Rehman Antoni
ECHA Z POŁUDNIOWEJ AFRYKI

Zachęcony dobrem przyjęciem, jakiego doznały ogłoszone przed kilku laty drukiem wiadomości o mojćj pierwszej podróży do południowej Afryki, oddaję do użytku czytającej publiczności niniejszą książeczkę. Obejmuje ona szkice z mojej drugiej podróży do południowej Afryki, odbytej w latach 1879—1880 i wiadomości o pierwotnych mieszkańcach tejże części ziemi.
Pierwsze powstały z urywków feljeto- nowych, pisanych w drodze, dla użytku kilku czasopism krajowych i zagranicznych; drugie były przeznaczone na odczyty publi: czne w Warszawie a drukowane w jednym z tamtejszych organów literackich. Wydając te odłamki powtórnie, w nieco zmienionej postaci, czynię to w nadziei, że tak czytelnicy jak i krytycy, pomni celu, w jakim skreślone zostały, nie zechcą szukać w nich nic więcej nad to, co sam autor dać zamierzył.

PODROŻY I
odbytej w latach 1879 —1880.

I.	Londyn w Kwietniu 1879 r.
Londyn w Niedziele i w dzień powszedni. — Więcej serca dla koni niż dla ludzi. — Zycie po przedmieściach. — Nędza i żebracy. — Religijność Anglików. — Służba boża po ulicach. — Małe skutki uczciwych zabiegów. — Londyn dawniejszy.
Jeżeli zdarzy się przypadkiem, że okręt płynący z Hamburga spotka gdzieś po drodze jakiego nieszczęśliwego swego towarzysza z pękniętą śrubą albo popsutą maszyną, i przyszedłszy mu w pomoc, straci w skutek tego dwanaście godzin czasu, to zamiast przybyć do Londynu w Sobotę wieczorem, jak było zapowiedzia- nem, stanie tam dopiero w Niedzielę w połu Inie, a zatem we święto, czego marynarze angielscy bardzo starannie unikają. Jeżeli podróżny, wysadzony na brzeg przy moście Londonbridge, zapuści się w pierwszą lepszą uliczkę, to, uszedłszy kilkadziesiąt kroków, znajdzie się w głównej dzielnicy Londynu, powiedzmy na Strand, Cheapside, albo gdzieś około Banku i dozna niemałego zdziwienia na widok ciszy i spokoju, jakie tutaj panują. Ulice prawie puste, sklepy pozamykane, ani jednej dorożki publicznej, ani jednego ekwi- pażu prywatnego; od czasu do czasu przesuuie się
Podróże Remana.	1

tylko środkiem ulicy ciężki omnibus, a jeżeli przystanie na chwilę, to wysiadają z niego mężczyźni, od stóp do głów czarno odziani, każdy z hijacyntem albo różą w dziurce od guzika, rzadziej kobiety, również w skromnych strojach, i zapłaciwszy co się należy, idą poważnie i spokojnie chodnikiem, a maleńkie książeczki ze złoconemi brzegami, jakie trzymają w rękach, każą ci się domyślać, źe ci ludzie idą do kościoła. Nie miałeś nic jeszcze dzisiaj w ustach, i żołądek zaczyna się upominać o prawa swoje; zapach roastbeefu, wydobywający się z nawpół uchylonego okna i napis “Dinnigroom“, wskazują ci miejsce, gdzie mógłbyś się posilić; pukasz do drzwi frontowych, lecz bezskutecznie, bo zamknięte; wchodzisz przez sień i zapytujesz człowieka, co ma na pogotowiu, lecz otrzymujesz odpowiedź: “Dzisiaj Niedziela, otwieramy dopiero
o	czwartej“. Wstępujesz do drugiej i trzeciej restaura- cyi, lecz wszędzie jednakowego doznajesz przyjęcia. Poprzestałbyś z chęcią na filiżance kawy albo herbaty, lecz i kawiarnie pozamykane. Znużony, głodny i zniechęcony udajesz się do hotelu, a posiliwszy się w swym pokoiku kawałkiem zimnego mięsa, zamierzasz odpocząć, wołasz służącego i zapowiadasz mu, żeby cię obudził o szóstej i postarał się o bilet do teatru. Obudzę pana z chęcią, odpowiada, ale biletem służyć nie mogę, bo dzisiaj Niedziela, teatra pozamykane. Zirytowany, że pierwszy dzień pobytu twego w Londynie zmarnowanym został, kładziesz się na łóżko, z zamiarem niepowstania z niego aż w Poniedziałek rano i uważasz się za szczęśliwego, jeżeli ci się udało wytrwać w przedsięwzięciu.

Taką jest każda niedziela i takiemi są wszystkie święta w Londynie. Prawowity Anglik uważa je za dnie wyłącznie służbie bożej poświęcone i dlatego idzie rano do kościoła i modli się, a po południu siedzi w domu i nudzi się; wszystkie inne czynności i rozrywki uważa za gorszące; nawet muzyka, z wyjątkiem hymnów, i czytanie książek, z wyjątkiem Biblii, są w dnie takie bezwarunkowo zakazane. Zali- czający się do lepszej klassy towarzyskiej nie wychodzą w Niedzielę wcale z domu, a ci, których spotykasz w święto po ulicach i spacerach, należą prawie wyłącznie do klassy pracującej, albo są cudzoziemcami.
Zupełnie inne wrażenie sprawiają ulice Londynu w dzień powszedni, bo ta sama Cheapside i ten sam Strand, opustoszałe wczoraj, roją się dzisiaj od ludzi i zwierząt. Po obu stronach ulicy suną bezustannie czarne tłumy, jak dwa potoki lawy wyrzucone z czeluści wulkanu, a w pośrodku krzyżują się niezliczone pojazdy, prywatne i publiczne, maleńkie biedki dwukołowe, zaprzężone drobnemi kucykami, wielkie wozy towarowe, ciągnione przez olbrzymie peszerony, i niezgrabne omnibusy, zapełnione ludźmi od spodu do wierzchu. Wszystkie wozy, jadące w jednym kierunku, trzymają się tejże samej strony ulicy, co jednakowoż nie przeszkadza, że gdzie się dwie albo kilka ulic krzyżuje, tam kommunikacya zostaje co kilkanaście minut przerwaną. Pojazdy nie sprawiają tutaj tyle łoskotu, ile na warszawskim bruku, bo główne ulice są wyłożone miękkim asfaltem albo klockami drewnianemi, ale za to konie są narażone na częste upadki. Anglicy
i*

mają w zasadzie więcej serca dla zwierząt, niż dla ludzi. Gdyby ubogi wyrobnik upadł na ziemię, nikt-by mu z pewnością ręki nie podał; ale jeżeli opasły pe- ' szeron, pośliznąwszy się, straci równowagę i runie z łoskotem, to rzuca się na niego natychmiast kilku przechodniów; chwytają go za głowę i nogi i trzymają dopóty, dopóki zaprząg nie zostanie rozwikłanym, co gdy nastąpi, uwolnione zwierzę zrywa się na równe nogi i idzie dalej, otwierając drogę dla całej linii powstrzymanych w ruchu pojazdów. Mieszkańcy Londynu poruszają się dość swobodnie wpośród tego choasu, ale dla przybysza z prowincyi przejście z jednego chodnika na drugi jest połączone z trudnościami, a niekiedy z niebezpieczeństwem. Ulice są tutaj przepełnione konstablami, którzy pilnują porządku; jednym rzutem oka przewidują oni zazwyczaj grożące przechodniowi niebezpieczeństwo i starają się mu zapobiedz; jakoż można widzieć nieraz draba na sześć stóp i kilka cali wysokiego z olbrzymiemi wąsami i marsowatą miną, prowadzącego za rękę płaczącą dziecinę albo niedołężną staruszkę.
Pomimo tego chaosu i wrzawy, wszystko, oo się tutaj otacza, nie pozwoli ci zapomnieć ani na chwilę, że znajdujesz się w pierwszorzędnej dzielnicy Londynu. Ale zmieni się nagle powierzchowność miasta, jeżeli zapuścisz się w pierwszą lepszą z ubocznych uliczek i dostaniesz się do jakiej drugorzędnej dzielnicy, powiedzmy np. na White-Chapell. Zamiast bogatych sklepów, których wystawy jaśnieją całym przepychem szlachetnych metali i drogich kamieni, napotkasz tutaj co kilka kroków jatkę rzeżnika, obwieszoną dokoła

odartemi ze skóry głowami cieląt i baranów i ćwiartkami nierogacizny; zamiast magazynów strojów kobiecych składy jarzyn, zapchane główkami kapusty i stosami ogórków a miejsce banków zastępują tutaj drobne kawiarnie i garkuchnie, zanieczyszczające okropnie wyziewami powietrze. Gdzie ulica jest nieco szerszą, tam stoją wzdłuż chodników szeregi straganów zapchanych starem żelaziwem, książkami, szkłem, obuwiem, zużytą odzieżą męzką i żeńską, a wspomnienie Pocie- jowa zarysuje się temsiJniej w twojej pamięci, że za straganem takim siedzi nieraz brodaty Izraelita, przybyły przed kilku miesiącami znad brzegów Wisły lub Wilii. Ale nie braknie i przemysłowców pośledniejszego gatunku, bo na rogu każdej ulicy czatuje na ciebie kilku przedsiębierców czyszczenia obuwia; chcesz czy nie chcesz, najsilniejszy z nich chwyta cię za nogę, stawia ją na stołeczku, naciera obuwie czernidłem, wyciera szczotkami, przegląda się w niem, ażeby cię przekonać o dokładności swej roboty, chowa z zadowoleniem pensa w kieszeń i czeka na inną ofiarę. Inni sprzedają zapałki, inni parasole, fajki, scyzoryki, wykłuwaczki do zębów, każdy zachwala wymownie swój towar i biada ci, jeśli zaczepiony zapuścisz się w rozmowę, bo zostaniesz natychmiast otoczonym tłumem współzawodników, od których nie uwolnisz się nieinaczej, jeno kosztem swej kieszeni.
Trudno mieć wyobrażenie o nędzy, jaka panuje po przedmieściach i odleglejszych zakątkach Londynu. Żebrać nie wolno i nikt nie wyciąga ręki otwarcie, a pomimo to tysiąc żebraków napotykasz po drodze. Tutaj stoi czarno odziana staruszka, której powierzchowność przekonywa, że niezawsze była tem, czem jest

dzisiaj, i trzyma w drżącej ręce kilka paczek zapałek, które ofiaruje na sprzedaż; dalej pies prowadzi ślepego, przygrywającego na lirze; tu stoi przy bramie licho ubrany mężczyzna i pokazuje jakieś nędzne malowidło, pod którem napis “majtek niezdolny do służby‘ofiaruje na sprzedaż dzieło rąk swoich“; tam w ubocznej uliczce kobieta trzyma w ręku nuty i śpiewa hymny, gdzieindziej mężczyzna z miotłą w ręku przechodzi ciągle z jednej strony ulicy na drugą i odmiata błoto ze ścieżki; wszystko to są nędzarze, którzy nie żebrzą, a przecież żyją z jałmużny! Im dalej zapuszczasz się w uboczne ulice i zaułki, tem nędza jest ogólniejszą, a nieodstępnie jej towarzyszy upadek moralny, bo szyn- kownie są tutaj od rana do wieczora przepełnione pijakami a podziemia i poddasza zamieszkałe przez ludzi, którzy nie umieją odróżnić występku od uczciwej pracy.
Filantropowie angielscy zastanawiali się nad powodem moralnego upadku najniższych klas społeczeństwa angielskiego i znaleźli go w braku religii, a mi- syonarze angielscy, zajęci szerzeniem wiary w Chinach i Japonii, dowiedzieli się z przerażeniem, że w samym Londynie żyją sta tysięcy pogan, nieumiejących pacierza. Różne stowarzyszenia religijne, w które kraj od- dawna obfitował, zabrały się gorliwie do nawracania swych współbraci, a Anglia została wkrótce zasypana taniemi bibliami i książkami treści religijnej. Czasopisma tej treści prześladują cię tutaj na każdym kroku; zaledwie przybyłeś do Londynu i wsiadasz do doróżki, zastajesz w niej “Zwiastuna łaski“; w hotelu czekana cię w twoim pokoju “Prawy chrześcijanin“, na stacyi

kolei żelaznej “Nadzieja w krzyżu“, w wagonie “Miecz chrześcijanina“ i t. d. Nie można powiedzieć, żeby praca ta była bezużyteczną, ale pomimo to cel pożądany osiągniętym nie został, bo pokazało się, że ci, dla których drukowano, czytać nie umieją. Ponieważ nie było sposobu ściągnięcia tych ludzi do kościoła, przeto zaczęto urządzać nabożeństwa na ulicy. Spotkasz się z niemi codziennie po zachodzie słońca, a szczególniej w Sobotę. W pośrodku nielicznej gromadki stoi mężczyzna (czasami i kobieta), licho odziany, z kapeluszem na głowie i rękami w kieszeni, i stara się wy- mownemi słowy przekonać słuchaczy, że są szubrawcami i hultajami najgorszego rodzaju i że piekło ich czeka po śmierci, jeśli się za życia nie poprawią; potem śpiewa z nimi kilka hymnów i kończy nabożeństwo wspólną modlitwą. Słuchacze przyjmują zazwyczaj uwagi z ironicznym uśmiechem na twarzy i zaledwie raczą wyjąć fajki z ust, gdy przyjdzie do śpiewania hymnów. Liczba uczestniczących w tych nabożeństwach bywa stosunkowo bardzo małą, bo rzadko spotkałem więcej nad dwadzieścia osób, chociaż chodniki były napełnione tłumami. Skutek także niewielki, bo sąsiednie szynkownie są w czasie nabożeństwa przepełnione pijakami, a z dźwiękiem hymnów łączy się nierzadko odgłos rzęsistych boksów i przekleństw zapaśników.
Cała ta praca przyczyniła się niemało do zbigo- cenia średniej klassy angielskiego społeczeństwa. Podczas gdy wiara w duchy na kontynencie Europy z każdym dniem coraz-to bardziej upada, a stoliki wirujące bywają obecnie uważane za niewinną rozrywkę w rę~

kach ludzi umysłowo osłabionych, to w Anglii, stojącej na świeczniku cywilizacyi europejskiej , istnieje kilka stowarzyszeń spirytystów, dla których podstawą praktycznej etyki jest związek z duchami a narzędziem pośredniczącem pomiędzy Anglią i światem zagrobo- wym — nogi stołowe. Czasopisma wydawane przez spirytystów używają tutaj przywilejów pocztowych. Ale rozbudzenie ducha religijnego w najniższych warstwach społeczeństwa nie przyczyniło się bynajmniej do ich umoralnienia, bo ten sam wyrobnik, który modli się rano w Niedzielę w kościele, a popołudnie poświęca na czytanie Biblii, upija się wieczorem a znieważa swą żonę i dzieci w tygodniu, ile razy do tego nadarzy się sposobność. Zrozumiano nakoniec, że tylko poprawienie dobrobytu tych ludzi zdoła poprawić ich obyczaje, ale o tę przeszkodę rozbijają się obecnie najlepsze chęci filantropów, bo zarobek nie da się zastąpić jałmużną. Nie brak jednakże szlachetnych usiłowań i w tym kierunku. W ciągu ostatatnich kilku lat otwarto w najuboższych dzielnicach Londynu sto kilkadziesiąt kawiarni ludowych, utrzymywanych przez stowarzyszenia religijne. Wszelkie napoje wyskokowe są ztąd wykluczone, ale za to ubogi wyrobnik dostanie w takiej kawiarni olbrzymią filiżankę kawy albo herbaty za pensa, obiad złożony z polewki, mięsa i puddingu za sześć pensów, a w dodatku kilkanaście czasopism różnej treści. .
Z tem wszystkiem Londyn dzisiejszy nie jest już tem, czem był przed laty pięćdziesięciu. Wszystkie odleglejsze uliczki i zaułki przedmieść takich, jak White-Chapell, były wówczas przepełnione drobnemi,

walącemi się domkami, których mieszkańcy byli bez * wyjątku wyznawcami praktycznego kommunizmu i zanurzali swe ręce w cudzych kieszeniach z takiem samem zadowoleniem i spokojem, z jakim rybak zapuszcza sieci w toń morza. Cudzoziemiec, który o późnej godzinie zabłąkał się przypadkiem w takie ustronia, mógł się uważać za bardzo szczęśliwego, jeżeli nazajutrz rano znalazł się w swem zwykłem mieszkaniu, opłaciwszy nieostrożność jedynie utratą sakiewki, zegarka i odzieży. Morderstwa były tutaj codziennem zjawiskiem. Złoczyńcy używali zazwyczaj narzędzia, jakiem obecnie tylko konstable londyńscy są uzbrojeni, to jest gałki ołowianej, umocowanej na końcu elastycznego drążka; jedno uderzenie tem narzędziem pozbawia ofiarę przytomności umysłu, a niekiedy i życia. Jeden z rodaków przybyłych tu po roku 1881 opowiadał mi, że gdy z polecenia władzy rozebrano w tej części miasta stare, opustoszałe magazyny, znaleziono w ich wnętrzu czternaście kościotrupów; widział on dzieci miejscowe, zbierające kości nieszczęśliwych ofiar w worki, z zamiarem spieniężenia ich w najbliższej fabryce. Złoczyńcy opuścili tę część miasta dopiero wtenczas, gdy kryjówki ich z ziemią zrównano a największy cios został im zadanym, gdy władzy miejscowej udało się zaciągnąć kilkunastu z ich grona do służby policyjnej.

II.	Na pokładzie parostatku “Dublin Casttew
Życie na okręcie. — Wyspa Madeira. — Wyprawa na ląd w nocy. — Handel papugami. — Gospoda podzwrotnikowa. — Jako papugom bezpłatnie podróżować nie wolno. — Przebycie równika. — Podróżnych z każdym dniem ubywa. — Jako w przyszłości podróż
na południową półkulę będzie można odbyć we śnie.
Postanowiłem dzielić się wiernie z tobą, szanowny czytelniku, wszystkiemi ważniejszemi wrażeniami z podróży i zamierzam przedstawić ci w krótkich słowach przyjemności i przykrości, na jakie byłbyś narażonym w ciągu kilkutygodniowej przeprawy przez Ocean, gdybyś uległ kiedykolwiek pokusie zwiedzenia drugiej półkuli ziemi.
Parostatki, załatwiające obecnie komunikacyę pomiędzy Wielką Brytanią i Południową Afryką, należą do największych w swoim rodzaju. Nasz Dublin Castle jest prawdziwym kolosem na pięćset stóp długim, na trzydzieści szerokim, przyjmującym trzy tysiące beczek (tonn) ciężaru. W kierunku pionowym jest on podzielony na trzy piętra, z których dolne jest przeznaczone na wodę, węgle i ballast, czyli kamienie służące do obciążenia okrętu w braku odpowiedniego pakunku, średnie służy do przechowania towarów, a wierzchnie dla załogi

i podróżnych. W kierunku podłużnym jest on również podzielony na trzy części. Sam środek jego zajmuje maszyna parowa, część tylną klassa pierwsza, a przód okrętu klassa druga, trzecia i izba zajmowana przez majtków. Na pokładzie znajdują się kuchnie i mieszkania kapitana i oficerów, ponad któremi wznosi się mały pomost, przeznaczony dla oficera służbowego i sternika.	\
Appartamenta przeznaczone dla podróżnych za- sługują z pewnością na nazwę wygodnych. Urządzenie pierwszej i drugiej klassy jest prawie zupełnie jednakowe, a różnica między niemi ogranicza się tylko do kuchni; każda z nich posiada obszerny salon, ozdobiony zwierciadłami i fortepianem, służący za jadalnię, a w przypadku niepogody za miejsce cołodziennego pobytu. Pokoiki przeznaczone na mieszkania są umieszczone dwoma szeregami wzdłuż obu boków okrętu; każdy z nich, długi i szeroki na siedm stóp, obejmuje cztery wąz- kie, ale wygodne łóżka, przyśróbowane po dwa (jedno nad drugiem) do dwu przeciwległych ścian; pod trzecią znajduje się maleńka umywalnia. Ponieważ palenie tytoniu jest w salonach i kajutach zabronionem, przeto pierwsza klassa posiada nadto na pokładzie maleńki pokoik, przeznaczony na fajęzarnię. Tylny pokład okrętu, służący do użytku tejże klassy, bywa utrzymywany we wzorowym porządku, ale przedni jest zastawiony klatkami i chlewikami, zajmowanemi przez dwie dojne krowy, kilkadziesiąt baranów, kilka sztuk nierogacizny, przez gęsi, kaczki, kury, indyki i inne nieszczęśliwe ofiary przeznaczone na zjedzenie, a chociaż bywa codziennie o wschodzie słońca starannie skroba

nym i sowicie wodą zlewanym, to pomimo to pobyt na nim jest z powodu niemiłego zapachu, wydawanego przez zwierzęta, szczególniej w czasie upałów podrówni- kowyob, nieznośnym.
Życie na okręcie odbywa się z zagarkiem w ręku, według pewnych ściśle przepisanych form. O szóstej rano wchodzi do kajuty służący, budzi cię i, czy chcesz, czy nie chcesz, pcha ci w ręce olbrzymią filiżankę okropnie przesłodzonej kawy. O ósmej śniadanie, złożone z kilku mięs, ciasta i kawy lub herbaty;
0	pierwszej obiad, w składzie którego puding odgrywa najważniejszą rolę. O piątej herbata z zimnemi zakąskami, a o dziewiątej wieczorem ser z sucharkami, do którego możesz kupić sobie szklankę piwa albo koniaku, jeśli masz ochotę i pieniądze. O dziesiątej gaszą wszystkie światła na okręcie, a podróżni udają się na spoczynek. Tylko godziny posiłku łączą ich przy wspólnym stole: zresztą robi każdy cały dzień, co mu się podoba. Czytanie i gra w karty wypełniają najwięcej czasu. Każdy pogodny wieczór gromadzi podróżnych na pokładzie, gdzie śpiewy i wesoła pogadanka trwają zazwyczaj do późnej nocy. W razie niepogody pozostają wszyscy w salonie, gdzie śpiewy
1	deklamacye przybierają nieco ściślej określoną formę. Na pokładzie parowca Dublin Castle odbywały się co tydzień koncerty urządzane naprzemian przez pierwszą i drugą klassę. Tylko Niedziela przedstawia nieco odmienny widok, bo przed południem gromadzą się podróżni i cała załoga w salonie pierwszej klassy, celem wzięcia udziału w nabożeństwie, a popołudniu hymny
i	modlitwy zastępują miejsce światowych rozrywek.

W tym stanie rzeczy jeden dzień jest tutaj podobnym do drugiego, a dla ludzi nieprzywykłych do pracy umysłowej, takich zaś jest pomiędzy Anglikami bardzo mało, pobyt na morzu bywa zazwyczaj nudnym i nużącym. Ale i praca umysłowa wymaga spokoju, a o tym nie mogło być mowy, bo nasz okręt był niezwykle przepełniony. Na pokładzie jego znajdowało się tym razem, oprócz załogi, blizko sto dusz liczącej, przeszło dwustu pięćdziesięciu podróżnych, a pomiędzy tymi, ni mniej, ni więcej, tylko trzy tuziny dzieci
1	kilka niemowląt; drobiazg ten uwijał się od rana do późnej nocy z niezmordowanym zapałem po salonach, kajutach, kurytarzach i galeryach, napełniał wrzaskliwemi głosy powietrze i czynił wszelkie poważniejsze zajęcia niemożebnem.
Pierwsze chwile spędzone na okręcie upływały tem nieprzyjemniej, że morze było ciągle burzliwe a nieustanne kołysanie się okrętu wywoływało u wielu podróżnych gwałtowne objawy morskiej choroby. Dlatego też chorzy i zdrowi wyglądali z upragnieniem przyobiecanego wypoczynku u brzegów wyspy Madeiry, co miało nastąpić ósmego dnia po wyjeżdzie z Londynu. Ale wiatry przeciwne opóźniły naszą jazdę do tego stopnia, że w dniu oznaczonym pierwszy ślad tej wyspy dostrzegliśmy dopiero o zmroku, a zarzuciliśmy kotwicę przy brzegu o północy. Miasto Funchal było w głębokim śnie pogrążone. Dopiero na wystrzał
2	armaty ukazało się kilka światełek na brzegu, a W ślad za niemi i kilka łodzi, które wkrótce znała- zły się u boku okrętu. Uległszy namowom kilku znajomych, wsiadłem i ja do łodzi i ruszyliśmy ku mia-

stn. Grono nasze składało się z siedmiu mężczyzn i jednej kobiety, młodej Angielki mojżeszowego wyznania, zamieszkałej od lat kilku w Afryce południowej.
—	Po co też pani jedziesz o tej godzinie na ląd ? zagadnął ją jeden z towarzyszów podróży.
—	Po papugi — brzmiała odpowiedź.
—	Chyba po sowy — przerwał uprzejmy towarzysz.
—	Nie panie, po papugi. Mój mąż lubi nadzwyczaj te ptaki: chciałabym mu zrobić miłą niespodziankę.
Zaledwie wysiedliśmy na brzeg, zastępuje nam drogę trzech drabów uzbrojonych w kije i ofiaruje się za przewodników.
—	Ja znam doskonale miasto, ja was poprowadzę — mówi jeden.
—	Ja znam lepiej od niego, chodźcie za mną — woła drugi.
—	Nie słuchajcie ich, bo oni kłamią — woła trzeci. — Oni znają miasto w dzień, a ja znam je w nocy; ja was poprowadzę, ja wiem czego wy potrzebujecie.
Natarczywość, z jaką ci ludzie ofiarowali nam swoje usługi, obudziła w nas mimowoli nieufność. Gdy stoimy chwilę i naradzamy się, co robić, daje się słyszeć głos naszej towarzyszki:
—	Moi mili ludzie, ja potrzebuję kilka papug— czy nie moglibyście mi ich dostarczyć?
—• Ja mam w domu trzy parki — mówi jeden przewodnik — zaraz je pani przyniosę.

—	To mało — odpowiada nasza towarzyszka.
—	Ja mam ich pięć — woła drugi — będą tutaj za chwilę.
—	1 to mało; przynieście jaknajwięcej. Kupię wszystkie i dobrze zapłacę, bo to w prezencie dla mego męża.
Gdy dwóch przewodników oddaliło się po papugi, trzeci prowadzi nas przez ciemne zaułki. Za chwilę zatrzymujemy się przed małą furtką, potem mijamy dziedziniec, idziemy sznurem po wązkich schodach i znajdujemy się w obszernej, nieźle oświetlonej sali, której powierzchowność przekonywa nas, że to szynkownia albo restauracya. Zjawia się wkrótce otyły,	:
zaspany gospodarz i podaje nam na żądanie kieliszki i butelki z winem.
—	Po czemu to wino ? — pyta jeden z naszych, sprobawszy kilka kropel szlachetnego napoju.
—	Po pięć szyllingów butelka — odpowiada go-	** spodarz.
—	Ależ, szubrawcze, przed dwoma tygodniami"' sprzedawałeś to samo wino po siedm pensów!—woła z oburzeniem Anglik.
—	Ha! po siedm pensów butelka! Tak! piłeś je'łWv2 Wówczas w dzień, a teraz noc. Gdyby tu nawet Św. *7 Antoni Padewski stanął przede mną, to mu po półno- ‘*rt*u"s,ł«7 °y tego wina inaczej, niż po pięć szyllingów nie odstąpię — odpowiada z ironią gospodarz.
Anglicy nie wierzą w świętych, ale szanują nczu- Cla religijne każdego narodu, i dlatego szemrząc pootwierali butelki i zabrali się do picia. Jeden z nich Przypotaniał sobie o ananasach i bananach.

—	A nie wasz owoców? — pyta gospodarza.
—	Mam — odpowiada uprzejmie, — ale w ogrodzie, na drzewie; jeśli potrzebujesz, to idź i narwij sobie.
W rogu sali siedziało kilka młodych dziewcząt, podobno córki gospodarza, i brzdąkało na gitarze. Podochoceni Anglicy podsunęli się w tamtą stronę i zaproponowali pannom kadryla. Wniosek został mile przyjęty i gdy moi towarzysze przy odgłosie gitary wesoło hasają, wracają przewodnicy wysłani po papugi i przynoszą jedną klatkę za drugą. Ptaków było ze czterdzieści; nasza towarzyszka kupiła je wszystkie, płacąc za młodego po pięć, za starsze po ośm szyllin- gów. Gdy tak łączymy przyjemne z pożytecznem, wchodzi służący i powiada, że słychać świst lokomotywy na naszym okręcie i że ten wkrótce ruszy w drogę. Powstaje nagle zamieszanie; moi towarzysze przerywają, ku wielkiemu zgorszeniu tancerek, kadryla, płacą złotem za wino i nieczekając na drobne, opuszczają lokal. “Ratujcie moje papugi“, woła nasza towarzyszka i wpycha każdemu z nas jednę klatkę w rękę. Wychodzimy na ulicę; utykając po kamieniach biegniemy ku morzu, dopadamy łodzi i stajemy na okręcie właśnie w chwili, gdy lokomotywa trzeci świst wydaje^ poczem bezzwłocznie ruszamy w drogę.
Nazajutrz rano wrzaski naszej dzieciarni zostały wzmocnione krzykiem czterdziestu papug. Gdym stał przy klatce i przypatrywał się ruchliwej gromadzie, przysunęła się do mnie właścicielka i rzekła mi na ucho:

—	Wiesz pan, żete ptaki zapłacą mi koszta mojej podróży.
—	A to w jaki sposób? — zapytałem ciekawie.
—	W bardzo prosty: płaciłam za nie po pięć szylingów, a sprzedam po szterlingu.
W tej chwili przysunął się do klatki podskarbi okrętowy i zawołał donośnym głosem:
—	Panowie i panie! Do kogo należą te papugi ?
—	Do mnie — odrzekła tryumfująco właścicielka.
—	Racz pani złożyć piśmienną deklaracyę i zapłacić po dziesięć szyllingów od sztuki — wyrzekł.
—	Ależ, panie, to jest bezprawie! Rozbój na równej drodze! Ja wiozę te ptaki w prezencie dla mojego męża — wołała z oburzeniem właścicielka.
—	Moja łaskawa pani — odrzekł podskarbi — gdybyś pani wiozła dwie albo cztery papugi, uwierzylibyśmy, że je wieziesz dla przyjemności; ale ponieważ wieziesz czterdzieści, przeto widoczną jest rzeczą, że pani handlujesz ptakami; my panią uważamy za kupca, a ptaki za towar, za przewóz którego trzeba zapłacić.
I	tak się stało w rzeczywistości.
We dwa tygodnie po wyjeździe z Londynu przebyliśmy równik. Na angielskich okrętach, przeznaczonych do przewożenia podróżnych, zaczyna się powoli wkradać zwyczaj nieco uroczystszego obchodzenia tej chwili: jakoż kapitan okrętu i oficerowie, ludzie, odznaczający się bez wyjątku wykształceniem i zaletami towarzyskiemi, przygotowali i dla nas tym razem małą niespodziankę. Przejazd nastąpił pomiędzy ósmą a dziewiątą godziną wieczorem. Wszystko, co żyło na okręcie, wyległo o zmroku na pokład, kapitan i oficerowie
Podróże Remana.	2

wyprowadzili dostojne damy na pomost, który w zasadzie dla podróżnych był nieprzystępnym, a mężczyźni usadowili się, gdzie któremu było najwygodniej. Na znak dany przez oficera, stojącego na straży, rozległ się huk armaty i kilkadziesiąt rakiet skrzyżowało się w powietrzu, a równocześnie galerye obu masztów zajaśniały blaskiem różnobarwnych ogni bengalskich, wpośród których ukazał się herb Wielkiej Brytanii. Potem nastąpiła ogólna zabawa tańcująca, która przeciągnęła się aż do wschodu słońca. Mieszkańcy pierwszej klasy tańczyli na dole w salonie, przy odgłosie fortepianu, przerywanym chwilowo hukiem, jaki sprawiało otwieranie butelek napełnionych szampanem, który okazał się najskuteczniejszym środkiem ku złagodzeniu upału podrównikowego. Klasa druga tańczyła na pokładzie przy odgłosie orkiestry, złożonej z amatorów, zastępując szampana zwyczaj nem winem i koniakiem, a trzecia przy odgłosie kobzy szkockiej.
Ale nie zapomnieli o nas i majtkowie. Około dziesiątej ukazał się na pokładzie poważny Neptun w czapce z papieru, ozdobionej dzwonkiem, odziany skórami baraniemi, poobwieszany nożami, widelcami, blaszanemi talerzami i kubkami, wpośród świty niemniej wykwintnie i gustownie przystrojonej. Cała ta czereda zeszła do salonu pierwszej klasy, gdzie Neptun zawołał donośnym głosem: •
—	Kto z państwa przebywa po raz pierwszy równik i chce go zblizka obejrzeć?
—	Znamy go wszyscy, idźcie sobie z Bogiem — odpowiedziano.

—	Nie odejdziemy, dopóki się nie ochłodzimy — rzecze Neptun.
Jakoż uraczeni koniakiem, wstąpili do drugiej klasy, gdzie podobnego doznali przyjęcia. Ale w trzeciej klasie znalazł się jakiś junak, który chciał widzieć równik.
—	Posadzić go na tronie i ogolić mu brodę! — woła Neptun, a na odgłos ten kilku drabów chwyta niedoświadczonego w silne ramiona, sadowią go na beczce, jeden z nich macza miotłę w wodzie i zwilża nią jego oblicze., a drugi skrobie go po twarzy wa- rząchwią.
—	Upudrować go! — woła Neptun.
Tutaj inny drab zanurza pędzel, służący do bielenia wapnem, w pudełku napełnionem sadzami i przenosi takowe na twarz nieszczęśliwej ofiary.
—	A teraz — mówi Neptun — wykręć się trzy razy na pięcie, idź spać, a jutro rano spojrzyj w zwierciadło, to ukaże ci się równik.
Upały znikły, co prawda, gdyśmy opuścili okolice podrównikowe, ale nasza dzieciarnia stawała się
2	każdym dniem ruchliwszą, a papugi krzykliwszemi, gdy przeciwnie, pomiędzy podróżnymi skutki znużenia i zniechęcenia z każdym dniem wyraźniej występowały. Dla wiadomości tych, którzy wygody codziennego życia w pierwszym stawiają rzędzie, dodam nadto, że i kuchnia znacznie się popsuła pod koniec podróży. Wyspa Madeira zasiliła nas, co prawda, świeżemi jarzynami, które w życiu każdego dobrze urodzonego Anglika tak ważną grają rolę, ale rzeżnik z kuchtami sprawiali za to codziennie okropne opustoszenie po
2*

klatkach i kurnikach; mila harmonia, [najktórą się składały głosy kur, kaczek, gęsi, indyków, kapłonów, baranów i nierogacizny, zamilkła, gdyśmy byli jeszcze
0	tysiąc mil od celu podróży oddaleni, a przysmażana słoninka i pekeflejsz zastąpiły powoli miejsce majo- nesów i pasztetów. Zdaje się, że kompania nie była przygotowaną na tak wielką liczbę podróżnych, wskutek czego spiżarnia tym razem wyjątkowo niedostatecznie zaopatrzoną została.
Ale niedalekim jest czas, gdy wszystkie przykrości kilkotygodniowej przeprawy przez ocean istnieć przestaną, bo oto donoszą nam z Australii o nowem odkryciu, wielkiej doniosłości. Kośną w południowej Ameryce drzewa wydające gwałtowną truciznę, zwaną ,Kurarea, która wstrzyknięta zwierzęciu pod skórę, powoduje śmierć natychmiastową, połączoną z odrętwieniem całego organizmu. Otóż mieszkańcy Australii zrobili odkrycie, że śmierć taka jest tylko pozorną
1	jeżeli zwierzątko zatrute zostanie przechowanem w miejscu cliłodnem, celem zapobieżenia rozkładowi, to nawet po kilku lub kilkunastu dniach za wstrzyknięciem pewnego antidotum, do życia przywróconem być może. Wysokie znaczenie tego odkrycia dla ko- munikacyi jest widocznem jak na dłoni: nie trzeba będzie już przewozić żywych baranów i nierogacizny przez morze i karmić ich po drodze, bo tę samą podróż będą one mogły odbyć — zatrute i zamrożone — w beczkach lub pakach, pospołu z innemi towarami, a Australczycy twierdzą, że nawet i podróżni zapadający na morską chorobę, znajdą w ten sposób tani i wygodny środek dostania się na drugą półkulę ziemi.

