Na twarzy miał uśmiech pełen znużenia.
-	Cesarz nie przyzna mi triumfu. Zresztą jacy więź
niowie mogliby paradować w Rzymie podczas uroczy
stości? Dwie kobiety i pięcioro dzieci!
Zaśmiał się z pogardą, a później wzruszył ramionami.
-	Twoi Żydzi - wymamrotał - weź ich sobie.
I z powrotem padł na posłanie.

42.
Opuściłem rzymski obóz wraz z tymi, którzy stali się „moimi" Żydami. Jechałem konno obok wozu, na którym położono dwie kobiety i ich dzieci. Leżeli nieruchomo, wpatrzeni jedni w drugich z twarzami tak dokładnie ukrytymi za czarnymi chustami, że można było pomyśleć, że to zwłoki, które zaraz zostaną wyrzucone do rowu.
Często obawiałem się, że żołnierze jadący obok wozu wywrócą go i zostawią na pustyni tych Żydów, nie rozumiejąc, że chcę uchronić ich od śmierci albo od niewolnictwa.
Ale w końcu byłem Serenusem, rzymskim oficerem, znajomym cesarza i jego syna Tytusa, i nawet sam Flawiusz Silva, zarządca Judei, musiał zaakceptować fakt, że przyłączyłem się ze swoimi towarzyszami do jego kohort, które po zniszczeniu Masady wracały do Aleksandrii.
Udało mi się nawet doprowadzić do tego, że sprzedano mi tego żydowskiego niewolnika, który tłumaczył słowa młodej kobiety.
Miał na imię Anan. Ujął lejce wozu i szedł, śpiewając psalmy, kiwając się w przód i w tył. Sprawiał wrażenie, jakby nie słyszał obelg i pogróżek, jakie pod jego

adresem rzucali żołnierze. Mówili mu, że nadawał się jedynie na pokarm dla szakali. Grozili, że w Aleksandrii zostanie wypchnięty na arenę i wtedy zobaczymy, czy jego modły - obojętnie, czy po grecku, hebrajsku, łacinie, czy po aramejsku - wystarczą, aby odegnać dzikie zwierzęta, aby nie musiał poczuć, jak jego kości są miażdżone przez lwie kły.
Patrzyłem na jego nagie plecy, na których widniały ślady smagnięć biczem, jakie otrzymywał podczas oblężenia. Ilu z około pięciu tysięcy żydowskich niewolników noszących ziemię, kamienie, żywność i wodę przeżyło?
Około setka z nich szła na przedzie kolumny, obładowana jak juczne zwierzęta i podobnie jak one popędzana batem. Niektórzy mdleli i osuwali się na ziemię. Strażnicy spychali ich wtedy kopniakami na pobocze drogi. Nie przyznano im nawet łaski śmierci od ciosu oszczepu. Mieli konać powoli, rozszarpywani przez szakale i hieny, a ich sylwetki można było dostrzec w oddali na szczycie wzgórz, między którymi prowadziła droga.
Później horyzont się otworzył, droga stała się szersza i prowadziła wzdłuż wybrzeża i morza, które wyglądało na równie szare co piasek. Wkroczyliśmy na teren delty i zaczynałem rozpoznawać egipskie wioski: stłoczone żółtawe sześciany, między którymi biegały psy. Kohorty dołączyły do obozu legionów, a my podążyliśmy dalej naszą drogą aż do portu w Kanopos, jadąc powoli konno przez dzielnicę białych i rozległych posiadłości otoczonych pięknymi ogrodami.
Odnalazłem posiadłość Ben Zachariasza ukrytą za masywnymi krzewami laurowymi, nad którymi górowały palmy pochylane przez morską bryzę. Błyska-

wicznie zostaliśmy otoczeni przez około dziesięciu niewolników uzbrojonych w kije i oszczepy. Podszedłem do przodu, podczas gdy kobiety i dzieci na wozie się podniosły. Anan, który zeskoczył na ziemię, także został otoczony przez grożących mu uniesioną bronią niewolników. Zacząłem krzyczeć i wtedy Ben Zachariasz wyszedł ze swojej posiadłości.
Rozpoznałem go po głosie i intensywności spojrzenia, ale jego twarz była tak wychudła, a ciało tak po-garbione, że przez chwilę myślałem, że się pomyliłem. Ale on podszedł do mnie z wyciągniętymi ramionami i otwartymi rękoma. Emanowała z niego taka rozpacz, że od razu wiedziałem, że jego córka Leda nie żyje.
Chwycił mnie za ręce.
-	Opowiadała mi o tobie - wyszeptał.
Byłem tak zaskoczony, że nie mogłem się odezwać. Pokazałem mu tylko kobiety, dzieci i Anana.
-	Przyjmij ich - powiedziałem. - Oni ocaleli.
Spuścił głowę.
-	Leda przyszła - odezwał się, jakby zupełnie nie
słyszał moich słów. - Myślałem, że jest bezpieczna.
Później jednak zjawili się sykariusze, którzy uciekli
z Judei. Chcieli nas wciągnąć w nowe szaleństwo. Za
bili tych, którzy stawiali im opór. Jeśli mnie nie zabili,
to tylko ze względu na to, że Leda się do nich przyłą
czyła. Zginęła więc u ich boku. Ale przynajmniej Bóg
oszczędził jej cierpienia.
Zaciągnął mnie do swojej posiadłości. Wszedłem do chłodnych i ciemnych pomieszczeń, jakie odnajdywałem ostatnio tylko we wspomnieniach. Siedliśmy na wewnętrznym dziedzińcu, koło fontanny.

-	Torturowano na dziesiątki sposobów tych, którzy
zostali wzięci do niewoli - kontynuował Ben Zacha
riasz. - Okaleczano i przypalano ich ciała. Chciano ich
zmusić, aby uznali cesarza za swojego pana. Ale żaden
z nich nie otwarł nawet ust.
Chwycił się za głowę.
-	Szaleństwo, braterstwo, siła charakteru: każdy
wybiera sobie takie wyjaśnienie, jakie mu się podoba,
ale wszyscy się zgadzają, że wybrali śmierć w ciszy.
Ich ciała były jakby niewrażliwe, a niektórzy wręcz
się uśmiechali, jakby mieli w sobie jakąś wewnętrz
ną radość. Serenusie, dziękuję Bogu, że Leda uniknęła
tych cierpień.
Zakaszlał, a potem ukrył twarz w dłoniach.
-	Dzieci - wyszeptał - nawet dzieci były poddawa
ne torturom, ale żadne z nich nie chciało nazwać ce
sarza swoim panem. Siła ich woli i potęga wiary brały
górę nad słabością ciała.
Wstał.
-	Kto zdradził swój lud i swoją wiarę? Czy ci ludzie: mężczyźni, kobiety i dzieci byli naprawdę szaleni? Czy może ja, my, którzy kłaniamy się przed cesarzem, jesteśmy renegatami, apostatami i prawdziwymi zdrajcami?
-	W Masadzie... - zacząłem.
Przerwał mi, kręcąc głową. Wiedział już wszystko.
-	Bóg, nasze prawo potępia samobójstwo - wyszep
tał. - Ale ta śmierć wybrana po to, aby nie wydać swo
jego ciała i duszy nieprzyjacielowi oraz by uciec od
cierpienia, jest aktem wolności. Dusza dociera w ten
sposób tam, skąd przyszła, uczestniczy w wiecznym
szczęściu, w mocy pozbawionej wszelkich przeszkód,

jest wiecznie żywa i tak jak sam Bóg niewidzialna dla ludzkich spojrzeń.
Mogłem ocenić siłę pokusy, jaką wyrażał, mówiąc te słowa. Od śmierci Ledy Ben Zachariasz musiał niemal w każdym momencie myśleć o tym, żeby zakończyć swoje życie, aby pozbyć się ciężaru ciała, nękającej go rozpaczy i znaleźć wieczny spokój.
-	Dlaczego miałbym obawiać się śmierci - powie
dział jeszcze - czy nie jest nierozsądne poszukiwanie
wolności tutaj, na ziemi, i odmawianie sobie równo
cześnie wolności wiecznej?
Długo milczałem. Nie wiedziałem, co mam odpowiedzieć. Ja także doznawałem czasami takiej pokusy.
-	Te dwie kobiety i pięcioro dzieci - zacząłem
w końcu - których Bóg zdecydował się ocalić z Masa-
dy i zaprowadzić tu, do ciebie... Kto się nimi zajmie,
kto przekaże im wiarę ich ludu, twoją wiarę, Ben Za
chariaszu?
Popatrzył na mnie przez kilka chwil, a potem zaczął chodzić wokół fontanny z rękami założonymi na plecach jak u więźnia, ale głowę miał zwróconą ku niebu.

43.
Tak jak Ben Zachariasz często patrzyłem w niebo, aby uciec wzrokiem od tej ziemi spłukanej krwią. Opuściłem Aleksandrię z Ananem i jechałem konno ścieżką prowadzącą przez Pustynię Judzką, a następnie brzegiem morza do portu w Cezarei. Nie było jednej wioski ani jednego miasta, które nie stałoby się miejscem cierpień. W Heliopolis widziałem, jak zarządca Egiptu Lupus rozkazuje żołnierzom wyłamać drzwi świątyni żydowskiej i splądrować ją.
Położyłem rękę na ramieniu Anana, którego uczucia rozumiałem i podzielałem.
Podszedł do nas centurion i przyłożył czubek miecza do piersi Anana. Musiałem krzyknąć rozkazującym tonem, że ten człowiek należy do mnie i że każdy, kto go obrazi albo zrani, odpowie przed cesarskim sądem.
Otoczyli nas żołnierze, a później trybuni i Lupus podszedł do nas bliżej. Lupus, który gościł mnie kiedyś w swoim pałacu w Aleksandrii, rozpoznał mnie, odsunął żołnierzy i wyraził zdziwienie, że widzi mnie tutaj. Kiedy mu wyjaśniłem, że jadę do Cezarei, aby tam wsiąść na statek do Italii, zaśmiał się szyderczo.
Mam rozum równie pokręcony jak Żydzi! Jak mogę nie wiedzieć, że codziennie wiele galer i żaglowców

wypływa z portu w Aleksandrii do Ostii albo Puteoli? Wystarczy sześć dni, jeśli wiatr jest sprzyjający, aby dostać się do Italii. Na całym Morzu Śródziemnym nie ma portu lepiej usytuowanego niż ten w drugim mieście Imperium. Ze wszystkich prowincji w Azji i Afryce, nawet z Grecji, ludzie przyjeżdżają do Aleksandrii, aby stąd wypłynąć.
-	A ty, Serenusie, który już wielokrotnie tak podró
żowałeś, przemierzasz teraz pustynię w towarzystwie
Żyda, aby udać się do Cezarei?
Mówił tonem ironicznym i podejrzliwym. Brał trybunów na świadków:
-	Aż tak bardzo kochasz Judeę, Serenusie? Pewnie
kochasz też Żydów? Czyżbyś należał do tych obywa
teli, którzy przedkładają przesądy i proroctwa Orientu
nad szacunek należny naszym bóstwom i cesarzowi?
Pokręcił głową, a potem mnie ostrzegł, że bandy sykariuszy dalej włóczą się między Gazą a Cezareą. Te szumowiny rozpełzły się po całym Wschodzie. Zarządca Libii Katullus musiał stawić czoło atakowi tych łotrów. Zabił ich ponad trzy tysiące i pojmał ich przywódcę, niejakiego Jonatana. Ten wyjawił, że sy-kariusze mają sprzymierzeńców wśród Żydów, którzy podawali się za Rzymian, wśród obywateli, a nawet urzędników Imperium. Wydał także ich nazwiska.
Chciałem już odejść, ale Lupus należał do tych oskarżycieli i donosicieli, którzy rozlewali swoją truciznę na wszystkich, którzy się zbliżali.
Powstrzymał mnie, chwytając moje ramię i mówiąc słodkim głosem, że nie umieścił mnie na liście - zaśmiał się: „Na razie nie, Serenusie" - zdrajców Rzymu, tych, których Żydzi, Syryjczycy, Egipcjanie albo jeszcze uczniowie Chrystusa zepsuli.