Ale odkrycie to i dla stosunków towarzyskich nie jest bez znaczenia. Niejedna osoba wiekowa, czy to płci mązkiej, czy żeńskiej, którą upały kanikularne mogłyby przyprawić o utratę sił, będzie mogła w stanie zamrożonym przepędzić miesiąc Lipiec w chłodzie i spokoju. Tak samo rolnik-może przespać rok nieurodzaju, robotnik czas niedostatku, fabrykant bezrobocie, a niejeden młodzieniec, który “dla miłego groszalosy swe związał z losami majętnej, ale nieco starszej od siebie osoby, trapiony przez nią zbytecznie, będzie mógł uwolnić się od przykrości przez czasowe zamrożenie siebie lub swojej połowicy, co będzie zależało od okoliczności. Jeżeli chodzi o mój pogląd osobisty, to wyznaję otwarcie, że nie podzielam sangwi- nicznych nadziei naszych antypodów co do tego odkrycia , ale ponieważ nie czynię tego ze względów osobistych, gdyż transportem baranów i nierogacizny trudnić się nie myślę, a na morską chorobę nigdy nie zapadałem, żony wreszcie, któraby mnie trapiła, nie mam i mieć nie będę, przeto wstrzymuję się od dalszych uwag nad tym przedmiotem, pozostawiając sąd
o	całem odkryciu osobom kompetentniejszym od siebie.

III.	Z przylądka Dobrej Nadziei do Natalu.
Podróż wzdłuż południowych brzegów Afryki. — Miasto Port Elisabeth. — Na brzegach Natalu. — Wzburzona fala nie puszcza nas do portu. — Krajobraz tropikowy. — Płyniemy łodzią do zatoki i toniemy przy brzegu. — Ziemia traci pod wpływem cy- wilizacyi swój pierwotny charakter. — Wojna z krajowcami. — Cel mojej podróży.
Parostatki wielkich rozmiarów, przeznaczone do załatwienia komunikacyi pomiędzy Anglią i południową Afryką, dochodzą tylko do Cape-Town, gdzie pozostawiają cały swój pakunek, i zkąd po kilkodniowym wypoczynku powracają do Europy. Komunikacya pomiędzy wschodniemi portami bywa utrzymywaną za- pomocą kilku parostatków drobniejszych rozmiarów, które jednakowoż pod względem wygody i bezpieczeństwa nic do życzenia nie pozostawiają. Jakoż po trzechniowym pobycie w stolicy starej Kolonii, który wystarczył mi do odszukania dawnych przyjaciół i znajomych, i pozwolił zapomnieć w ich gronie o przykrościach ostatniej przeprawy, pożegnaliśmy się z poważnym Dublin-Castle, a przenieśli na pokład skromniejszej jego kuzynki “Melrose“ i w dalszą ruszyli

drogę. Grono nasze tym razem niezmiernie się zmniejszyło, bo sto kilkadziesiąt osób pozostało w Cape- Town, co uwolniło nas od natręctwa dzieciarni, wrzasku papug i niemiłej walki o byt, która powtarzała się codziennie przy każdem śniadaniu, obiedzie i wieczerzy.
Podróż z Cape-Town do Natalu jest wogóle nużącą , bo chociaż parostatek nie oddala się od brzegów, a podróżni nie tracą ani na chwilę ich widoku, to krajobraz jednostajny i bezbarwny nie budzi zajęcia, a to tem więcej, że wzrok podróżnego, podrażniony widokiem dzikich i romantycznych skał na przylądku Dobrej Nadziei, nie zadawala się nizkiemi pagórkami, pokrytemi najnędzniejszą roślinnością, a pozbawionemi wszelkiego śladu życia. W jednem tylko miejscu krajobraz nadbrzeżny budzi nieco więcej zajęcia; na wschód od zatoki Moselbay, gdzie wybrzeże podnosi się dość nagle i przybiera postać skalistego pasma, o śmiałych i malowniczych zakrojach, znanego pod nazwą gór Utenikwa. Widok tych gór miał może dla mnie więcej wartości, niż dla kogokolwiek z podróżnych, bo przed dwoma laty przepędziłem w ich wnętrzu kilka tygodni, a chwile te zaliczam do najprzyjemniejszych epizodów mej pierwszej podróży. Mimowoli stawał mi przed oczyma obraz wspaniałego pierwoboru, gdzie wyniosłe olbrzymy łączą swe potężne konary, pokryte pasożytnemi paprociami i poplątane chabinami roślin wiciowatych w jenostąjne sklepienie najżywszej zieloności ; gdzie w ciemnych wodach leśnych potoków przeglądają się jak w zwierciedle powiewne korony drzewiastej paproci! Wpośród konarów i gałęzi igrają

tutaj figlarne małpy; po brzegach wód i wśród leśnych moczarów przechadzają się swobodnie gromady słoni, a po matecznikach kryje się złośliwy bawół afrykański, unikający zarówno widoku człowieka, jak i innych czworonożnych towarzyszy.
Trzeciego dnia po wyjeżdzie z Cape-Town “Mel rose“ zarzuciła kotwicę w Port - Elizabeth, mieście współzawodniczącem, pod względem rozmiarów i znaczenia, ze starą stolicą Kolonii. Niema tutaj ani portu, ani przystani. Puste, jałowe, nieurodzajne i spalone od słońca wybrzeże pagórkowate, przerwane w jednem miejscu głębokim jarem, którym w lecie woda spływa, jest zrzadka pokryte domkami domkami mieszkalnemi drobnych rozmiarów i większemi budynkami, po największej części z blachy, przeznaczonemi na magazyny. Brzeg równy i otwarty, jest wystawiony na działanie fal morskich, a grunt tak płytki, że nawet najmniejsze łodzie pakunkowe osiadają na mieliźnie. Z tem wszyst- kiem trzy wielkie parostatki i kilkanaście żaglowców kołysze się poważnie na kotwicach, a pomiędzy niemi uwija się kilka czółen i pomaga do wyładowywania towarów. Paki wydobyte z wnętrza okrętu, dostają się na tych łodziach na mieliznę, gdzie czeka gromada krajowców, czarnych, atletycznie zbudowanych, obnażonych Kafrów ; każdy z nich chwyta w silne ramiona jedną pakę, a umocowawszy ją, przy pomocy towarzysza, na głowie, niesie na brzeg, brnąc w wodzie powyżej kolan.
Jedna z łodzi przybliżyła się ku nam, z zamiarem zabrania poczty, a korzystając ze sposobności, udałem się wraz z kilku towarzyszami na ląd. Domki i ma

gazyny, rozrzucone bezładuie na brzegu, przybierają za zbliżeniem się coraz to okazalszą postać i łączą się w kilka szerokich ulic, których powierzchowność przewyższa poniekąd oczekiwanie podróżnego. Wszędzie sklepy, magazyny i wystawy, ulice przepełnione ol- brzymiemi wozami towarowemi; widać na pierwszy rzut oka, że tutaj koncentruje się ruch handlowy i przemysłowy wschodniej połowy Kolonii. Uderza tylko brak zieloności, a podobno i wody do picia często nie staje. Uważnemu spostrzegaczowi nasuwa się mimowoli pytanie, czemu osada położona na najnieprzyjaźniej- szym brzegu, w najniekorzystniejszych warunkach, tak się od dziesięciu lat szybko rozwija, źe prześciga poniekąd stare Cape-Town, położone nierównie korzystniej ? Odpowiedzi na to zapytanie trzeba podobno szukać w sławnych kopalniach dyamentów w Kimberley, które nietylko zbogaciły w ostatnich czasach południową Afrykę, ale nadto wytknęły nowy kierunek dla kolonizacyi tej części ziemi. Nietylko odległość kopalni od Cape-Town, jest znacznie większą, niż od Port-Elizabeth, lecz nadto stara stolica jest od nich oddzieloną bezwodną i nader trudną do przebycia pustynią Karroo, co przewóz towarów ztamtąd do Kimberley czyni niesłychanie kosztownym. Najlepiej odpowiadało temu celowi Port-Elizabeth, i dlatego pomimo braku przystani cały ruch handlowy poszedł w tym kierunku i przyczynił się do szybkiego wzrostu miasta. Obecnie zamierza rząd kolonialny wymurować tutaj sztuczną. tamę, co ułatwi wydobywanie towarów i zabezpieczy okręty od napaści fal morskich, a temsamem

zapewni miastu pierwszeństwo pomiędzy portami południowej Afryki.
Czwartego dnia po wyjeździe z Cape-Town, to jest w Sobotę rano, żeglowaliśmy już wzdłuż brzegów Natalu, a w kilka godzin potem , powitaliśmy z radością latarnię morską na pagórku, strzegącym wejścia do zatoki w Port-Durban, jako zapowiedź końca morskiej podróży. Za chwilę przesunął się około nas wielki parostatek wojenny i udzielił nam dwu ważnych wiadomości ; najprzód : że wojna z Zuluańczykami skończona i wojska wracają do Europy, a następnie, że do zatoki z powodu silnej fali dzisiaj się nie dostaniemy. Zatoka w Durban przedstawia się wspaniale dla oka, ale dla żeglugi ma małą wartość, bo jest tak płytką, że w czasie odpływu morza dno jej wychodzi na jaw, a wejście do niej jest nadto od strony morza zatarasowane ławicą piasku, o którą fale morskie z taką zazwyczaj rozbijają się gwałtownością, że przebycie jej jest tylko przy bardzo spokojnym stanie morza możliwem, co znaczy, że okręty przybywające z Europy, muszą czekać nieraz po kilka tygodni, zanim uda im się wpłynąć do zatoki.
Piękna perspektywa dla znużonych długą przeprawą morską podróżnych: widzieć cel upragniony o kilkaset kroków przed sobą i nie módz go osiągnąć! Morze było dnia tego zlekka wzbuizone, a fala uderzała mimo to silnie o brzegi. Gdyśmy się znaleźli przy wejściu do zatoki, przekonaliśmy się, że każda fala, dostawszy się na ławicę, bywała podrzuconą do wysokości kilku sążni, a rozbita w biały puch, spadała napowrót w postaci deszczu. Ponieważ o wylądowaniu dnia tego

ani mowy być nie mogło, przeto parostatek nasz odpłynął o parę mil w górę i zarzucił kotwicę przy ujściu rzeki Umgeni.
W ten sposób znalazłem się, po trzydziestodniowej z górą przeprawie przez morze, u tych samych brzegów, które przed trzema laty nie bez żalu opuściłem. Urocza zieloność, pokrywająca wybrzeże, nęciła wzrok nasz i podnosiła niecierpliwość; ale ponieważ zwalczenie przeciwności było tym razem niemożebnem, przeto i nasza gromadka postanowiła czekać cierpliwie wyzwolenia. Jakoż usadowiwszy się, gdzie kto mógł, na pokładzie, poczęliśmy rozglądać się w krajobrazie. Piaszczyste wybrzeże było tutaj pokryte rozrzuconemi grupami drzew wyniosłych, wpośród których odbijały dziwnie bezlistne, kolczate maczugi ostromleczów drzewiastych (Euphorbia) przeplatane powojami; gdzieniegdzie można było rozróżnić nędzną chatkę krajowca, ocienioną olbrzymiemi liśćmi bananów, dalej ozdobne domki kolonistów, nieprzejrzane okiem łany trzciny cukrowej, pokrywające wybrzeże ku północy, a nad tem wszystkiem pasmo niezbyt wysokich pagórków, pokrytych najbujniejszym zarostem, wpośród którego ręka osadnika szerokie porobiła wyboje. Właściwe miasto Durban jest tak schowane w zaroście, że tylko kilka wyniosłych kominów sterczących w powietrzu, zdradzało jego istnienie, a całość robiła w tę porę wrażenie miejscowości, gdzie człowiek wypowiedział przed niedawnym czasem walkę dziewiczej przyrodzie, i gdzie szala zwycięztwa chyli się na jego stronę.
Wieczór połączył znowu podróżnych na pokładzie. Pogoda była urocza, a noc prawdziwie godna okolic

podzwrotnikowych. Wiatr ustał zupełnie; powierzchnia wody, wygładzona jak zwierciadło, odbijała wspaniałe konstellacye południowego nieba; około nas migotały światła sygnałowe kołyszących się na kotwicach parostatków i żaglowców, a od strony lądu dochodziły nas śpiewy krajowców, przerywane tylko od czasu do czasu szumem konającej u brzegu fali. Była to ostatnia noc spędzona na morzu; zdawało się, jak gdyby ułagodzone żywioły chciały wynagrodzić nas tą jedną chwilą za przykrości doznane w ciągu całej przeprawy.
Nazajutrz o wschodzie słońca przybyła z portu łódź, kierowana przez ośmiu marynarzy, z zamiarem zabrania poczty. Marynarze byli przemokli do ostatniej nitki i nie radzili puszczać się do miasta. Dopiero koło południa, w czasie najsilniejszego przypływu morza, ukazała się wielka łódź parowa, z wiadomością, że fala znacznie zesłabła i żadnego prawie niema niebezpieczeństwa. Równocześnie zawiadomiono podróżnych, że mogą opuścić okręt, a bagaże swoje odbiorą w porcie jutro, lub pojutrze, według tego, kiedy przewiezienie ich na ląd okaże się możebnem.
W jednej prawie chwili znaleźliśmy się wszyscy w łodzi i z rozgłośnym okrzykiem: — Naprzód! — ruszyliśmy ku brzegowi. Rzecz dziwna; morze było, przynajmniej na pozór zupełnie spokojne, a każda najsłabsza fala dostawszy się na ławicę piasku, zamieniała się w olbrzymi, podłużny bałwan, który podskakiwał na kilka sążni w górę i przedstawiał widok napełniający przerażeniem podróżnych. Ażeby przebyć bezpiecznie ławicę, trzeba było upatrzyć chwilę po

między jedną falą i drugą, co zależało głównie od przytomności umysłu i zręczności sternika.
—	Panowie i panie! proszę schodzić na dół do kajuty! — zawołał potężnym głosem podoficer, gdyśmy byli blizko ławicy.
—- A gdybym został na pokładzie? — Zapytał jeden z podróżnych,
—	To pana fala zrzuci w morze, na czem mi zresztą nic a nic nie zależy.
Ta stanowcza odpowiedź podoficera wywołała mały popłoch pomiędzy podróżnymi; poczęto się cisnąć do kajuty i pokazało się w rezultacie, że ta nie była w stanie pomieścić wszystkich podróżnych.
—	Panie podoficerze, — odezwał się ten sam głos, co pierwszy — dla mnie nie ma miejsca w kajucie !
—	To zostań pan na pokładzie, ale przy wiąż się do poręczy, jeśli nie chcesz obiadować z rekinami — brzmiała odpowiedź.
W tej chwili wjechaliśmy na ławicę. Woda kipi jak w kotle, łódź chyli się na prawo, chyli się na lewo; nagle daje się czuć silne wstrząśnienie, które zwala nas z nóg i łódź staje jak wryta.
	Do miliona set tysięcy dyabłów! — woła
podoficer, podnosząc się z ziemi, — utknęliśmy o piasek.
—	Utknęliśmy! — rozległ się jęk w kajucie.
—	Toniemy, ratujcie! — Odezwały się inne głosy.
W tej samej chwili fala, przed którą uciekaliśmy,
wpada na ławicę, podnosi się, rośnie do wysokości olbrzymiego bałwana, który pędzi z szumem ku nam,

i uderza z gwałtownością w łódź, zalewając ją wodą. Uderzona łódź rusza z miejsca i przebywszy jednym rzutem ławicę, spuszcza się w odmęt, zanurza z przodu, zanurza z tyłu i nabiera jeszcze więcej wody, która zalewa kajutę, jak gdyby chciała pozamykać usta krzyczącym z przerażenia podróżnym. Ale niebezpieczeństwo minęło. Śruba poruszona siłą pary, przywróciła wkrótce równowagę naszemu statkowi i osadziła go przy brzegu.
Dostaliśmy się szczęśliwie na brzeg, ale odzież nasza była tak przemokła, że o wyprawie do miasta ani mowy być nie mogło. Trzeba było uwolnić ją przedewszy8tkiem od zbytecznego zasobu wody morskiej ; nasze panie udały się w tym celu do sąsiedniego hotelu, a mężczyźni rozprószyli się po brzegu i postanowili, ażeby zostawić słońcu wolny czas do działania, użyć powtórnej, dobrowolnej kąpieli.
—	Pięknieś nas pan poprowadził! — przemówił ktoś do oficera, który kierował łodzią.
—	A wy beczeliście, jak barany prowadzone na rzeź — odrzekł urażony oficer.
~ Być może, ale zgodzisz się pan, że przepłynąć dwa morza i tonąć przy brzegu, to rzecz szkaradna.
—	Nie widzę żadnej różnicy: na pełnem morzu, czy w przystani śmierć wszędzie jednakowa.
*
* *
Kąpiel, jaką uraczyło nas morze na pożegnanie, była tem nieprzyjemniejszą, że nasze kufry, pozosta-

wionę na okręcie, dostały się do portu dopiero na trzeci dzień po naszem wylądowaniu. Moi towarzysze stracili dużo czasu, zanim udało im się umieścić się po nielicznych hotelach miejskich, bo te były z powodu ruchu wojsk przepełnione. Co do mnie, zmierzałem bez namysłu na drugi koniec miasta, gdzie pod bokiem ciemnego pierw obora znajdował się niegdyś skromny, lecz schludny hotel mniejszych rozmiarów, utrzymywany przez przezacną rodzinę pana H. Zastałem go i tym razem na swojem miejscu, a przyjęty jak dawny znajomy, mogłem wkrótce rozgościć się w tym samym pokoiku, który zajmowałem przed trzema laty. Nie zmieniło się tutaj nic przez owe trzy lata. Jejmość się nie podstarzała, panna nie podrosła, jegomość pali fajkę od rana do wieczora i łaje Kafrów, a ulubiony mój pawian płata figle przez dzień cały, jak to i da wniej bywało. Ale zmieniło się otoczenie miejscowości.
Dziki, ciemny, tajemniczy, posępny pierwobór, który otaczał wówczas to ustronie, znikł pod toporami przybyszów, a miejsce wyniosłych sykomorów i mimóz zajęły jakieś drobne domki z werendami, jakieś o- gródki poprzegradzane sztachetami, dalej kilka namiotów, stosy cegieł i kamieni, a wpośród tego wszystkiego pędzi, jak szalony, pociąg kolei żelaznej, ku wielkiemu zdziwieniu Kafrów i innych czworonogich mieszkańców.
Ziemio dziewicza — a więc przyszła kolej i na ciebie! Człowiek, ten zawzięty wróg wszystkiego, co nie niesie mu korzyści, lubieżnem spojrzał na ciebie

okiem, a wzrok jego rozprószył twych pierwotnych mieszkańców i przegnał ich w dalekie pustynie. Odtąd z nieprzebłaganą zawziętością kruszy skały, zmienia kierunek wód, rąbie lasy, karczuje poręby, orze stepy, pali trawę, sadzi zamorskie rośliny, buduje koleje żelazne i wodociągi i zmienia wssystko, co nie odpowiada chwilowym jego widokom. Niszczy w imię cywilizacyi i postępu, ale hasłem tem okrywa tylko swój egoizm. Niech dzieło zawiedzie jego nadzieje, niech ta ziemia nie odpowie jego widokom: porzuci ją z taką łatwością, z jaką przywłaszczył sobie, a ruina i pustkowie będą jedynym świadkiem jego tutaj bytności.
Zmieniła się i powierzchowność miasta. Przed laty było to spokojne i ciche ustronie, nawiedzane przez liczne gromady Kafrów, a pomimo to, szczycące się osobistem bezpieczeństwem swych mieszkańców i poszanowaniem cudzej własności. Ostatnia wojna wygnała trwożliwych Kafrów z ulic miasta, a zapełniła je czerwonemi mundurami i zbrojną chołotą spędzoną z różnych części świata. Szynkownie są ulubio- nem miejscem ich pobytu; piją od rana do wieczora i głoszą rycerskie czyny ostatniej wyprawy, a wrzaski i przekleństwa budzą ze snu spokojnych mieszkańców
o	późnej nocy. Żebractwo i kradzieże, niegdyś nieznane, są obecnie na porządku dziennym. Drab, na sześć stóp wysoki, z ostrogami przy butach, zastępuje ci drogę i prosi o wsparcie; jeśli mu odmówisz, to ci nawymyśla; gdy je otrzyma, to udaje się natychmiast do szynku i siedzi tam, póki nie wyda ostatniego

pensa. Dawniej zwyczaj zamykania drzwi na klucze, lub chowania sprzętów na noc, był tutaj nieznanym; ale dzielni obrońcy angielskiej chorągwi uważają takie postępowanie za uchybienie przeciwko porządkowi i sprzątają po ulicach wszystko, co się da na miejscu spieniężyć.
Ostatnia wojna miała dla tej części Afryki ten dobry skutek, że sprowadziła tutaj ludzi i pieniądze. Aczkolwiek pomiędzy ochotnikami dużo było hołoty, to byli i ludzie porządni, którzy jedynie z potrzeby zaciągnęli się w szeregi walczących, a po skończonej wojnie postanowili szukać zatrudnienia na miejscu. Wielu z nich znalazło je z łatwością, inni rozproszyli się po Natalu, albo zaszli do sąsiednich republik, gdzie zwiększyli żywioł pracowity i postępowy. Trudno powiedzieć, ile kosztowała ostatnia wojna Anglią. Organa urzędowe przyznają się do siedmiu milionów funtów szterlingów, ale suma ta zdaje się być mniejszą od rzeczywistej. W każdym razie dostała się ona do Natalu w postaci gotówki i przeniosła się w kieszenie tutejszej ludności, a jeżeli zważymy, że liczba białych krajowców wynosiła tutaj w tę porę tylko 25,000 dusz, to jasną jest rzeczą, że i ogólny dobrobyt musiał się nagle poprawić.
Wojna budziła we mnie zawsze odrazę, dlatego też i Durban, przepełnione żołnierstwem, straciło dla nanie całe zajęcie. Niegdyś uciekałem tutaj od kurzu i Wrzawy ulicznej do lasu i w nim większą część dnia przepędzałem, ale teraz bliższe lasy zostały wytępione, & robienie dalszych wycieczek nie było w mym planie.
Podfói« Remana.	3

Właściwym celem mojej obecnej podróży są okolice nad rzeką Limpopo położone, a że komu w drogą temu czas, przeto i ja, odebrawszy pakunki pozostawione na okręcie, uporządkowałem swe sprawy i puściłem się w dalszą drogę.

IV.	W stolicy Natalu.
Jako południowa Afryka ma swoje koleje żelazne i jak się tam niemi jeździ. — Podróżni muszą, sypać piasek na szyny, aby pociąg ruszył pod górę. — Omnibus afrykański. — Spotkanie * dawną znajomą. — W stolicy Natalu. — Jako podróżny niemajacy pieniędzy na zapłacenie hotelu, może tu mieszkać bezpłatnie na rynku. — Sport i jego społeczne znaczenie.
Od piąciu dni znajdują się w stolicy Natalu. Maritzburg jest oddalonym od brzegów morza o sześć" dziesiąt mil angielskich, a połączony z portem za pomocą kolei żelaznej. Kolej żelazna, a przynajmniej roboty ziemne, od roku wykończone, ale z powodu braku Wozów, ruch odbywa się tylko na połowie drogi, co znaczy, że z Durban można dojechać koleją pod pagórek Inczangi, zkąd omnibusem można dostać się do miasta. Dawniej płaciło się za całą tę przestrzeń, przebytą omnibasem, jednego funta; ponieważ jednakowoż przedsiębiorca omnibusów uważa, że kolej żelazna nie tyle dla wygody podróżnych, ile dla jego korzyści Wybudowaną została, przeto i obecnie każe sobie płacić połowę drogi również jednego funta.
Ażeby dać czytelnikom wyobrażenie o kolejach

żelaznych i omnibusach w południowej Afryce, muszę wspomnieć koniecznie o podróży z Durban do Maritz- burga. Czy dla braku lokomobilów, czy też dla brakn rzeczywistej potrzeby, nie wiem, dość, że jeden tylko pociąg odchodzi codziennie w tym kierunku, rano, a powraca wieczorem. Droga wije się zrazu po płaszczyźnie , okalając górny brzeg zatoki, porosły gęsto manglami i przecina w kilku miejscach grupy drzew wyniosłych, poplątanych gęsto lijanami, ostatnie zabytki pierwoborów, jakie pokrywały niegdyś całe wybrzeże. Minąwszy wioskę Kongellę, zamieszkałą przez kilkunastu Indyan i kilku Kafrów, zajętych warzeniem soli, droga podnosi się zwolna w górę, przebywa kilka jarów i kilka sztucznych przekopów i dostaje się na wyżynę okalającą zatokę. Miejsca otwarte są tutaj pokryte wysokiemi trawami, a jary wypełnione lasem karłowatym, a z tem wszystkiem gleba nadzwyczaj bujna, bo około nielicznych chatek kolonistów rosną banany, ananasy, kawa,' bambus, trzcina cukrowa i inne rośliny gorących klimatów i świadczą wymownie, że ziemi tej braknie tylko jednej rzeczy, to jest rąk pracowitych, a zdołałaby wyżywić i uszczęśliwić dziesięć razy większą ludność, niż to ma miejsce obecnie.
Gdy tak siedzimy w wagonie, zajęci rozmyślaniami nad przyszłością tego kraju, lokomobila zaczyna wydawać świst sygnałowy, pociąg zwalnia bieg, -i ni z tego ni z owego staje w pustem polu.
—	Co się stało takiego ? — zapytuje jeden z podróżnych konduktora.
—	El to nic — odpowiada zagadnięty — tylko woły zastąpiły nam drogę, musimy je odpędzić.

Jakoż konduktor, maszynista i palacz z resztą urzędników kolejnych, uzbrojeni w co kto może7 opuszczają pociąg i idą na polowanie. Wołów było ze dwieście; jedne chodziły, drugie stały, inne leżały spokojnie, nie troszcząc się zupełnie o pociąg i o podróżnych. Upłynęło z pół godziny, zanim udało się przepędzić całą gromadę i oczyścić drogę.
Od Durban do Inczangi jest pięć czy sześć sta- cyj. Są to poprostu fermy większych rozmiarów i nieco więcej rokujące przyszłości. Jedno tylko Pine- Town jest kwitnącą osadą, zamieszkałą przez kilkadziesiąt rodzin szkockich. Ziemia jest tutaj bardzo bujną, wszystkie podzwrotnikowe rośliny udają się, pomimo znacznego wzniesienia nad poziom morza, bardzo dobrze, a małe, schludne , domki, otoczone ogródkami pełnemi bananów, ananasów, pomarańczy, cytryn i innych roślin pożytecznych, świadczą o dobrobycie mieszkańców.
Po za Pine-Town gleba znowu znacznie się podnosi. Nasz pociąg ruszył po półgodzinnym odpoczynku w dalszą drogę, a ujechawszy z jakie dwie mile, zaczął zwalniać bieg i nagle zatrzymał się w głębokim jarze.
—	A co tam, panie konduktorze, — zapytał ktoś z podróżnych.
—	Zamało pary w kotle, — odpowiada konduktor — postaramy się zaraz o więcej.
Jakoż po dość długotrwałych, wytężonych usiłowaniach ze strony palaczy, ruszyliśmy znowu z miejsca i poczęli wjeżdżać na pagórek. Zdaje się, że spadek jest w tem miejscu zbyt nagły, bo w kilka minut

pociąg zaczął znowu zwalniać biegu i nagle zatrzymał się; koła lokomobili obracały się, ale tarcie było za małe.
—	Panowie — woła konduktor — czyja łaska, proszę powychodzić z wagonu i sypać piasek na szyny, ale ostrożnie, żebyśmy kogo nie przejechali.
—	Mężu — woła moja sąsiadka do swego towarzysza, ja umrę ze strachu, jeśli opuścisz wagon.
—	Ocucimy cię, duszko — odpowiada czuły małżonek — mam tu lekarstwo niezawodne. To mówiąc, wyciąga butelkę koniaku z torby.
—	W ręce pańskie, panie konduktorze!
—	W niezawodne!
I zajrzeli obaj do butelki.
—	A żebyś to pan tak dodał ducha swej maszynie — mówi podróżny — żeby lepiej ciągnęła.
—	A niech ją tam wszyscy dyabli porwą! razem z tym pagórkiem — odpowiada konduktor. — Je- szcześmy tutaj ani razu gładko nie przejechali, a jeśli obchodzi się bez nieszczęścia , to jedynie łaska Boża i moja ostrożność. Proszę wsiadać, bo ruszamy.
Piasek, posypany na ssyny, wywarł jak najlepszy skutek, bo rzeczywiście ruszyliśmy z miejsca, ale po to tylko, ażeby ujechać kilkadziesiąt sążni i znowu stanąć bezwładnie. Znowu podróżni musieli sypać piasek na szyny, a nasz towarzysz z konduktorem zajrzeli do butelki i to powtórzyło się ze trzy razy.
—	A rozbijże pan tę przeklętą butelkę, albo zrob z nią, co ci się podoba, — mówi ktoś do jej właściciela, — bo nie przejedziemy dzisiaj tego pagórka!
—	Trud zbyteczny — odpowiada zagadnięty —

zaraz będzie próżna. W ręce pańskie, panie konduktorze !
—	W niezawodne — odrzekł konduktor — i wychyliwszy butelkę do dna, wyrzucił ją do rowu.
Za chwilę byliśmy na szczycie pagórka, a w godzinę potem na stacyi pod Iuczangą. Deszcz lał, jak z cebra, podróżni nie mieli ochoty opuszczać wagonów, gdy wtem mężczyzna, stojący na drodze, w wodzie po kolana, odziany obszernym płaszczem kauczukowym, zawołał silnym głosem:
—	Proszę się spieszyć, omnibusy odchodzą!
Nie było się co namyślać. Odebrawszy moje tłó- moczki, zbliżyłem się do pierwszego wozu, lecz był już pełny; w drugim było jedno miejsce wolne, widocznie dla mnie zostawione. Gdy się przeciskam z trudnością pomiędzy dwoma szeregami kolan, słyszę nagle jakiś chrapliwy głos kobiecy, który nie był mi obcym. Spoglądam na lewo i cóż widzę? Naprzeciwko mnie siedzi towarzyszka podróży z Anglii do Cape- Town, młoda zaniedbana Szkotka, z wiecznie otwar- temi ustami, w towarzystwie swych czterech zamoru- flanych bębnów, których widok pozbawiał mnie zawsze apetytu na okręcie. To spotkanie przeraziło mnie tak gwałtownie, żem się nawet nie przywitał z moją znajomą.
—	Nie spodziewałeś się pan spotkać się ze mną w Natalu? — wyrzekła, podając mi rękę.
—	Wyznaję, że nie.
—	Cieszę się, iż pana tu zastaję, bo jestem nieco nerwową i bardziej się lękam podróży w omnibusie, niż na okręcie.

—	Pojmuję to łatwo, gdyż i mnie podróż na lądzie działa niekiedy na nerwy.
W tej chwili woźnica palnął z bata; sześć chudych, ale silnych szkap ruszyło z kopyta; podróżni przechylili się najprzód w tył, potem ku przodowi, i próbowali powrócić do równowagi a dzieci mojej sąsiadki zanuciły tymczasem z własnego popędu czuły kwartet.
—	Czy nie zechciałbyś pan potrzymać chwilę mojego Benjaminka — rzekła do mnie Szkotka, pchając mi w ręce czternastomiesięcznego, otyłego bębna — muszę dostać z torby kilka pierników.
—	O, z największą przyjemnością — odrzekłem
i	ująwszy wrzeszczące dziecko w obie ręce, trzymałem je w powietrzu, w nadziei, że matka zechce uwolnić mnie co żywo od tego ciężaru.
—	Weź go pan na kolano, on się zaraz uspokoi — rzekła matka, wtykając dziecku w rękę piernika — a ja sobie tymczasem troszkę odpocznę.
Nie mogłem oprzeć się naleganiom poczciwej kobiety i wziąłem dziecko na kolana. O, co to za rozkosz , znajdować się w ciasnym, przepełnionym i szarpiącym na wszystkie strony omnibusie i trzymać w swych objęciach zamorusanego bębna, szczególniej w chwili, gdy ten trzyma w ręku ośliniony piernik
i	szturcha cię nim po ramionach, po piersiach, po szyi i po twarzy! Warto, zaiste, pojechać do południowej Afryki, ażeby doświadczyć chociaż raz w życiu takiej przyjemności.
Po półgodzinnej jeżdzie omnibusy stanęły na chwilę przed hotelem, gdzie kto chciał, mógł za skro

mną opłatą pół korony posilić się bardzo przyzwoitym obiadkiem. Wkrótce potem przebyliśmy najwyższe wzniesienie Inczangi, nie bez straty czasu, bo z drugiej strony tkwiły od kilku godzin w błocie dwa ogromne i przeciążone wozy towarowe, wyglądając zmiłowania bożego, które tym razem zjawiło im się w naszej postaci. Droga była błotnista i ciężka, zmienialiśmy konie co dwie godziny, a im bliżej Maritz- burga, tern gorszemi szkapami uas raczono. Omnibusy miały stanąć o piątej z wieczora u celu, ale w skutek zawodów na kolei żelaznej, złej drogi i złych koni spóźniły się o tyle, że noc zaskoczyła nas w otwartym
i	ciemnym stepie.. Kilka razy byliśmy zmuszeni szukać drogi przy- blasku zapałek i papierosów z niezłym skutkiem. Około ósmej ujrzeliśmy oddalone światła stolicy, a w pół godziny potem, przebywszy po ciemku wysoki most, wjechaliśmy w szeroką ulicę wysadzoną drzewami i znaleźli się niebawem w czystym i niezbyt drogim hotelu, gdzie wygodne łóżko pozwoliło nam zapomnieć o znojach całodziennych.
Chcesz wiedzieć, bezwątpienia, szanowny czytelniku, jak wygląda stolica takiej kolonii, albo rzeczy- pospolitej w południowej Afryce? Opiszę ci stolicę Natalu, a to da ci wyobrażenie o wszystkich innych.
Przede wszy stkiem właściwa nazwa tego miasta jest Pietermaritzburg; założone przed trzydziestu z górą laty przez kolonistów holenderskiego pochodzenia, którzy w swych wędrówkach na tutejsze przybyli niwy, zostało tak nazwane ku czci dwu zacnej pamięci naczelników, z których jeden, Pieter Retief, dał miastu swoje chrzestne, a drugi Giert Maritz, swoje rodzinne

imię. Ponieważ dla angielskich języków nazwa ta wydaje się zbyt długą, przeto w zwyczajnej mowie opuszczają zazwyczaj pierwszą jej część, a w aktach urzędowych piszą tylko PMaritzburg.
Miasto położone na płaszczyźnie otoczonej wy- sokiemi pagórkami, sprawia zdaleka dość dobre wrażenie, bo wyniosłe eukalyptusy i inne drzewa ocieniające jego ulice, nadają mu postać oazy, której zieloność odbija w porze zimowej silnie od spłowiałych traw, pokrywających sąsiednie okolice. Jest ono, jak wszystkie miasta stawiane z urzędu, bardzo regularnie zbudowane. W samym środku znajduje się obszerny plac przedstawiający to, co się u nas rynkiem zowie, a od tego rynku biegną w cztery strony szerokie, równo jak pod sznur wyciągnięte ulice. Tak rynek jak
i	ulice są wysadzane drzewami i zamknięte z boków rowami, któremi płynie woda okolicznych potoków. Główna ulica jest dość dobrze zabudowaną drobnemi, ale Bchludnemi, a nawet niekiedy ozdobnemi domkami, pomiędzy któremi niema jednakowoż ani jednego, który mógłby się poszczycić drugiem piętrem, z tej prostej przyczyny, że i pierwsze należy w stolicy do zjawisk wyjątkowych. Co do drugorzędnych, odleglejszych ulic to tym możnaby jeden tylko zrobić zarzut, a mianowicie ten, że w nich domów niema, co jednakowoż w nowem mieście nie może być uważane za wielką wadę, a to tembardziej, że za to ogrody przybierają większe rozmiary, co miastu nadaje pozór świeżości
i	nie jest też wcale obojętnem dla zdrowia jego mieszkańców.
Plac, który nazwałem rynkiem, jest nader ważną

częścią składową każdego miasta afrykańskiego. Nie jest to rynek w naszem pojęciu; nie ma tutaj ani Sukiennic, ani Katusza, ani kościoła Panny Maryi, ani projektowanych skwerów i wodotrysków, lecz jest to poprostu plac czworoboczny, otoczony podwójnym szeregiem drzew a porosły trawą. Każdego poranka zapełnia on się wozami kolonistów, napełnionemi drzewami, zbożem, słomą, jarzynami i innemi ziemiopłodami, przeznaczonemi na sprzedaż. Na odgłos dzwonka zbiegają się tutaj mieszkańcy miasta i kupują, co kto potrzebuje. Sprzedaż odbywa się przez licytacyę i trwa bardzo krótko, bo około dziesiątej godziny rano i towar i kupujący stają się niewidzialnymi.
Z tem wszystkiem rynek w Maritzburgu nie jest nigdy opróżnionym, bo wieśniacy, przybywający za sprawami do miasta, ustawiają tutaj swoje wozy, rozbijają namioty i koczują nieraz po parę tygodni, a wówczas można widzieć bezpłatnie próbę gospodarstwa holenderskiego kolonisty na mniejsze rozmiary. Około namiotu igrają niedorostki w szlachetnem towarzystwie kur, gęsi, kaczek i nierogacizny; na ustroniu zarzyna otyły boer barana; córki jego pomagają mu przy zdjęciu skóry i oczyszczeniu mięsa, gdy równocześnie młody Buszman albo Hottentot nakłada ogień i warzy w ogromnym kotle wodę, w którą padają po kolei głowa, serce, wątroba i inne części ciała zabitego zwierzęcia. Gdy obiad jest gotów do spożycia, nadciągają starsi synowie i czarne pachołki, strzegące wołów na stepie, a nierzadko zjawia się i dwóch albo trzech sąsiadów z rodzinnej okolicy, bo boer w podróży ma nadzwyczaj delikatne powonienie i poczuje odrazu,

gdzie się z komina kurzy. Siadają wszyscy na ziemi i spożywają w spokoju dary boże. Potem ukazuje się zazwyczaj obok czarnej kawy butelka z wódką, do której zaglądają z ochotą starzy i młodzi i tak pogadanka przeciąga się do późnej nocy. Gdy zaś sen zmorzy biesiadników, to głodne psy miejskie odszukują cichaczem plac boju, obgryzają porzucone kości i wylizują starannie kocioł, garnki, patelnie; talerze, szklanki, łyżki i widelce, ku wielkiej pociesze śpiącego Hottentota, który pełni zarazem obowiązki kuchty i pomywacza. Ale chociaż i boerów braknie, to rynek tutejszy nie jest nigdy opróżnionym, bo na zielonej trawie pasą się tutaj rumaki mieszczan i przybywających konno do miasta obywateli wiejskich; unikają oni starannie hoteli, bo tam trzeba płacić za całodzienne utrzymanie konia pięć szyllingów albo i więcej. Oprócz tego cząrne pacholęta odwiedzają tłumnie rynek celem zaopatrzenia się w suchy nawóz, dostarczający wybornego i bardzo taniego niateryału opałowego.
Aczkolwiek Maritzburg został założonym przez Hollendrów, liczba mieszkańców , mówiących holenderskim językiem, jest w nim bardzo nieznaczna i zmniejsza się z każdym dniem. Język ten przechował się tylko pomiędzy najuboższą klasą ludności, pomiędzy kolorowymi potomkami dawnych niewolników. Panującym językiem jest angielski i miasto ma przeważnie angielski charakter. Handel jest głównem zatrudnieniem jego mieszkańców, a towary angielskie rozchodzą się z tutejszych magazynów nietylko po Natalu, lecz i po sąsiednich republikach i krajach sprzymierzonych Kairów. Rzemiosła i inne rodzaje przemysłu są wogóle

zaniedbane i nie mogą się rozwinąć, bo Anglia zaopatruje swe kolonie we wszystkie potrzeby, w odzież, obuwie, meble, wyroby żelazne, stolarskie i ciesielskie, jak np. gotowe drzwi, okna, wiązania dachowe, w broń, amunicyą, wino, wódkę, piwo, mąkę, nawet mięso, ryby i jarzyny przybywają tutaj w stanie zakonserwowanym z Anglii.
Zycie w mieście odbywa się prawie wyłącznie na sposób angielski i kupi się głównie około kantoru łub magazynu i około domowego ogniska. Niedziela bywa równie uroczyście i ściśle obchodzoną jak w An-' glii, a wszyscy chlebodawcy miejscowi uwalniają swych klijentów w Sobotę popołudniu od zatrudnień, ażeby, używszy w tym dniu rozrywek, o które tutaj zresztą bardzo trudno, byli w Niedzielę wolni od pokus. Przejażdżka wierzchem lub w lekkim kobryolecie należy do codziennych, niezbędnych przyjemności zamożnego obywatela. Zamiłowanie do koni jest tutaj ogólnem, a kobiety przewyższają pod tym względem
0	wiele mężczyzn; jakoż młoda, niezamożna Angielka w kolonii znalazłaby się z pewnością u szczytu szczęścia w dniu, w którym zostałaby właścicielką siodła
1	rumaka.
Życie publiczne objawia się jedynie w wyścigach. Wyścigi konne rządowe odbywają się raz na rok i cieszą się wielkiem powodzeniem; ale oprócz tego wyścigi prywatne, pochodzące z zakładów, są ciągle na porządku dziennym. Do ulubionych rozrywek należy gra w krokieta o lepszą. W każdej wiosce, w każdym okręgu, istnieje klub lubowników tej gry; kluby różnych miejscowości zapraszają się

nawzajem, a raczej wzywają do gry, a dzień, w którym match ma być rozegranym, zostaje ogłoszonym w dziennikach, co ściąga licznych widzów. Sprawozdania o rozegranym matchu wypełniają zazwyczaj obszerne kolumny tutejszych czasopism i bywają z tem samem zajęciem czytane, jak u nas np. opis szturmu na Plewnę albo zajęcia Serajewa.