-	Ale będziesz zaskoczony, Serenusie, kiedy usły
szysz nazwiska sprzymierzeńców sykariuszy!
Dodał, że Katullus miał zamiar udać się Rzymu, aby postawić Żyda Jonatana przed sądem cesarskim. Chciałby, aby cesarz usłyszał na własne uszy nazwiska sprzymierzeńców tych przestępców z Judei i będzie zaskoczony, rozpoznając nazwiska wielu Żydów, których przyjmuje w swoim pałacu.
-	Ty także, Serenusie, przyjaźnisz się z wieloma
z nich. Znasz tę żydowską królową, o której mówią,
że przymierza się do poślubienia Tytusa. Wierz mi,
wystrzegaj się Żydów, nawet tych, którzy twierdzą,
że wyrzekli się swojej wiary. Żyd zawsze pozostanie
Żydem. Gdybyś tak jak ja widział, jak nawet torturo
wani, nawet gdy wbijano im rozpalone żelazo w oczy,
nie chcieli uznać władzy naszego cesarza, wiedziałbyś,
jakimi są demonami. Dzieci, starcy i kobiety są równie
zdeterminowani, ich dusze zamieszkują te same siły
zła. Nienawidzą wszystkiego tego, co my szanujemy
i czcimy: naszych bogów, cesarza. Odmawiają składa
nia ofiar przed posągami naszych bóstw. Wszyscy oni
i ich sekty są wrogami rodzaju ludzkiego.
Odwrócił się i zmierzył Anana wzrokiem pełnym pogardy.
-	Nie istnieją żydowscy niewolnicy, Serenusie. Oni
uważają się za lepszych od wszystkich innych naro
dów. A ty - wyciągnął rękę i palcem wskazującym do
tknął mojej piersi - ty ich ratujesz, ty ich wyzwalasz.
Czy chcesz sam zostać Żydem? Musiałbyś się zgodzić,
żeby odcięli ci kawałek członka. W takim razie mo
że chrześcijaninem: podobno oni nie są obrzezani. Dla
mnie oni wszyscy są dziećmi sił ciemności i dlatego
krzyżuję ich, palę na stosie albo rzucam na pastwę dzi-

kim zwierzętom. Ale w Rzymie się ich chroni, w Rzymie się ich słucha. Doradzają naszemu cesarzowi. A ty, tutaj...
Odepchnął mnie i kazał mi jak najszybciej opuścić miasto, jeśli nie chcę stracić swojego niewolnika, a może także życia...
Wyruszyłem więc w dalszą drogę, w kierunku Jawne, miasta, o którym Anan opowiadał mi, że stało się ostatnim miejscem schronienia dla Żydów. Jeden z rabinów, Gamaliel, gromadził wokół siebie ocalałych, młodych uczniów. Czytali Torę i próbowali zrozumieć, czego chciał Bóg, czego oczekuje teraz od ludu żydowskiego i dlaczego pozwolił, aby Rzymianie zniszczyli Świątynię i święte miasto.
Słuchałem Anana.
Wiedziałem, że kiedy tym razem wrócę do Rzymu, już nigdy więcej nie zobaczę Judei. Nigdy więcej nie będę chodził po tej ziemi. Nigdy więcej nie spojrzę w to niebo, czasami żywo niebieskie aż po horyzont, a czasami tak roziskrzone, że wydawało się niemal białe. Nigdy więcej nie zobaczę, jak z zapadnięciem zmroku robi się złote, później zalewa się krwawą czerwienią, aż wreszcie opada zasłona nocy.
My przybyliśmy do Jawne, kiedy ta zasłona już się unosiła, a nad morzem pojawiało się powoli światło dnia. Mimo wczesnej pory ulice roiły się od zabieganych mieszkańców. Widziałem, jak Anan się wyprostował, jakby odrzucił ciężar niewolnictwa i doznanych wcześniej upokorzeń, i szedł prosto, jak wolny człowiek. To on zaprowadził mnie do Gamaliela.
Słuchałem. Wokół rabbiego lamentowano, oskarżano się wzajemnie, zapytywano, dlaczego Bóg porzucił

lud żydowski, o karę i pokutę, jaką musi on odbyć, aby odzyskać bożą miłość, i o żal za popełnione świętokradztwo. Usłyszałem, jak najbardziej podekscytowani ze zgromadzonych mówili, że skoro Świątynia została zniszczona, trzeba odmówić sobie wszelkiej radości, nie kochać już, nie dawać życia i postąpić jak ci...
Przemawiający ściszył głos, ale ja nie potrzebowałem słyszeć słowa „Masada", żeby wiedzieć, że o nie mu chodziło. To tamtejsi bojownicy po długiej walce wybrali śmierć.
Dlaczego by nie pójść za ich przykładem, skoro Sanktuarium i cała Jerozolima jest tylko kupą gruzów?
-	Posłuchajcie mnie, moje dzieci - powiedział Ga-
maliel. - Nie można nie płakać za tym, co straciliśmy,
to niemożliwe. Ale zbyt wielka rozpacz, rzucanie się
w objęcia śmierci to także jest niemożliwe. Musimy
żyć!
Te ostatnie słowa powiedział dobitnie, a potem jeszcze je powtórzył. Doradzał cierpliwość. Szeptał, a każdy się nachylał, żeby usłyszeć, co ma do powiedzenia:
-	Ludu żydowski, wybudowałeś Świątynię, a ona
została zniszczona. Nie zabieraj się za jej odbudowę,
zanim nie usłyszysz głosu z Nieba. Ale nie zapominaj
nigdy, czym ona była, pamiętaj o tym, co straciłeś.
Odprawiaj żałobne rytuały w rocznicę jej zniszcze
nia. W swoim nowym domu nie wygładzaj wszystkich
ścian, jedną zostaw surową, aby twoja skóra kaleczy
ła się o nią na pamiątkę świątyni, która została znisz
czona. Jeśli zaś wydajesz ucztę, to zrezygnuj z jednego
dania, aby pozbawić się przyjemności w imię tego, co
straciłeś. I niech twoja żona pozbędzie się jednej ze
swoich ozdób, aby mogła poczuć w tej stracie choć

część tego, co każdy Żyd powinien odczuwać na myśl o Jerozolimie i Świątyni.
Przez wiele dni słuchałem nauczania Gamaliela. Patrzyłem na twarze tych młodych ludzi, którzy słuchali go z pasją i uwagą. Zyskiwałem przeświadczenie, że rzeczywiście nie można zniszczyć wiary jakiegoś ludu, kiedy każda dusza staje się świątynią, miejscem modlitwy.
Co w takim razie może żołnierz, który rzuca pochodnię do Sanktuarium, jaki taran albo katapulta może zachwiać fundamenty wiary?
Trzeba by było zniszczyć cały naród, zabić wszystkich, łącznie z dziećmi. Ale zawsze ktoś ucieknie, ujdzie cało z tej masakry. I jego dusza będzie nową świątynią, od której rozpocznie się na nowo szerzenie wiary.
Zwierzyłem się z tych myśli Ananowi. Po raz pierwszy zobaczyłem, jak się uśmiechnął i zaczął opowiadać mi o Mojżeszu.
Zapytałem go o religię Chrystusa, który także - potwierdzali to jego uczniowie, których kilku mieszkało w Jawne - cudem uniknął masakry noworodków zorganizowanej przez Heroda.
-	Bóg jest Jeden - wyszeptał Anan.
-	A syn, kim on jest?
-	Czekamy wciąż na syna, on jeszcze nie nadszedł.
-	A ten, który umarł na krzyżu?
-	Tylu naszych braci zostało ukrzyżowanych. Sam widziałeś, jak cierpieli na wzgórzach koło Jerozolimy.
-	Ale Chrystus zmartwychwstał - wyszeptałem,
wpatrując się w niebo Judei.

44.
Kiedy w Rzymie przywołałem w rozmowie z Józefem Flawiuszem rozgwieżdżone niebo Judei i tamtejszą ziemię w kolorze ochry, on najpierw zamknął oczy, jakby chciał odnaleźć je w sobie, zapominając na chwilę o trującej i cuchnącej atmosferze, jaka panowała w mieście w te letnie dni.
Snułem dalej swoją opowieść, mówiąc o tym, co słyszałem w synagodze w Jawne. Powtórzyłem słowa rabbiego Gamaliela i Anana. Powiedziałem, że uwolniłem go i pozwoliłem mu zostać wśród swoich braci, Żydów. Józef Flawiusz spojrzał na mnie i zobaczyłem na jego twarzy minę pełną goryczy.
Przyjmował mnie tymczasem w domu, który należał do Wespazjana, zanim ten został cesarzem. To Wespazjan chciał, aby Józef w nim zamieszkał, co było wymownym znakiem szacunku, jakim się cieszył, i opieki, jaką roztoczył nad nim cesarz.
Od chwili mojego przybycia do Rzymu słyszałem, że Józef Flawiusz był jednym z tych Żydów, których rad najchętniej słuchali Wespazjan i Tytus. Dostawał rentę wysokości stu tysięcy sestercji. Żył otoczony gromadą niewolników. Odesłał swoją małżonkę i poślubił młodą dziewczynę pochodzącą z bogatej, żydowskiej rodziny z Krety. Trzymał ją w ukryciu.

Pokpiwano, że postępował roztropnie, bo lubieżność i rozpusta królowały w Rzymie. Nawet najbardziej dostojne kobiety prowadziły się jak dziwki, biorąc sobie za kochanków gladiatorów albo niewolników. Wespa-zjan musiał nawet wydać specjalny dekret, skazujący kobiety, które przyjmowały służących w swoim łożu, na to, że same będą traktowane jak służące. Ale kto by się tym przejmował? Nie można było przestrzegać tego prawa, inaczej bowiem wszystkie rzymskie małżonki stałyby się niewolnicami domowymi!
Zrozumiałem, co miał na myśli Józef Flawiusz, kiedy wyznał mi z dumą: „Rodzice mojej nowej żony pochodzą z najlepszej szlachty, to jedna z najwybitniejszych rodzin na Krecie. Zalety mojej żony wyróżniają ją spośród tysiąca innych..."
Powtarzałem to zdanie pisarzom, retorom i historykom, takim jak Tacyt, Juwenal czy Marcjalis, którzy przychodzili złożyć mi wizytę już następnego dnia po moim przyjeździe do Rzymu do posiadłości Seneki, gdzie się zatrzymałem. Dla nich byłem już „starym Rzymianinem", który mógł zrozumieć ich gorycz i złość.
Żydzi, mówili mi, jeszcze powiększyli zakres swojej władzy. Józef Flawiusz zamyka swoją żonę, którą chciał pojąć jako dziewicę, ale doradza tej żydowskiej królowej, Berenike, która była już zamężna trzy razy i teraz najpewniej szykuje się do poślubienia Tytusa. Ten z kolei pozwolił jej zamieszkać w pałacu cesarskim! Wschodnia królowa, która utrzymywała kazirodcze stosunki ze swoim bratem Agrypą! Czy rzeczywiście to jest przyszła cesarzowa, na jaką zasłużył Rzym?
Słyszałem już wcześniej takie słowa, ale teraz stawały się coraz bardziej zjadliwe. Opisywano żydowską

dzielnicę na prawym brzegu Tybru jako najbrudniejszą w Rzymie. Stamtąd pochodzili wszyscy żebracy, którzy wprowadzali niepokój na rzymskich ulicach.
- Żydzi są potomkami trędowatych wygnanych z Egiptu - powtarzał Tacyt.
Według niego psuli Rzym swoimi przesądami, proroctwami i odmawianiem sprawowania kultu cesarza, swoją bezbożnością, która prowadziła do tego, że przeklęli wszelkie ofiary składane bóstwom rzymskim. Czy po to niszczyliśmy Świątynię Jerozolimską, po to zabijaliśmy buntowników z Galilei i Judei, aby wpływy Żydów dawały się jeszcze bardziej odczuć w Rzymie?
Trzeba wziąć jeszcze pod uwagę uczniów Chrystusa, tego Żyda.
Słyszałem wręcz, jak obywatele tęsknili za czasami Nerona, kiedy krzyżowano chrześcijan i kiedy cesarz cytrzysta wysłał do Galilei Wespazjana, aby zdusił bunt zelotów i sykariuszy. Ale ci, choć zostali zwyciężeni, znaleźli sprzymierzeńców w Rzymie wśród Żydów, którymi otaczał się Wespazjan i jego syn Tytus.
Szeptano, że wkrótce zostaną zdemaskowani i że cesarz będzie musiał ich wygnać. Martwiłem się o Józefa Flawiusza. Zachowałem wspomnienie o prześladowaniach. Widziałem, jak powstają mury wielkiego amfiteatru, którego budowę nakazał Wespazjan. Czy kiedyś na jego arenie Żydzi i chrześcijanie zostaną rzuceni dzikim zwierzętom na pożarcie?
Zobaczyłem się z Józefem Flawiuszem, aby ostrzec go przed niebezpieczeństwami, jakie mu groziły.
Powiedział mi, że zaczął spisywać historię wojny w Judei. Był jedynym człowiekiem, który znał jej wszystkie aspekty.