V.	Pięćset mil angielskich na koniu.
Podróż wołami z przeszkodami. — Kupuję konia i ruszam wierzchem. — Jako i w Airyce śnieg w zimie ludziom dokucza. — Podróż przez stepy. — Antylopy. — Ciekawość sępów. — Pożary stepów. — Z wielkiej chmury mały deszcz.
Pretorya, stolica kraju na północ od rzeki Vaal- river położonego i ztąd powszechnie Transvaalem nazwanego , jest oddaloną od brzegów morza (Durban)
o	pięćset blizko mil angielskich. Można się tam dostać z Natalu pocztą, ale wóz pocztowy pędzi dzień i noc bez wypoczynku prawie, a ten rodzaj podróży nie odpowiada ani mojemu usposobieniu, ani celowi. Oprócz tego krążą na całej tej przestrzeni liczne wozy kolonistów, zajęte przewożeniem towarów a ciągnione przez woły; potrzebują one trzech do pięciu tygodni czasu na odbycie drogi z Durban do Pretoryi. Podróż taka zaleca się z dwóch względów: przedewszystkiem nie nuży, a potem liczne popasy dają podróżnemu czas do zajęcia się swemi czynnościami i z tego to właśnie powodu postanowiłem dostać się do Pretoryi wołami.
Na rynku w Maritzburgu znalazłem z łatwością

majętnego farmera, Anglika, który z czterema wozami właśnie w tamtą stronę wyruszyć zamierzał i za umówione wynagrodzenie odstąpił mi małego zakątka na jednym z wozów. Ponieważ woły’ w porze zimowej są z powodu lichej paszy bardzo osłabione, a oprócz tego panuje w Natalu o tej porze choroba nazwana przez Anglików “red water“, na którą bydło pada straszliwie, przeto farmer lękał się, czy jego woły wytrzymają daleką podróż; jakoż oddawszy mi pod opiekę całą karawanę, złożoną z czterech wozów, ośmiu kafrów, siedmdziesięciu wołów, trzech psów i jednego kota, sam pojechał naprzód konno z zamiarem spotkania nas w połowie drogi ze świeżym zaprzęgiem.
Ruszyliśmy z Maritzburga około południa, a ujechawszy pięć mil, wyprzęgli na noc za górą panującą nad miastem. Ponieważ do zachodu słońca było jeszcze daleko, przeto zwiedziłem jeden z sąsiednich jarów, a potem zgotowałem sobie wieczerzę, zapowiedziałem czarnym, że jutro rano wyruszymy przede dniem i udałem się na spoczynek. Przespałem noc całą pomimo zimna i niewygodnego posłania, jak to mówią, na jednym boku. Nad ranem obudził mnie jeden z Kafrów.
—	A co, zaprzęgliście? — zapytałem.
—	Nie, Inkosi, nie pojedziemy dzisiaj ; dwa woły zdechły, musimy zedrzeć skórę i zjeść mięso — odrzekł z widocznem zadowoleniem.
—	Cóż im się stało?
—	“Red water“ Inkosi!
Niemiłą była dla mnie ta zwłoka; ale ponieważ

pierwszem hasłem afrykańskiego podróżnika jest cierpliwość, a tej nabyłem wiele w dawniejszych podróżach, przeto poddałem się bez szemrania losowi. Po śniadaniu psy zostały przy wozach, czarni zajęli się wołami, a ja z puszką na plecach ruszyłem ku obszernemu płasko wierchowi, którego widok nęcił mnie od dni kilku. Gdym wrócił po kilku godzinach do wozów, wzrok mój został niemile dotknięty brzydkim widokiem. Na ziemi leżały dwie skóry nieżywych zwierząt, na sznurach i rzemieniach porozcią- ganych pomiędzy wozami wisiało kilkaset ochłapów wołowego mięsa, a około ogniska tańczyli moi chłopcy w towarzystwie kilku obcych Kafrów. Byli wszyscy straszliwie objedzeni, a ich zazwyczaj skromna tusza zmienioną została do niepoznania; zdaje się, że pomimo to nie uważali jeszcze biesiady za ukończoną, bo w gorącym popiele skwarzyło się jeszcze kilkanaście funtów mięsa. Uczta przeciągnęła się rzeczywiście do późnej nocy, a widok czarnych, tańczących w ciemności około dymiącego ogniska, mógł być rzeczywiście bardzo zajmującym dla każdego, kto nie był jeszcze z nim oswojonym. Mnie on nie bawił, bo spieszyło mi się w drogę, dla tego, rozpędziwszy gwar- liwą gromadę, poleciłem moim Kafrom, aby mnie nazajutrz jak najraniej obudzili.
Obudzili muie rzeczywiście jak najraniej, po to przecież, aby mi powiedzieć, iż tej nocy zdechły trzy inne woły, w skutek czego znowu cały dzień na miejscu pozostać musimy. Przerażony tą wiadomością, poszedłem na pastwisko, ażeby się przekonać o prawdzie. Na ziemi leżały rzeczywiście trzy najpiękniejsze zwie-
Podróże Remana.	4

rzęta nieżywe, inne stały posępnie z pospuszczanemi na dół łbami, nie chcąc jeść, co budziło we mnie obawą, źe choroba zaczyna sią szerzyć na większe rozmiary. Jakoż na trzeci dzień zdechł znowu jeden wół, na czwarty dwa.
—	Cóż robicie z temi wołami; chyba, że je trujecie? — zapytałem zrozpaczony jednego z czarnych.
—	Nie, Inkosi, wszystkie mają “red water“ i wszystkie pozdychają — odrzekł, zacierając rące z radości. Musimy czekać tutaj, aż “Baas“ zdrowe woły przyprowadzi.
Czekać tutaj co najmniej dwa tygodnie i patrzeć na tą obrzydliwą jatką i na te czarne hyeny, obżerające sią miąsem zdechłych zwierząt od rana do nocy! Na to trzebaby sią pozbyć wszystkich uczuć białego człowieka. Opuściłem natychmiast wozy i poszedłem piechotą do miasta, zkąd napisałem do farmera, zawiadamiając go o stanie jego zaprzęgów. Następnie udałem się na pocztę z zamiarem kupienia biletu do Pretoryi, lecz tutaj doznaję innego zawodu; poczta odchodzi raz na tydzień, a wszystkie miejsca są już na trzy tygodnie naprzód zamówione. Trzeba więc było szukać innej okazyi. Chodzę przez kilka dni po mieście, od hotelu do hotelu, od agenta do agenta, ale bezskutecznie. Czwartego dnia spotykam na rynku, w chwili, gdy tam właśnie odbywała się licytacya koni, znajomego Anglika i opowiadam mu moje nieszczęścia.
—	Wiesz pan, co jabym zrobił na pańskiem miejscu^
—	A co? — zapytałem rozciekawiony.
—	Kupiłbym konia i pojechałbym wierzchem^

Widzisz pan tego kasztana? Brzydki i niezgrabny, ale za dziesięć dni będziecie obaj w Pretoryi, a tam go sprzedasz i nic cię podróż nie będzie kosztowała.
Stałem chwilę, nie wiedząc, co czynić.
—	Kupujesz pan, czy nie?—Zagadnął natarczywie Anglik. — Bo będę licytować.
—	A jak zdechnie w drodze?
—	Jak zdechnie w drodze, to ja pieniądze zwrócę za niego.
—	Kupuj pan!
Koni było wiele, a ceny pomimo to wysokie. Za konia wojskowego płacono od trzydziestu do sześćdziesięciu funtów. Mój kasztan stał ostatni. Był to mały i niezgrabny koń kafryjski, o kosmatych nogach, lecz silnie zbudowany i zdrowo wyglądał. Gdy przyszła kolej na niego i został wyprowadzonym na arenę, widok jego obudził śmiech pomiędzy konneserami i wywołał kilka dowcipów.
—	Co kto da za tego konia, z siodłem i całym zaprzęgiem, jak tu stoi? — zawołał donośnym głosem komornik.
Po długiej chwili milczenia wyrzekł ktoś “pięć funtów“, ktoś drugi dodał pół, inny znowu pół i tak dalej. Licytacya szła leniwie, ale z pięciu funtów doszła do siedmnastu i pół. Mój towarzysz powiedział ośumaście i dobir targu, co znaczy, że za dwieście trzydzieści i sześć guldenów zostałem właścicielem nędznej szkapy, za którąby u nas nikt trzydziestu nie zapłacił.
Sprowadziłem natychmiast moje tłumoki do miasta i zabrawszy co było najpotrzebniejszego, od-
4*

dałem resztę agentowi z poleceniem wysłania bezzwłocznie do Pretoryi. Noc przespałem w hotelu, a nazajutrz o świcie ruszyłem w drogę.
Natal jest krajem górzystym, ale góry jego płaskie i obszerne, poprzecinane głębokiemi jarami, środkiem których płyną rzeki i potoki. Góry, pokryte buj- nemi trawami, nużą wzrok podróżnego jednostajnością zarysów; tylko wybrzeża rzek tutejszych pokrywa od czasu do czasu bujny zarost ciernistych akacyj i krajobraz staje się nieco bardziej urozmaiconym.
Okolice tutejsze są bardzo mało zaludnione. Napotykałem zazwyczaj po dwa, lub najwięcej trzy farmy na dzień, ale zdarzyło się kilka razy, żem przez cały dzień nigdzie śladu białych nie mógł się dopatrzyć. Ale w miejscowościach takich liczne kraale kafrów ożywiały okolicę. Osadnicy hollenderskiego pochodzenia nie znoszą blizkich sąsiadów' i mieszkają zazwyczaj ustronno; Anglicy trzymają się więcej gościńca, a domy ich noszą niekiedy nazwę hoteli, co znaczy, że za drogie pieniądze można znaleźć u nich nocleg, oprócz tego wódkę, chleb, suche mięso, czyli tak zwany biltong i obrok dla konia. Ceny są bardzo wysokie. Maleńka wiązeczka słomy, która nie wystarczała mojemu koniowi na śniadanie, kosztuje tutaj półtora szylinga, czyli trzy złote polskie. Ruszałem zazwyczaj przed świtem i urządzałem się tak, ażeby na noc dociągnąć do hotelu. W południe, gdy słońce dopiekało, odpoczywałem przez dwie lub trzy godziny. Konia puszczałem na trawę, a sam rozniecałem w cieniu akacyi, lub pod zasłoną skał, ognisko, posilając się herbatą i sucharami.

W ten sposób dociągnąłem szóstego dnia do gór Kwatlamba, nazwanych przez kolonistów Drakensberg, a oddzielających Natal od kraju Oranje, gdzie odpocząłem przez dzień cały, zajęty zwiedzaniem okolicznych jarów. Jedna tylko droga prowadzi wskroś tych gór przez wąwóz, nazwany Van Reenens Pass; znałem ją z poprzedzających podróży, wiedziałem, że pięć do sześciu godzin wystarczy dla dostania się na drugą stroną gór i dlatego, nie śpiesząc się, ruszyłem nazajutrz około południa. Po trzechgodzinnej jeżdzie puściłem znużonego konia na trawę, a sam zboczyłem do sąsiedniego jaru. Jar był gęsto lasem zarosły, a drzewa i kamienie pokryte mchami i porostami, które zajęły całą moją uwagę.
Nie wiem, jak długo przebywałem w tym jarze, ale gdym wrócił na drogę, było zupełnie ciemno. Ruszyłem bezzwłocznie dalej, ale gdym stanął pod grzbietem góry, wiatr, który wiał przez dzień cały, tak wzrósł w siłę, że utrzymanie się na koniu było nie- możebnem. Równocześnie zaczął siec prosto w twarz drobny i zimny deszcz, czyniąc dalszą podróż prawie niemożebną. Zsiadłem więc z konia i prowadząc go za cugle, posuwałem się z trudnością naprzód. Z niemałem wysileniem dostałem się na najwyższy grzbiet, ale tutaj wiatr wiał jeszcze gwałtowniej, a deszcz siekł dokuczliwiej. Wiedziałem, że w niewielkiej odległości znajduje się hotel, ale stał na uboczu, a ciemność nocy nie pozwalała nic widzieć o trzy kroki przed sobą. Co robić? Przenocować pomiędzy skałami niebezpiecznie, bo koń i jeździec skostnieliby chyba od zimna, a oprócz tf-go góry obfitują w hyeny i lamparty. Dostać się jak

można najprędzej do hotelu — ale czy go znajdę w ciemności ?
Po krótkim namyśle postanowiłem próbować drugiego sposobu. Wyboista i poszarpana przez potoki droga czyniła jazdę niemożebną, dlatego szedłem piechotą, prowadząc konia za sobą. Poczciwe zwierzę czyniło zresztą tę przezorność zbyteczną, bo gdym puścił cugle, szło za mną samo, jak pies za panem. Błądziłem przynajmniej godzinę bezskutecznie; nie mogłem nigdzie odkryć śladów ludzkich, a ogromne zmęczenie i przykrości dnia tego sprowadziły nakoniec na mnie taki stan odrętwienia, że gdyby mnie w tej chwili gromada lwów opadła, byłbym z obojętnością oddał na śmierć siebie i poczciwego mego bieguna.
Uznawszy dalsze błądzenie za bezskuteczne, roz- siodłałem konia i postanowiłem przepędzić resztę nocy pod gołem niebem. Rwący potok płynął wzdłuż drogi, i gdym był zajęty szukaniem jakiej suchej wyniosłości, rozstąpiły się chmury na chwilę i z ust mych wydobył się nagle okrzyk “Victoria“, bo oto przy bladym blasku księżyca ujrzałem w niewielkiej odległości białą ścianę lepianki, której dotąd bezskutecznie szukałem. W kilka minut byłem przed jej progiem; lecz tutaj nowego doznałęm rozczarowania: chata była opuszczoną, drzwi i okna wywalone, wewnątrz pustka.
Nie znalazłem w niej tego , czego szukałem, ale znalazłem — niedopalone ognisko ! Rozdmuchałem natychmiast żarzewie, wyrwałem kilka drągów z pułapu, rozpaliłem ogień, zatliłem fajkę i odetchnąłem swobodniej. Widok światła zwabił i mojego towarzysza. Wsunął on się nieśmiało do chaty i wyciągnął pysk

<lo ognia, a potem lizał mi ręce. Biedne zwierzą było od dziesięciu godzin bez pożywienia. Ciężka dola! Głodny pan nie miał czem nakarmić głodnego rumaka.
Nazajutrz wierzchołki gór okolicznych były pokryte śniegiem, a woda w potoku zmarznięta. Wieczorem stanąłem w miasteczku Harrysmith, gdzie przenocowałem w wygodnym hotelu, a następnego dnia wjechałem na obszary kraju Oranie. Krajobraz tutaj zupełnie odmienny. Jak daleko zasięgniesz okiem, widać tylko zlekka powyginane płaszczyzny, pokryte bujną trawą, a widok ten wywołuje mimo woli w pamięci wspomnienie łanów naszego Podola, gdy zaś silniejszy podmuch wiatru przeciągnie ponad tą zielenią, przypomina fale dalekiego morza. Jest to step w najczystszej postaci. Na stepach czarno-morskich skaliste obrywy nad brzegami rzek są zazwyczaj pokryte bujnym zarostem krzewiastym, a wokoło mieszkań ludzkich rosną wyniosłe topole. Tutaj nie znajdziesz nigdzie najdrobniejszej krzewinki, a gruzy bazaltów, sterczące po najwyższych wzniesieniach, są jedynym przedmiotem urozmaicającym jednostajność okolicy-
Trzy dni jechałem stepem, nie napotkawszy nigdzie śladów mieszkań ludzkich, ale liczne gromady antylop pasły się zato w pobliżu drogi, nie zwracając na mnie najmniejszej uwagi.
. Mimo to wszystko szlak ten bywa w niektórych porach roku bardzo ożywionym i po bokach drogi napotykałem liczne szkielety wołów i gromady wielkich sępów szukających zdobyczy. Raz znużony położyłem się na trawie i nakrywszy głowę szalem, za

snąłem. Gdym otwarł oczy, spostrzegłem, że byłem otoczony przez te ptaki. Było ich ze czterdzieści. Siedziały nieruchomie na ziemi z oczyma wlepionemi w© mnie, jakby śledziły, czy należę do żywych, czy da nmarłycb. Nie zdradziłem żadnym ruchem mojego przebudzenia, chcąc się przekonać, co poczDą. Pa chwili wyczekiwania jeden z pomiędzy sępów posunął się o kilka kroków naprzód, za przykładem jego poszły inne, i ścieśniwszy koło, którem byłem otoczony,, usiadły znowu nieruchomie na ziemi. W kilkanaście minut później powtórzyły ten sam ruch. Poczekawszy jeszcze chwilę, lecz nie widząc między niemi źadnega dalszego ruchu, podniosłem się nagle z ziemi i równo- cześnie zerwały się wszystkie ptaki, a zatoczywszy wielkie koło w powietrzu, spuściły się na sąsiedni pagórek.
Czwartego dnia po wyjeżdzie z Harrysmuth, przebyłem jakąś rzeczkę nieznanego mi nazwiska i wjechałem w okolice bardziej zaludnione. Ponieważ zima była blizką końca, palono tutaj właśnie stepy, a łufcy pożarów urozmaicały mi bezustannie podrófc w godzinach wieczornych. Koloniści tutejsi palą trawy z niezmordowanym zapałem przez kilka tygodni, dopóki pożoga nie zniszczy ostatniego kawałka stepu,. ale pozostawiają trawę w bliskości farmów i po bokach drogi tak dla własnych, jak i cudzych zwierząt^ Palenie owej trawy jest surowo prawem zakazane, a na podpalaczy nałożono wysokie grzywny. Z tego powodu przy rozkładaniu ogniska zachowywałem jak największą ostrożność; pomimo to nie uniknąłem przypadku. Rozpaliwszy raz ogień z powodu dość silnega

wiatru na samym środku szerokiej i doskonale wyjeżdżonej drogi, oddaliłem się nieco dla nazbierania nawozu, lecz zaledwie uszedłem kilkadziesiąt kroków, usłyszałem za sobą trzask palącej się trawy. Pochwyciłem natychmiast worek i zacząłem gasić ogień, ale w tej chwili zerwał się silniejszy jeszcze wiatr, począł rozrzucać iskry dokoła i wkrótce cały step zamienił się w jednę gorejącą płaszczyznę. W pierwszej chwili przerażenia chciałem siąść na konia i uciec od miejsca nieszczęścia, lecz po chwili rozwagi uznałem niestosowność takiego kroku. Nie podpaliłem trawy umyślnie, nie byłem złoczyńcą. W niewielkiej odległości od drogi stał farm; wsiadłem na konia i pojechałem tam prcsto. Gdym zapukał do drzwi, otwarła mi je kobieta s	w średnim wieku, Hollenderka.
'	— Dzień dobry, ciotko!
—	Dzień dobry, krewniaku!
—	Czyj to step?
—	Nasz.
—	Spaliłem wam trawę.
—	A widzę.
—	Nie umyślnie, przypadkiem.
—	Boby też źle było, gdybyście trawę umyślnie palili — odrzekła gospodyni z uśmiechem.
Spokój, z jakim mnie ta kobieta przyjęła, był dla mnie tem większą niespodzianką, że byłem przygotowany na gwałtowny wybuch gniewu, słowa zniewagi i żądanie 'wygórowanej zapłaty.
1	— Czy niema męża w domu? — zapytałem.
*) Zwykle powitanie miedzy Hollendrami.

—	Jest, ale śpi.
—	Nie obudzicie go?
—	A po co?
—	Żeby go zawiadomić o spalonej trawie.
—	Dowie się o tem, skoro się obudzi.
Rozumie się, że ta odpowiedź zwiększyła tylko
moje zdziwienie. Chciałem się usprawiedliwiać, przepraszać, byłem nawet gotów złożyć jakie skromne wynagrodzenie za szkodę, lecz nie wiedziałem od czego zacząć. Przyszła mi w pomoc gospodyni, zapytując, czy nie zechcę napić się czarnej kawy. Przyjąłem, i podaną mi jej szklankę wypiłem duszkiem. Nalano mi natychmiast drugą, i w tej chwili dopiero spostrzegłem, jak byłem wzruszonym. Z kolei zadała mi gospodyni kilka skromnych pytań, zkąd jadę, dokąd i w jakim celu? Odpocząwszy z jakie pół godziny, pomyślałem o odjeżdzie, a przed pożegnaniem zapytałem jeszcze kobietę:
—	Więc nie gniewacie się na mnie o spaloną trawę?
—	Nie.
—	Jakżeż to być może, nie macie bydła?
—	Tylko parę koni. Woły sprzedaliśmy * czerwonym mundurom“, a farm także sprzedany; opuszczamy go na przyszły tydzień.
Tu rozjaśniła mi się zagadka. Trawa nie miała dla tych ludzi żadnej wartości, a uczciwość wrodzona człowiekowi wychowanemu na łonie przyrody, nie podsunęła tej poczciwej kobiecie myśli wyzyskania
*) Tak tutaj nazywają angielskich żołnierzy.

mego położenia na swoją korzyść. Opuściłem tą chatą utwierdzony w tem przekonaniu, że pod chropawą skórą białego Afrykanina bije uczciwe serce, niezatrute jadem cywilizacyi.
Nazajutrz przebyłem w bród rzeką Vaalriver, a szesnastego dnia podróży stanąłem w Pretoryi, stolicy Transvaalu.

VI.	W Pretoryi, stolicy Transvaaiu.
Początek miasta i jego powierzchowność. — Jak tam ludzie żyją.— Czarne niańki w surdutach. — Kartka z dziejów rzeczypospo- litej, — Umysłowy poziom boerów. — Złoto ściąga tu cudzoziemców. — Nie gardzą niem i anglicy. — Ujmują się za czarnymi, aby ciemiężyć białych. — Transvaal staje się angielską kolonią.
Gdyby podróżny, przebywający bezludne i posępne obszary południowej Afryki, chciał się pocieszać nadzieją, że w stolicy kraju znajdzie się w ognisku cywilizacyi, gdzie szerokie ulice, okazałe budynki* świetne wystawy, łoskot pojazdów i wrzawa ulicy — objawy nierzadkie obecnie i w koloniach — wyrwą go na chwilę ze stanu apatyi i przypomną mu starą Europę, to stanąwszy na miejscu doznałby niezawodnie niemiłego rozczarowania. Ulice są tutaj rzeczywiście proste i bardzo szerokie, ale podlegają jednemu zarzutowi, a mianowicie temu, że w nich domów nie ma, a najokazalszy budynek w mieście, mieszkanie fotografa, różni się tem jedynie od wszystkich innych, że posiada coś, co przy znacznym zasobie dobrej woli, nazwą pierwszego piętra zaszczyeonem byćby mogło.

Na brak wystaw skarżyćby się nie można, lecz tylko na ich formę, gdyż handlarze tutejsi zawieszają po- prostu na urągach przed domami wszystko, co się da zawiesić ; wystawy takie zwabiają częstokroć liczne gromady krajowców, którzy podziwiają przedmioty wystawione i kupują je, jeśli mają za co, ale insty- tucya takich wystaw nie przyczynia się bynajmniej do przyozdobienia miasta, a przynajmniej nie przyozdabia go według pojęć przybywającego z zamorza cudzoziemca. W godzinach porannych miasto zapełnia się na chwilę wozami okolicznych farmerów, przybywających na targ z owocami swej pracy, a ludzie i zwierzęta robią niemało wrzawy i łoskotu; lecz ruch ten trwa zaledwie parę godzin, przez resztę zaś dnia ulice są opustoszałe, a w porze upałów letnich miasto sprawia takie wrażenie, jak gdyby było opuszczonem przez ludzi.
Pretorya liczy zaledwie trzy dziesiątki lat istnienia. Została ona założoną przez garstkę boerów, którzy niezadowolnieni z rządów angielskich, porzucili pod wodzą starego Pretoriusa Przylądek Dobrej Nadziei i kraj Oranje, udali się ku północy i przebywszy rzekę Vaa!-rivier, postanowili założyć wolną, niepodległą i ściśle neutralną rzeczpospolitą. Ponieważ republika bez metropolii obejść się nie może, przeto pionierzy holenderscy pomyśleli o stolicy, a zwabieni ilością wody, jakiej dostarcza rzeka Aapies-rivier (co aię tłómaczy na polskie “Małpia rzeka“, jak “lucus a non lucendo“), założyli ją tam, gdzie się obecnie znajduje i ku czci swego naczelnika, nazwą Pretoryi ochrzcili. Ograniczyli się oni na razie do wyznaczenia

ulic i placów publicznych, które okopano rowami, pozostawiając resztą czasowi; ale że czas bez pomocy ludzi nic dla miasta nie zrobi, a ludzi w nowej republice było bardzo mało, przeto i metropolia rozwijała się bardzo powoli i chociaż obecnie liczy około trzech tysięcy mieszkańców razi jednakże pomimo to jeszcze ciągle wzrok podróżnego widokiem ulic bez domów. W innych miastach i miasteczkach południowej Afryki zaradzono temu złemu przez zakładanie ogrodów i wysadzanie ulic drzewami; próbowano i tutaj tego środka, lecz przekonano się — niestety, zapóźno — że miasto zostało założonem na najjałowszej glebie, nieprzydatnej prawie wcale do uprawy, w skutek czego i ozdobienie jego zapomocą sztucznych plantacyj przeszło w dziedzinę “pobożnych życzeń“. Jeżeli dodamy do tego wszystkiego, że miasto jest zamknięte z dwóch stron szeregami monotonnych, kamienistych, jałowych, nagich pagórków, które zaledwie na kilka tygodni w roku skromną pokrywają się zielonością, to jasną jest rzeczą, że Pretorya nie posiada nic, coby cudzoziemca do dłuższego w niej pobytu zachęcać
Ludność miasta składa się w połowie z Hollen- drów, a w połowie z Anglików, ze znaczną przymieszką Niemców. Liczba kolorowych ', stanowiących tak ważny element po miastach i miasteczkach starej kolonii, jest tutaj stosunkowo bardzo małą. Kilkuset Kairów z rodu Makatysów zamieszkuje osobną dzielnicę pod miastem.
Chcesz wiedzieć zapewne, szanowny czytelniku, w jaki sposób żyją ludzie w takiej Pretoryi, przedstar

wiającej poniekąd najdalej ku północy od strony przylądka Dobrej Nadziei wysuniętą forteczkę cywilizacyi? Opowiem to w kilku słowach.
Wstają wszyscy mniej więcej około siódmej godziny. Podczas gdy jejmość lub córki zajmują się przyrządzaniem śniadania, jegomość udaje się na targ, celem zaopatrzenia domu w codzienne potrzeby. Z wyjątkiem chleba i mięsa, sprzedają tutaj wszystko przez licytacyą, a ceny są w ogóle bardzo^ wysokie. Jedno jaje kosztuje— według kursu monety i sposobu liczenia u was używanego — 20 groszy, funt masła — 33 złotych,, worek kartofli, niewiększy od pół korca, przeszło 50 złotych, wiązka rzepy albo główka kapusty półtrzecia złotego, jeden kalafior przyzwoitych rozmiarów — od 15 do 20 złotych, sążeń drzewa opałowego — dwieście pięćdziesiąt do trzystu pięćdziesięciu złotych itd.
Niejeden syn Albionu, który, zachęcony wysoką pensyą. dał się namówić do porzucenia starej Anglii i przybył do Pretoryi z zamiarem służenia swemu rządowi i nowej ojczyźnie, odwiedziwszy po raz pierwszy tutejszy rynek, doznaje niemiłego rozczarowania i poczyna żałować, że Londyn od Pretoryi jest tylko o 7 tysięcy mil oddalonym.
Po śniadaniu głowa domu udaje się wraz z pomocnikami do zatrudnienia, starsze dzieci do szkoły, a drobiazg pod opieką czarnych nianiek w surdutach na świeże powietrze. — W “surdutach“, potrzeba bowiem wiedzieć, że wszelka obsługa domowa, jakiegokolwiek rodzaju, bywa tutaj bez wyjątku przez krajowców płci męskiej spełnianą. Robią oni wszystko, czego się od

nich zażąda; czego zaś zrobić nie zdołają, to spada na barki samej pani. Nad wszystkie inne obowiązki przenoszą krajowcy dozór nad dziećmi, bo ten icb nie nuży i odpowiada ich rodzinnemu usposobieniu, i jestem prawie pewnym, że żadna niańka angielskiego pochodzenia nie piastuje swojego “baby“ z takiem nabożeństwem, z jakiem to czyni czarny Kafer, który zaledwie przed kilku dniami porzucił swój kraal rodzinny. Z tych samych powodów obowiązki kucharza lub kucharki musi spełniać sama pani.
Godzina obiadowa łączy rodziną na kilka chwil, poczem mężczyzni udają się znowu do zwykłych zatrudnień, a kobiety używają chwilowego wypoczynku. Wszelka praca ustaje w mieście około godziny piątej. Potem następuje chwila wieczerzy. Potem ludzie przy- ^	zwoici udają się do kościoła — bo nabożeństwo wie
czorne odbywa się tutaj codziennie, — a mniej przyzwoici do szynkowni.
Trzy tylko dnie w tygodniu różnią się tutaj nieco od innych: przedewszystkiem środa, ponieważ we środę po południu przygrywa na rynku, ku wielkiemu oburzeniu prawowitych Hollendrów, muzyka angielska i to do tego wojskowa, w czerwonych mundurach; następnie- sobota, ponieważ, stosownie do zwyczajów angielskich, wszelka praca ustaje w tym dniu około południa, a druga połowa dnia bywa wyłącznie na spoczynek przeznaczona. Szczęśliwi posiadacze konia albo wózka poświęcają całe to popołudnie szlachetnemu sportowi, a liczne gromady amazonek przebiegają z odpowiednią eskortą ulice miasta, spoglądając ze szlachetną dumą z wysokości swych bachmatów i zasypując tu-

manami pyłu tych, których fortuna zmusza do używania w tej uroczystej chwili nóg własnych zamiast zwierzęcych. Nakoniec dniem uroczystszym od innych jest oczywiście niedziela, a bywa ona wyłącznie służbie bożej poświęcaną i nabożeństwo odbywa się tutaj we wszystkich prawie kościołach po trzy razy.
Tak upływa bez zmiany jeden dzień za drugim, tydzień za tygodniem, rok za rokiem, a mieszkaniec kontynentalnej Europy, przyzwyczajony w ojczyźnie swej używać przyjemności po pracy, zadaje sobie mi- mowoli pytanie, co przywiązuje tych ludzi do tej jałowej, nudnej i niewdzięcznej gleby? Odpowiedź na to zapytanie daje mu angielski wyraz “ business“, co się tłómaczy na polskie — sit venia verbo — przez »interes“. Wszelki rodzaj przemysłu, a przedewszyst- kiem handel, płaci tutaj znakomicie; kto posiada jakikolwiek sposób zarobkowania, a nie pije, lub nie gra w karty, może być o swój los spokojnym i prędzej dorobi się mienia, aniżeli w starej i przeludnionej Europie. A czegóż człowiek nie zrobi dla “miłego grosza“ ? !
Niegdyś wolna, niepodległa i ściśle neutralna Rzeczpospolita Transvaalska znajdowała się w czasie mojego tamże pobytu (1879—80) w posiadaniu Anglików, a boerowie, którzy ją założyli, byli poddanymi Jej Królewskiej Mości Królowej Wiktoryi. W jaki sposób się to stało, opowiem.
Podróże Remana.	g