-	Zacznę od momentu, na którym zatrzymali się
nasi historycy i prorocy - wyjaśnił.
Później zaczął mówić podniesionym głosem. Chciał raz skoczyć z tymi kalumniami. Nie zdradził swojego ludu, swojej wiary, ale wręcz przeciwnie, wybierając rzymski obóz, ocalił przyszłość przed zelotami i sy-kariuszami, tymi przestępcami, dla których jedynym wyjściem było zabicie swoich żon i dzieci, a potem siebie nawzajem, i jedynym dziedzictwem, jakie po sobie pozostawili, jest ich śmierć. Czy wymordowanie matek i dzieci, czy samobójstwo mężczyzn to był sposób na pojednanie się ludu żydowskiego z Bogiem?
Wstał i przeczytał mi donośnym głosem pierwsze zdania swojej książki:
-	„Ja, Józef Ben Mattias, kapłan z Jerozolimy, który
sam walczył w wojnie przeciwko Rzymianom, a póź
niej śledził resztę operacji wojennych u ich boku, po
stanowiłem napisać kronikę na użytek tych obywateli
Imperium i tych członków mojego ludu, którzy chcą
poznać prawdę na ten temat.
Powiedziałem, że postępując w ten sposób, wzbudzi niechęć Żydów, którzy uznają go za zdrajcę, oraz Rzymian, którzy będą mu zazdrościć i spróbują go skompromitować.
Wymieniłem imię zarządcy Libii, Katullusa, i opowiedziałem o wyznaniach, jakie wymusił na sykariu-szu Jonatanie, o radości, z jaką Lupus, zarządca Aleksandrii, mówił o spisku, którego rychłego ujawnienia się spodziewał, i niecierpliwości, z jaką czekał na skazanie Józefa i innych Żydów z otoczenia Wespazjana i Tytusa.
-	Cesarz udaremni spisek zawiązany przeciwko
mnie - odpowiedział Józef Flawiusz.

Śledziłem z zapartym tchem dalszy przebieg tej sprawy, przybycie do Rzymu Katullusa i jego zakutego w łańcuchy więźnia. Widziałem, jak Jonatan staje przed sądem i powtarza swoje zarzuty głosem pełnym wahania. Widziałem, jak cesarz oraz Tytus wchodzą do sali rozpraw, jak słuchają, po czym polecają, aby wszcząć śledztwo i raz jeszcze przesłuchać Jonatana, stosując wszystkie niezbędne środki. Przyznał się, oczyszczając z zarzutów Józefa Flawiusza, królową Be-renike i innych, że nie miał innego wyjścia i że rozpowszechniając te kalumnie, wykonywał polecenie Katullusa. Tytus poprosił, aby uniewinniono oskarżonych i oczyszczono ich z wszelkich podejrzeń, i aby uczcić ich wierność cesarzowi.
Jonatan został poddany torturom, a potem spalony żywcem. Jeśli chodzi o zarządcę Katullusa, rzymskiego urzędnika, to wywinął się zwykłej karze.
-	Bóg go ukarze - powtarzał mi Józef Flawiusz.
Kilka miesięcy później opowiedział mi o potwor
nym końcu tego, jak mówił, łajdaka.
Katullus był powalony przez skomplikowaną i nieuleczalną chorobę. Ale nie tylko jego ciało zostało ukarane.
-	Bóg uderzył także w jego duszę - podkreślał Józef
Flawiusz. - Każdej nocy Katullusa budziły przerażają
ce zjawy. Wydał rozkaz zabicia trzech tysięcy Żydów
i teraz każda z jego ofiar stawała mu przed oczami.
Krzyczał, jakby był na torturach. I naprawdę to było
jak tortury!
Choroba w dalszym ciągu postępowała. Wrzody toczyły wnętrzności Katullusa i po pewnym czasie zmarł z tego powodu.
-	Bóg, Serenusie, karze łajdaków.

Ale Rzym w dalszym ciągu wrzał od plotek pełnych zazdrości i nienawiści. Ich obiektem była między innymi Berenike: zbyt piękna, zbyt wyniosła Żydówka ze Wschodu. Mówiono, że cesarz powtarzał Tytusowi, iż nie będzie mógł wstąpić na tron, jeśli dalej będzie podejrzewany, że chce poślubić królową z Judei. Niektórzy mówili, że zaślubiny już miały miejsce.
Pewnego dnia Józef Flawiusz wszedł do mojej posiadłości i położył się na łóżku stojącym koło stołu, naprzeciwko mnie.
-	Berenike wyrusza jutro do Ostii, aby wsiąść na ce
sarską triremę - powiedział. - Tytus odsyła ją do Judei.
Wbrew sobie i wbrew niej.
Dodał:
-	Nikt inny, tylko sam Bóg może odmienić rzeczy
wistość na tym świecie.

Część
siódma

45.
Po wyjeździe Berenike straciłem wszelką ochotę, aby poznać rzeczywistość tego świata. Przeżyłem wystarczająco dużo, abym mógł wyobrazić sobie cierpienie Tytusa, docenić polityczną mądrość jego decyzji i odgadnąć, co ona zwiastowała: rychłą śmierć cesarza Wespazjana i wstąpienie na tron jego syna.
Byłem jak widz siedzący na najwyższym stopniu w amfiteatrze, który widział już tyle wzniesionych krzyży, tyle ciał pożeranych przez dzikie zwierzęta, tyle zabitych gladiatorów, tyle kobiet wydanych na pastwę wściekłych byków, że nic już nie może go zaskoczyć, nawet jeśli wciąż odczuwa obrzydzenie.
Wystarczyło mi więc jedno spojrzenie na Domicja-na, młodszego brata Tytusa, aby dostrzec rozmiar jego zazdrości. Widać ją było w jego rysach i gestach. Jego twarz wykrzywiona przez zazdrość i okrucieństwo przypominała mi twarz Nerona. Ten człowiek bez wątpienia będzie kiedyś rządził Imperium i będzie należał do tych, którzy zabijają, zanim sami zostaną zabici.
Mówiono, że codziennie zamykał się w swoim pokoju w pałacu i że przez wiele godzin zajmował się tylko łapaniem much, które potem przebijał cienką szpilką. Niektórzy utrzymywali, że to tak, jakby je

gwałcił. Przypominano jego zdeprawowane obyczaje, słowa listu, w którym Domicjan oddawał się na jedną noc pretorowi Klodiusowi Pollionowi; utrzymywał też stosunki z konsulem Nerwą, który jak zapewniano, był czujny i gotowy rzucić się na władzę, jeśli tylko okoliczności zaczną temu sprzyjać. Cóż mogłem zrobić z tymi spiskami, które łączyły w sobie ambicję, zazdrość i rozpustę?
Byłem tylko rzymskim żołnierzem, który przeżył panowanie Nerona, który widział tysiące torturowanych ludzi, tysiące ciał gnijących w dolinie Cedronu i Gehenny oraz w ruinach Masady. Byłem już zmęczony grami tego świata.
Myślałem więc o wyjeździe z Rzymu, o wycofaniu się do willi mojego przodka Gajusza Fuskusza Salina-tora w Kapui.
Ale jak mógłbym nie wziąć udziału w uroczystościach pogrzebowych cesarza, który zgodnie z moimi przewidywaniami umarł kilka miesięcy po tym, jak Tytus „wbrew sobie i wbrew niej" rozstał się z Bere-nike?
Wespazjan był człowiekiem pełnym umiaru, który nigdy nie odbierał życia dla przyjemności albo z czystego okrucieństwa - czego więcej można oczekiwać od cesarza, który dzierży pełnię władzy nad całym rodzajem ludzkim?
Nie mogłem znieść tego, że retorzy i ci, którzy uważali się za filozofów, wykpiwali tego żołnierza, skąpego wieśniaka. Śmiali się z jego surowych manier, ciężkiego ciała i grymasów, jakie często wykrzywiały jego twarz. Rozgłaszano słowa błazna, którego cesarz poprosił, aby zakpił z niego, i który odpowiedział: „Zrobię to, jak już pan ulży swojemu żołądkowi!".

Dziwne było to, że woleli drżeć przed szaleństwami i okrucieństwem Nerona niż uszanować człowieka, którego lud, mimo pochlebstw Nerona - nazywał „Adamato" - Ukochanym Wespazjanem.
Jak nie oddać czci jego ciału, wiedząc, że gdy śmierć była już blisko, gdy już wykręcała jego żołądek, kiedy nie był już w stanie trzymać stolca, mimo wszystko wstał z godnością i odwagą żołnierza, który raniony czeka na śmiertelny cios, powiedział: „Cesarz powinien umierać na stojąco!".
Wespazjan nie wciągał nikogo w swoją śmierć. Tytus wstąpił po nim na tron i nawet nie trzeba było przekupywać straży pretoriańskiej. Żołnierze przyjęli go z radością. Był zwycięzcą z Jerozolimy. Byłem świadkiem jego prób skłonienia buntowników do poddania się. Być może nie pragnął wcale pożaru i zniszczenia Świątyni oraz świętego miasta Żydów?
Pomyślałem, że powinienem także wziąć udział w jego intronizacji.
Skłoniłem się przed nim. Jego twarz wyrażała spokój. Wyszeptał:
-	To los daje człowiekowi najwyższą władzę.
Później, pochylając się nade mną, dodał półgłosem:
-	Znam twoje myśli, Serenusie. Wiedz, że wolałbym
raczej umrzeć, niż zabić kogoś tylko po to, aby chro
nić swoją władzę. Będę bezlitosny dla wrogów Rzy
mu. Byłeś ze mną w Judei, wiesz o tym, widziałeś, jak
walczę i jakie kary wymierzam. Ale Imperium to nie
to samo co cesarz. Kiedy mnie zabierze śmierć, Rzym
dalej będzie żył. Dlaczego więc miałbym prześladować
i mordować tych, którzy nie są moimi wrogami i któ
rzy nie stanowią zagrożenia dla Imperium?

Wydawało mi się, że jego wzrok zatrzymał się na krótką chwilę na jego bracie Domicjanie, o którym wiedziano, że już zawiązywał spiski, marząc o objęciu tronu po Tytusie. Szpiedzy co chwila przychodzili do Tytusa, aby zdać mu relację z tego, czego dowiedzieli się o zamiarach jego młodszego brata.
Byłem jeszcze w Rzymie, kiedy Tytus kazał ścigać po całym mieście i zatrzymać tych, którzy żyli ze szpiegowania obywateli, z donoszenia o ich słowach i postępkach do pałacu, z oczerniania dla otrzymania wynagrodzenia. Kazał pojmać tych, którzy roznosili plotki, podsycali spiski, rywalizację i znajdowali w ten sposób pożywkę dla donosicielstwa.
Żołnierze zatrzymali i zakuli w kajdany wiele setek ludzi. Widziałem, jak Tytus podchodził do tych, którzy błagali o łaskę. Ich mimika, każdy ich gest zdradzał tchórzostwo.
Polecił, aby wypchnąć ich na arenę tego ogromnego amfiteatru, którego budowę zlecił Wespazjan i ostatnio została zakończona. Stopnie tego Koloseum były wypełnione wrzeszczącym tłumem. Obawiałem się, czy nie rzuci tych donosicieli dzikim zwierzętom na pożarcie i czy okrucieństwo nie przyćmi w ten sposób sprawiedliwości tej decyzji.
Ale zatrzymani zostali tylko ubiczowani, a potem odesłani na wygnanie na wyspy i dzięki temu lud rzymski pozbył się przynajmniej na kilka miesięcy tych kanalii.
Odkładałem mój wyjazd do Kapui. Józef Flawiusz, który codziennie widywał się z Tytusem, nalegał, abym został w Rzymie wraz z nim. Cesarz potrzebował z oczywistych względów pomocy wszystkich