Wspomniałem już wyżej, że pierwszymi pionierami cywilizacyi, którzy na tutejsze niwy przybyli, byli niezadowoleńcy z Przylądka Dobrej Nadziei. Pierwszy ruch został spowodowany zniesieniem niewolnictwa w Btarej kolonii, a Hollendrzy, którzy opuścili wówczas ową pierwotną ojczyznę, osiedlili się poczęści na północy od rzeki Oranje-rivier, gdzie założyli niepodległy kraj Oranje, a poczęści w Natalu, gdzie zetknęli się z nieliczną gromadą Anglików, zajmującą wówczas wybrzeża morza Indyjskiego. Ale polityka rządu angielskiego nie pozostawiła tych ludzi długo w spokoju; tak Natal, jak kraj Oranje stały się pomiędzy rokiem 1840 i 1850 własnością Anglików, co dało powód do nowej emigracyi, a okolice północne, zajmowane przez- niepodległych Kafrów, były i tym razem ich celem. Wychodźcy przebyli rzekę Vaal-rivier, a przekonawszy się, że okolica nadaje się dla chowu bydła i uprawy ziemi, postanowili osiąść tutaj na stałe, wyznaczyli miejsce na metropolią kraju, obrali “VolksraadB i prezydenta i otrzymali (1852) ze strony rządów kolonij, ościennych uznanie niepodległości nowej republiki.
W ten sposób boerowie transwalscy stanęli u celu swych życzeń, odzyskali bowiem swoją niepodległość, a w obawie o ten skarb drogocenny, postanowili unikać wszystkiego, coby uwagę sąsiadów na ich kraj skierować mogło. Tejże samej polityki trzymał się i “VolksraadB czyli parlament krajowy, złożony z ludzi prostych, z których zaledwie połowa nazwiska swoje podpisać umiała. Ażeby dać Wyobrażenie o poziomie umysłowym tego społeczeństwa, wspomnę tyłka, że sławnego podróżnika Chapmana skazał rząd krajo-

wy na karę czterystu talarów za to, ze ośmielił się opisać swe podróże po tej części Afryki i zdradził przed światem istnienie takiej republiki; inny podróżnik, Bains, został pociągniętym do odpowiedzialności za to, że używał w Pretoryi sextanta do oznaczenia położenia tego miasta, a miernika krajowego w jasny dzień boerowie opadli i zelżyli za to, że do mierzenia ziemi używał teodolidu, zamiast mierzyć odległość krokami, jak to było dotąd w zwyczaju. Około r. 1852 “Volksraad* zniósł dawniejszą swą uchwałę, oznacza- _ jącą południową granicę republiki na dwudziesty piąty stopień południowej szerokości, z tego powodu, “ponieważ nie znajduje się w możności wykrycia miejsca, gdzie się ten stopień znajduje“. Ale najbardziej lękali się wszyscy odkrycia w granicach nowego państwa złota lub dyamentów, bo byli pewni, że w ślad za tem i “verdammde engelshe kerls“ przybędą. Gdy w tę porę jeden z kolonistów znalazł mały kawałek białego metalu, prawdopodobnie niklu, i począł wyrabiać z niego okówki do fajek drewnianych, “Volksraad“ wydał natychmiast ustawę, zabraniającą pod karą sześciuset talarów szukania lub zbierania tegoż metalu, a tej samej karze miał podlegać nawet ten, ktoby się ośmielił Wskazać miejsce, na którem się tenże metal znajduje.
Czytając ten ustęp, wzruszysz może ramionami szanowny czytelniku, i ulitujesz się nad prostotą i nieświadomością tych ludzi. A jednak niedaleka przeszłość przekonała, że obawy te nie były bezzaeadnemi i że chłopski rozum zastąpił tym razem miejsce zmysłu politycznego. Złoto zostało znalezionem w Transvaalu pod koniec minionego dziesiątka lat (1868) równocze-
6*

śnie prawie na dwóch punktach, około Marabastadt, w odległości nie więcej jak stu pięćdziesięciu mil angielskich od Pretoryi, i nieco dalej ku północnemu wschodowi, w górach Kwatlamba, ponad miasteczkiem Leydenburg. W sąsiednim Natalu zawiązała się natychmiast kompania, która zakupiła kilka farmów około Marabastadt i rozpoczęła prace kopalniane na większe rozmiary, a około Leydenburga zaczęli się gromadzić ochotnicy i zawodowi kopacze ze wszystkich części świata, ale przeważnie angielskiego pochodzenia, wskutek czego pierwsza obawa, a mianowicie przypływ znienawidzonego żywiołu, w zupełności się ziściła. Zby- tecznem może byłoby pisać, że wobec takich okoliczności gubernator starej kolonii otrzymał od swego rządu polecenie śledzenia pilnie biegu wypadków w Trans- vaalu.
Tymczasem miejsce starego i ściśle konserwatywnego Pretoriusa zajął Buergers, człowiek młody i wykształcony, postępowy, ambitny i przedsiębierczy, a zajął ze szczerym zamiarem służenia jaknajlepiej swojemu krajowi. Finanse rzeczy pospolitej znajdowały się w tę porę w opłakanym stanie, bo za papierowego sowerena transvaalskiego płacono zaledwie pięć szyl- lingów. Mała ilość brzęczącej monety, puszczona w obieg, nie poprawiła stanu rzeczy. Nowy prezydent wiedział atoli, że nic nie przyczyni się tak do podniesienia bogactwa krajowego, jak kolej żelazna, i dlatego pojechał sam do Europy, gdzie udało mu się zawiązać w tym celu kompanią i uzyskać w Hollandyi znaczny kredyt. Projektowana kolej żelazna miała połączyć Pretoryę z zatoką Delagoa, należącą do Portu-

galii. Szkody, o jakie zamiar ten miał przyprawić Anglików, były nieobliczone. Transvaal był dotąd zasilany wyłącznie przez wyroby angielskie, a handel z tym krajem, z powodu wysokich cen, nadzwyczaj korzystnym. Połączyć Pretoryą z zatoką Delagoa znaczyło tyle, co odciąć Transvaal raz na zawsze od posiadłości angielskich i złożyć wszystkie korzyści handlowe w ręce Portugalczyków. Trudno powiedzieć, kiedy zabór Transvaału i przyłączenie go do posiadłości angielskich w ministeryum dla spraw kolonialnych w Londynie uchwalone zostały, ale to pewna, że Anglia czekała tylko na pierwszą lepszą sposobność do spełnienia tego postanowienia, a sposobność taka wkrótce się nadarzyła.
Transvaal był i jest gęsto zaludniony przez Kairów, należących do różnych plemion. Boerowle ujarzmili, albo przegnali tych, których napotkali po drodze ; ale w. północnej części kraju pozostały liczne ich gromady, żyjąc w zupełnej niezawisłości od kolonistów, pod wodzą własnych naczelników. Jednym z najpotężniejszych był Sikokoni, mieszkający wraz ze swym ludem nad rzeką Olifants-rivier, na północ od Leyden- burga. Utrzymywał on, że nowo odkryte kopalnie złota znajdują się na jego terytoryum, wskutek czego wszyscy szukający lub zbierający ten metal są obowiązani składać mu daninę. Ale do tejże samej daniny rościł * sobie prawo rząd rzeczy pospolitej. Gdy z tych powodów przyszło do zajść pomiędzy nagromadzonymi koło Leydenburga kopaczami i ludźmi Sikokoniego, gubernator kolonij angielskich przesłał do Pretoryi ostrzeżenie, że przez zamieszki z krajowcami spokój posiadło-

ści angielskich je3t zagrożonym i, jeśli nie ustaną, in- terwencya angielska będzie nieuniknioną. Zrozumiał doniosłość tego ostrzeżenia prezydent Buergers, ogłosił kotmnando, czyli pospolite ruszenie, i na czele kilku tysięcy ochotników, pomiędzy którymi było wielu Niemców i Anglików, ruszył ku północy. Boerowie bili się w ogóle źle, bo Kafrowie byli doskonale uzbrojeni, przeważnie w strzelby odtylcowe; ale pomimo to wyparli ich z wielu obronnych pozycyj. Sikokoni zajął z głównym oddziałem swych wojowników skalistą i niedostępną górę i postanowił czekać tam na nieprzyjaciela. Boerowie podstąpili pod górę i trzymali czarnych przez kilka tygodni w oblężeniu, w nadziei, że głód przymusi ich do złożenia broni. Ale na górze znajdowały się tysiące sztuk bydła i wielkie zasoby zboża, podczas gdy zażywnianie oblegających było bardzo słabe. Prezydent Buergers postanowił na wielkiej radzie wojennej wziąć górę szturmem; ale gdy nazajutrz rano zatrąbiono do ataku, znalazło się tylko piętnastu ludzi w gotowości, przeważnie cudzoziemców ; koloniści odmówili posłuszeństwa, tłómacząc się, że zanim dostaną się na wierzchołek góry, ukryci za skałami Czarni wystrzelają ich jak baranów. Zawiedziony w ten sposób wódz, miał wyrzec pamiętne słowa: “Los Transvaalu został w tej chwili rozstrzygniętym“ — i odstąpił od oblężenia.
Następnie wysłano do Pretoryi pełnomocnika rządu angielskiego, Sir Teophilus’a Shapstone’a, z przedstawieniem, że * ponieważ republika sama przeciw swym nieprzyjaciołom obronić się nie zdoła, przeto i samodzielnie istnieć nie może; w skutek czego pro po-

nuje się jej obywatelom dobrowolne przyłączenie się ^	do kolonij angielskich z zachowaniem konstytucyi
i praw narodowych. Gdy członkowie rady przedstawienie to przyjęli z oburzeniem, a o propozycyi słyszeć nie chcieli, Sir Teophilus zawiadomił ich, że w imieniu swego rządu przyłącza ich kraj do posiadłości angielskich. W kilka dni potem wojsko angielskie zajęło Pretoryą, pełnomocnik królewski rozwiązał “Volksraadu złożył z urzędu prezydenta, ale zezwolił na zawiązanie komitetu narodowego, który miał się układać z nim
o	urządzenie kraju. Komitet taki zawiązał się w rzeczywistości i zwołał wielki meeting obywatelski. Zjechało się nad rzeką Henops-river, w odległości dwunastu mil od Pretoryi, około pięciu tysięcy boerów. ►	Jedni — mniejszość, — chcieli uderzyć odrazu na sto
licę i wziąć ją szturmem ; drudzy — którzy widzieli ustawione nad miastem baterye — radzili czekać na odpowiedniejszą chwilę. Rozjechali się wszyscy, uchwaliwszy protest przeciw annexyi Transvaalu.
Tymczasem pełnomocnika rządowego, którego misya spełnioną została, zastąpił królewski gubernator Sir Garnet Wolseley. Rozwiązał on komitet narodowy, zabronił meetingów, a powołał do swej rady kilku wy- . kształconych i zdrowo na rzeczy patrzących boerów, jako mężów zaufania. Ponieważ w niektórych głowach zaczęła świtać myśl pojednania się z Kaframi — niestety zapóźno, — przeto nowy gubernator urządził natychmiast wyprawę na Sikokoniego, wziął twierdzę — ku wielkiemu wstydowi boerów — szturmem, a Sikokoniego osadził w więzieniu w Pretoryi. Gdy podobny los spotkał już poprzednio groźnego Keczeweyo w Na-

talu, przeto i nadzieja pozyskania Kairów i wypędzenia z ich pomocą Anglików w nicość się obróciła, i zdawało się na razie, że z nią wymknęła się boerom* ostatnia deska ratunku z ręki1).
*) Po kilku krwawych potyczkach, stoczonych wkrótce potem z bo erami, przyszli Anglicy do tego przekonania, że dalsze zatrzymanie Transvaalu wymagałoby nadzwyczajnych z ich strony wysiłków i zwrócili go w r. 1880 jego prawym właścicielom,, z prawem protektoratu nad niemi.

VII.	W puszczy transwalskiej.
Rodzin a boerów. — Podróż wołami przez lasy. — Popas nad rzeką Elandsriver. — Rozstanie się z towarzyszami podróży. — Gubię drogę i ginę w pustyni.— Spotkanie z Kaframi.— Odwiedziny lwów. — Kafrowie pod naczelnikiem Sabadillą.— Maraba- stadt
Podróż moją do Transvaalu urządziłem umyślnie w ten sposób, ażeby w Pretoryi stanąć w miesiącu Październiku, to jest w porze, gdy roślinność wiosenna znajduje się, jak przypuszczałem, w pełnym rozwoju. Dzięki jednakże rześkości mojego bachmata i własnej wytrwałości, przybyłem tutaj o wiele wcześniej, aniżelim się spodziewał. Zdaje się, źe ostatnia zima była wyjątkowo suchą, w skutek czego i życie roślinne budziło się bardzo powoli; kilka drzew i krze- wów zaczynało, co prawda, kwitnąć, a młoda trawka przebijała się nie bez trudności wpośród zaschłych żdziebeł i liści przeszłorocznych, alo innych roślin było bardzo mało. Tak tedy zostałem skazanym mimowoli na kilkotygodniową bezczynność. Dopiero z początkiem listopada otwarły się sklepienia niebios i zalewały okolicę przez kilkanaście dni takiemi potokami, że ulice

Pretoryi zamieniły się w rwące strumienie, a rynek w jezioro. Gdy deszcz ustał, roślinność zaczęła się rozwijać z zadziwiającą szybkością; w ciągu jednego tygodnia okoliczne pagórki przybrały wesołą szmaragdową barwę, a niwy pokryły się różnobarwną mięsza- niną ziół i kwiatów i przypomniały mi, że “komu w drogę, temu czas“.
Zamierzałem zwiedzić północną część Transyaalu. Po długich poszukiwaniach udało mi się znaleźć furmana, który wynajął mi wóz średnich rozmiarów, po- kryty płótnem, i dziesięć wołów, na przeciąg czasu nieograniczony, za cenę dziesięciu szyliingów dziennie. Dał mi nadto dwóch własnych chłopaków, rozumie się Kafrów, którzy utrzymywani i wynagradzani prze- zernnie, za całość i dobry stan zaprzęgu byli odpowiedzialnymi. Imiona ich były Shilling i Boy. Ponieważ potrzebowałem nadto towarzysza na odleglejsze wycieczki i pomocnika do suszenia roślin, przeto przybrałem na własną rękę młodego, zwinnego i usłużnego chłopca z rodu Makatysów, nazwiskiem Tlas, a zaopatrzywszy się w mnóstwo papieru, pożywienie dla siebie i dla ludzi, strzelbę, naboje i wszystkie potrzebne przybory, byłem gotów do drogi.
Góry Mahalisberge, wpośród których leży Preto- rya, tworzą wązkie a długie skaliste pasmo, biegnące od wschodu ku zachodowi. Od strony południowej przechodzą one niepostrzeżenie w transwalską wyżynę, nazwaną Hogge-Yeldt, ale od północy spadają nagle ku obszernym nizinom, zajmującym sam środek Transyaalu. Niziny te mają glebą piaszczystą, są porosłe kolcza- stemi akacyami i innemi drzewami, co im zjednało

nazwę Boshveldt (c. z. pole porosłe drzewami). Ponieważ wody deszczowe giną szybko w piasku, przeto potoki tutejsze mają przez większą część roku suche koryta, woda jest w ogóle rzadka, w skutek czego Boshveldt jest niezamieszkałą pustynią.
Chcąc dostać się do gór w północnym Transvaalu, trzeba było przebyć wprzódy tę pustynię. Tlas znał główną drogę, ale moi znajomi w Pretoryi ostrzegali mnie, że ta droga jest gorszą, ubogą w wodę, i radzili trzymać się wschodniego krańca pustyni, gdzie prowadzi inna, przecinająca kilka jarów i zagłębień, w których woda jest pewniejszą. Ponieważ poznałem przypadkiem boera z północnego Transvaalu, Adryana E., który tą do domu udawał się drogą, przeto postanowiłem korzystać z jego towarzystwa.
Opuściliśmy Pretoryą w pierwszych dniach Grudnia i ruszyli zrazu ku wschodowi. W tej dopiero chwili dowiedziałem się, że wuj Adryan podróżował z rodziną, złożoną z żony, dwóch dziewcząt i chłopca. Nie miał on pachołków, w skutek czego szedł sam z batem za wołmi, w czem wyręczał go chwilami syn, dwunastoletni, rześki chłopiec. Ale i płeć piękna brała żywy udział w napędzaniu wołów i wtórowała piskliwym tercetem wszystkim “jeku i “anau“, stósownie do tego, czy woły miały ciągnąć, czy powstrzymać się w biegu. Byli to zresztą najzacniejsi i najuprzejmiejsi ludzie. Starsze dziewczę nie należało do rodziny; była to sierota, szkockiego pochodzenia, porzucona prze/, ojca, zbankrutowanego diggeraJ). Poczciwa ciot
*) Poszukiwacz złota.

Łś
ka Marya zajęła się jej losem; mówiła mi ona: »Kocham to dziewczę, jak moje własne i byłoby mi bardzo przykro, gdyby się ojciec odnalazł i chciał mi je odebrać“.
Przed zachodem słońca wyprzęgliśmy woły pod zasłoną malowniczych skalistych pagórków, pokrytych, zarostem zielonych akacyj wpośród których wije się niepozorny potoczek. Miejsce to nazywa się Koodus- poort. Wieczór połączył nas przy wspólnem ognisku, a pogadanka przeciągnęła się do późnej nocy.
Nazajutrz ruszyliśmy w drogę, a o świcie przebyliśmy rzekę Pinaarsriver, i skręciwszy ztąd ku północy, obiadowaliśmy znowu w skalistym jarze nad potokiem. Noc ubiegła nam w otwartym stepie obok błotnistej kałuży, w środku której znalazła się odrobina wody, wystarczająca zaledwie do zgotowania herbaty.
Następnego poranka jechaliśmy przez cztery godziny lasem, złożonym z kształtnych, wysokich drzew, należących do wielu gatunków. Rosną one tak rzadkor że nawet bez drogi afrykański wóz, równający się rozmiarami naszemu drabiniastemu, prawie wszędzie be& trudności przejedzie. Gleba jest tutaj pokryta bujnemi trawami, wpośród których rośnie wiele powojów, ładnych cebulek i innych kwiatów okazałych. Prawie całą tę przestrzeń odbyłem pieszo , zbierając rośliny, w czem pomagały mi dzieci wuja Adryana, posilając się przy tej spusobności jagodami, rosnącemi około drogi. Nawet ciotka Marya opuściła na chwilę wóz i starała się być mi pomocną; oddała mi rzeczywiście

-dość ważne usługi, bo znała bardzo dobrze nazwy drzew i krzewów krajowych.
Około południa stanęliśmy nad rzeką Elandsriver, w bliskości farmu z ładnym ogrodem. Ponieważ wuj Adryan znał farmera, przeto doznaliśmy dobrego przyjęcia. Gospodarz zaopatrzył nas sowicie w świeże mleko i masło, a dzieci otrzymały pozwolenie udania się do ogrodu i uraczenia się dojrzałemi figami. Po obie- dzie przebyliśmy rzekę w bród, a przed wieczorem stanęliśmy przed nędzną lepianką, zaszczyconą nazwą “hotelu“, ponieważ właściciel sprzedawał wódkę. Było to ostatnie mieszkanie ludzkie na tej drodze; poza niem rozpoczynała się bezludna pustynia.
Nocowaliśmy znowu w lesie obok zielonej dolinki, zalanej w połowie wodą deszczową. Był to wieczór pożegnalny, bo moi towarzysze zamierzali zboczyć ztąd ku wschodowi, w celu odwiedzenia rodziny. Wuj Adryan opisał mi bardzo dokładnie drogę, jakiej się miałem trzymać, gdzie szukać wody, a gdzie przenocować ; radził nie zostawiać bydła bez dozoru, a w nocy palić ogień przy wozie, bo okolica obfituje w lwy i hyeny. Ludzie też moi rozpalili wielkie oguisko i podtrzymywali je przez większą część nocy. W spiżarni znalazło się nieco wina i koniaku, które poświęciłem dla uczczenia chwili pożegnalnej, jakoż zlekka podo- choceni, przepędziliśmy większą część nocy przy ognisku, rozmawiając zrazu o republice, jej obecnem położeniu i przyszłości, a potem o Europie i jej mieszkańcach. Poczciwej ciotce Maryi zebrało się tym razem na odwagę i poczęła wypytywać mnie z wielką oględnością o moje pochodzenie i rodzinę, po co

przyjechałem do Afryki i w jakim celu zbieram rośliny, a na dobranoc dodała:
—	A nie zapominaj, kuzynie, że mieszkamy w Nylstrom; gdybyś tamtędy przejeżdżał, a nie wstąpił do nas, bardzobyśmy się gniewali.
Ztąd jechałem przez pięć dni lasem, nie napotkawszy nigdzie śladów ludzkich po drodze. Trzymałem się jak najściślej wskazówki udzielonej mi przez wuja Adryana, a chociaż droga była w wielu miejscach niewyraźna i ginęła w piasku porosłym ziołami, pomimo to nie stroiliśmy jej ani na chwilę. Ale za to sam zbłądziłem i o mało nie przepadłem w lesie.
Wyprzągłszy jednego dnia na południe, poleciłem mym służebnikom, aby się zajęli zgotowaniem obiadu, i udałem się z puszką na ramieniu w las, dla zbierania roślin. Las był rzadki i przeźroczysty, ale zarzucony grupami gęstych krzewów, które gdzieniegdzie widok zupełnie zasłaniały. Minąwszy kilka takich grup, znalazłem się w lekkiem zagłębieniu, wymulonem przez wody deszczowe, zarzuconem wielkiemi głazami, które w jednem miejscu tworzyły regularne półkole, jakgdy- by były ręką ludzką poustawiane. W niewielkiej ztąd odległości napotkałem na ziemi głowę z olbrzymiemi rogami, nalęźącą do antylopy, nazwanej Kudn. Ponieważ miejscowość obfitowała w rzadkie rośliny, przeto szedłem dalej owem zagłębieniem, nie zważając wcale na kierunek mej drogi aż po całogodzinnym pochodzie napotkałem głęboki dół, wypełniony świeżą wodą, którą posiliwszy się, przypomniałem sobie, że czas wracać do obozu.

Ponieważ zagłębienie,, którem szedłem, zataczało wielkie półkole, przeto dla skrócenia drogi ndałem się od wody w prostym kierunku ku wozowi, a to tem śmielej, że widziałem na ziemi dość wyraźny ślad ścieżki, która jeśli nie do wozu, to przynajmniej do drogi wozowej zaprowadzić ranie była powinna. Ale w niewielkiej odległości od wody ścieżka moja znikła zupełnie, a ja, uszedłszy przynajmniej trzy mile angielskie w tym kierunku, spostrzegłem z żalem, że trudzą się nadaremno, gdyż drogi znaleźć nie mogłem. Dla lepszego rozejrzenia się wykreśliłem ołówkiem na papierze przebytą przestrzeń, a wypadek rysunku był ten, że powinienem się był znajdować bardzo blisko mego wozu; ale chociaż widok w tem miejscu był dość otwartym, nie mogłem nic dostrzedz, a nawoływanie i kilka strzałów rewolwerowych pozostato bez odpowiedzi.
Co robić, czy błądzić dalej, może bez skutku, po lesie, czy szukać jakiego innego sposobu? Po chwili rozwagi postanowiłem wrócić do miejsca, gdzie piłem wodę, ztamtąd bowiem, trzymając się zagłębienia przez nią wy mulonego, dostałbym się do wozu.
Tak uczyniłem w samej rzeczy. Szedłem zrazu za śladem, jaki nogi moje po wygniatały na trawie, ale ślad ten straciłem wkrótce w najbliższym zaroście, a wydostawszy się na wolne miejsce, nie mogłem go już więcej odnaleźć. Ponieważ rozpoznanie się w tej miejscowości było bardzo trudnem, bo za jedyną wskazówkę mogły służyć drzewa, a te niczem się pomiędzy sobą nie różniły, przeto szedłem w prostym kierunku, w przekonaniu, że muszę natrafić na zagłębienie, któ

rego trzymałem się, idąc w tę stronę. Ale po całogo- dzinnym pochodzie, zamiast stanąć n celu, znalazłem się w miejscowości, która sprawiała na mnie takie wrażenie, jakgdybym jej nigdy poprzednio nie był widział , jakoż spostrzegłem z przerażeniem, żem znowu zbłądził, po raz drugi tegoż samego dnia.
Położenie moje było rzeczywiście bardzo przykre. Byłem znużonym i głodnym, bo błądziłem pół dnia po lesie, a od rana nic w ustach nie miałem. Przytem słońce chyliło się ku zachodowi.
Strzeliłem znowu z rewolweru i wołałem na moich ludzi, ale głos mój odbił się jedynie o drzewa, których powykrzywiane, karłowate postacie zdawały się naigrawać z mojej nieporadności. Znajdowałem się w tej chwili samotny, w dzikiej, posępnej, nieograniczonej pustyni. Co począć? przenocować pod gołem niebem — mniejsza o to; ale co będzie dalej, jeśli ja moich ludzi, albo oni mnie nie odnajdą? Najbliższy farm był ztąd oddalony o trzy dni drogi, a któżby zdołał odbyć tę drogę bez kropli wody i bez kawałka chleba?
Dobra rada była w tej chwili rzeczywiście drogą. A jednakowoż w tem przykrem położeniu zdobyłem się na koncept, może niezbyt genialny, ale z pewnością jedyny, dający jaką taką nadzieję ratunku. Postanowiłem pozbierać wszystkie suche gałęzie i konary, rozpalić, gdy się ściemni, wielkie ognisko i podtrzymywać je przez noc całą, w nadziei, że ludzie moi, dostrzegłszy łunę, domyślą się, iż to je3t znak dany przeze- mnie, i przybędą mi z pomocą.
Wyznaję otwarcie, że pomysł mój dodał mi nowych sił i pozwolił zapomnieę zupełnie o głodzie i znu

żeniu. Wyszukawszy przedewszystkiem odpowiednią wyniosłość zabrałem się rączo do dzieła i w krótkim przeciągu czasu zbudowałem stos takich rozmiarów, że światło jego powinno było być widzialnem przynajmniej w odległości czterech mil angielskich. Widok własnego dzieła tak mnie ożywił, iż czekałem prawie z niecierpliwością chwili, aż się ściemni zupełnie, ażeby iskrę podłożyć.
Gdy tak krążę około mego stosu, zbierając suche konary i gałęzie, utykam o coś leżącego na ziemi, i widzę, iż to jest głowa z olbrzymiemi rogami, należącą do antylopy nazwanej kudu. Przyglądam się bliżej i z okrzykiem podziwu i radości poznaję, iż to jest ta sama głowa, którą widziałem przed kilku godzinami w niewielkiej odległości od mego wozu. Nieco dalej znajduję wymulone przez wodę zagłębienie i głazy ustawione w półkole, i ślady nóg własnych pozostawione na piasku. Ztąd biegnę już prawie w prostym kierunku i, minąwszy kilka zarostów krzewiastych, spostrzegam słup dymu a obok wóz i mych chłopców.
Moi czarni towarzysze przyjęli mnie z oznakami żywej i, jak sądzę, niekłamanej radości.
—	Byliśmy pewni, że Inkosi zbłądził w lesie — przemówił Szilling.
—	I cieszyliście się z tego zapewne? — podchwyciłem.
—	Nie, Inkosi, bardzośmy się smucili. Tlas poszedł szukać pana i kazał nam palić przez całą noc wielki ogień, gdyby do wozu na czas nie wrócił.
Domyślisz się szanowny czytelniku, że byłem bardzo dumnym, usłyszawszy w tym rozkazie wiernego
Podróże Remana.	g

Tlasa potwierdzenie mojego własnego pomysłu. Nadszedł i on niebawem i wytłómaczył mi powód mojego zbłądzenia. Tuż za popasem droga skręcała dość nagle na prawo, wskutek czego, szukając jej,biegłem równolegle prawie do niej, nie przeczuwając, że znajduję się bliżej celu, aniżeli myślałem.
Przepędziłem większą część nocy przy ognisku, pokrzepiając się gorącym grogiem, który chłopcom moim bardzo przypadł do smaku. Kilka razy dochodził nas z odległości stłumiony głos jakiegoś zwierzęcia, a Tlas upewniał mnie, że to jest ryk lwa, co przymusiło nas do wzmocnienia ogniska i większej czujności. Nazajutrz przekonałem się rzeczywiście, że Tlas miał słuszność, gdyż na wilgotnej glebie napotkaliśmy liczne ślady antylop, a pomiędzy odciskami ich kształtnych kopytek znajdowały się odbicia wielkich łap, należących bezwątpienia do lwa.
Następnego dnia dociągnęliśmy do małego jeziorka, nazwanego Klippan , znanego dobrze myśliwym i podróżnym, ponieważ traci ono wodę tylko w latach wielkiej posuchy. Woda gromadzi się tutaj w niewiel- kiem skalistem zagłębieniu; brzegi są porosłe gęstym szuwarem. Przed niewielu laty, gdy całe Boshveldt obfitowało w zwierzynę, jeziorko to przyciągało, szcze- gólniej w porze suchej, liczne gromady słoni, bawołów, giraf i innych wielkich antylop, i było często odwiedzane przez myśliwych; ale w skutek tych odwiedzin słonie, bawoły i girafy zupełnie wytępiono, lub też zmuszono do przeniesienia się na północ, w okolice niezamieszkałe nad rzeką Limpopo, a pozostały w tych

stronach tylko mniejsze antylopy i czarne gnu, w ślad 2a któremi włóczą się lwy i hyeny.
Ponieważ roślinność w tem miejscu była bardzo urozmaiconą, przeto pozostałem tutaj przez większą część dnia następnego i ruszyłem dopiero po południu, z zamiarem dociągnięcia do drugiego podobnego jeziorka; ale zaskoczony w drodze przez noc, wyprzągłem w lesie i postanowiłem przenocować. Za chwilę ukajało się kilku Kafrów, od których dowiedziałem się, £e jeziorko to jest zaledwie o milę angielską oddalone. Mieszkali oni od kilku tygodni w lesie, gdzie strzegli bydła należącego do naczelnika Sabadilli. Prosili mnie z naleganiem, czybym im nie zechciał odstąpić nieco prochu i ołowiu?
—	A na co wam amunicya? — zapytałem najstarszego z nich.
—	Musimy się bronić przeciwko iwom, bo nas napadają w nocy i kradną bydło.
—	I dużo już nakradły ?
—	Dwie krowy i troje cieląt.
—	Ale może to lwy o dwóch nogach? — zapytałem z uśmiechem.
—	Nie, Iukosi, prawdziwe lwy — odparł stary, a po chwili dodał:
—	Inkosi z nas sobie żartuje, a tu nie ma żartów, bo jak lwy zagryzą ulubionego byka Sabadilli, to on nam każe głowy poucinać.
—	A czy-to nie wiecie, że Sabadilla jest poddanym angielskim i że prawo angielskie zabrania mu mordować swych ludzi ?
6*

—	Na co nam się przyda prawo angielskie, gdy nie będziemy mieli głów na karku?
Ten stary miał tak poczciwą fizyognomią, że uwierzyłem słowom jego i odstąpiłem mu trochę nabojów, w zamian zaco posłał mi dwie olbrzymie tykwy, napełnione mlekiem kwaśnem i słodkiem. Gdym spał w najlepsze, przebudził mnie Tlas z wiadomością, że jego współrodacy biją się z lwami. Słyszałem rzeczywiście krzyki w lesie i kilka strzałów, co przymu&iło nas do wzmocnienia ogniska i czuwania przez resztę nocy.
Nazajutrz rano ruszyłem przed świtem, a przejeżdżając około kraalu, dowiedziałem się, że dwa lwy krążyły przez noc całą około bydła, lecz dzięki czujności ludzi żadnej nie zrobiły szkody.
Około południa wyjechaliśmy z lasu i znaleźli się na obszernej równinie, zamkniętej od północy szeregiem skalistych pagórków. Płaszczyzna ta była porosła, jak daleko oko sięgało, łanami kukurudzy i ma- beli (sorglmm), a w odległości wznosiły się słupy dymu z kraalów, należących do Sabadilli. Przed wieczorem przebyliśmy rzekę płynącą z gór sąsiednich i wyprzę- gli na noc pod najbliższym kraalem. Kilkunastu czarnych znalazło się wkrótce około wozu i zawiązała z nami przyjacielskie stosunki, których praktyczny wynik był ten, że w zamian za nieco tytoniu otrzymaliśmy dużo mleka i kilka kłosów młodej kukurudzy.
Sabadilla jest obecnie jednym z najpotężniejszych naczelników w Transyaalu. Boerowie znali jego wpływ i siłę i zostawili go w zupełnym spokoju. Gdy po zaborze Transyaalu przez Anglików został wysłanym wy

soki komisarz rządowy dla ułożenia z Kaframi sprawy podatku, Sabadilla, uwiadomiony o jego przybyciu, kazał wszystko bydło swoje i swych ludzi zapędzić w lasy, a wysokiemu komisarzowi oświadczył, że jest najwierniejszym poddanym jej królewskiej mości, ale podatku z powodu ubóstwa płacić nie może. Nie pozwala on również białym osiedlać się w swem sąsiedztwie i sprzeciwił się założeniu stacyi misyjnej na swym gruncie.
Nazajutrz o świcie wjechaliśmy w wązki jar, zamknięty z dwu stron wysokiemi skalistemi górami; przecinał go potok, którego woda ginie pod grubym pokładem piasku. Droga, zawalona olbrzymiemi odłamami skał i popsuta przez wodę, kręci się z jednego boku jaru na drugi i przebywa cztery razy łożysko potoku, a przeprawa przez ten jar, trwająca niecałe dwie godziny, zmęczyła nasze biedne zwierzęta więcej, niż całodniowa podróż przez stepy. Boki gór są tutaj do znacznej wysokości pokryte gęstym zarostem drzew i krzewów, a wpośród powiewnych akacyj, które towarzyszyły nam nieustannie w ciągu podróży przez Boshveldt, ukazują się drzewiaste euforbie, o grubych, mięsistych, bezlistnych, ciernistych gałęziach. Jar ten nazywa się Strydpoort.
Około wieczora znaleźliśmy się na wyniosłej płaszczyźnie, zasianej zrzadka akacyami, a równocześnie ukazały się i ślady mieszkań europejskich, w postaci dwóch farmów. Malownicze pasmo, które przebyliśmy dnia tego, było zamknięte od zachodu wysoką, Spiczastą górą nazwaną Yserberg, znaną w okolicy, ponieważ z powodu obfitości żelaza magnetycznego oddzia

ływa ona w znacznej odległości na igłą magnesową, U stóp tej góry znajdują się zarzucone kopalnie złota i osada Eersteling, a w odległości mil kilku ku północy wioska Marabastadt, główna osada w tej części Transvaalu, do której dociągnęliśmy nazajutrz około południa.