tych, którzy obawiali się spisku Domicjana i objęcia tronu przez tę okrutną i kapryśną istotę, być może nawet bardziej perwersyjną niż Neron.
Józef Flawiusz powiedział mi, że Domicjan poprzysiągł wieczną nienawiść do, jak ich nazywał, „demonów ze Wschodu", Żydów i uczniów Chrystusa. Był przekonany, że ci zrobią wszystko, aby go zgubić, doradzając Wespazjanowi, a teraz Tytusowi.
Uznałem racje Józefa.
Tytus nie tylko nie prześladował ani Żydów, ani chrześcijan, ale wręcz słuchał ich i chronił. Otoczył opieką na przykład jednego z kuzynów, Flawiusza Klemensa, o którym mówiono, że dołączył do sekty chrześcijan.
W tym czasie poczułem, że odradza się we mnie odrobina nadziei. Być może ci ludzie wyznający nową wiarę będą w stanie zmienić rzeczywistość tego świata? Pomyślałem o Ananie, o rabbim Gamalielu, o Józefie Flawiuszu, o narodzie żydowskim, którego członkiem był także Chrystus, którego los naznaczony był przez cierpienie. Józef Flawiusz powtarzał mi:
- Serenusie, studiowałem i przemyślałem losy mojego ludu. Myślę, że ze wszystkich narodów od początku czasów to naród żydowski został dotknięty największą liczbą nieszczęść...
Wydawało mi się, że się ze mną zgadza, kiedy przypomniałem mu los Chrystusa ukrzyżowanego, którego śmierć jakby zapowiadała to, co spotkało żydowskich więźniów przybitych do setek krzyży naprzeciwko murów obronnych Jerozolimy.
Czy nieszczęścia, cierpienia były znakiem wybrania przez Boga? Bez wątpienia Bóg dość już doświadczył swój lud. Przynajmniej taką miałem nadzieję.

Panowanie Tytusa wreszcie zapowiadało się spokojnie. Był człowiekiem młodym, silnym, hojnym i pełnym umiaru. Lud nazywał go nawet „miłością i radością całego rodzaju ludzkiego".
W Koloseum organizował walki gladiatorów, ale unosząc kciuk do góry, dbał o to, aby pokonani nie byli zabijani. Pewnego dnia wypuścił na arenę pięć tysięcy dzikich bestii różnych gatunków, ale nie wydano im ani jednego więźnia. A tłumowi podobał się spektakl.
Rozpacz i smutek, jakie ogarnęły mnie po stracie Ledy, powoli zwalniały swój uścisk.
Wyjechałem z Rzymu do Kapui, w głębi duszy odczuwając po raz pierwszy od wielu miesięcy iskierkę nadziei. Myślałem o młodych niewolnicach. Wyobrażałem sobie, że mógłbym nawet uwolnić jedną z nich i uczynić z niej małżonkę i matkę. Cóż bowiem warte jest życie, jeśli nie zostawi się potomka?
Spacerowałem pomiędzy drzewami pomarańczy i krzewami laurowymi. Kiedy kosztowałem fig, powracało do mnie wspomnienie warg Ledy i natychmiast chwytał mnie gwałtowny ból, który ściskał mi żołądek. Było to pomieszanie niepokoju i pożądania. Wahałem się jednak przed wyborem jednej niewolnicy, zadowalając się na razie patrzeniem na nie. Moje pragnienia nie były już tak intensywne, abym zachowywał się jak drapieżnik.
Byłem świadkiem zbyt wielu okrucieństw, aby nie być niepewnym przyszłości i aby beztrosko powoływać na ten świat nowe życie.
Miałem w pamięci matkę z Jerozolimy, która zjadła własnego syna.

Miałem w pamięci dzieci zabite w Masadzie. Wiedziałem, że śmierć czyha.
Przeczytałem ponownie księgę napisaną przez mojego przodka Gajusza Fuskusza Salinatora - Historię niewolniczej wojny Spartakusa. Czy czas krzyży wzniesionych wzdłuż Via Appia, od Kapui aż do Rzymu, przeminął bezpowrotnie, czy może Bóg przygotowywał się, aby poddać ludzi nowej próbie?
Odnalazłem także listy Seneki i jego manuskrypty, które wyciągnąłem z jego biblioteki w Rzymie i przywiozłem tutaj, do Kapui, krótko po jego śmierci, kiedy czekałem, aż posłaniec Nerona przyniesie mi rozkaz cesarza, abym podciął sobie żyły.
Pewnego sierpniowego poranka czytałem z uczuciami, których sam nie rozumiałem, pierwsze zdania jednego z tych manuskryptów: „Spadnie na was huragan ognia; przez całą wieczność będą was parzyć rozżarzone pochodnie, ale ci, którzy miłują prawdziwego Boga, jedynego i nieskończonego, odziedziczą życie, będą na zawsze zamieszkiwać szczęśliwe ogrody niebieskie, jedząc słodki chleb, który pochodzi z nieba".
Uniosłem głowę i spojrzałem w niebo. Zobaczyłem horyzont zamknięty czarną zasłoną.
Wiedziałem, że śmierć zbierała swoje żniwo.