VIII.	Pobyt w górach Lechlaba.
W jaki sposób układa się marszrutę w Afryce. — Przybywam do Houtbosh. — Mynher Cook i jego rodzina. — Nemrod afrykański. — Wycieczka w góry. — Jak żyje ucywilizowany europejczyk w pierwoborze afrykańskim. — Przechadzka po lesie. — Przyroda tropikowa. — Przygody kolonisty. — Powrót do Houtbosh. — Wiadomości geograficzne.
Właściwym celem mojej podróży miała być tym razem rzeka Limpopo, której brzegi są na znacznych obszarach z powodu zabójczego klimatu zupełnie niezamieszkałe i nieprzystępne, w skutek czego i wiadomości nasze o średnim i dolnym jej biegu były dotąd ograniczone i niepewne.
Ułożenie marszruty dla takiej podróży nie jest rzeczą łatwą, ani obojętną, bo podróżny chciałby wszędzie być i wszystko widzieć; a jednakowoż pomimo najlepszych chęci dowiaduje się nieraz po ukończeniu podróży, że ominął jakiś szczegół godzien widzenia, n. p. jakąś jaskinię, wodospad, źródło, jezioro, a ominął jedynie z tego powodu, że istnienia tych rzeczy nie przewidywał, albo nie został o nich uprzedzonym. Dlatego też najpierwszym obowiązkiem po

dróżnika badacza, jest staranne zebranie wszystkich wiadomości o okolicach, w które się wybiera, bez względu na to, od kogoby one pochodziły, bo zarówno sprawozdania prostaków, jak i uczonych, czarnych i białych, wielkie mieć mogą dla niego znaczenie.
Trzymałem się i ja tego sposobu. Z pomiędzy wszystkich szczegółów, udzielonych mi jeszcze w Pre- toryi przez kolonistów, najsilniej oddziałała na fan- tazyę móją wiadomość, że gdzieś w północno-wschodniej części Transyaalu mają się znajdować wysokie góry, pokryte od stóp do wierzchu wspaniałym, gęstym, dzikim pierwoborem. Ponieważ klimat tej części Afryki nie sprzyja rozwojowi drzew wysokopiennych, a te, które dotąd napotykałem, odznaczały się prawie bez wyjątku wzrostem karłowatym i upośledzonym, przeto wiadomość tę uważałem za nieprawdopodobną, posądzając jej autorów o przesadę. Ale jeden z mieszkańców Pretoryi, dotknięty mojem powątpiewaniem, mógł wkrótce poprzeć swoje twierdzenie tem, co się w Europie demonstratio ad oculos zowie, bo na rynku metropolii ukazało się kilka wozów naładowanych materyałem budowlanym z tamtych stron pochodzącym. Obejrzałem starannie deski i belki i przekonałem się, że były wyrobione z pniów cisodrzewu (Podocarpus) wspaniałego drzewa, które na południowych brzegach Afryki rośnie w najbujniejszych górskich lasach, dochodząc nieraz do czterdziestu metrów wysokości.
Wszelka wątpliwość znikła odrazu, istnienie lasów tropikowych w Transyaalu zostało stwierdzonem, a ja powiedziałem sobie, źe nie wyjadę ztąd, dopóki tych gór nie zobaczę. Od kolonistów, do których wozy na

leżały, dowiedziałem się nadto, że góry te leżą na mej drodze, że znajduje się wpośród nich wioska Houtbosh, że w lasach tamtejszych bawi kilku osadników, zajętych ścinaniem i obrabianiem drzewa, między którymi znajduje się także jeden Niemiec, nazwiskiem Simens, znany z uczciwości i gościnności i że góry te są co najwięcej o trzy dni drogi od Ma- rabastadt oddalone.
Jakoż minąwszy Marabastadt, zwróciłem się ku ■wschodowi. Gdyby wyobrażenie moje o wysokości gór, do których zmierzałem, było zgodne z rzeczywistością, to wierzchołki ich musiałyby być widzialne z pagórków, zamykających miasto od północy. Ale przez dwa dni nadaremnie wytężałem wzrok mój w tamtą stronę. Okolica tutejsza jest zlekka pofałdowana, najeżona grupami skał granitowych, które zasłaniają widnokrąg i które trzeba było omijać. Im dalej postępowałem ku wschodowi, tem bardziej skały te rosły w rozmiarach i wysokości, a widziane w brzasku porannym lub wieczornym zmroku, robiły wrażenie wyniosłych szczytów; ale złudzenie to nikło za każdym razem, budząc w mej duszy niesmak i zwątpienie. Dopiero trzeciego dnia około południa ukazał się na wschodnim horyzoncie wyniosły wał z kilkoma kopułami, a jeden z mych Kafrów, wyciągnąwszy rękę w tamtą stronę, powiedział : “Oto Houtbosh“.
Wyznaję otwarcie, że to, co ujrzałem, nie odpowiedziało mym oczekiwaniom. Wyobrażałem sobie wyniosłe pasmo górskie, pokryte ciemnym płaszczem lasów, ponad któremi powinnyby sterczeć malownicze skaliste wierzchołki, a w miejsce tego ujrzałem połogi

prawie równy grzbiet, nagi, jak te wzgórza, które dotąd mijałem; ale zawód ten zaostrzył tylko moją ciekawość, bo patrząc w tamtą stroną, postawiłem sobie mimo woli pytanie, gdzie są owe pierwobory z ol- brzymiemi cisodrzewami, których szczątki widziałem w Pretoryi ?
Przepędziłem noc pod zasłoną skał, ciesząc się nadzieją, że następny poranek pomoże mi do wyświecenia zagadki, ale i tym razem nadzieja zawiodła. Około północy gęsta mgła spuściła się na ziemię i pozostała na niej przez cały dzień następny. Poranek był mglisty i posępny. Potrzeba było dobrze uważać, ażeby nie zgubić drogi, która rysowała się tutaj niewyraźnie w postaci słabych śladów kół na piasku wygniecionych, nie wiem kiedy, przez jakiś inny wóz. Poleciwszy ta zadanie mym ludziom, szedłem piechotą za wozem łupiąc skały i zbierając rośliny. Około południa wjechaliśmy w parów zarosły akacyami; potem przebywszy wysoki grzbiet i minąwszy skaliste dno jakiegoś- potoku, dostaliśmy się w zarosty drzew, jakich nigdzie dotąd nie widziałem i które dlatego powitałem, jaka zwiastunów nowej okolicy i nowej przyrody. Zaledwie ujechaliśmy kilkaset kroków pośród tego zarostu, skręcił mój czarny przewodnik, który znał te strony, w bok, zatrzymał wóz i wyrzekł z zadowoleniem:
—	To już jest Houtbosh.
—	Chyba że żartujesz — zawołałem ze zdziwieniem — a gdzież wieś?
—	A to właśnie tutaj — odrzekł czarny.
—	A gdzież domy?

—	Tu mieszka Mynher J) Cook, tam Mynher Suell, tu Mynher Picard, a tam Mynher Pothiter — odrzekł czarny, machając pięścią na wszystkie strony świata.
—	A gdzież lasy?
—	A to dalej za górami.
Musiałem uwierzyć na gołe słowo, bo gęsta mgła, która całą zaległa okolicę, nic widzieć nie pozwalała. Zaledwie wierzyłem samemu sobie, że stanąłem u celu mych życzeń, że dotykam nogami tej ziemi, która od wielu tygodni była dla mnie przedmiotem żywego zajęcia, której obraz utworzyłem sobie w fantazyi. Uparta mgła nie pozwoliła mi przekonać się, czy, i o ile ten obraz zgadzał się z rzeczywistością. Trzeba znowu było uzbroić się w cierpliwość i czekać. Poleciwszy mym ludziom zapędzić woły na paszę i zgotować na obiad ostatnie szczątki kozy, kupionej w Marabastad, wziąłem puszkę i młotek i poszedłem w dół ku potokowi, którego szum dochodził mnie zdaleka; niedaleko jednakże zaszedłem, bo mgła była tak gęsta, że w odległości kilku kroków nic rozróżnić nie pozwalała.
Gdym po pewnej chwili był zajęty spożywaniem skromnego obiadu, dał się słyszeć odgłos kroków ludzkich i ukazał się wkrótce przy wozie mężczyzna w stroju europejskim, przyzwoitej powierzchowności, a pozdrowiwszy mnie uprzejmie, zapytał, zkąd jadę, w jakim celu przybywam i czy nie mam na sprzedaż
!) Wyraz holenderski, mający znaczenie niemieckiego tnein Herr, jakiego czarni w kolonii używają, mówiąc o białych jej mieszkańcach.

jakich towarów, a przedewszystkiem wódki. Nie miałem jej na sprzedaż, ale miałem tyle, że mogłem nią i jego i siebie uraczyć. Był to Mynher Cook, Szkot, w podeszłym wieku, osiadły tutaj od lat trzech. Handlował on drzewem; synowie jego pracowali w lasach i dostarczali mu co kilka tygodni owoców swych trudów. Ponieważ przypuszczałem, że ludzie ci mogą mi być pomocni przy zwiedzaniu lasów, zapytałem o miejsce ich pobytu; lecz Cook odpowiedział mi bez zająknienia, że nie wie, gdzie się znajdują, bo od pięciu miesięcy żadnego z nich nie widział.
Następnie mój gość zaprosił mnie, ażebym go odwiedził w jego mieszkaniu. Poszliśmy krętą ścieżką pośród skał ocienionych drzewami i stanęli wkrótce przed nędzną strzechą z chrustu, pokrytą dachem z trzciny, powleczonej płótnem żaglowem. We drzwiach ukazała się żona mojego nowego przyjaciela. Była to Kaferka najczystszej wody, w stroju europejskim. Nie wiem, jak wyglądała za młodu, ale obecnie wiek nadał jej twarzy dziwnie ostry wyraz; jej małe czarne oczy zdradzały własności rasy kaferskiej, a krótkie kędzierzawe włosy siwej barwy uzupełniały obraz mogący obudzić niepoślednie zajęcie zarówno w etnografie jak i w psychologu. Umeblowanie chaty było nadzwyczaj proste, bo składało się tylko z łóżka, stołu i dwóch ławek, a ozdoby ze strzelby, kilku par rogów i kilku assagai zawieszonych nu ścianie. W kilka minut po przybyciu naszem gospodyni podała nam dwie czary czarnej kawy i oddaliła się do swych zajęć. Posilając się tym napojem, zabawialiśmy się rozmową, przyczem starałem się wywiedzieć o okolicy,

ażeby ułożyć plan dalszych wycieczek, lecz z niewielkim skutkiem, bo Cook w lasach nie był i od swojej chaty się nie oddalał.
Wychodziłem kilka razy przed chatę w nadziei* że może mgła się rozeszła i że będę mógł rozejrzeć się w okolicy* ale zawsze bezskutecznie. Tymczasem ściemniło się zupełnie, i nie wiem, czy dla uczczenia mojej bytności, czy ze zwyczaju, kazano rozpalić przed drzwiami wielki ogień, którego blask oświecał wnętrze chaty. Gdym myślał o odejściu do wozów, dało się słyszeć szczekanie psa i wkrótce potem stanął przy ognisku mężczyzna w średnim wieku, nizkiego wzrostu, przyjemnej powierzchowności i pozdrowił nas w języku holenderskim. Był to Pothiter *), jeden ze stałych mieszkańców tych gór. Zapytał on mię, zkąd przybywam i czy nie potrzebuję drzewa; zresztą mówił mało, a spokój jego i powaga dziwnie odbijały obok gadatliwości naszego gospodarza. Gdym wspomniał coś o mojej wycieczce w lasy, wskazał on na przybyłego i wyrzekł:
—	Oto jest człowiek, który pana najlepiej o wszystkiem objaśni. Pan Pothiter jest najsławniejszym myśliwym na całą okolicę, jeździ co roku na słonie, był nad Limpopo i Zambezi i zna Afrykę tak jak nikt inny.
Wiadomość ta napełniła mnie niewymowną radością. Ukrywszy chwilowe wzruszenie począłem wypytywać przybyłego ostrożnie i oględnie o różne szcze- góły. Rozmowa szła z początku oporem, ale gdy wy-
Nazwa skrócona z Potigeiter.

słany przezemnie do wozu czarny powrócił z butelką wódki i gdym nią poczęstował obecnych, wywarła ona i na naszym gościu pożądany skutek. Rozgadał on się powoli i opowiadał mi rzeczy, które mię w najwyższym stopniu zajęły. Był on od dziecieństwa namiętnym myśliwym, jeździł przez długie lata na- polowanie do krajów Gaza, Miszuna i Matabili, był nad jeziorem Ngami i nad wodospadami rzeki Zambezi. Trudnił się przytem handlem, a jednak niczego się nie dorobił. Utraciwszy na jednej z takich wypraw przed kilku laty cały zaprząg wołów, wóz i uzbieraną kość słoniową, powrócił piechotą do domu, sprzedał farm i przeniósł się do Houtbosh, gdzie żył z przemysłu leśnego i z polowania; w lesie rąbał drzewo i woził do Pretoryi a w zimie zapuszczał się nad rzeki Le- palule i Limpopo, gdzie strzelał słonie i hipopotamy. Wiadomości o tamtych okolicach brzmiały dla mnie bardzo niekorzystnie. Niziny nad Limpopo posiadają w lecie klimat tak zabójczy, że wybrać się w nie o tej porze byłoby to samo, co narazić się na śmierć niechybną; ale w zimie klimat jest znośnym i w tym czasie bywają zwiedzane przez myśliwych i przez handlarzy, ciągnących na północ. Dowiedziawszy' się o moim zamiarze udania się nad Limpopo, powiedział mi Pothiter:
—	Nie jedź pan teraz, bo zginiesz niechybnie; nie śpiesz się, masz czasu dosyrć, poczekaj kilka tygodni, pod koniec czerwca wybieram się sam w tamte strony na polowanie, możemy razem pojechać
Nieco korzystniej brzmiały wieści o bliższej okolicy. Pothiter znał doskonale tutejsze lasyr i podał mi

tak szczegółowy obraz ich rozmieszczenia, że w jego obecności wykreśliłem ołówkiem na papierze mapę okolicy, która w następstwie okazała się bardzo wierną i bardzo pożyteczną. Pothiter umiał zaledwie czytać biblię i z trudnością podpisać swoje nazwisko, a jednak jednym rzutem oka zrozumiał mój rysunek i uzupełnił go, wskazując mi położenie rozmaitych gór, kierunek potoków, a nawet mieszkania osadników. Znał on osobiście Simensa i opisał go jako uczciwego i gościnnego człowieka i skreślił mi z najdrobniejszemi szczegółami drogę, prowadzącą do jego mieszkania. Zachęcony jego opowiadaniem, ułożyłem natychmiast plan dalszych czynności. Postanowiłem zostawić wóz
i	woły z poganiaczami pod opieką Cooka i udać się zaraz nazajutrz z jednym czarnym do Simensa.
I	gospodarz i gość odprowadzili mnie do wozu
i	pożegnali, życząc dobrej nocy. Spałem pod wozem na ziemi wybornie, a otworzywszy oczy na chwilę, «postrzegłem z radością, że gwiazdy świecą na niebie, co obiecywało pogodę. Zaledwie pierwszy brzask wschodzącego słońca zajaśniał na widnokręgu, byłem już na nogach, ażeby przyjrzeć się okolicy. Znajdowałem się w obszernej wydłużonej dolinie, biegnącej od wschodu ku zachodowi; boki jej łączyły się na wschodzie i wyskakiwały w wyniosłą skalistą kopułę, którą tutaj od jej właściciela osadnika Snella, Snell- kop nazywają. Od zachodu była dolina zamkniętą wyniosłym wałem w ten sposób, że potok przecinający ją skręcał się przed tym wałem na prawo ku północy i nikł w wązkim jarze. Boki gór były pokryte *łzewami, które skromnym swym wzrostem odpowiadały

tym» jakie dotąd wszędzie po drodze napotykałem, ale w kotlinie pod górą Snellkop czernił się spory płat wysokopiennego boru.
Sprowadziłem natychmiast wóz i woły pod chatą Cooka i zająłem się zrobieniem zasieku, co zabrała kilka godzin czasu. Spożywsizy naprędce sporządzone śniadanie, umieściłem na głowie jednego czarnego najpotrzebniejsze przedmioty i puściłem się w jego towarzystwie w drogę, którą znałem jedynie z opowiadania Pothitera i wiedziałem, że po czterogodzinnym natężonym marszu mogę stanąć u celu.
Wdrapawszy się na prawy bok doliny, mogłem dopiero rozpatrzyć się w budowie gór tutejszych. Tworzą one obszerne wzniesienie, poprzecinane głębo- kiemi jarami i dolinami, na dnie których szumią rwące potoki. Grzbiety gór są równe i połogie, skał mało, a wyniosłych wierzchołków jeszcze mniej. Jak daleka oko zasięgło, góry te były pokryte najbujniejszą zielonością kwiecistych łąk, zarzuconych tu i owdzie grupami drobnych krzewinek, a z jarów i kotlin wyglądał wszędzie ciemny, gęsty las pierwotny. Ścieżka, którą postępowałem, była bardzo niewyraźna i nikła co chwila pod zasłoną ziół i traw ; stąpając po niej deptałem bezustannie najpiękniejsze mieczyki, storczyki, nieśmiertelniki i inne wspaniałe utwory afrykańskiej flory. Ich widok drażnił mój wzrok i budził żal, że nie mogę odrazu z niemi dokładniej się zapoznać, ba wszystko, co tu widziałem, było dla mnie nowem. Ale zbadanie roślinności jednej takiej góry zabrałoby mi przynajmniej dziesięć godzin czasu, którym w tej chwili

rozporządzać nie mogłem, bo droga była przedemną daleka i niepewna.
Widok tej wspaniałej przyrody, tak świeżej i tak różnej od wszystkiego, co dotąd widziałem, orzeźwił mój umysł i dodał mi siły i otuchy. Chociaż słońce stało wysoko, szedłem szybko, nie czując najmniejszego znużenia i pozostawiłem daleko za sobą czarnego towarzysza, który pocił się pod swym ciężarem. Przebywszy w bród rwący potok, dający początek rzece Letaba, poczęliśmy znowu wdzierać się na górę. Mapa wykreślona podług opowiadań Pothitera, okazała się aż dotąd bardzo dokładną. Ale minąwszy jeszcze kilka gór i kilka jarów, spostrzegłem, że zapowiedziane cztery godziny marszu są już na schyłku; powinienbym był być bardzo blizko celu, a jednak bezskutecznie wytężałem wzrok mój w stronę, gdzie miało się znajdować mieszkanie Simensa. Nie mogłem nigdzie odkryć najmniejszego śladu człowieka. Okolica ta była tak milczącą i poważną, jak gdyby co tylko stworzoną została.
Tymczasem i słońce stanęło w zenicie i zaczęło dokuczać. Szedłem znowu pod górę, a znużenie powiększała w wysokim stopniu obawa, czy drogi nie zmyliłem. Gdym stanął na wierzchołku góry, uroczy widok otwarł się przed memi oczyma. Znajdowałem 8ię na najwyższym grzbiecie, na wschodnim krańcu całego pasma. Góry i doliny biegły ztąd prawie równolegle ku wschodowi i malejąc bezustannie, przybierały postać równiny; były to niziny przecięte rzeką Limpopo. Zdawało mi się, że gdyby powietrze było przejrzystem, ujrzałbym cel mojej podróży w postaci
Podróże Remana.	7

niebieskiej wstęgi wodnej, wijącej się poważnie wpośród skał i pagórków. Byłem tak blizko tego celu, że nie wątpiłem ani na chwilę, iż go wkrótce osiągnę. Myśl ta niewymowną napełniła mnie radością. Usiadłszy na kamieniu, zgubiłem wzrok mój w tamtej stronie i popadłem w zadumę, która pozwoliła mi zapomnieć na chwilę o znużeniu i o przykrej myśli, jaka trapiła mnie niedawno.
Tymczasem nadciągnął i mój towarzysz, zlany strumieniami potu, a uwolniwszy swą głowę od gniotącego ciężaru, usiadł na ziemi i zapytał:
—	A gdzie Simens?
Zapytanie to wyrwało mnie z zadumy i przypomniało niemiłą sytuacyę, w jakiej się znajdowałem.
—	Powiedz ty mnie, gdzie on się znajduje — odrzekłem — a podziękuję ci i wynagrodzę wszystkiem, na co mię stać w tej chwili.
Czarny podniósł się na chwilę i spojrzał w południowo-wschodnią stronę, gdzie miało znajdować się mieszkanie Simensa; stal przez chwilę nieruchomy, wodząc oczyma po górach i lasach i wyrzekłszy spokojnie : “Aikono“ (“nie ma“) usiadł znowu na ziemi, wydobył z torby kawałek chleba i począł spożywać go z zadowoleniem, nie troszcząc się ani o mnie, ani o Simensa. Spojrzałem jeszcze raz na mapę i doznałem niemiłego rozczarowania. W miejscu, w którem znajdowaliśmy się, miał być las, a pod lasem mieszkanie człowieka, którego szukaliśmy. Tymczasem w rzeczywistości był to połogi grzbiet, pokryty bujnemi trawami, a najbliższy las był co najmniej o siedm kilometrów od nas oddalony. Albo zmyliłem drogę, albo instrukcye były

niedokładne. Ponieważ grzbiet ten podnosił się od południowej strony w wierzchołek, który zasłaniał część krajobrazu, przeto zostawiwszy czarnego na miejscu, udałem się w tamtą stronę, ażeby się dokładniej rozejrzeć. Ale i tym razem bezskutecznie. Widziałem góry, doliny, skały, potoki, widziałem w niewielkiej odległości las, ale nie mogłem nigdzie odkryć śladów ludzkich. Położenie moje zaczęło być fatalnem i mimów ol i postawiłem sobie pytanie: co robić dalej ? czy iść, czy się wrócić? Rozumie się, że odpowiedziałem sobie: iść. Ale co zrobię, jeżeli nie znajdę ludzi? Rzecz bardzo prosta. Ponieważ mam pożywienia na trzy dni, przeto zostanę przez trzy dni w lasach, a potem powrócę do Houtbosh. Tak postanowiłem i zadowolony z mego postanowienia, zawołałem na czarnego. Podniósł on się z niechęcią z ziemi, wziął swój ciężar na głowę i przybliżał się zwolna. Stanąwszy na szczycie pagórka, spojrzał po okolicy i wyciągnąwszy nagle rękę w południową stronę, zawołał:
—	Jest, jest Simens! Tam dymi się w lesie, tam są ludzie!
Spojrzawszy we wskazaną stronę, spostrzegłem rzeczywiście białą smugę dymu, którą przed chwilą uważałem za mgłę wznoszącą się z kniei. Pomimo to byłem przekonany, że czarny się nie myli. Był to najgłupszy Kafer, z jakim kiedykolwiek miałem do czynienia, ale posiadał wzrok sokoła, a instynkt dzikiego zwierza.
Puściliśmy się natychmiast w tamtą stronę; i ja i mój towarzysz biegliśmy z niepospolitą szybkością, bo droga prowadziła z góry, a nadzieja rychłego

wypoczynku sił nam dodawała. W pół godziny potem byłem pod lasem i znalazłem się niespodzianie przed małą drewnianą chatką, w której progu siedział mężczyzna przyzwoitej powierzchowności i bawił się z dwuletnią dzieciną. Był to Simęns. Przedstawiłem mu się i powiedziałem w krótkości, czego żądam. Wysłuchawszy mnie, odrzekł spokojnie z wyrazem niekłamanej uprzejmości:
—	Służę panu z chęcią, czem będzie można. Pożywienia nam nie braknie, bo jestem dobrze zaopatrzony, ale gorzej będzie z mieszkaniem, bo w tej jednej izdebce mieszczę się'z żoną i dwojgiem dzieci Jeżeli jednakże nie jesteś pan wybrednym, to każę panu wystawić chatkę i to zaraz jeszcze dzisiaj, bo robotnicy moi są z powodu święta wolni. Ale przede- wszystkiem zjedzmy obiad.
To mówiąc wprowadził mnie do chaty, której całe wnętrze zajmowała jedna izdebka, licząca zaledwie pięć kroków wszerz i wzdłuż. Chatka ta była postawiona z belek i tarcic i bardzo dobrze zaopatrzona, a umeblowanie jej mogłem po tem, co widziałem w mieszkaniu Cooka, nazwać zbytkownem. Za chwilę weszła do izby młoda Holenderka i powitała mnie uściskiem ręki, a gospodarz przedstawił mi ją jako swoją żonę.
Siedliśmy do obiadu. Składał on się tym razem tylko z wędzonki, krup kukurudzanych, dzikich fig i wody źródlanej; ale mogę upewnić cię szanowny czytelniku, że najwspanialsza biesiada mojego życia, spożyta w doborowem gronie mieszkańców Europy,

nie zadowolniła mnie tak i nie wyszła mi tak na zdrowie, jak ten skromny obiadek.
Po obiedzie wyszliśmy przed chatą. Leżało tutaj na ziemi kilkadziesiąt desek i suszyło się na słońcu. Mój gospodarz wezwał kilku czarnych, swych robotników, zaprowadził ich na blizki pagórek, ocieniony krzewami i powiedział:
—	Tutaj wystawicie chatą. Wbijecie cztery drągi w ziemię tak, ażeby sią łączyły u wierzchu i zwiążecie je. Trzy boki nakryjecie tarcicami, a czwarty zostawicie otwarty; podłogą przykryjecie również deskami. Jeśli sią dobrze spiszecie, dostaniecie na wieczór do kukurudzy soli. A my — rzekł zwracając sią do mnie — możemy sią przejść tymczasem po lesie.
s	Przystałem z chącią na propozycyą. Przedarłszy
sią nie bez trudu przez bujny zarost ziół i chwastów, okalający mieszkanie, weszliśmy na wązką ścieżką prowadzącą do wnątrza lasu. Zrobiło sią naraz ciemno i chłodno i nie wiem, czy ten chłód, czy wrażenie wywołane nowym dla mnie widokiem, nabawiło mnie lekkiego dreszczu. Nie żądaj odemnie, szanowny czytelniku, ażebym ci opisał pierwobór afrykański, a prze- dewszystkiem nie sądź, że według opisu zdołasz jego obraz odtworzyć w swojej wyobraźni.
Nie jest to las w naszem pojąciu, drzew tutaj wcale nie widać, tylko olbrzymie kłąby zieloności zasłaniają ci widok na prawo i na lewo, z przodu i z tyłu, wznoszą sią piątrami ponad ziemią, łączą sią i wypierają nawzajem w powietrzu i giną w wysokości, której ocenić nie jesteś w stanie. Jeżeli te kłąby zie

loności na chwilę gdzie się rozstąpią i pozwolą światłu dziennemu zajrzeć do wnętrza lasu, to tam krzyżują się we wszystkich kierunkach to proste i sztywne, to pogięte i pokrzywione gałęzie, obrzucone rzadkim liściem, albo pokryte bujną osłoną mchów. Szczególna właściwość tutejszych lasów polega na niezwykłem bogactwie lijanówj jedne z nich spadają w pionowym kierunku z wierzchołków najwynioślejszych drzew, dosięgają ziemi i tamują ci drogę, inne przeskakują z gałęzi na gałęź, inne oplatają łodygi i konary drzew, które w śmiertelnych ich uściskach giną, jak słaba antylopa zgnieciona splotami olbrzymiego węża dusiciela. Gleba jest tutaj wszędzie zawalona butwiejącemi kłodami. Jeśli wpośród tego chaosu zieloności odkryje się gdzie pień drzewa lub jego konary, to są one po- obwieszane różnobarwną mieszaniną paproci pasoży- tych i storczyków, mchów i porostów, a wpływ, jaki to bogactwo form na twój umysł wywiera, jest tego rodzaju, że nie masz odwagi dotknąć się zblizka tego, czego tak gorąco pragnąłeś.
Milcząc postępowaliśmy obadwaj wązką ścieżką, która kręciła się w prawo i lewo omijając powalone kłody, które nam pochód utrudniały. Ja milczałem, bo widok tego, co tutaj spotkałem, działał przygniatająco na mój umysł; mój towarzysz zaś milczał, bo zrozumiawszy moje usposobienie, nie chciał mi się narzucać z rozmową.
Gdyśmy uszli kilkaset kroków tym Jasem, wnętrze jego poczęło się zlekka rozwidniać i dostaliśmy się wkrótce na obszar wolny, gdzie pracowano nad wyrobem desek. Była to poręba leśna, a zarazem

i tracz, ale i jedno i drugie nie w europejskiem znaczeniu tych wyrazów. Obszar ten zajmował zaledwie powierzchnią kilkudziesięciu metrów kwadratowych i był zawalony kłodami i gałęziami o świeżym liściu, 8terczącemi w górę i tworzącemi zasiek trudny do przebycia. Wpośrodku tego chaosu leżał na ziemi pień cisodrzewu, przynajmniej na trzydzieści metrów długi a na półtora szeroki. Padając pod razami toporów, zwalił on i pociągnął za sobą kilkanaście innych drzew, które mu stały w drodze, albo z któremi był poplątany lijanami. Był on w dwu miejscach przerąbany w ten sposób, że wycięto z niego kłodę na sześć metrów długą. Spoczywała ona na dwu drągach, a pod nią był wykopany w ziemi rów, równający jej się co do długości. Kłoda ta była przeznaczona na deski, a krajanie jej uskuteczniano zapomocą ręcznej piły w ten sposób, że dwóch ludzi stało na niej, a dwóch innych w dole pod nią i wszyscy czterej poruszali równocześnie olbrzymie żelazo.
Usiedliśmy na kłodzie i zapalili fajki, a mój towarzysz zaczął mi opowiadać o tutejszem gospodarstwie leśnem, o przykrościach i zawodach, na jakie naraża przedsiębiorców i o korzyściach, jakie im przynosi.
Wypocząwszy przez chwilę, prosiłem Simensa, aby powrócił do domu i pozostawił mię w samotności. Przystał na moją prośbę, mówiąc:
—	Pójdę zobaczyć, jak się tam nasi chłopcy sprawiają. Jeżeli pan nie zgubisz tej oto ścieżki, to zajdziesz do potoku, z którego moi robotnicy wodę czerpią. Ale nie siedź długo w lesie, bo gdyby cię tutaj

noc zaskoczyła, to musiałbyś ją przepędzić w towarzystwie małp i nietoperzy.
Nie wiem, dla czego po odejściu mojego gospodarza uczułem się swobodniejszym. Przypuszczam, że potrzebowałem samotności, ażeby odczuć wrażenie, jakie widok tej dzikiej i potężnej przyrody wywarł na moim umyśle i że nawet towarzystwo człowieka, którego życzliwość umiałem cenić i który od pierwszej chwili zdobył sobie zupełnie moją sympatyę, stało na przeszkodzie tej potrzebie. Będąc teraz swobodnym, próbowałem rozpatrzyć się w lesie i zapoznać się z jego częściami składowemi, lecz prawie bezskutecznie. Każde drzewo, do którego się zbliżysz, do odmiennego należy gatunku, każda gałąź, której dotkniesz, innym jest pokryta liściem. Ktoby przypuszczał, że lasy tropikowe odznaczają się wielkiem bogactwem kwiatów, niemiłego doznałby zawodu; niema ich tutaj prawie wcale, w którąkolwiek oko zwrócisz stronę, widzisz tylko masy zieloności w różnych odcieniach. Błądząc wpośród powalonych o ziemię konarów, zaszedłem w miejsce, gdzie podszew leśna była słabiej rozwiniętą, a drzewa stały więcej odosobnione. Przyjrzawszy się bliżej temu mnóstwu paproci i storczyków, mchów i porostów, jakie pokrywały łodygi i konary tych drzew, przekonałem się, że będę potrzebował kilka naście dni czasu, ażeby zapoznać się dokładniej i wy- zbierać to wszystko, czego tutejsze lasy dostarczają. Idąc dalej, usłyszałem szmer spadającej po kamieniach wody i znalazłem się wkrótce nad potokiem. Płynął on głębokim jarem, którego strome boki były pokryte najbujniejszym zarostem różnorodnych paproci i ziół,

a konary wyniosłych drzew, rosnących po brzegach parowu łączyły się dopiero w znacznej wysokości i tworzyły wspaniałe, zielone sklepienie.
Pomiędzy roślinami, żyjącemi w tern ustroniu, znalazłem jednę, która szczególniej zajęła moją uwagę, bo należała do rodzaju fijołka. Nie bardzo on był podobnym do naszych, była to bowiem drobniutka i niepozorni roślinka o płożącej się łodydze i maleńkich białych kwiatuszkach, ale budowa tych kwiatów nie pozostawiła najmniejszej wątpliwości co do ich powinowactwa. Widok tej rośliny wywołał mimowoli w mym umyśle wspomnienie kraju rodzinnego i przeniósł w te chwile, kiedy przed bardzo wielu laty, rozpoczynając zawód naturalisty, korzystałem z pierwszych dni wiosennych , ażeby przyjrzeć się zblizka roślinności ojczystych gajów, tak wielce bogatych w różne gatunki fiołków.
Tymczasem zaczęło się zciemniać, chociaż była zaledwie piąta godzina po południu. W lasach tych zmrok zapada bardzo szybko, a dzień, który w okolicach tropikowych nie trwa w ogóle nigdy tak długo jak u nas, jest w lesie o wiele krótszym, aniżeli na wolnem powietrzu. Przypomniałem sobie ostrzeżenie mojego gospodarza i w samą porę pomyślałem o odwrocie, bo gdym dochodził do kraju lasu, było już tak ciemno, że musiałem palić zapałki, ażeby rozpoznać niewyraźny ślad ścieżki na wilgotnej ziemi. W chacie czekano na mnie z wieczerzą. Ponieważ czułem się znużonym, przeto objawiłem zaraz po wieczerzy życzenie udania się na spoczynek. Robotnicy Simensa nie zawiedli jego oczekiwania; chata moja

była gotową. Miała ona postać dachu spoczywającego na ziemi, tak wysokiego, że tylko w jej środku mogłem stanąć wyprostowany. Umeblowanie składało się z jednej ławki i tapczana, na którym urządzono dla mnie wygodne posłanie z kilku skór antylopich i jednej poduszki. Wszystkie przedmioty należące do mnie zastałem już tutaj troskliwie poumieszczane. Uścisnąwszy na pożegnanie rękę zacnego gospodarza, rzuciłem się na improwizowane łoże i zapomniałem wkrótce
o	świecie i sobie.
Pozostałem w tem ustroniu dwa tygodnie, zajęty bez przerwy badaniem lasów i okolicy. Nie będę opisywał poszczególe ani rozmaitych wycieczek, ani wypadków owych poszukiwań, bo sprawozdanie takie przeszłoby zakres pracy fejletonowej, ale chociażby tylko z obowiązku wdzięczności, poświęcę kilka słów memu gospodarzowi, a z obowiązku sprawozdawcy wspomnę pokrótce o tutejszym przemyśle leśnym. Si- mens w chwili, w której go poznałem, mógł liczyć lat pięćdziesiąt. Był on w każdym razie zjawiskiem nie- zwykłem; powierzchowność jego sympatyczna, obejście się swobodne i ujmujące, rozmowa ożywiona i inteligentna, łatwy sposób przedstawienia przedmiotu i poglądy, świadczące o wykształceniu, budziły dla niego mimowoli zajęcie u wszystkich, którzy z nim obcowali. Wyznaję otwarcie, że widok człowieka, obdarzonego tak znakomitemi zaletami, zagrzebanego gdzieś zdała w afrykańskiej puszczy i odciętego od cywilizowanego świata, obudził we mnie ciekawość poznania jego przeszłości. Z tem wszystkiem byłem dalekim od wybadywania go, a to, co tutaj podaję, jest wynikiem

jego własnych zwierzeń, zrobionych mimochodem w czasie rozlicznych naszych pogawędek.
Nie wiem, z jakiego powodu porzucił on przed dwudziestu pięciu laty ławki uniwersyteckie i zaciągnął się do legii zagranicznej, walczącej pod chorągwią angielską w Krymie. Po skończonej wojnie rząd angielski nie wiedząc jak się uwolnić od kłopotu, wysłał legionistów do Indyj z zamiarem założenia tamże kolonii. Zamiar ten spełzł na niczem, bo klimat tamtejszy był dla nowo przybyłych zabójczym; gdy znaczna ich liczba już po krótkim przeciągu czasu wymarła, rozbiegli się inni po różnych częściach świata, a mój gospodarz udał się do południowej Afryki. Gdy zasiłek otrzymany na razie od rządu angielskiego został zużytym, trzeba było stanąć na nogach o własnych siłach. W pier- wszych latach pobytu w kolonii chwytał on się różnych środków do życia; gospodarował najprzód w ziemi, potem był kupcem, myśliwym, handlarzem, a powróciwszy znowu do ziemi, stał się wkrótce właścicielem farmu i ożenił się z Afrykanką niemieckiego pochodzenia, z którą miał dwóch synów. W ten sposób troska o chleb codzienny została usuniętą; mój gospodarz osiadł pomiędzy sześcioma i został sam boerem; posiadał on wówczas niewiele, ale był z tego, co miał zadowolonym, przestał myśleć o dalekiej ojczyźnie i postanowił umrzeć na afrykańskiej ziemi.
Tymczasem bogate kopalnie dyamentów odkryte przypadkiem na północy, poczęły ogólną na siebie zwracać uwagę, a wieści o wielkich fortunach, zrobionych w ciągu kilku miesięcy, kilku tygodni, kilku dni, a

nieraz i w jednej godzinie, zelektryzowały nie jeden umysł i stały się pobudką do szukania nowego szczęścia. Uległ tej zwodniczej nadziei i Simens i udał się najprzód sam do Kimberley, a zachęcony chwilowem powodzeniem, sprzedał potem farm i sprowadził do siebie żonę i dzieci. Za uzyskane w ten sposób pieniądze kupił kilka klemów, a .szczęście zawiodło go tak jak i wielu innych. Kupiona ziemia była bez wartości, a dochód z jednego klemu wystarczał zaledwie na pokrycie kosztów pracy. Gdy tymczasem życie w Kimberley wskutek nagłego wzrostu ludności stało się bardzo kosztownem, mój gospodarz sprzedał swoją posiadłość i udał się do Transvaalu, gdzie kupił farm w owych niezdrowych nizinach na północ od Pretoryi. Ale i tutaj w pierwszej zaraz chwili został skazanym na bolesne zawody. Całoroczny plon przepadł w skutek niezwykłej posuchy, a wkrótce potem ukazał się i nieodstępny jej w tych stronach towarzysz — afrykańska febra. Umarł najprzód jeden z domowników, a potem żona Simensa i starszy syn. On sam zrozpaczony — chciał sprzedać farm i przenieść się w inne strony, ale nie znalazł kupca. Dowiedziawszy się od przejeżdżających boerów o otwarciu się przemysłu leśnego na wschodnio-północnym Transvaalu, porzucił farm, udał się do Houtbosh i przekonał się, że z niewielkim trudem może zabezpieczyć tutaj istnienie sobie i swojej rodzinie. Ponieważ pobyt w samotnej puszczy był dla niego przykrym, przeto ożenił się powtórnie z młodą holenderką, córką prostego boera i znalazł znowu szczęście w pożyciu rodzinnem.
O	istnieniu tak wspaniałych i drogocennych

lasów w Transvaalu do niedawna nic jeszcze nie wiedziano. Wiedzieli o nich tylko okoliczni boerzy i gdy który z nich znalazł się w potrzebie wystawienia chaty, przybywał tutaj na kilka tygodni, rąbał drzewo i zabierał tyle, ile mu się podobało, ale żaden nie wpadł na myśl handlowania tym przedmiotem. Dopiero, gdy w skutek ostatnich wypadków politycznych stolica kraju, Pretorya, zaczęła się podnosić i dała się uczuć potrzeba materyału budowlanego, znalazło się kilku awanturników, pozbawionych sposobu do życia, którzy osiedli w tych lasach i zaczęli je wyzyskiwać. W r. 1879 było ich tu dziesięciu, trzech Szkotów, pięciu Irlandczyków, jeden Francuz i jeden Niemiec. Pozwolenie rąbania drzewa udzielał rząd każdemu za opłatą dwudziestu pięciu szylingów rocznie. Za tę cenę mógł każd}' rąbać, gdzie chciał i ile chciał, a właściwie, ile mógł. Pracą w lesie zajmowali się bowiem wyłącznie czarni z okolicznych kraalów, a przedsiębiorcy doglądali roboty z różnym zyskiem i z różnem powodzeniem. Spotkałem jednego, który miał tylko dwóch robotników, inni miewali ich do dwunastu. Rąbano przeważnie cisodrzewy, których dizewo pod względem trwałości przewyższa nasze modrzewie i nadzwyczaj jest cenione; wyszukiwano przedewszystkiem okazy młodsze, niedochodzące metra w średnicy, bo zrąbanie i obrobienie tychże jest łatwiejsze i tylko w braku takich brano się do starszych okazów. Trudno uwierzyć, ile pracy wymagało obrobienie starego pnia. Jeden z osadników, nowicyusz w tym zawodzie, ściął w nadziei, że sobie roboty oszczędzi, drzewo wysokie czterdzieści metrów, a grube na dwa i pół metra; pokra

janie tego pnia w deski zabrało mu siedm miesięcy czasu, ale trud został sowicie wynagrodzonym, bo otrzymał z niego sto dwadzieścia desek, które sprzedał po funcie sztukę.
Ponieważ Kafrowie zajęci pracą dostawali życie t. j. mąkę kukurudzaną w najgorszym gatunku i tylko od piętnastu do dwudziestu szyllingów miesięcznie, przeto rzecz jasna, że przy takiej różnicy w cenach osadnicy mieli wielkie korzyści. Życie w Houtbosh było nadzwyczaj tanie, bo okolica u stóp góry położona gęsto była zaludnioną Kaframi, którzy za odrobinę soli dostarczali obficie pożywienia, n. p. batatów (słodkie kartofle), jadalnej tykwy, bardzo ładnych krup z kukurudzy i kaferskiego prosa, drobiu i owoców. Pilni i oszczędni osadnicy nietylko że mieli tutaj byt zapewniony, ale mogli nawet robić znaczne oszczędności. Ale takich niestety było bardzo mało. Pijaństwo było ogólną ich wadą i rujnowało wszystkich bez wyjątku. Ile razy zawitał w okolicę handlarz z zapasem wódki, opuszczali oni swe knieje i schodzili na dół, gdzie raczyli się, dopóki ostatnia kropla złowrogiego napoju nie znikła, co zazwyczaj bardzo rychło następowało. Nie obeszło się przytem nigdy bez boksów i gry w karty, poczem następowało zniechęcenie, przerwa w pracy, utrata robotników, a częstokroć i choroba.
Simens był jedynym na całą okolicę człowiekiem, który czynił wyjątek. Nie przysięgał on na wstrzemięźliwość, a pomimo to mógł o sobie powiedzieć, że nigdy w życiu się nie upił, i jestem przekonany, że mówił prawdę. Dlatego też, chociaż przyszedł tu

z gołemi rękoma, miał po kilkoletnim pobycie wóz z uprzęgiem wołów, stado baranów i gotówkę, co wszystko razem przedstawiało kapitał sześciuset funtów.
Ponieważ po upływie dwóch tygodni czasu zadanie moje co do lasów mogłem uważać za spełnione, rozstałem się z moim gospodarzem, unosząc ze sobą uczucie najszczerszej sympatyi i wdzięczności dla niego i powróciłem do Houtbosh. Rzeczy moje pozostawione pod opieką Cooka w należytym zastałem porządku, ale woły moje, nieprzyzwyczajone do tak bujnej i wilgotnej paszy, jaką tutaj znalazły, zaczęły zapadać na zdrowiu, w skutek czego trzeba było przepędzić je na jedną z suchszych, jałowych gór, gdzie pozostawały pod dozorem jednego.z moich chłopców. Z kolei zabrałem się do zbadania okolicy dalej na północ położonej i robiłem w tym celu wycieczki codziennie. Opuszczałem moją siedzibę przed wschodem słońca, godziny południowego skwaru przepędzałem gdzieś w lesie lub pod zasłoną skał, a powracałem do domu
o	zmroku.
W ten sposób przebiegłem w ciągu dziesięciu dni obszar kilkudziesięciu kwadratowych kilometrów,' poznałem bardzo dokładnie tutejsze okolice i wykreśliłem ich mapę. Ponieważ jedynemi przyrządami, ja- kiemi w tę porę rozporządzałem, był kompas i aneroid kieszonkowy, przeto mapa ta nie była tak dokładną, jak tego sobie życzyłem, lecz nie jest ona bez wartości, bo przedstawia obszar kraju, którego nikt prze- demną nie zwiedził i który był zupełnie nieznanym. Góry te nie miały dotąd wspólnej nazwy, a ponieważ tworzą formacyę samodzielną i nader charakterystyczną,

przeto uważałem za stosowne nadać im takową. Współcześni podróżnicy korzystają zazwyczaj z takiej sposobności, ażeby uczcić ludzi znakomitych, łącząc ich nazwiska z odległemi miejscowościami. Zdaje się, że zwyczaj ten wprowadzony został przez marynarzy, którzy nowo odkryte wyspy i zatoki oznaczali nazwą znakomitości politycznych, naukowych itd. Z biegiem czasu został on i do nieznanych kontynentów i różnych ich części zastosowanym. Najznakomitszy z polskich podróżników, a u nas w kraju zupełnie prawie nieznany, Strzelecki, poświęcił jednę z gór Nowej Ho- landyi Tadeuszowi Kościuszce, Livingstone nazwał wodospady rzeki Zambezi imieniem królowej Wiktoryi, Mauch umieścił imię cesarza Wilhelma, Moltkego i Bismarka na mapie Afryki, a Weyprecht i Payer przenieśli imię cesarza Austryackiego i innych członków panującego domu pod biegun północny. Nie mam zamiaru potępiać takich objawów czci albo uznania, lecz sądzę, że nazwy miejscowe są w geografii najodpowiedniejsze i nie powinny być zastępowane przez egzotyczne. Dlatego też nazwałem moje góry górami Lechlaba, a to z tego powodu, że trzy wypływające z nich potoki bywają przez okolicznych Kafrów Lechlaba nazywane i tworzą po złączeniu się swojem rzekę tejże samej nazwy.

XI. Moja wyprawa do rzeki Limpopo.
Pora nie sprzyja wycieczce. — Znajduję przewodnika. — Przygotowania do podróży. — Ruszamy w drogę. — Pochód z przeszkodami. — Zabawy Czarnych.— Noc pod gołem niebem.— Na brzegu pustyni. — Burza spędza nas z posłania. — Deszcz ulewny przeszkadza w pochodzie. — Ucieczka Czabeniego. — Idą i inni za jego przykładem. — Pozostaję sam w pustyni.— Zapadam na febrę. — Odwrót.
W ciągu mych dotychczasowych wycieczek dostałem się nietylko na najwyższy szczyt górujący nad Houtbosh, t. z. Snellkopp, lecz i na kilka innych i zachwycałem się za każdym razem wspaniałym widokiem, jaki się z nich otwiera. Ile razy znalazłem się na krańcu gór i spojrzałem na niezmierzone równiny, rozpościerające się u stóp ich od wschodniej strony, przecięte rzeką Limpopo, dziwnego doznawałem niepokoju. Myśl, że ta mało znana rzeka jest zaledwie o ośm dni drogi odemnie oddaloną i że w porównauiu z in- nemi wycieczkami,] mógłbym z niewielkim trudem dostać się na jej brzegi i spełnić cenne zadanie geograficzne, nie pozwalała mi zasypiać spokojnie. Objawiłem tę myśl Pothiterowi i próbowałem zasięgnąć jego rady
Podróże K eman a.	8

lecz ten nie zmienił zdania swego, twierdząc, że wycieczka w tą porą byłaby przedsięwzięciem rezyko- wnem i radził zawsze czekać do zimy, obiecując swą pomoc i towarzystwo. Za najważniejszą przeszkodę uważał on niezdrowy klimat tej okolicy i twierdził, że udając się tam w lecie, naraziłbym się niechybnie na chorobę, a może i na śmierć. Lecz właśnie argument ten nie trafiał mi do przekonania. Zdaje się, że dłuższy pobyt zdała od świata ucywilizowanego w kraju, tak dzikim i pierwotnym, jak Afryka, dostarczającym tak mało przyjemności materyalnych, wpływa na podniecenie czynności duchowych, a tem samem zmniejsza przywiązanie do życia, wyrabiając zobojętnienie na myśl o jego utracie. Gdyby tak nie było, czyż owa falanga uczonych, narażająca się na niewysłowione przykrości i cierpienia, gotowa oddać każdej chwili życie w walce o cel wytknięty, nie wydałaby się dla zwykłych śmiertelników co najmniej falangą ekscen- tryków ? Z własnego mego doświadczenia mogę powiedzieć, że przywiązanie do życia było dla mnie pod rodzinną strzechą zawsze daleko silniejszem, aniżeli w obczyźnie. Przebyłem cztery razy Atlantyk, który tyle corocznie pochłania ofiar i podczas, gdy towarzysze podróży bledli na samą wzmiankę, że okrąt może zatonąć i że oni mogą zginąć bez wieści, ja nie myślałem nigdy o tem, że i mnie ten sam los spotkać może. a przynajmniej myśl ta była dla mnie zupełnie obojętną. W czasie trzechletnich podróży po Afryce polu1 dniowej, znajdowałem się nieraz w sytuacyi, która mogła się zakończyć dla mnie fatalnie, a jednak wpływ niebezpieczeństwa na moje usposobienie był bardzo

ograniczony. Po powrocie z lasów otrzymałem wiadomość, że mój przyjaciel Linke, niemiec, bawiący od lat kilku w Pretoryi, który równocześnie ze mną ruszył w drogą, zmarł razem ze swym białym towarzyszem w owych niezdrowych nizinach, zajmujących środek Transvaalu, które ja sam przed paru tygodniami przebyłem.. Moi przyjaciele w Houtbosh chcieli wyzyskać ten fakt, ażeby mnie odwieść od mojego zamiaru, ale bezskutecznie; przeciwnie, okoliczność ta, że Linke i jego towarzysze zginęli tam, gdzie ja cieszyłem się najlepszem zdrowiem, służyła mi za dowód że febra afrykańska jest wybredną i że różne organizmy różny jej stawiają opór, co zależy może od usposobienia, a prawdopodobnie jeszcze więcej od sposobu życia. Co do mnie, nie czułem nigdy jej napadów^ chociaż muszę się przyznać, że podróżując po okolicach niezdrowych, zażywałem, jako prezerwatywę przeciwko niej, chininę i arszenik. Widząc, że w zamiarze moim trwam niewzruszenie, Pothiter radził mi, ażebym starał się przynajmniej odbyć wycieczkę w jak najkrótszym przeciągu czasu, co najwięcej w trzech tygodniach i to piechotą, w towarzystwie kilkunastu Kafrów i jednego przewodnika, a radził wrócić się chociażby z połowy drogi natychmiast, gdybym poczuł najlżejszy napad choroby.
Postanowiłem ile możności zastósować się do jego rady i postarać się o ludzi. W niewielkiej odległości od wioski znajdował się obszerny i ludny kraal naczelnika Mamabolo. Udałem się do niego w towarzystwie Pothitera i objawiłem mu moje żądanie, ale stary Mamabolo odmówił mi wręcz pomocy. Po nieja-
8*

kim czasie obiecał dostarczyć mi ludzi pod warunkiem, że otrzyma odemnie w podarunku strzelbę, co było w każdym razie bezczelnem i wygórowanem żądaniem; jakoż po długim targu poprzestał na starym kapeluszu i surducie, które znalazły się na szczęście pomiędzy mojemi rupieciami. Chłopców, którzy chcieli iść ze mną na ochotnika, było wielu, ale nie było między nimi ani jednego, któryby znał drogę. Była to niemiła okoliczność, mogąca zachwiać mojem postanowieniem. Pomimo to nie straciłem nadziei ani odwagi i wysławszy kilku czarnych do dalszych kraalów dla wyszukania przewodnika, naradzałem się bez przerwy z Po- thiterem, zapisywałem pilnie jego wiadomości o okolicy i wyrysowałem według jego wskazówek mapę, która wydała mi się o tyle dokładną, iż przypuszczałem, że przy pomocy tej mapy i kompasu dojdę do celu nawet bez przewodnika. Przyjaciele moi ostrzegali mię przed tak rezykownem przedsięwzięciem, lecz żądza zwiedzenia nieznanej okolicy tak silnie zawładnęła moim umysłem, że i tym razem nie dałem się zbić z toru.
Tymczasem same losy zdawały się sprzyjać mojemu przedsięwzięciu, bo niespodziewanie zeszedłem się z człowiekiem, jakiego szukałem. Wracając z jednej z wycieczek spotkałem Kafra, który powitał mnie słowy :
—	Funa sebendza Inkosi!
Było to powitanie niezwykłe, bo znaczyło ni mniej ni więcej, jak: “Daj pracę naczelniku!“ Rozgadawszy się z tym Kafrem, dowiedziałem się, że pochodzi z kraalów nad rzeką Lepalule, wpadającą do Limpo-

po. Twierdził on, że zna dokładnie okolicę, w którą się wybierałem, że był nad samem Limpopo, i oświadczył gotowość służenia mi za przewodnika. Ponieważ mówił po holendersku bardzo licho i nie byłem pewny, czy go dobrze rozumiem, zaprowadziłem go do Pothi- tera, który władał językiem Makatysów, jak swym własnym, z prośbą, aby go wybadał. Powtórzył on mi to samo, co od Kafra słyszałem i dodał:
—	Zdaje się, że prawdę mówi; lichy to Kafer, ale lepszy taki niż żaden.
Człowiek ten, któremu na imię było Czabeni, pozostał odtąd przy mnie. Żądał on za swą usługę pięć iuntów, ale potem zgodził się na trzy. Mając przewodnika, wynająłem i tragarzy, dziesięciu chłopców, którzy oprócz pożywienia, mieli otrzymać po jednym funcie wynagrodzenia. Żądali oni tak samo, jak i Czabeni, ażeby wynagrodzenie otrzymali z góry, na miejscu i dopiero po długim targu przystali na to, że tylko połowę otrzymają z góry i to nieprędzej, aż wieczorem drugiego dnia wycieczki, a resztę po jej ukończeniu.
Z kolei przypadło postarać się o pożywienie dla ludzi, którego dla dziesięciu osób na dwadzieścia dni potrzeba było bardzo wiele. Ponieważ jednak ostatniego roku urodzaj był dobry i okoliczne kraale były dobrze zaopatrzone, przeto otrzymałem je z łatwością. Jak tylko dowiedzieli się czarni, że płacę solą, poczęli znosić mąkę i krupy kukurydzane obficie; co chwila ukazywała się przy mym wozie gromada nagich niedorostków płci obojga, niosąc na głowach płaskie koszyki wypełnione płodami swej pracy, a otrzymawszy w zamian za nie małą ilość soli, wracała z za

dowoleniem do domów wśród śmiechów i pląsów. Już po kilku dniach takiego handlu miałem zapasów więcej, aniżeli potrzebowałem. Ale daleko większą trudność sprawiło mi rozmieszczenie ich, bo wypadało podzielić je na partye, ważące od trzydziestu do czterdziestu funtów, do czego potrzeba było kilku worków, a tych nie było na miejscu. Oddawszy inne przedmioty, które trzymałem dotąd w workach, dla przechowania Cookowi, zaradziłem potrzebie, lecz tylko częściowo. Gdym przeglądał mą odzież, szukając czegobądż, coby worek chwilowo zastąpić mogło, Czabeni, który pomagał mi przy tem zajęciu, pochwycił dwie części bielizny z gatunku, nieposiadającego nazwy w języku fęjletonowyin, wołając: “lo, lo, muntle kakulul“— co znaczyło, że “to będzie rzecz wyśmienita.“ Jakoż napełniwszy zagłębienia jednego z nich kukurydzą, przewiesił ją sobie przez ramię i tańcował z radości, że udało mu się odkryć przedmiot tak dokładnie celowi odpowiadający.
Gdy przygotowania wszystkie zostały już ukończone, naznaczyłem dzień do wymarszu i zapowiedziałem czarnym, ażeby w dniu tym przed wschodem słońca zebrali się około mego wozu. Ostatni wieczór przepędziłem w towarzystwie mych białych przyjaciół, słuchając opowiadań Pothitera, które pomimo licznych niekorzystnych odcieni tylko zachęcająco na mnie działały. Spałem tej nocy bardzo mało, a wstawszy jeszcze przy blasku gwiazd, zająłem się bezzwłocznie przygotowaniami do podróży. Pokazało się jednak, że pośpiech mój był zbytecznym, bo dopiero około południa przybyło trzech czarnych, potem dwóch, a potem jeden.

Po resztę musiałem wysłać mych ludzi, którzy nie bez trudu ich wynaleźli i do wozu sprowadzili, tak, że dopiero po zachodzie słońca znaleźli się wszyscy w komplecie. Byli to wszyscy niedorostki od czternastu do dwudziestu lat wieku. Gdy Pothiter ujrzał ich wieczorem zgromadzonych około ogniska, powiedział mi:
—	Nie chcę pana straszyć, lecz zdaje mi się, że niedaleko zajdziesz z tą chołotą. Ale w każdym razie przyjm odemnie jednę uwagę: gdy będziesz blisko celu, trzymaj ich krótko, możesz bić, ile się zmieści; wiedzą oni, że masz rewolwer w kieszeni, a ten wystarczy do utrzymania ich w posłuszeństwie, chociażby był nienabity. Ale w pierwszych dniach podróży obchodź się z nimi łagodnie, jeśli nie chcesz, żeby uciekli wszyscy od ciebie i zostawili cię samego w pustyni.
Nazajutrz rano ruszyliśmy w drogę ze wschodem słońca. Przebywszy w bród potok miejscowy, poczęliśmy się spinać na lewy bok doliny i stanęliśmy wkrótce na jego wierzchu. Już tutaj przyszło do nieporozumienia pomiędzy mną i Czabenim. Ponieważ wiedziałem, że w sąsiedniej dolinie na lewo są dwa kraale, których widok mógł niekorzystnie oddziałać na mych ludzi, chciałem je ominąć i pójść górą, ścieżką wygodną i przyjemną, którą znałem doskonale. AJe Czabeni utrzymywał, że ta ścieżka prowadzi gdzieindziej i że musimy zejść koniecznie w dolinę. Gdym rozmawiał z nim, chcąc go utrzymać w posłuszeństwie, ludzie nasi, dzielący jego zamiary, poczęli biedź ścieżką na dół tak szybko, że zawrócenie ich

było niemożebnem, jakoż chcący niechcący musiałem pójść za nimi. Gdyśmy w godziną potem przechodzili koło pierwszego kraala, pozrzucali wszyscy wbrew mojemu zakazowi swe ciężary w największym nieładzie na ziemię i rozbiegli się po kraalu, szukając swych znajomych i przyjaciół. Nadaremnie starałem się ich zatrzymać i przymusić do dalszego pochodu i nadaremnie posłałem za nimi Czabeniego. Powrócił on za chwilę twierdząc, że nie może ich zawrócić i że musimy tutaj popasać na południe.
Uległszy konieczności, kazałem rozpalić ogień, przynieść wody, nastawić kocioł i zgotować pożywienie. Gdy zapach papki kukurudzanej (zwykłe pożywienie Kafrów) rozszedł się w powietrzu, wszyscy moi chłopcy znaleźli się około ogniska, a za nimi nadciągnęli i mieszkańcy wioski, starzy i młodzi, mężczyzni i kobiety. Gdy ludzie moi byli zajęci spożywaniem obiadu, przybysze rozmawiali z nimi bezustannie, gie- stykulując silnie, a po szyderczych ich spojrzeniach i gwałtownych wybuchach śmiechu domyślałem się, że najgrawali się ze mnie i z mojej wyprawy; jakoż Czabeni powiedział mi w języku holenderskim, że starali się nawet nakłonić mych chłopców do opuszczenia mnie i do powrotu do domu.
Ludzie moi jedli nadzwyczaj powoli, w skutek czego obiad zabrał całą godzinę czasu, a pojadłszy pokładli się na ziemi. Pozwoliwszy im wypocząć przez dobrą chwilę, dałem znak do dalszego pochodu, .ale bez skutku — żaden nie ruszył się z miejsca. Dopiero przy pomocy gróźb, krzyków i kułaków udało mi się* przymusić ich do ruszenia z miejsca. Z początku szli

leniwie, ale pod wieczór przyspieszyli znacznie kroku, Dowiedziałem się wkrótce, z jakiego powodu: za górą znajdował się kraal, przy którym chcieli nocować. Jakoż za niedługą chwilę powtórzyła się ta sama scena, której w południe byłem świadkiem; znowu tłu- moki zostały w największym nieładzie porzucone na ziemię, a czarni znikli jak kamfora i ukazali się dopiero około garnka z pożywieniem.
Znalazła się i tym razem niebawem koło naszego ogniska gromada czarnych z sąsiedniego kraala i powtórzyły się również głośne rozmowy, silna gestyku- lacya, szydercze spojrzenia i gwałtowne wybuchy śmiechu. Wiedziałem dobrze, że nie mogę sobie tego tłómaczyć na własną korzyść. Próbowałem zawiązać rozmowę z jednym z przybyszów, najstarszym wiekiem, ale bez skutku, bo on mnie, a ja jego nie rozumiałem. Chciałem kupić od niego kilka ozdób i narzędzi swojskiego wyrobu, lecz nic sprzedać nie chciał. Po skończonej wieczerzy przysunął się do mnie Czabeni i powiedział mi, że moi ludzie są smutni, bo nie mają ani tytoniu, ani tabaki i że powinienem zaopatrzyć ich w te cenne przedmioty na drogę, mogąc ich nabyć od Kafrów miejscowych. Usłuchałem jego rady i poświęciłem na ten cel kilka czarek soli, zabranej ze sobą na zapas. Po niedługiej chwili chłopcy moi znaleźli się w posiadaniu tych cennych przedmiotów. Zacierając rące z radości pousiadali na ziemi, a kilka tabakierek , już to z bronzu, już z owocu tykwy poczęło przechodzić z rąk do rąk; nasypawszy nieco tabaczki na dłoń, nabijali nią swe nosy, kichali i radość swą objawiali śmiechem połączonym ze łzami. Brali udział

w tej radości i Kafrowie z kraala. Czabeni, który był namiętnym palaczem dachy (liście konopne), wydobył swój rożek, nalał do niego wody, napełnił sterczącą z niego fajeczkę liściem, przykrył ją żarzącym się węglem i zaciągnąwszy Bię kilka razy, oddał przyrząd sąsiadowi. Dacha poczęła wkrótce skutek swój objawiać ; rozpoczęły się śpiewy i tańce. Cała czereda Ka- frów usiadła na ziemi, tworząc półkole i gdy jeden z chłopców tańczył w pośrodku, siedzący na ziemi bili w takt rękoma. Popisywali się i moi ludzie bez względu na to, że po drodze stawali i skarżyli się na znużenie.
Czabeni, który od chwili ruszenia w drodę nabrał nadzwyczaj wiele pewności i powagi i o ile mi się zdawało, chciał odgrywać rolę naczelnika, przyglądał się z początku, nie biorąc udziału w zabawie. Niezadługo jednakże przysunął się do mnie i powiedział:
—	Teraz Czabeni będzie pawianem.
Jakoż ukręciwszy w okamgnieniu z mojego ręcznika ogon, przywiązał go sobie sznurkiem do pasa, i spuściwszy go z tyłu, tańczył w pośrodku, naśladując ruchy pawiana, ku wielkiemu zadowoleniu obecnych. Po chwili przysunął się znowu do mnie i powiedział:
—	Teraz Czabeni będzie bawołem.
Jakoż skróciwszy swój ogon o połowę i wetknąwszy w czerwoną chustkę, którą nosił zawsze na głowie, dwa rogi na podobieństwo rogów bawołu, tańczył naśladując to zwierzę. Poszli i inni za jego przykładem i przedstawiali lwa, słonia, tygrysa, nosorożca, girafę i nie wiem, jak długo byłaby trwała ta zabawa, gdybym nie dał był znaku do spoczynku. Gdy goście

nasi oddalili się, chłopcy moi pokładli się na ziemi i grobowe milczenie zajęło wkrótce miejsce gwarliwej biesiady.
Niemało trudu doznałem nazajutrz, zanim udało mi się zbudzić ich i przyprowadzić do porządku. Chociaż nic nie pili, znajdowali się wszyscy w tym stanie, który nad Spreą i Dunajem techniczną nazwą Katzenjammer oznaczany bywa. Ruszyliśmy z miejsca
o	wschodzie słońca, ażeby korzystać z chłodu porannego, a wypoczywać w południe. Szliśmy ciągle tą samą doliną, której boki i dno były pokryte grupami drzew. Wpośród tych zarostów wiła się prawie wszędzie dość wyraźna ścieżka, co dowodzi, że i dalsza okolica musiała być niedawno zaludniona. Tak utrzymywali i moi ludzie. Jakoż w południe popasaliśmy w miejscu, gdzie znajdował się niegdyś obszerny i ludny kraal, który jednakże teraz był opuszczony. Po kilkogodzinnym wypoczynku ruszyliśmy powtórnie w drogę i stanęli przed wieczorem na krańcu gór, u ujścia doliny. Wdrapawszy się na jeden z wynio- ślejszych pagórków, spojrzałem ku wschodowi i przekonałem się, że okolica ta nie była tak równą, jak mi się z góry wydawało; była ona najeżona wynio- słemi pagórkami i poprzecinana podłużnemi grzbietami, które malały i nikły dopiero w znacznej odległości.
Po skwarnym dniu nastąpił chłodny i miły wieczór. Założyliśmy nasz obóz pod zasłoną kilku potężnych głazów, ocienionych wyniosłemi drzewami figo- wemi i zajęliśmy się zgotowaniem wieczerzy, po której, stósownie do umowy, wypłaciłem mym ludziom

połową obiecanego wynagrodzenia. Palenie dachy i zażywanie tabaki powtórzyło się i tego wieczora, a w ślad za niemi poszły śpiewy i tańce. Lecz czy to dla braku zachęty, czy z powodu znużenia, trwały znacznie krócej, z czego byłem bardzo zadowolony. Jakoż koło dziewiątej godziny chłopcy moi spali jak zabici. Ja sam nie mogłem długo zasnąć, rozmyślając nad mojem obecuem położeniem. Znajdowaliśmy się już daleko od ostatnich osad, przy wejściu do pustyni, a ta myśl wielką napełniała mię radością. Noc była urocza, w dolinie panował spokój zakłócony tylko zlekka szumem niedalekiego potoku, albo przerywany od czasu do czasu krzykiem jakiegoś nocnego ptaka; na niebie skrzyły się wspaniałe konstellacye południowego nieba, co wszystko zachęcało do dumania. Leżąc na mojem posłaniu odtwarzałem wrażenia dni ostatnich, a zadowolony z chwilowego powodzenia, układałem porządek dalszego pochodu. Marzyłem o tein, że za kilka dni stanę u celu gorących mych życzeń i spełniwszy zadanie, jakie sobie wytknąłem, powrócę do Houtbosh, a puściwszy wodze mej wyobraźni, znalazłem się niebawem w Pretoryi, potem w górach uroczego Natalu, następnie wpośród dzikich skał przylądka dobrej Nadziei, dalej na falach Atlantyku i zdawało mi się, że widzę już wybrzeża dalekiej Europy, kroczę po niwach ojczystych i podnoszę rękę w górę, ażeby do rodzinnej zapukać chaty.
Znużenie oddziałało wkrótce na mnie tak samo jak i na drugich i popadłem niebawem w głęboki sen. Nie wiem, jak długo spałem, ale zerwałem się z mego posłania nagle, przebudzony silnym grzmotem,

którego echo odbiło się przeciągle o sąsiednie góry. Gwałtowna burza, którćj zbliżenie się zapowiadały słabe odbłyski poprzedzającego wieczora, nadciągła od wschodniej strony. Ciemne masy chmur pokryły niebo i zasłoniły zupełnie gwiazdy, wicher uderzał z rosnącą gwałtownością o drzewa, łamiąc ich gałęzie i naginając konary, błyskawice pruły powietrze jedna po drugiej, a odgłos grzmotu potężniejącego z każdą chwilą przekonywał mnie, że burza ciągnie prosto na nas. Po niedługiej chwili grube krople deszczu, a może gradu, bo w ciemności rozróżnić nie mogłem, poczęły bić po liściach drzew, a wkrótce potem lunął deszcz z taką gwałtownością, że strumienie jego przedzierając się przez gęste masy zieloności, pod któremi spoczywaliśmy, doszły do nas, i spędziły nas z posłania. Pokazało się, że dolinka, w której rozbiliśmy nasz obóz, została najniestosowniej do tego celu obraną, bo środkiem jej zaczął niebawem spływać potok i wypełnił miejsce, zajmowane przed chwilą przez nas. Ludzie moi pochwyciwszy każdy, co do niego należało, poczęli się chronić pomiędzy drzewami i skałami, a ja próbowałem rozpiąć mój namiot, lecz nie mogąc tego dokonać z powodu ciemności, zawiesiłem go na krzaku i schroniłem pod nim siebie i niektóre przedmioty, mogące uledz zniszczeniu. Powietrze nagle oziębiło się, a czarni odziani w swe liche karosy, drżeli od zimna, złorzecząc nieszczęsnemu losowi.
Burza rosła ciągle w siłę, grom padał po gromie, grzmoty zamieniły się w ciągły huk, nieustający ani na chwilę, a potoki zalewały całą okolicę. O spaniu nie było mowy, jakoż każdy, ukryty gdzie mógł,

doczekał do rana. Nad ranem burza zaczęła słabnąć, ale nie ustała. Gdy dnieć zaczęło, kazałem rozpalić ogieó, co nie było tak łatwem zadaniem, bo kłody i gałęzie były na wskroś przemokłe.
Po śniadaniu dałem znak do dalszego pochodu. Czabeni sprzeciwiał się temu, utrzymując, że musimy czekać, aż deszcz padać przestanie; postawiłem jednak na swojem i przymusiłem mych ludzi do ruszenia z miejsca. Pochód nasz był nadzwyczaj utrudniony, bo woda rozmoczyła gliniastą glebę, ludzie ślizgali się i padali co chwila, a padając puszczali swoje tłu- moki i zatrzymywali innych w pochodzie. Tymczasem deszcz, który zelżał na chwilę, rozpoczął znów padać na nowo, burza z grzmotami i piorunami nadciągła z gwałtownością niemniejszą od poprzedzającej. Po dwugodzinnym pochodzie byliśmy zmuszeni popasać, nie zrobiwszy dnia tego ani jednej mili drogi. Napotkawszy grupę wyniosłych drzew, rozbiliśmy w niej obóz i przepędziliśmy całe południe i noc.
Tymczasem burza przeszła w inną fazę, grzmoty i pioruny zamilkły, lecz w miejsce ich zerwał się silny wiatr wsctiodni, a deszcz padał bez przerwy.
Gdym następnego poranku po śniadaniu i wypoczynku rozkazał pakować rzeczy i zabierać się do pochodu, Czabeni sprzeciwił się temu, utrzymując, że pochód w taką niepogodę jest niemożebnym i żądał, ażebyśmy poczekali na miejscu, dopóki deszcz nie przestanie. Nie mogłem i nie chciałem przystać na to żądanie, bo czas był dla mnie drogi, a zwlekanie dalszego pochodu mogło zniweczyć całą wyprawę. Starałem się nakłonić mych ludzi słowami do posłuszeństwa

a gdy to nie skutkowało, użyłem gróźb. Najbezczelniej zachowywał się pomiędzy wszystkimi Czabeni i dopiero, gdym wydobył rewolwer z kieszeni i pogroził, że go na miejscu zastrzelę, zamilkł i wziął swój tłó- mok na głowę, a za przykładem jego poszła i reszta. Wśród deszczu i zawieruchy, walcząc bezustannie z niemniejszemi jak dnia poprzedzającego trudnościami, szliśmy przez trzy godziny.
Po wypoczynku południowym udało mi się zmusić mych ludzi do powtórnego ruszenia z miejsca, lecz wkrótce potem deszcz gwałtowny przymusił nas do zaniechania dalszego pochodu.
Spaliśmy znowu w lesie, urządziwszy nakrycie z gałęzi.
Gdym następnego porankn zawołał z namiotu na Czabeniego, ażeby wstał sam i rozbudził drugich, nikt mi nie odpowiedział. Podniósłszy się z posłania, wysunąłem się z namiotu i przybliżywszy się do miejsca, gdzie ludzie spali, zapytałem, gdzie jest Czabeni. Kilku chłopców, powstawszy z ziemi, spojrzało około siebie, a jeden z nich odrzekł:
—	Aikono Czabeni.
Znaczyło to: “Nie ma Czabeniego“. Odpowiedź ta zrobiła na mnie wrażenie, jak gdybym został uką- szo .y przez węża. Przeliczyłem mych ludzi i zamiast jedenastu, znalazłem ich tylko ośmiu; spojrzałem na nasze tłómoki i przekonałem się, że brakuje kilku worków z pożywieniem, siekiery, garnka i kilku innych przedmiotów.
Nie podlegało najmniejszej wątpliwości, że Czabeni z dwoma chłopcami opuścił mię w nocy, żabie-

rając z sobą, co mu było potrzebnem. Wiedziałem, że ucieczka człowieka, którego ludzie moi uważali za przewodnika i któremu byli posłuszni, wywrze na nich wpływ najniekorzystniejszy i że trudno mi będzie utrzymać ich w posłuszeństwie. Starając się jednak ukryć moje wzruszenie kazałem przygotować śniadauie; chłopcy spożywali je rozmawiając między sobą półgłosem. Gdym po należnym wypoczynku dał znak do dalszego pochodu, powstali wszyscy i ruszyli z miejsca, nie okazując najmniejszej niechęci. Ponieważ deszcz ustał, szli tym razem daleko lepiej, jakoż zrobiliśmy przed południem przynajmniej dziesięć kilometrów drogi, a po południu około sześciu.
Wieczorem stanęliśmy nad brzegiem potoku, który silnie wezbrał i którego przebycie w tem miejscu było niemożebnem. Poleciwszy ludziom rozbić obóz, postanowiłem udać się nad rzekę i wyszukać miejsce w którembyśmy ją przekroczyć mogli. Ponieważ powolność, okazywana dnia tego przez moich chłopców, obudziła we mnie podejrzenie, że zechcą może i oni pójść w ślady Czabeniego, uważałem za stosowne być ostrożnym, jakoż udając się nad rzekę, zostawiłem sześciu w obozie, a zabrałem ze sobą dw^ch, z których jeden, nazwiskiem Baseni, był najstarszy wiekiem, odznaczał się większą od innych powagą i mógł mi poniekąd zastąpić wiarołomnego Czabeniego. Był to nadto jedyny pomiędzy chłopcami, który rozumiał język Zulów, i z którym się od biedy porozumieć mogłem.
Potok był w miejscu, gdzieśmy się zatrzymali, głęboki, zawalony kamieniami i dla ludzi niosących

na głowie ciężary nie do przebycia. Szukając wygodniejszego miejsca, poszedłem za jego biegiem, oddaliłem się dość daleko od obozu i powróciłem do niego dopiero po upływie jednej godziny. Stanąwszy na miejscu, znalazłem porzucone niektóre moje rzeczy, ale ludzi moich nie było.
—	Upi muena, gdzie są ludzie? — zapytałem Baseniego.
Ten spojrzał wokoło i odrzekł po chwili wahania :
—	Aikono muena, muena hamba kaja— co znaczyło: “Nie ma ludzi, poszli do domu“.
Na wilgotnej ziemi znalazłem ślady stóp ludzkich, z których przekonałem się, że sześciu chłopców, pozostawionych w obozie, opuściło go. Sądziłem, źe oddalili się ścieżką, którą przybyliśmy i że będę mógł dognać ich i nakłonić do pozostania przy mnie, lecz omyliłem się. Poszli oni w las ku południowi i to nie razem, lecz każdy z osobna, prawdopodobnie, ażeby się zejść gdzieś na umówionem miejscu. Zabrali i oni ze sobą wszystko, co chcieli. Powróciwszy do obozu, przywołałem do siebie obu chłopców i rzekłem do Baseniego :
—	Powiedz Baseni, może chcecie i wy wrócić do domu? Nie będę was zatrzymywać, ale odejdźcie, jak porządni ludzie, nie uciekajcie!
—	Nie chcemy — odpowiedział Baseni.
—	Więc pójdziecie dalej ze mną ? — zapytałem.
—	Pójdziemy — brzmiała odpowiedź.
Zniknięcie tych ludzi mniej mnie przeraziło, ani-
Podróże Remana.	®

żeli ucieczka Czabeniego, bo byłem prawie na nie przygotowany i uważałem je za proste następstwo tej pierwszej zdrady. Zapaliwszy fajeczkę i usiadłszy przy ognisku, zacząłem myśleć, co mi dalej czynić wypada: czy wrócić się do ostatniego kraala i zastąpić zbiegów świeżymi ludźmi, czy też iść dalej w towarzystwie pozostałych. Doświadczenie, powzięte w ciągu dotychczasowej podróży, przekonało mnie, że pożytek, jaki miałem z całej tej czeredy, był bardzo ograniczony. W potrzebie nie można było na nich liczyć. Służyli oni tylko do niesienia zapasów, które sami spożywali,
i	było to dla mnie zupełnie obojętnem, czy ich mam dwóch, czy dwunasta. Ponieważ pożywienia posiadałem jeszcze więcej , aniżeli potrzeba było dla trojga ludzi, przeto sądziłem, że mogę puścić się w dalszą drogę z dwoma pozostałymi chłopcami. Wątpliwość, czy uniosą oni tyle, ile potrzebowaliśmy na cały czas podróży, rozwiązałem w następujący sposób: Jeżeli w ciągu ubiegłych pięciu dni przebyliśmy już, jak moja mapa wskazywała, połowę drogi, to dziesięć dni czasu powinnoby wystarczyć, ażeby dojść do Limpopo i powrócić do miejsca, w którem w tej chwili znajdowaliśmy się. Tyle pożywienia, ile potrzeba było dla nas na dziesięć albo dwanaście dni, dwóch ludzi mogło z łatwością unieść i dlatego sądziłem, że ukrywszy w lesie ¡wszystko, co było zbytecznem, tak, ażeby w powrocie łatwo mogło być odkrytem, mogę próbować iść dalej.
Biorąc z sobą tylu ludzi liczyłem i na to, że gdybym zapadł na zdrowiu i nie mógł iść o własnych siłach, zostanę przez nich odniesionym do Houtbosh.