46.
Nie pomyliłem się.
Widziałem ludzi pokrytych czarnym kurzem. Pojawiali się nie wiadomo skąd, ogłupiali i kulejący zataczali się pod drzewa pomarańczowe. Niektórzy leżeli twarzą do ziemi. Jeden z nich dotarł aż do mojej posiadłości. Czy był obywatelem, czy niewolnikiem? Był to mężczyzna, który opowiadał, że płomienie i gorący popiół wytrysnął z Wezuwiusza i zasypał kilka miast: Pompeje i Herkulanum. Ogień dotarł aż do morza. Ludzie umierali duszeni tym czarnym kurzem.
Później posłańcy jadący konno do Rzymu zatrzymali się, potwierdzając, że tysiące ludzi zginęło pod popiołami, że nie można było nawet zbliżyć się do miejsc, gdzie jeszcze niedawno istniały świetnie prosperujące miasta, których nazwy powtarzali drżącym głosem: Pompeje, Herkulanum, Stabie, Oplontis i jeszcze kilka innych. Niektóre zostały pochłonięte przez strumień gorącej ziemi płynącej wzdłuż zboczy Wezuwiusza, ognistej góry, której boki jakby się topiły.
Zamknąłem się u siebie.
Panowanie Tytusa, cesarza, o którym mówiono, że jest „miłością i radością całego rodzaju ludzkiego", roz-

poczęło się śmiercią. Byłem pewien, że to nie było jej ostatnie uderzenie.
Czekałem przyczajony, co dzień spodziewając się nowych nieszczęść. I rzeczywiście nadeszły.
Znowu zmarły tysiące ludzi, niektórzy potwornie spuchnięci, inni wykrwawieni. Tym razem śmierć przybrała postać dżumy. Zaczynały się potworne czasy.
Rządca doniósł mi, że w Kapui lud szemra, że Neron przeżył i że zbiera teraz wielką armię za Eufratem i że przybędzie, żeby się zemścić z pomocą najuboższych. Kiedy obejmie tron, będzie rozdawał bogactwa i ziemie najbiedniejszym obywatelom. Gdy dowiedziano się, że ogień spustoszył wiele dzielnic w Rzymie, zapanowała radość. Bogowie opuścili więc Tytusa i otoczyli swoją opieką Nerona oraz jego armię!
Ja widziałem martwe ciało Nerona. Nie wierzyłem w jego zmartwychwstanie. Ale śmierć igrała z jego wspomnieniem, przywłaszczała sobie jego imię, aby wymierzać potężne ciosy. Nie byłem zaskoczony, kiedy się dowiedziałem, że Tytus, po zaledwie dwóch latach, dwóch miesiącach i dwudziestu dniach rządów, zmarł w swojej willi, w której wcześniej także jego ojciec wyzionął ducha.
Otrzymałem wiadomość od Józefa Flawiusza, który opłakiwał - „jak wszyscy ci, którzy nie są łajdakami", mówił - zmarłego cesarza. Pisał mi, że ostatnie słowa Tytusa wzruszyły do łez tych, którzy go otaczali. Poskarżył się z goryczą w głosie:
- Życie jest mi zabrane mimo mojej niewinności - powiedział. - Żadne z moich działań nie budzi we mnie wyrzutów sumienia z wyjątkiem jednego.

Cóż to był za czyn?
Niektórzy pomyśleli, że żałuje i czuje się winny z powodu utrzymywania stosunków z żoną swojego brata Domicjana. Inni wręcz szeptali, że to on zemścił się na bracie za pomocą trucizny.
Ale być może Tytus żałował raczej tego, że nie mógł zapobiec zniszczeniu Świątyni Jerozolimskiej?
Już nigdy więcej nie wróciłem do Rzymu. Teraz panował tam Domicjan. Świetnie znałem jego okrucieństwo. Spacerowałem między drzewami pomarańczy i krzewami laurowymi. Czytałem, a później zdecydowałem, że zacznę pisać Kroniki mojego życia.
Skończyłem je. Czuję, że nadchodzi moja śmierć. Modlę się do ukrzyżowanego i zmartwychwstałego Boga.
Pewnego dnia dostałem książkę. Człowiek, który ją przyniósł, nie poczekał na mnie. Jeśli wierzyć mojemu rządcy, był to podróżny idący z Judei albo może z Aleksandrii, miasta, które dla mnie na zawsze będzie miało twarz Ledy, córki Ben Zachariasza.
Pomyślałem, że mógł to być Anan. Czy sam napisał ten tekst, czy też był jedynie posłańcem? Jeśli tak, to kto go posłał? Jakiś uczeń Chrystusa, który znał moją wiarę? Przeczytałem go i przywłaszczyłem sobie w trakcie swojego życia i w trakcie pisania tych Kronik. Przepisuję to z myślą o tych, którzy dotrą aż tutaj, do kresu mojego życia:
„Ach, nieszczęsny śmiertelniku, zmień swoje postępowanie i nie zmuszaj wielkiego Boga, aby uciekał się do straszliwych ataków złości!".

„Porzućcie miecze, kłótnie, morderstwa i wszelką przemoc. Obmyjcie w wodzie całe wasze ciało; wyciągnijcie ręce ku niebu i proście o przebaczenie dla waszych dawnych uczynków i uleczcie za pomocą modlitwy waszą bezbożność".
„Bóg powróci, kiedy tak postanowi, i nie pozwoli na waszą zgubę".
„Ukoicie Jego złość, jeśli będziecie pielęgnować w waszym sercu pobożność".
„Ale jeśli będziecie uparcie trwać w złej woli, jeśli nie będziecie posłuszni i jeśli pogrążając się w szaleństwie, nie przyjmiecie tych ostrzeżeń, ogień ogarnie całą ziemię i oto, jakie znaki będą temu towarzyszyć.
O wschodzie słońca pojawią się miecze na niebie i słychać będzie dźwięk trąb. Cały świat usłyszy straszliwy ryk i hałas. Ogień spali całą ziemię i rodzaj ludzki wyginie. Na ziemi zostanie tylko czarny kurz.
Kiedy wszystko już będzie w popiołach i kiedy Bóg ugasi ten ogromny pożar, jaki wzniecił, Wszechmogący przywróci znowu formę kościom i prochom ludzi i śmiertelni odrodzą się tacy, jacy byli wcześniej".
Tak będzie wyglądać miejsce sądu, podczas którego sam Bóg będzie sądził świat. Tym, którzy zatracą się w bezbożności, ziemia spadnie na głowę i zostaną zepchnięci w otchłanie ciemnego Styksu.
Ci natomiast, którzy byli pobożni, odrodzą się na wieki w świecie Boga, wśród niezmąconego szczęścia. W nagrodę za ich pobożność Bóg da im duszę, życie wieczne i łaskę.
Wtedy wszyscy zobaczą się oczami utkwionymi w łagodnym świetle słońca które nigdy nie zachodzi.
Szczęśliwy człowiek który dożyje tej chwili!".

Spis treści
Część pierwsza   5 Część druga   71
Część trzecia   91
Część czwarta     145
Część piąta   219
Część szósta   257
Część siódma   287