Wiedząc jednakowoż z własnego 1 innych podróżników K	doświadczenia, że febra napada najprzód czarnych,
a dłużej oszczędza białych, pojąłem łatwo, że gdyby złowrogi klimat tych okolic chciał wywrzeć na nas swe skutki, to nie czarni mną, lecz ja nimi musiałbym się opiekować, czyli, że i w tym przypadku obecność ich byłaby dla mnie obojętną.
Przesunęła mi się także myśl, czy chłopcy, którzy przy mnie zostali, nie zechcą targnąć się na moje życie, co mogliby zrobić bezkarnie, bo gdyby po powrocie do domu powiedzieli, żem uległ nieszczęściu, albo umarł z choroby, niktby się z pewnością nie zajął sprawdzeniem tego faktu. Ten motyw był jednak najsłabszym ze wszystkich, które mnie mogły odwieść »	od mojego postanowienia. Jakoż jedynym środkiem
ostrożności, jaki przedsięwziąłem, był ten, iż wystrzeliłem dwa naboje z rewolweru w powietrze, jakoby dla spróbowania jego pewności, a właściwie, ^ażeby przypomnieć chłopcom, iż jestem dobrze uzbrojony.
Po wziąwszy tedy postanowienie iść dalej samotrzeć, spożyłem skromną wieczerzę, wsunąłem się do namiotu i próbowałem zasnąć. Uważałem, że chłopcy moi szukając suchego i wygodnego miejsca na leże, obrali je w znacznej odległości, co obudziło we mnie podejrzenie, że zechcą może i oni mnie opuścić. Wiedziałem jednakże dobrze, że jeśli zechcą to uczynić, przeszkodzić im nie zdołam i dlatego zachowałem się wobec tego zupełnie obojętnie. Zasnąłem niebawem, ale spałem tak czujnie, że szelest liścia spadającego
2	drzewa byłby mię obudził. Zdawało mi się w tym
9*

śnie, że chłopcy moi powstają z posłania i zawołałem głośno:
—	A co tam takiego?— lecz nie odebrałem odpowiedzi.
Zasnąłem nieco silniej dopiero nad ranem, a przebudziwszy się, zawołałem zaraz na Baseniego. Nie otrzymawszy i tym razem od niego odpowiedzi, powstałem, a wydobywszy sią z namiotu, poszedłem do miejsca, gdzie chłopcy spali i zastałem ich leże opróżnione. I ci odeszli.
Tak tedy szóstego dnia podróży znalazłem sią sam jeden w pustyni bezludnej, zamieszkałej tylko przez drapieżne zwierząta, w okolicy nieznanej, grożącej zabójczym klimatem, dążąc do celu, o którym nie miałem wyobrażenia, z lichą mapą i kompasem w kieszeni za jedynego przewodnika.
Usiadłszy na kamieniu obok mego namiotu, postawiłem sobie zapytanie, co robić teraz: czy sią wrócić, czy iść dalej? Przeczytawszy te słowa, posądzi mnie może niejeden z czytelników o ekscentryczność^ lub przesadą; a jednak zapytanie takie mogłem sobie snadnie postawić, bo nie byłem pierwszym, a zapewne i nieostatnim podróżnikiem, który podobnego doznał zawodu. Karol Mauch, który wyprzedził mnie w podróżach po Transvaalu, znalazł sią także w takiem położeniu , że w kraju dzikim i nieznanym został przez swych ludzi okradzionym i opuszczonym, a w pamiętnikach swych wyznaje z całą naiwnością, iż przypadek ten tak niekorzystnie oddziałał na jego umysł,, że wystrzałem z pistoletu chciał położyć kres swym cierpieniom. A jednakowoż Mauch był znakomicie zao-

patrzony we wszystkie potrzeby podróżne i znajdował n	się wówczas w okolicy, gęsto przez czarnych zaludnio
nej, jakoż znalazł niebawem i ludzi, i podróży swej szczęśliwie dokonał. Ja nie mogłem liczyć na tak pomyślną zmianę w mem położeniu, bo środki moje były już w tą porę bardzo ograniczone, a okolica, w której się znajdowałem, zupełnie bezludna.
Inny podróżnik, Karol Mohr, który przebywał równocześnie ze mną w Afryce, został również w podróży do rzeki Zambezi w odległości trzech dni drogi od wodospadów królowej Wiktoryi przez swych ludzi opuszczonym i zdobył się na czyn, który mu zjednał rozgłośne imię. Ukrywszy wszystkie swe rzeczy w le- sie, wziął strzelbę na plecy, a kilkadziesiąt nabojów »	w kieszeń i poszedł dalej piechotą bez żadnego towa
rzystwa. Ale Mohr był znakomitym myśliwym, a podróżował w okolicy tak bogatej w zwierzynę, że kunsztem swym i siebie i swych ludzi mógł wyżywić. Miał on nadto przed sobą drogę dobrze utartą, którą szli od czasów Livingstona wszyscy podróżni, myśliwi i handlarze, ciągnący na północ i wiedział, że przy wodospadach bawi w tą porą kilka rodzin angielskich, które przyjdą mu z pomocą.
Ze wszystkich tych korzyści nie stanęła ani jedna po mojej stronie, bo o myśliwskim rzemiośle nie mam wyobrażenia, drogi, wiodącej do mego celu, nie znałem i wiedziałem, że oprócz dzikich zwierząt nikogo na niej nie spotkam. A jednakowoż zajmowałem się przez chwile myślą, czy nie wypadałoby mi pójść w ślady Mohra. Z zapasami potrzebnemi do życia można się było tak urządzić, że zabrawszy tyle pożywie-
\

nia, ile potrzeba było na dziesięć dni, mogłem podzielić je na części i schować je po drodze na dwóch albo trzech miejscach, ażeby nie być zbytecznie przeciążonym. Ale gdzie pewność, że nie zmylę drogi w powrocie i odnajdę je? A jaki los spotka mnie, jeżeli zapadnę na zdrowiu? Prawdopodobnie ten samr jaki spotkał Dillona, Bartha młodszego i kilku innych mniej znanych z nazwiska, którzy w napadzie gorączki na własne targnęli się życie. Przypuściwszy nawet, że zwalczywszy wszystkie przeciwności, dotarły bym do celu, czy korzyści, wynikające ztąd dla nauki byłyby rzeczywiście tak wielkie, iż warto położyć na szali z niemi swe życie ? Odpowiedziałem sobie, że nie i postanowiłem powrócić.
Powziąwszy to postanowienie, niemałej w mym smutku doznałem ulgi. Tymczasem burza, która od trzech dni prześladowała mnie zawzięcie i stała się najgłówniejszym powodem mojego nieszczęścia, przycichła, chmury się rozstąpiły, odsłaniając ciemny błękit południowego nieba, a jasne słońce transwalskie oświeciło uroczą okolicę, jak gdyby chciało naigrawać się z mojego nieszczęścia. Nie śpieszyło mi się teraz z powrotem; postanowiłem pozostać tutaj, chociażby dni kilka, i zająć się gruntownem zbadaniem miejscowości. Przyprowadziwszy moje rzeczy do porządku,, udałem się na wycieczkę.
Okolica tutejsza jest rzeczywiście nadzwyczaj zajmującą; malownicze grupy skał granitowych, ozdobionych tropikową roślinnością sterczą prawie wszędzie z wyniosłych grzbietów, poprzedzielanych płaskiemi dolinami, wpośród których wiły się, zapewne wskutek

trzechdniowej ulewy, przejrzyste potoki. Góry i doliny są pokryte trawiastemi sawannami, ponad które wznoszą się dorodne okazy różnych drzew tropikowych; łączą się one gdzieniegdzie w grupy, nadając całej okolicy wejrzenie wspaniałego parku. Szedłem ku południowi robiąc znaki na drzewach, ażeby nie zmylić drogi w powrocie; i puszka moja i papiery zostały wkrótce zapełnione okazami roślin, których nigdzie dotąd nie widziałem.
Po kilkogodzinnym pochodzie usiadłem pomiędzy skałami, ażeby odpocząć przez chwilę. Ale pogoda, która zachęciła mnie do tej wycieczki, była tylko chwilową. Już około południa gęste masy chmur zaległy niebo i groziły burzą w różnych kierunkach, a wkrótce potem grube krople deszczu uderzając po gałęziach drzew, wygnały mnie z mojej kryjówki i przymusiły do odwrotu. Niebawem lunął deszcz, który przemoczył mnie do suchej nitki, ponieważ byłem bez parasola. Przebywając nadto jeden z potoków po oślizgłych odłamach granitu, potknąłem się i wpa dłem w wodę powyżej pasa tak, że stanąłem w obozie na wskroś przemokły.
Ponieważ miałem w zapasie bieliznę, zabrałem się natychmiast do jej przewdziania. Gdym był zajęty tą czynnością , kilka kropel wody padło mi na nagie ciało, a zimny dreszcz przeszedł mnie od stóp do głowy. Chociaż przebrałem się z wielkim pośpiechem, dopełniając tej czynności drżałem od zimna na całem ciele, a wybladłe widmo febry afrykańskiej stanęło mi nagle przed oczyma. Próba rozpalenia ognia nie udała się, bo drwa były przemokłe; jakoż wdziawszy na

siebie paletot, wsunąłem się pod namiot i nakryty plai- dem i kołdrą leżałem, dzwoniąc od zimna zębami. Uległem silnemu napadowi zimnicy, po której przyszła gwałtowna gorączka. Wszystkie przykre wrażenia dni ostatnich odtworzyły się w chorobliwej mej wyobraźni. Zdawało mi się, że podróżuję gdzieś po nieznanej okolicy, że ludzie moi uciekają przedemną, ja zaś ścigam ich bezustannie, a okoliczność ta, że nie mogłem ich dognać i zatrzymać, stała sią dla mnie źródłem cierpienia, któreby chyba pióro Danta odtworzyć zdołało.
Następnego poranku powstałem z łoża z głową ciężką i uczuciem osłabienia we wszystkich członkach i pojąłem, że chwila odwrotu nadeszła. Pozostawiłem wszystkie moje rzeczy w lesie, nawet ów mały namiot, który chronił mnie w nocy przed deszczem; włożyłem tylko w kieszeń od surduta dwie blaszanki z mięsem, i kilka sucharów, a przez plecy przewiesiłem zawiniątko, obejmujące plaid i kołdrę, do którego przywiązałem małe naczynie blaszane, służące do zgotowania kawy lub herbaty. Zabrałem także paczkę papierów, w których były zachowane moje okazy botaniczne, i puszkę napełnioną mchami i porostami.
Tak opakowany ruszyłem w drogą. Postępowałem z początku bardzo wolno, lecz z czasem rozruszałem się. Niedaleko uszedłem, gdy deszcz, który przycichł nad ranem, począł znowu padać. Próbowałem iść pod parasolem, lecz ten zawadzał ciągle o drzewa i przeszkadzał mi w pochodzie tem więcej, że paczkę z roślinami niosłem na głowie. Złożyłem parasol i szedłem dalej, używając go zamiast laski. Przedmioty, które miałem na sobie, mogły ważyć co najwięcej dwa

dzieścia pięć funtów, a jednak ciężar ich dokuczał mi okropnie, jakoż spocony i zziajany uczułem niebawem potrzebę zmniejszenia go. Paczka z roślinami, którą niosłem na głowie, padła pierwsza ofiarą; ale nie porzuciłem jej sam, wysunęła mi się z rąk, gdym przechodził przez potok, i została uniesioną prądem wody. Byłem już w tę porę tak zdemoralizowany, że nie obejrzałem się nawet za nią i jej utraty nie żałowałem. Potem wysypałem z puszki mchy i porosty, a niebawem i samą puszkę porzuciłem, pozostało mi tylko pożywienie, parasol i zawiniątko z nakryceim.
Po dziesięcio-godzinnym pochodzie przerywanym krótkiemi odpoczynkami, stanąłem o zmroku na miejscu, gdzie przed dwoma dniami z mymi ludźmi popasałem, a wygrzawszy się przy ogniu i posiliwszy, przepędziłem noc pod zasłoną skał. Znajdowałem się tutaj u stóp gór właściwych i mogłem widzieć ciemny płaszcz pierwoborów, w których osadnicy bawili. Nie poszedłem ztąd doliną ku kraalom, jakie napotkaliśmy z początkiem podróży, lecz prosto w góry, a o zmierzchu dnia następnego znalazłem się w miejscu, gdzie drwa rąbano, przed chatą jednego z osadników, należącą do szkota Macdonalda. Doznawszy gościnnego przyjęcia, odpocząłem tutaj cały dzień następny, a dziesiątego dnia podróży około południa znalazłem się przy moim wozie.
Przyjaciele moi w Houtbosh powitali mnie z oznakami żywego współczucia. Nie wiedzieli oni nic o ucieczce mych ludzi i o mojem niepowodzeniu. Gdym rzecz całą przedstawił Pothiterowi, powiedział mi:
—	Wiedziałem, że tak będzie; ale ponieważ spo

strzegłem, że uwziąłeś się pan, ażeby postawić na swo- jem, przeto nie chciałem zbijać cię z toru. Niech cię to nie martwi, że nie dokazałeś tego, czego nikt inny nie dokazał, a bądź kontent, żeś wrócił przy zdrowiu i życiu. Jeżeli chcesz być nad Limpopo, zaczekaj do zimy, za cztery miesiące pojedziemy razem.
Była to uczciwa i szlachetna rada, ale korzystać z niej nie mogłem, bo fundusze moje były niestety wyczerpane. Pozostałem jeszcze przez kilkanaście dni w Houtboush, ażeby powrócić do sił, poczem ruszyłem przez północno-zachodnią część Transvaalu z powrotem do Pretoryi. Choroba, która oszczędziła mnie, nie oszczędziła mych zwierząt, straciłem po drodze połowę wołów. Sprzedawszy w Pretoryi wóz i resztki zaprzęgu, znalazłem się w posiadaniu takiej sumy, że mogłem powrócić o niej do Przylądka Dobrej Nadziei. Odbyłem tę podróż szczęśliwie, oddając się przez drogę przeważnie rozmyślaniom nad tem, w jaki sposób będzie można przebyć Atlantyk i powrócić do Europy.

LUDY PIERWOTNE
POŁUDNIOWEJ AFRYKI.

..	1» J
a n
i -SA

Poznanie pierwotnego stanu ludzkości jest przedmiotem godnym zajęcia nietylko dla uczonego specya- listy, ale i dla każdego myślącego człowieka, bo każdy szczegół z życia pierwotnych ludów jest poniekąd kartką własrych jego dziejów i przyczynia sią do poznania jego jestestwa. Jeżeli najnowszym badaniom na polu archeologii udało się przełamać zastarzałe przesądy, posunąć dzieje rodu ludzkiego o wiele tysięcy lat wstecz i podnieść wartość i zasługą cywilizacyi przez wykazanie przestrzeni, jaka dzieli ją od pierwotnych jej zawiązków, to badanie ludów żyjących obecnie na ziemi w stanie pierwotnej dzikości ma tą wyższość nad badaniami archeologów, ze uzupełniając skreślony przez nieb obraz fizycznego stanu pierwotnego człowieka , pozwala nam zajrzeć w stan jego umysłowy
i	uchylić przynajmniej cząściowo grubą zasłoną, jaka pokrywała dotychczas pierwotne zawiązki cywilizacyi.
Nie ma może wiącej zajmującej okolicy dla antropologa, jak południowa Afryka, bo na niewielkiej stosunkowo przestrzeni żyją tutaj po dziś dzień trzy ludy pierwotne w tym samym prawie stanie, w jakim

żyły przed czterema wiekami, gdy Europejczycy odkryli południowy kraniec “czarnego kontynentu“. W ciągu trzechletniego pobytu w tamtych stronach nadarzała, mi sią wielokrotnie sposobność stykania sią z tymi ludami i rozpatrzenia sią dość dokładnie w obecnym ich stanie. Ponieważ wiadomości podawane przez innych podróżników o tym przedmiocie są w ogóle dość niedokładne a w wielu razach grzeszą przesadą, gdy nadto w zetkniąciu z europejską cywilizacyą jedne z tych ludów tracą pierwotny swój charakter, a inne, przeznaczone na zagładą, z* przerażającą szybkością ulegają fatalnemu losowi, przeto sądzą, że ogłoszenie szczegółów, zebranych w ciągu mej podróży, nie bądzie bez wartości i przyczyni sią choć w cząści do uzupełnienia materyałów nagromadzonych przez innych.
Gdy w roku 1486 nieustraszony Bartholomeo Diaz odkrył południową kończyną Afryki, ludy zamieszkujące tą część ziemi przedstawiały trzy pierwotne stadya rozwoju ludzkości. Buszmani byli ludem myśliwskim, Hottentoci pasterskim a Kafrowie rolniczym.
Czterowiekowe zetknięcie się z wyższą cywilizacyą nie pozostało bez wpływu na pierwotny stan tych ludów; zmieniła się ich liczba, zmieniły wzajemne granice i pozacierały niektóre szczegóły, ale typy plemienne i sposób życia pozostały w głównych zarysach też same.
Za pierwotnych mieszkańców tych stron wypada uważać Buszmanów i Hottentotów; najstarsze kroniki odnoszące sią do historyi tego kraju, prawie wyłącznie
o	nich tylko wspominają, co dowodzi, że przed czterystu laty oni byli wyłącznymi jego panami. Obydwa

te plemiona odznaczają się pod względem fizycznym wielu ważnemi, im tylko właściwemi szczegółami, wskutek czego antropologowie jednozgodnie prawie za właściwą rasę ludzi ich uważają. Lecz z drugiej strony, obok wspólnych cech fizycznych, napotykamy szczególne znamiona, które przemawiają za tem, że Busz mani i Hottentoci są dwoma odmiennymi ludami, a pogląd ten znajduje bardzo silne poparcie w odmiennym sposobie życia i różnicy w językach, wskutek czego twierdzenie niektórych podróżników, jakoby dziwny naród Buszmanów wytworzył się jedynie z biegiem czasu, wskutek fizycznego i moralnego upadku pojedynczych rodzin hottentockichx), jest zupełnie bez- zasadnem.
Kafrowie zamieszkujący obecnie różne części kolonii są spokrewnieni językiem i zwyczajami z ludami zamieszkującemi po dziś dzień ogromne obszary we wnętrzu środkowej Afryki; należą oni do wielkiej rodziny ludów murzyńskich, ale tworzą osobną jej gałęź oznaczaną w najnowszych czasach nazwą Bantu-Negrów, a bezustanne wędrówki, jakie odbywają obecnie, jakoteż i tradycya, przechowująca się między nimi, przemawiają za tem, że dopiero w ciągu ostatnich kilku wieków przybyli z północy i przebywszy rzekę Zambezi, rozpostarli słę w tej części Afryki, a wyparłszy przemocą Buszmanów i Hottentotów z ich pierwotnych siedzib, przywłaszczyli sobie najurodzajniejsze okolice.
*) Waitz: Antoprologie XI. 327.

I. O Buszmanach.
Ich powierzchowność.— Wzrost drobny i budowa ciała.— Ubranie. — Pomieszkanie.— Zawód myśliwski i chytrość z niego się wyradzajaca.— Całe życie głodni. — Ich życie rodzinne.— Zycie umysłowe: język, mytologia, religia, malarstwo, muzyka. — Prześladowania, jakie znosili ze strony kolonistów. — Lud przeznaczony na zagładę.
Na najniższym stopniu rozwoju tak pod względem fizycznym jako i społecznym stoją niezaprzeczenie Buszmani, a szczegóły podawane o nich przez różnych podróżników w tak dziwaczną składają się całość, że bezstronny czytelnik, czytając te opisy, mimowoli
o	wiarogodności ich powątpiewać musi. Najniekorzystniejsze sądy pochodzą od misyonarzy angielskich; wrażenie, jakie widok Buszmanów robił na tych po- słannikach oświaty, było tak silnem, że niektórzy z nich ośmielili się powątpiewać, czy Buszman jest rzeczywiście człowiekiem, przypuszczając, że wypadałoby go może raczej uważać za formę przejściową pomiędzy zwierzętami i ludźmi, a jeden z nich (Fleming) cieszy się nawet szybkiem niknięciem tego ludu i zupełną zagładę jego uważa za konieczną dla uratowania godności człowieczeństwa.

Właściwa ich nazwa jest Saan; tak nazywają się sami pomiędzy sobą. Nazwa Buszman czyli Boshies- man została im nadaną przez holenderskich kolonistów, a wyraz ten oznacza orangutana, którego Hollendrzy poznali w Indy ach; jakoż koloniści nie uważają do dziś dnia Buszmanów za ludzi, a jak obchodzili się z nimi w niedalekiej jeszcze przeszłości, o tem będzie wzmianka poniżej.
Trudno zaprzeczyć, że widok Buszmana robi na przybywającym do kolonii Europejczyku, którego oczy przywykły od dzieciństwa tylko do widoków swoich białych współbraci, wrażenie istoty niższej i od natury upośledzonej. Uderzającym jest przedewszystkiem ich mały wzrost; średnia ich miara, podawana przez różnych podróżników, wynosi cztery stopy i kilka cali
i	powtarza się na całym obszarze kraju od brzegów Atlantyku aż po morze Indyjskie i od Przylądka Dobrej Nadziei aż po rzekę Zambezi; a gdy u ludów ucywilizowanych średni wzrost kobiety jest zawsze mniejszy od wzrostu męzczyzny, u Buszmanów różnica ta prawie wcale nie istnieje. Podróżnik Barrow napotkał gromadę Buszmanów złożoną ze stu pięćdziesięciu osób, w której wzrost największego mężczyzny wynosił cztery stopy i dziewięć cali, największej kobiety «ztery stopy i cztery cale, a najmniejsza z zamężnych kobiet była wysoką na trzy stopy i dziewięć cali; średnia miara ich wzrostu, podana przez Barrowa, wynosi 1300 milimetrów. Autor cennej pracy o ludach południowej Afryki, Gustaw Fritsch, podaje średni wzrost Buszmanów, obliczony jednakowoż tylko według sześciu indywiduów, na 1444 milimetrów, a Knox
Podróże Reman a.	10

Da 1372. Ponieważ studya etnograficzne nie były objęte planem mej podróży, przeto nie zbierałem i nie posiadam żadnych dat szczegółowych dla poparcia powyższych twierdzeń, ale indywidua buszmańskie, jakie napotykałem w podróży, uderzały mnie na pierwszy rzut oka niskim wzrostem, a cecha ta przechowuje się nadto stale u mieszkańców buszmańskiego pochodzenia. Niektórzy podróżnicy (Bains, Chapman i Livingstone) wzmiankują, co prawda, że w zachodnich stronach południowej Afryki, mianowicie w pustyni Kalihari i około jeziora Ngami, napotykali Buszmanów odznaczających się dobrym wzrostem i dobrą budową ciała; gdy jednakowoż plemiona Buszmanów i Hotten- totów, mieszkające w tych stronach np. w kraju Da- mara, nie zajmują ściśle odgraniczonych miejscowości
i	bezustannie z sobą się stykają, przeto prawdopodo- bną jest rzeczą, że napotykane przez wzmiankowanych podróżników rodziny nie przedstawiają czystych typów, lecz powstały przez pomięszanie się Buszmanów z in- nemi plemionami. Przemawiają za tem silnie dwie okoliczności. Buszmani w kraju Damara znajdują się w stosunku poddaństwa do Kairów i Hottentotów, a wzajemne ich łączenie się jest naturalnem następstwem tego stosunku.
Ważniejszym jest może szczegół, podany przez. Galtona i Aleksandra, że Buszmani w kraju Damara nie różnią się od tamtejszych Hottentotów językiem* lecz jedynie sposobem życia.
Buszmani odznaczają się właściwą typową fizyo- gnomią, która pozwala odróżnić ich na pierwszy rzut oka od ludów murzyńskich, i której ślady jeszcze

u mieszkańców buszmaóskiego pochodzenia uparcie się przechowują. Czoło ich bywa zazwyczaj niskie i płaskie, kości policzkowe silnie wystające i oddalone od siebie, kość nosowa mało podniesiona, wskutek czego nos bardzo słabo rozwinięty występuje czasami w postaci małego zgrubienia dopioro nad górną wargą, co nadaje twarzy wyraz zwierzęcy, szpetny i rażący; wargi są zlekka nabrzmiałe i ku zewnątrz rozpłaszczone, lecz nie tak silnie wyrzucone jak u murzynów, szczęki dość silnie rozwinięte, broda zazwyczaj ostro zakończona. Oczy małe, czarne, ruchliwe, dziko połyskujące, głęboko osadzone i oddalone od siebie, ale twierdzenie niektórych podróżników jakoby były osadzone ukośnie nie jest dostatecznie uzasadnionem.
Na szczególną uwagę zasługuje porost głowy ; włosy krótkie łączą się w drobne, kręcone kosmyki, rozrzucone po całej głowie; kupią się one w nieco większej ilości na jej wierzchołku, ale po bokach głowy prześwieca zazwyczaj naga skóra. Włosy te, widziane pod mikroskopem, ukazują się znacznie spłaszczone, co zdaje się być powodem ich silnego kręcenia się. Gdy porost jest nieco bujniejszym, kosmyki łączą się z sobą i wytwarzają jednostajnie powikłaną, gęstą, kutnerowatą tkaninę; nie są one czarne, jak u murzynów, lecz mają barwę ciemno-popielatą; cechę tę uważam za stałą i nie sądzę, ażeby pochodziła z nagromadzenia obcych istot. Wzrost włosów jest bardzo ograniczony i zdaje się, że wcześnie ustaje. Zarost na twarzy prawie żaden.
Budowa całego ciała jest u Buszmanów dosyć proporcyonalną; ręce, które u niektórych ludów murzyń-
10*

skich są znacznie dłuższe, aniżeli u Europejczyków, bj sięgają aż do kolan i przypominają mimowoli niepro- porcyonalne rozmiary odnóg u małp bezogonnych starego świata, są u Buszmanów stosunkowo dość krótkie a kończyny odnóg małe i zgrabne. Godnym jest uwagi fakt podany przez Fritscha, że paznogcie u Buszmanów nie są nigdy tak białe jak u Kafrów. Wszyscy prawie podróżnicy zastanawiają się nad chudością tych ludzi i słabym rozwojem mięśniów; jednakowoż zjawiska tego nie można uważać za właściwość rasową, lecz po prostu za następstwo niedostatecznego pożywienia, które pociąga za sobą brak siły fizycznej.
Buszmani i Hottentoci różnią się od Kafrów na pierwszy rzut oka barwą ciała: jest ona brudno-żółtą,
i	przypomina barwę wygarbowanej skóry cielęcej ; uderzającą jest jej skłonność do marszczenia się, zmarszczki na twarzy występują już przed dwudziestym rokiem życia, a na czole układa się skóra w grube, podłużne fałdy, co podnosi naturalną dzikość twarzy u starszych ludzi.
W tym stanie rzeczy chyba tylko silne uprzedzenie, albo skłonność do ekscentryczności zdołają odmówić istotom buszmańdkim ludzkiej postaci, bo bezstronny badacz nie znajduje w organizmie ich nic takiego, coby ich od reszty rodzaju ludzkiego gatunkow.o oddzielać miało ; chociaż z drugiej strony trudno zaprzeczyć, że ich ruchy i zachowanie się robią wrażenie nadzwyczajnej dzikości. Uderza to szczególniej u jednostek, które wychowały się w pustyni, nie stykając się z ludźmi ucywilizowanymi, albo u dzieci, które nie są w stanie zapanować nad wewnętrznemu uczuciami,

a ruchliwe ich oczy, zdradzające wewnętrzny niespo- kój, przypominają mimowoli wzrok małp trzymanych w niewoli.	♦
To wrażenie dzikości uderza tem silniej, jeżeli podróżnik miał sposobność oglądać i inne ludy tych okolic i porównywuje dzikiego Buszmana ze spokojnym uprzejmym i gadatliwym Kairem. Gdy odwiedzałem kraale Kafrów w Natalu, właściciele ich przyjmowali mnie zawsze z uśmiechniętą twarzą i wyciągniętą do uścisku dłonią, a około dorodnych postaci mężczyzn
i	kobiet kupiły się gromadnie dzieci i przyglądały się z ciekawością, ale bez trwogi. Buszmani lękają się zarówno białych, jak i czarnych współbraci, ich widok jest dla nich przerażającym, uciekają przed nimi, a jeżeli srogie cierpienia głodu przymuszą ich do zetknięcia się z nimi, wówczas niespokojny wzrok zdradza wewnętrzną obawę i podnosi wrażenie dzikości.
Jest jeszcze jeden szczegół w organizmie busz- mańskim, odróżniający ich od innych ras afrykańskich, mianowicie postać głowy, która jest u nich od przodu ku tyłowi wydłużoną, wąską i niską.
Ubranie ma dla człowieka dwojakie znaczenie: chroni go przed niekorzystnym wpływem klimatu i pokrywa jego nagość, a rozbudzenie się poczucia wstydu musi być koniecznie uważane za oznakę postępu, bo jest wyłączną własnością człowieka. Do ludów, u których uczucie to jeszcze się nie rozbudziło, zalicza Peschel i Buszmanów, a twierdzenie jego znajduje poparcie u wszystkich podróżników, którzy ich widzieli w pierwotnym stanie, zdała od ostatnich krańców cy- wilizacyi. Misyonarze Fleming i Merensky wspominają,

że kobiety buszmańskie przepasują przez biodra wąski kawałek skóry, nacinany z przodu we frendzle, ozdobione niekiedy paciorkami, lecz strój ten przyjęli z pewnością w zetknięciu z białymi; gdy znajdą się w możności, przybierają nawet zupełny strój europejski. W pierwotnym stanie w porze letniej, gdy skwar afrykański wszelkie ubranie czyni zbytecznym ciężarem, chodzą oni zupełnie nago, a na niezliczonych rysunkach, zdobiących ściany skalistych kryjówek, które służyły im niegdyś za schronienie, ich własne postacie są również przedstawione w zupełnej nagości. W porze zimowej klimat w tych stronach jest dosyć ostrym, zimno w nocy bardzo dokuczliwe i wówczas używają do pokrycia ciała skór zwierzęcych, jak to czynią
i	inne ludy pierwotne.
Uderzającym jest u Buszmanów brak ozdób, a to tem więcej, że Kafrowie i Hottentoci bardzo wysoko je cenią i zarówno mężczyzni jak i kobiety okrywają niemi głowę, ramiona i nogi, a nawet twarz w tym celu nacinają. Dziurawią Buszmani uszy i nozdrza i zakładają w nie kolce jeżozwierza, albo patyczki; zdaje się jednakowoż, że użytek ten nie jest bardzo rozpowszechnionym, bo pomiędzy Buszmanami, napotykane- mi w podróży, ozdób tych prawie nigdy nie widziałem. Nie nacinają również skóry, ale zdaje się, że zwyczaj malowania twarzy był u nich w używaniu, bo w kraju Oranje napotkałem raz trzy dziewczynki buszmańskie z wargami pomalowanemi na czarno; zostawały one w służbie u jednego z tamtejszych kolo - nistów i ubierały się już po europejsku; zapytane
o	przyczynę pomalowania warg, tłómaczyły się, że

>	bolą je od zimna. W kraju Gry kwa, gdzie nieliczne
niedobitki buszmańskie stykają się częściej z Europejczykami, mają oni łatwość nabywania szklannych paciorków i metalowych guzików od podróżujących handlarzy i nie gardzą temi ozdobami.
Nie budują sztucznych mieszkań; za miejsce pobytu służą im jaskinie i szczeliny skał, a za wyborem miejscowości przemawia przedewszystkiem jej dzikość i niedostępność. Zwyczaj zdobienia skał malowidłami pozwala nam dzisiaj odkrywać z łatwością miejscowości, niegdyś przez nich zajmowane; w okolicach górzystych zdarzają się one dość często na całym obszarze kraju od brzegów Atlantyku aż po brzegi morza Indyjskiego, a wybór miejscowości jest prawie zawsze godnym podziwu. Nie chodziło im o wygodę, lecz
0	bezpieczeństwo i dlatego im dzikszą i niedostępniej- szą była jakaś kryjówka, tem chętniej w niej przebywali; wystarczała im za mieszkanie szczelina tak wą- Bka, że według naszych pojęć chyba tylko dziki zwierz wśliznąćby się do niej potrafił. Jeżeli w pogo .i za zwierzyną oddalali się zbytecznie od miejsca stałego pobytu i noc ich zaskoczyła w drodze, przepędzali ją pod zasłoną skał, albo w zaroślach; w zachodniej części kraju, gdzie na znacznych obszarach nie ma częstokroć ani drzew, ani skał, noszą z sobą maty z sitowia, zawieszają je na kołkach wbitych w ziemię
1	pod ich zasłoną chroni się cała rodzina przed wia- t trem i zimnem,* nie posunęli się tak daleko, ażeby
przez połączenie kilku takich mat urządzić stalszą zasłonę, jakiej używają Hottentoci w podróży.

Buszmani są ludem myśliwskim, a mięso ubitych zwierząt ich głównem, chociaż nie wyłącznem pożywieniem, Nie ma może na ziemi drugiej okolicy, któraby posiadała takie bogactwo zwierzyny, jak południowa Afryka. Na ogromnych obszarach na południe od rzeki Zambezi żyje kilkadziesiąt gatunków antylop, a niektóre z nich dochodzą do rozmiarów jałówki; bardzo rzadko ukazują się onę pojedynczo, lecz żyją zazwyczaj w gromadach, do kilkudziesięciu sztuk dochodzących; w porze letniej, przed nadejściem zimy, gromady takie łączą się z sobą i odbywają wspólne podróże, a wówczas ilość ich oblicza się na tysiące. Koloniści holenderscy ruszają w porze zimowej z całemi rodzinami na polowanie, przepędzają nieraz po trzy do czterech miesięcy pod gołem niebem, a ubita zwierzyna nietylko zaopatruje ich obficie w pożywienie, lecz pozwala nadto robić zapasy suszonego mięsa, które sprzedają za bezcen po wsiach i miasteczkach.
W tym stanie rzeczy myśliwstwo powinnoby zaspakajać dostatecznie wszystkie potrzeby Buszmanów; ale zwierzyna trzyma się tutaj przeważnie okolic otwartych, pokrytych dobrą trawą, a te znajdowały się od niepamiętnych czasów w posiadaniu pasterskich Hottentotów i rolniczych Kafrów, którzy są nieubłaganymi wrogami Buszmana i nie znoszą jego widoku. Tylko w zachodniej części kraju, gdzie ludność jest bardzo rzadka, Buszmani używają swobody w polowaniu i urządzają zasieki, w które napędzają gromadnie zwierzynę; zasieki takie składają się z palów i chróstu ustawionych w dwa szeregi, rozchodzące się pod kątem prostym; w miejscu, gdzie się dwa ramiona kąta

stykają, znajduje się głęboki dół, którego dno jest najeżone ostremi palami. Pędzone antylopy, nie przeczuwając zdrady, dostają się pomiędzy dwa ramiona zasieku, wpadają w dół, jedne zabijają się i ranią, inne, gdy dół się wypełni, nchodzą na wolność przez trupy swoich towarzyszy, a gdy połów się powiedzie, byt myśliwych jest zabezpieczony na kilka tygodni.
Ale na wschodzie i na południu Buszmani zajmują tylko najdziksze i naj nieurodzaj niej sze okolice górzyste, gdzie zwierzyna jest rzadszą i ostrożniejszą, a zawód myśliwski trudniejszy i w tych stronach umysł buszmański znalazł nieograniczone pole do rozwoju chytrości i podstępu, które są głównemi znamionami ich charakteru. Kafrowie polują w okolicach takich zapomocą assagai, którą rzucają za uciekającą zwierzyną; ale do takiego polowania potrzeba dużo ludzi: jedni czekają na stanowisku, inni napędzają zwierzynę, a assagaja wymaga pewnego rzutu i silnego ramienia. Busz- man poluje zazwyczaj w odosobnieniu, a że ręka jego jest za słabą, ażeby mogła władać assagają, używa łuków i zatrutych strzał. Luki ich są małe, nie dochodzą nigdy trzech stóp długości, z cienkiego i elastycznego pręta,. napiętego rzemieniem, albo sznurkiem skręconym z kory krzewów, należących do rodzajów Gnidia i Passerina. Strzały z drzewa są uzbrojone na końcu ostrym kawałkiem kości, albo krzemieniem.
Różne są podania co do rodzaju trucizny, używanej przez Buszmanów, i zdaje się, że w różnych okolicach w różny wyrabiają ją sposób, używając w tym celu jadów zwierzęcych i roślinnych. Według Livings- tona i Chapmana Buszmani w pustyni Kalihari i nad

jeziorem Ngami zatruwają strzały zapomocą małej gą- sieniczki, żyjącej na drzewach, którą nazywają nga; wnętrzności jej są nadzwyczaaj jadowite; gdy dostaną się do krwi, działają śmiertelnie. Przy zatruwaniu strzał Buszmani postępują bardzo ostrożnie; ująwszy gąsieni- czkę we dwa palce, gniotą ją zwolna i wyciśnionym płynem namazują ostrze strzały. Używają także jadu wężów; missyonarz Hoffal opisuje, że ubiwszy jadowitego węża, wyrywają ostrożnie pęcherzyki z pod zębów, płyn w nich zawarty mięszają z sokiem Eu- phorbii a mięszaninę ogrzewają przy ogniu, wskutek czego przybiera gęstość wosku. Używają i innych roślin jadowitych z rodziny lilio waty ch, np. gatunków Haemanthus toxicarius i Buphone toxicaría, które mięszają również ze sokiem Euphorbii. Trucizna działa najsilniej póki świeża; wówczas mniejsze zwierzęta zabija w kilkanaście minut, większe, dobrze trafione, giną w pół godziny.
Do pościgu zwierzyny używają psów ; w braku tych pędzą z niezmordowaną wytrwałością za zranio- nem zwierzęciem i nie odstąpią zdobyczy. Jeżeli ślad jej przypadkiem utracą, wówczas badają uważnie kierunek lotu ptaków drapieżnych, za pomocą których zgubę zazwyczaj odnajdują.
Pomiędzy rysunkami, zdobiącemi ściany ich kryjówek, można napotkać częstokroć ludzkie postacie ze zwierzęcemi głowami. Znaczenie tych rysunków wytłó- maczył mi jeden stary Buszman w ten sposób, że gdy polują w miejscach otwartych, gdzie podejście zwierzyny jast daleko trudniej szem, wówczas przebierają się sami za zwierzęta, co im ułatwia zbliżenie się do

upatrzonej ofiary. Polując na strasie biorą na siebie siodełko ozdobione piórami, a w ręku niosą przed sobą na długim kiju nadzianą szyję z głową tegoż ptaka. Przebierają się także i za antylopy i gdy im się uda przybliżyć do gromadki tych zwierząt, podstęp zostaje sowicie wynagrodzonym, bo wówczas zapomocą zatrutych strzał ubijają po kilka sztuk naraz.
Ale polowanie w okolicach niebardzo obfitujących w zwierzynę przedstawia wiele trudności a chytrość buszmańska i podstęp nie są w stanie zrównoważyć niedokładności broni, jakiej używają; korzystny wypadek polowania zaspakaja potrzeby Buszmanów chwilowo, lecz te chwile zadowolenia są przegradzane dłu- giemi przerwami głodu i nędzy. Wówczas badają oni lot ptaków drapieżnych, idą w ślad za lwem, lampartem, hyeną i dzielą się z niemi zdobyczą. Podniebienie ich nie jest bardzo wybrednem, bo przymuszeni głodem spożywają nawet padlinę stoczoną przez robactwo, a węże, żaby, jaszczurki uważają za przysmaki. Wydymają żabę powietrzem przyłożywszy usta do otworu odchodowego, wywracają ją na zewnątrz, a oczyściwszy z wnętrzności, pieką na ogniu; wyszukują gniazda mrówek i chciwie je spożywają, a gromady szarańczy witają okrzykiem radości. Owady te upieczone w naczyniu glinianem i ubite w bezkształtną masę przenoszą nawet nad mięso zwierząt, a jeden z myśliwych, wracający z głębi kraju, upewniał mnie, że próbo- wął nieraz sam tego pożywienia i znalazł je dość znośnem.
Nie gardzą i pożywieniem roślinnem, którem na nieszczęście przyroda afrykańska bardzo skąpo ich ob

darza. Południowa Afryka jest bardzo ubogą w owoce jadalne. Największy owoc w Natalu, wydawany przez drzewo należące do rodzaju Strichnos, ma rozmiary średnich jabłek, smak i zapach dosyć przyjemny, ale w ziarnach jego znajduje się jedna z najsilniejszych trucizn roślinnych, tak zwana strychnina. Krzew nazwany Brabejum stellatum, pospolity w całej kolonii, wydaje obficie owoce wielkości migdałów, które w stanie surowym są również jadowite i tracą tę własność dopiero po przypieczeniu. Inne owoce jadalne są prawie bez wyjątku drobnemi jagodami, na które Europejczycy prawie uwagi nie zwracają. Ale na piaszczystej glebie pustyni Kalibari rośnie wiele gatunków roślin dyniowatych z wielkiemi owocami, mogącemi służyć oil biedy za pożywienie. Owoce jednego gatunkn odznaczają się nawet dość przyjemnym smakiem, lecz rzecz szczególna, że ta sama roślina wydaje owoce raz słodkie, drugi raz gorzkie, prawie zupełnie nieużyteczne, trudno zgadnąć z jakiej przyczyny. Rodzina tłu- stoszowatych (Crassulaceae) dostarcza kilku roślin (jak np. Crassula pyramidalis), które mogą być używane za pożywienie, a chociaż smak ich nieszczególny, to przynajmniej nie są szkodliwe. Jest i kilka innych roślin, których bulwiaste korzenie są jadalne, ale widziałem je w porze posuchy, ogołocone z liści i kwiatów, i nie mogę oznaczyć, do jakich należą rodzajów.
Gdybym chciał wymienić po szczególe wszystkie rośliny, dostarczające jagód nieszkodliwych, a zatem jadalnych, liczba roślin pożytecznych, właściwych koloniom afrykańskim, byłaby dość znaczną, ale czemże są one w porównaniu z płodami okolic podzwrotniko

wy eh, gdzie jedna palma dostarcza człowiekowi więcej pożywienia, aniżeli tutaj cały las, gdzie kilka drzew wystarcza nieraz do zaspokojenia potrzeb całej rodziny. Z wyjątkiem wzmiankowanej powyżej jadalnej dyni, owoce tutejsze są tak nędzne, że chyba tylko buszmańskie podniebienie upodobanie w nich znaleźć może, a Europejczyka zaledwie głód i ostatnia nędza do używania ich przymusićby zdołały.
Polowanie jest udziałem mężczyzn, a nagromadzeniem pożywienia roślinnego zajmują się wyłącznie kobiety i dzieci. Do kopania korzeni używają one drążka ostro zakończonego, obciążonego w dolnej swej części kamieniem. Kamienie te mają postać kulistą i są przedziurawione, a otwór służy do nadziania ich na drążek. Chapman i Bains opowiadają, że w pustyni Kalihari rośnie ziele, wydające grube, bulwiaste, jadalne korzenie; gdy w porze posuchy łodygi i liście tej rośliny zeschną, ślad jej ginie zupełnie, a Europejczyk nie wiedziałby, gdzie szukać korzeni; kobiety buszmańskie radzą sobie w takim razie w sposób bardzo dowcipny, uderzają ziemię drążkiem i po odgłosie, jaki ona wydaje, poznają z łatwością miejsce, gdzie się korzenie znajdują.
Za największy przysmak uważają Buszmani miód dzikich pszczół, których gniazda wyszukują, postępując w ślad za małym ptaszkiem, żywiącym się temi owadami.
W tym stanie rzeczy nagromadzenie pożywienia, potrzebnego dla całej rodziny, jest połączone z nadzwy- czajnemi trudnościami i wyczerpuje wszystkie jej siły. Zaspokojenie głodu jest najważniejszem zadaniem

w życiu Buszmana, a tem samem i najwyższym jego celem. Czuje on się szczęśliwym, gdy nie jest głodnym, a jedzenie uważa za największą przyjemność. Gdy połów się uda, cała rodzina oddaje się rozkoszy jedzenia. Jedzą ogromnie wiele i śpią na przemiany; gdy czują przepełnienie żołądka, skaczą i tańczą w przekonaniu, że przyśpieszą trawienie pokarmu i przygotują miejsce na nowe zapasy. W ten sposób zdobycz znika z szybkością; gdy braknie mięsa, obgryzają porzucane kości, potem zjadają skórę zwierzęcia i jego wnętrzności, a potem chwilowa rozrywka ustępuje miejsca codziennej, ciężkiej i gniotącej nędzy. Głód jest najważniejszym czynnikiem w życiu Buszmana i prześladuje go od kolebki aż do grobu. Ażeby zmniejszyć przykre jego działanie, zakłada on na ciało skórzany pasek i ściąga go w braku pożywienia, a rozpuszcza, gdy zdobycz się nadarzy. Rzecz dziwna, że pasek głodowy znajduje się w używaniu i u ludów pierwotnych w Australii, trudniących się również myśliwstwem.
0	kilku innych szczegółach, wspólnych Buszmanom
1	Australczykom, wspomnę poniżej.
Użytek ognia znany im był od niepamiętnych czasów; do wydobywania go służyły pierwotnie dwa pręty, z których jeden był opatrzony lejkowatym otworem, sięgającym aż do rdzenia; położywszy ten pręt na ziemi i umieściwszy w jego otworze koniec drugiego pręta, wprawiali ten ostatni zapomocą obu dłoni w tak szybki ruch wirowy, że koniec jego się zapalał. W ostatnich czasach rozpowszechnił się już pomiędzy nimi użytek stali i krzemienia, wskutek czego

ów pierwotny przyrząd został zarzuconym, a przynajmniej stał się nadzwyczaj rzadkim.
Spożywają zazwyczaj mięso opieczone na ogniu, ale obecnie znajdują się już w posiadaniu naczyń glinianych, które otrzymują od handlarzy lub podróżnych. Jedynym przyrządem stołowym, jakiego używają, jest nóż. Włożywszy koniec mięsa do ust, odcinają go nożem przed samemi wargami. Przy spożywaniu polewki mięsnej, szczególniej do karmienia dzieci, używają w miejsce łyżki pędzla z włosów ubitych zwierząt. Do przechowywania wody służą skorupy jaj strusich.
Życie myśliwskie przymusza ich nieraz do przebywania znacznych odległości i dlatego jaskinie i kryjówki, przez nich zamieszkiwane, służą tylko za stały pobyt dla kobiet i niedorosłycb dzieci; ojciec rodziny i starsi synowie przepędzają większą część życia za domem i tylko po bardzo pomyślnym połowie używają wywczaeu na łonie rodziny. W pustyni Kalihari inna jeszcze okoliczność zmusza ich do odbywania dalekich podróży. Cała południowa Afryka jest krajem bardzo suchym; na wschodnich i południowych wybrzeżach zima jest suchą i przez pół roku czasami ani kropla wody nie spadnie; ale pomimo to w okolicach górzystych, zajmowanych przez Buszmanów, potoki przechowują i w tej porze zasoby wody, wystarczające dla ludzi i zwierząt. Inaczej ma się rzecz w pustyni Kalihari, zajmującej północno-zachodnią część południowej Afryki i w tak zwanem Karroo, które ciągnie się wąskim pasem, oddzielając środkowe wyżyny od gór nadbrzeżnych. Są to okolice suche, bezwodne, gdzie deszcze czasami przez kilka lat nie padają, a wówczas

woda w rzekach niknie, a źródła wysychają. Brak wody jest ważnym, bardzo ważnym czynnikiem w życiu tutejszych Buszmanów, ale przyroda, a właściwie może długo wiekowe oświadczenie, obdarzyła ich dziwnym zmysłem, pomagającym do jej odkrycia. Kopią oni w suchych korytach rzek głębokie doły i prawie zawsze znajdą wodę; próbowałem sam nieraz tego sposobu w czasie podróży przez bezwodne okolice z dobrym skutkiem. Ale czasami piasek jest w głębokości kilku stóp wilgotnym, a pomimo to trudno złapać wodę; w tym przypadku Buszman radzi sobię w bardzo zmyślny sposób.
Na dnie wykopanego dołu kładzie on wiązkę suchej trawy i zakłada w nią długą trzcinę, poczem trawę przysypuje piaskiem tak, że koniec trzciny sterczy nad powierzchnią ziemi. Przysypana wiązka trawy przedstawia pewien rodzaj próżni, do której ścieka woda w małej ilości i co kilka godzin wydobywaną być może. Wydobywają ją kobiety, przyłożywszy usta do końca trzciny i oddając napowrót do naczynia; jeżeli ilość wody przewyższa chwilową potrzebę, zlewają ją do jaj strusich i zakopują w piasku, przechowując na czas potrzeby. Zresztą miejscowości takie zasypują starannie kamieniami lub gałęziami, ażeby zatrzeć wszelkie ślady, które istnienie drogocennego skarbu mogłyby zdradzić przed drugimi.
Jasną jest rzeczą, że wobec takich okoliczności życie rodzinne nie mogło się tu rozwinąć i uszlachetnić. Trudność w otrzymaniu pożywienia nie pozwala Busz- manom łączyć się w większe gromady, a zmuszając pojedyńcze rodziny do ciągłej zmiany miejsca, robi

wszelki postęp niemożebnym. O życiu ich rodzinnem wiemy bardzo mało, a kilka szczegółów podawanych przez podróżników przejmuje zgrozą czytelnika. Koloniści, którzy stykali się z Buszmanami zbliska, posądzają ich o zupełny brak uczuć rodzicielskich i twierdzą, że przyciśnieni głodem pozostawiają dzieci w drodze a ścigani przez dzikie zwierzęta poświęcają je dla uratowania siebie samych; że w przystępnie gniewu, lub w razie nieporozumień małżeńskich zemstę swą na dzieciach wywierają, a zabijają takie, które przychodzą na świat upośledzone. Nie chcę bynajmniej twierdzić, ażeby wyliczone powyżej przypadki nie istniały pomiędzy Buszmanami, bo statystyka sądowa przekonywa nas, że zbrodnie tego rodzaju zdarzają się dość często i wpośród ludów ucywilizowanych, ale przyjmowanie ich za ogólną miarę charakteru Buszmanów uważam za przesadę.
O	ile jednakowoż mogłem zasięgnąć wiadomości na miejscu, zdaje się, że dwie zbrodnie stały się u nich zwyczajem, a mianowicie: że gdy umrze kobieta pozostawiając niemowlę, takowe żywe razem z matką zagrzebują, a następnie, że niedołężnych starców porzucają na drodze, opatrzywszy ich w trochę wody i pożywienia. Zbrodnicze te zwyczaje są bez wątpienia fatalnem następstwem sposobu życia, na jakie te ludy są skazane. Odchowanie niemowlęcia bez pomocy mleka jest bardzo trudnem, a dla nielicznej i ginącej często z głodu rodziny prawie niemożebnem zadaniem. Również i zniedołężniały, albo złożony chorobą członek rodziny, jest dla niej ciężarem, a w razie nieprzyjacielskiego
Podrói-j Remana.
11

pościgu naraża ją na oczywistą zgubę. W każdym razie okoliczność ta, że porzuconych zaopatrują w wodę i pożywienie, dowodzi wymownie, że i w sercu Buszmana znajduje się zawiązek uczuć szlachetnych, różniących ludzi od zwierząt. Nie jest im obcem i uczucie wdzięczności, bo Chapman opisuje, że w chwili, gdy on i jego ludzie w bezwodnej okolicy okropnie cierpieli od pragnienia, towarzyszący mu Buszmani obdarzyli go skorupą pełną wody, chcąc mu okazać wdzięczność za pozwolenie spożycia części ubitej zwierzyny.
Buszmani oswojeni, pozostający w obowiązkach u kolonistów, odznaczają się w ogóle wieloma zaletami. Missyonarz Merensky twierdzi, że przewyższają Hottentotów energią, pilnością i wiernością, a jako pasterze i myśliwi oddają panom swoim wielkie usługi. Nauczał on i chrzcił Buszmanów i przekonał się, że są obdarzeni umysłem czynnym i wrażliwym i odznaczają się pojętnością, a w stosunkach z białymi podlegają niekiedy jedynie przystępowi złego humoru. Prawie to samo twierdzi o nich Barrow, a inni podróżnicy, jak Lichtenstein, Burchell i missyonarz Moffat opisują ich jednozgodnie, jako ludzi wesołych i spokojnych, przyjacielskich i uczynnych, podnoszą ich życzliwość względem przyjaciół, przywiązanie do dzieci,, słowność i wdzięczność za otrzymane dobrodziejstwa wględem obcych.
Znakomity badacz języka i historyi Buszmanów dr. Bleek miał za nauczyciela młodego Buszmana, który za zamordowanie jednego z kolonistów skazanym został na 18 lat więzienia, ale już po czterech latach z powodu wzorowego zachowywania się od resztjr

kary uwolniony, przyjął obowiązki służącego u uczonego filologa. Był to pierwszy Buszman, jakiego widziałem w Afryce, i przyznaję się otwarcie, że chociaż nie znałem jego historyi, pierwszy jego widok zrobił na mnie bardzo niemiłe wrażenie. A jednakże według twierdzenia dra Bleeka odznaczał się on spokojnym i łagodnym charakterem, był pracowity, posłuszny i szczerze przywiązany do rodziny swego pana; przy- tem wszystkiem tęsknił za rodzinną pustynią i po kilkunastu miesiącach, otrzymawszy pozwolenie, powrócił do swoich.
Zresztą jasną jest rzeczą, że na ogromnych przestrzeniach południowej Afryki zmienia się niejednokrotnie i przyroda ziemi, a zmiana taka nie pozostaje bez wpływu na rozwój pierwotnych jej mieszkańców, do czego zresztą i stosunki towarzyskie wiele się przyczyniają. W okolicach zachodnich, słabo zaludnionych, Buszmani doznają nieograniczonej swobody i daleko łatwiej zaopatrują swoje potrzeby, co pozwala im łączyć się w większe gromadki, a podróżnicy jednozgo- dnie prawie opisują ich, jako mniej dzikich, a w wielu przypadkach podnoszą nawet spokój i pewność, z jaką względem obcych występują. Na wschodzie i na południu Buszmani byli otoczeni od niepamiętnych czasów wrogiemi żywiołami; walczyli pierwotnie z Hot- tentotami, potem z Kaframi, a następnie z kolonistami holenderskiego pochodzenia; nic dziwnego, że parci ze wszech stron i zmuszeni chronić się w naj- niedostępniejszych kryjówkach górskich popadli w stan niezwykłej dzikości, chociaż pewną jest rzeczą, że ci,

którzy ich najbardziej potępiają, do upadku ich sami się najwięcej przyczynili.
Wiadomości nasze o życiu ich rodzinnem są bardzo ograniczone. Nie mają nazwisk rodzinnych, ale niedorzecznem i przesadnem jest twierdzenie, jakoby nie mieli imion osobistych; mają je z pewnością i wyliczają nawet imiona wszystkich swych krewnych i przodków aż do czwartego pokolenia wstecz.
Małżeństwa zawierają się u wszystkich innych ludów afrykańskich w ten sposób, że żeniący się kupuje dziewczynę u rodziców, a kobieta traci wolność swoją i bywa uważaną za pewien rodzaj prywatnej własności, polygamia jest tutaj ogólną. Buszmani miewają również po kilka żon, lecz nie kupują kobiet, chociażby z tej prostej przyczyny, że nie posiadają nic, coby za nie oddać mogli. Rozpowszechnionym zdaje się być jednakowoż ten zwyczaj, że pojmujący żonę obowiązuje się pozostawać przez pewien przeciąg czasu przy jej rodzicach i oddawać im część ubitej zwierzyny.
Przeciwko zarzutowi, jakoby uczucia rodzinne były u nich nieznane, przemawia wiele okoliczności. W zbiorze podań i legend buszmańskich Dra Bleeka znajduje się legenda następującej treści. Buszman raniony przypadkiem na polowaniu przez jednego z myśliwych umiera, a umierając prosi towarzyszy, aby sią nie mścili na tym, który jest powodem jego śmierci; potem przemawia do swojej żony, daje jej rady i żegna się z nią; żona rozpacza, płacze i nie przyjmuje pożywienia, jej świekra pociesza ją. Po pogrzebie wdowa powraca do swojego ojca, gdzie jej bracia bardzo

dobrze ją przyjmują, opowiada swój smutek rodzinie i zarzeka się, że nie pójdzie drugi raz za mąż, bo nie znajdzie- męża, któryby dla niej był tak dobrym, jak nieboszczyk. Legenda cała obfituje w tkliwe dyalogi, świadczące najwymowniej o przywiązaniu rodziców do dzieci, zgodzie w rodzinie i miłości pomiędzy małżonkami.
Umarłych grzebią, a po pogrzebie cała rodzina opuszcza na dłuższy przeciąg czasu miejscowość, gdzie spoczywa zmarły jej członek. Dzieje się to szczególniej, gdy umrze ojciec rodziny, jak twierdzą dlatego, ażeby pozostałe dzieci nie myślały o ojcu i nie płakały po nim.
Pomiędzy tylu dziwacznemi szczegółami, jakie istnienie tego ludu rozwija tak obficie przed umysłem zdumiałego widza, nąjdziwaczniejszem zjawiskiem jest niezaprzeczenie jego mowa. Szczególny jej charakter polega w głosach mlaskających, które występują w każdym niemal wyrazie i nadają mowie dziwny dźwięk. Naśladowanie tych głosów jest dla Europejczyka prawie niemożebnem, a zdaje się, że i krajowcom niemało sprawia trudności, bo mówią zawsze powoli, a gdy mówią cała prawie ich twarz znajduje się w ruchu. IMlaśnień takich jest w języku buszmańskim sześć, cztery bywają wydawane zapomocą języka, jedno zapomocą warg, a jedno wychodzi głęboko z gardła; językowe przypominają po części głos, jaki wydają woźnice, klaszcząc na konie, wargowe cmoknięcie przy pocałunku, a gardłowe przypomina żywo urywane głosy, wydawane przez rozgniewanego pawiana. W codziennej mowie jest ich tylko sześć, ale w dya-

logach pomiędzy zwierzętami, w które obfituje literatura buszmańska, liczba ich zwiększa się zuaczuie. Trudno mieć wyobrażenie o zabawnym widoku, jaki przedstawia Buszman, wygłaszający dyalog pomiędzy dwoma zwierzętami. Układa on usta tak, ażeby przypominały pyszczek odpowiedniego zwierzęcia i każdy prawie wyraz obdarza przypisywanem temu zwierzęciu mlaśnięciem.
Język buszmański znalazł godnego badacza w o- sobie uczonego Dra Bleeka, który dwadzieścia lat swego życia poświęcił badaniu tego ludu i zgromadził nieocenione skarby nietylko dla języka, ale i dla re ligii, mityologii, literatury i wszystkiego, co się tyczy umysłowego życia Buszmanów. W czasie pobytu mojego na Przylądku Dobrej-Nadziei, doznawałem z jego strony dowodów nieograniczonej życzliwości i przyjaźni i zawdzięczam mu wiele cennych szczegółów o tym kraju i jego mieszkańcach. Nagła śmierć wyrwała szlachetnego badacza z grona rodziny i przyjaciół i przerwała bieg jego studyów (f 1875); kolonie afrykańskie staciły w nim najuczeńszego człowieka, autor tej pracy osobistego przyjaciela, a nauka rezultat dwudziestoletniej pracy i poświęcenia dla przedmiotu, który dla niej jest prawie zupełnie obcym. Jest jednakowoż nadzieja, że praca ta nie zaginie, bo uporządkowaniem pozostałych po Drze Bleeku materyałów zajęła się siostra jego żony, panna Lucya Lloyd, która włada bardzo dobrze językiem buszmańskim, pomagała od kilku lat bezustannie w pracach naukowych zmarłemu i nie mniejszym od niego dla ulubionego przedmiotu ożywiona jest zapałem.

Niektórzy podróżnicy, zwiedzający te okolice pobieżnie i niewolni od uprzedzeń, rozpisują się nad ubóstwem tego języka i opowiadają np., że Buszman nie odróżnia rodzajów, a rachować umić tylko do trzech. Na to mogę odpowiedzieć, że jeden z najoświeceńszych narodów azyatyckicli, liczący czterysta milionów dusz, mianowicie Chińczycy, również rodzajów nie rozróżniają; nie rozróżniają nawet rzeczowników od czasowników i nie mają wogóle żadnych form gramaty- kalnych.
Prawdą jest, że Buszmani rachują tylko do trzech, ale Dr Bleek w sprawozdaniu swojem, przedlożoućm parlamentowi kolonialnemu J) zawiadamia takowy, że jego słownik języka buszmańskiego obejmuje już przeszło dziesięć tysięcy wyrazów. Są pojęcia, dla oddania których Buszmani używają czasami kilkunastu wyrażeń; np. pojęcie oszukania, albo podejścia kogoś oznaczają dwunastu wyrazami. Gdy panna Lloyd zapytała raz wzmiankowanego powyżej Buszmana, czy jest zadowolony z obiadu, odpowiedział twierdząco, ale użył wyrażenia jej nieznanego. Zapytany, dlaczego do oznaczenia zadowolenia swojego użył dziś innego wyrazu, jak wczoraj, odrzekł: “Pani to jest zupełnie •co innego, czy ja sobie pojem dotąd, czy dotąd,“ — i wyraz “czy dotąd“ powtórzył siedm razy, posuwając za każdym razem wskazujący palec od żołądka aż do gardła.
Twierdzenie innych podróżników, jakoby język
ł) A brief account on Bushman Folk-lore etc. Cape-Town. 1875 r.

buszmański stal na tak nizkim stopniu rozwoju, że każda horda ma swoje osobne narzecze, a nieraz członkowie jednej rodziny pomiędzy sobą zrozumieć się nie mogą, nie jest zupełnie bezzasadnem. Jasną jest rzeczą, że w społeczeństwie tak rozrzuconem jak busz- mańskie, musiały się wyrobić z biegiem czasu w różnych okolicach różne właściwości, ale Dr Bleek znalazł wielką zgodność w językach hord nawet na kilkaset mil angielskich od siebie oddalonych, a podania ich i opowieści powtarzają się z małemi zmianami na całym obszarze południowej Afryki.
Jeżeli zadziwiającem jest bogactwo tego języka pod względem liczby wyrażeń, to bardziej jeszcze nderza bogactwo przechowujących się w nim utworów fantazyi. Zbiór podań mytologicznych, bajek, legend, poezyj, zwyczajów, zabobonów i dat genealogicznych zajmuje w materyałach nagromadzonych przez Dra Bleeka siedmdziesiąt siedm tomików we czwórce, a razem sześć tysięcy sześćset pół stronnic (rozumie się, że wszystko w rękopiśmie). Obok podań mitologicznych,
0	których niżej będzie wzmianka, występują tutaj przeważnie przygody ludzi ze zwierzętami, bajki zwierzęce
1	opowiadania o zwyczajach różnych zwierząt; znajdują się nawet ślady poezyi, a w sprawozdaniu Dra Bleeka figurują w tym oddziale głównie śpiewy zwierząt, wygłaszane w różnych przygodach; o formie tej poezyi nic stanowczego powiedzieć nie mogę. Wszystkie te szczegóły przemawiają zatem, że fizyczne upośledzenie Buszmanów jest tylko pozornem, a umysł ich czynny, wrażliwy i zdolny do dalszego rozwoju, a jeżeli uwzględnimy ich zamiłowanie do malarstwa

i muzyki, to bezstronny spostrzegacz przyzna, że pod wzglądem umysłowego uzdolnienia przewyższają o wiele Kafrów i Hottentotów a nawet i inne ludy afrykańskie, stojące wyżej od nich pod wzglądem społecznym.
Misyonarze angielscy, pracujący w południowej Afryce, opowiadają ze zgorszeniem, że lud ten nie ma żadnej religii; twierdzenie to jest również bezzasadnem> jak wiele innych pochodzących z tego samego źródła. Religia wystąpuje u nich w tej samej postaci, jak i u innych pierwotnych, po za granicami cywilizacyi stojących ludów. Budzi sią najprzód poczucie sił po za człowiekiem stojących, myśl pierwotnego człowieka szuka przyczyny zjawisk w przedmiotach, podpadających mu pod oczy, przypisuje im różne szczególne własności, zwraca ku nim swoje uczucia, a we wszystkich krajach i u wszystkich ludów pierwsze ślady religii wystąpowały zawsze pod postacią fetyszyzmu. Z początku przedmiotem czci bywają kamienie, rośliny i zwierząta; na wyższym stopniu rozwoju wznosi sią myśl pierwotnego człowieka do ciał niebieskich, szukając w nich ogniska sił działających w przyrodzie i przyczyny zjawisk w codziennem życiu. Buszmani czczą obecnie słońce, książyc i gwiazdy, a Dr Bleek znajduje sią w posiadaniu oryginalnych buszmańskich modlitw do różnych ciał niebieskich.
W dalekiej przeszłości czcili oni przeważnie zwierząta, co było najprostszem nastąpstwem ich sposobu życia, a czego dowodzi wymownie ich bogata mitologia. W materyałach pozostawionych przez Dra Bleeka, znajduje sią mnóstwo podań treści mitologicznej i żałować wypada, że spoczywają dotąd w rąkopiśmie.

Bardzo cenny przyczynek do mitologii Buszmanów wschodnich okolic, zawdzięczamy p. OrpenowiŁ), który biorąc udział w jednej z wypraw przeciwko Kafrom, kopijował rysunki buszmańskie w górach Maluti i starał się o ich zrozumienie. Przypatrzmy się bliżej tym utworom wyobraźni dzikiego człowieka, a potem postarajmy się o ich zrozumienie.
Najważniejszą postacią w mytologii Buszmanów jest Ckaggen. Nazwa ta oznacza dziwacznego owada z rodziny prostoskrzydłych, którego zoologowie nazy- 4 wają Modliszką. Żoną Ckaggena jest pospolite w tych stronach zwierzątko z rodzaju borsuka, t. z. Daman; ich przybraną córką jest Jeżozwierz, której mąż nazywa się Ckwammana (prawdopodobnie również dotąd nieodgadnion i nazwa jakiegoś zwierzęcia). Synem tej pary jest Ichneumon.
Ckaggen bierze trzewik należący do swojego zięcia Ckwammana i zamienia go w Elanda (rodzaj ^ wielkiej antylopy). Polubiwszy to zwierzę, ukrywa je w zaroślach i karmi miodem. Ichneumon zostaje wysłanym przez rodzinę, ażeby się dowiedział, dlaczego Ckaggen nie przynosi miodu do domu. Ckaggen domyśliwszy się zamiarów Ichneumona, zawiązuje go w worek, ale ten robi w worku dziurę i odkrywa istnienie Elanda. Potem Ichneumon razem z ojcem swoim Ckwammananą, wywabiwszy Elanda z zarośli za pomocą miodu, zabijają go. Nie znalazłszy ulubieńca w zaroślach, Ckaggen gorzko płacze; spo-
A glimpse into the Mythology of the Maluti Bushman, drukowane w Cape-Monthly Magazine 1874.

strzegłszy krew, idzie za jej śladem i napotyka Łasice (Suricata Zennick), krające jego ulubieńca. Jedna Łasica rzuca gwałtownie Ckaggena na rogi nieżywego zwierzęcia.
Ten zgniótłszy żółć innego Elanda, tworzy ciemność,. skacze w nią, powraca do domu i leży chory. Łasice pokrajawszy mięso Elanda, zawieszają je na drzewie, ażeby wyschło, a zawiesiwszy na tem samem drzewie swoją broń i ubiory zasypiają. W nocy drzewo powstaje i przenosi się ze wszystkiemi zawieszonemi na niem przedmiotami na miejsce , gdzie leży chory Ckaggen. Ten zabiera razem z wnukiem Ichneumonem przedmioty należące do nieprzyjaciół.
Innym razem , gdy Ckaggen kopał korzenie dla swego Elanda, słoń samica uprowadza to zwierzątko i zostawia natomiast swoje młode. Ckaggen zabija takowe i idzie w ślad za matką. W chwili gdy poznaje swojego Elanda, ten zostaje pożartym przez słonia. Ckaggen walczy ze słoniem przy pomocy Springboka (rodzaj antylopy), ubija słonia, wchodzi do jego wnętrzności, uwalnia swojego ulubieńca i wraca w tryumfie do domu.
Innym razem odwiedza Ckaggen mieszkanie kleszczy. Te chowają się w wełnie swoich owiec z wyjątkiem jednego, który pilnuje garnków z jadłem stojących przy ogniu; ale potem wychodzą, biją Ckaggena i zmuszają go do ucieczki, Na żądanie Ckaggena córka jego (Jeżozwierz) wzywa pomocy potworu Czkwai- hemm, aby odebrał kleszczom część owiec do nich należących, ale żarłoczny ten potwór połyka Ckaggena i jego zięcia Ckwammane. Młodzi synowie Ckaggena

zabijają potwora, wszystkie istoty pożarte przez niego wracają do życia i wynoszą się z miejsca, gdzie trup jego leży.
Córka Ckaggena, zelżona przez ojca, rzuca się pomiędzy węże, ażeby zginąć. Najstarszy wąż bierze ją za żonę. Ckaggen poseła po nią syna swojego Ko- gaza, pożyczywszy mu swych zębów; zabrawszy siostrę wraca z nią Kogaz do domu; przed odejściem obwiązują swoje nogi sitowiem. Trzy węże puszczają się w pogoń za niemi, gryzą uciekających po nogach, ale bez szkody, ci biją ich rzemieniami, ale również bezskutecznie , rzucają na nich piaskiem, aby ich zapędzić do wody. Woda wznosi się po nad góry, a inne węże chronią się naumyślnie w tym celu wystawione rusztowanie. Wysłany przez Ckaggena Kogaz uderza węże laską, a te zamieniają się w ludzi.
Kogaz, wysłany przez ojca dla cięcia lasek, zostaje schwytany przez pawianów, a potem zabity i zawieszony na drzewie, około którego pawiany tańczą. Tymczasem Ckaggen, pomazawszy nos maścią cza- rowną, poznaje co się stało. Bierze worek cierni, udaje się na miejsce nieszczęścia i wbija jeden cierń w plecy każdemu pawianowi; zapędza ich potem góry i każe im żyć za karę skorpionami i chrabąszczami. Odtąd pawiany nie są już ludźmi. Powróciwszy z ciałem Kogaza do domu, przywraca go do życia za pomocą czarownej maści.
Nie brak i komicznych sytuacyj w życiu Ckaggena. Spotkawszy porzuconą kobietę, chce ją pojąć za żonę, bierze na plecy i niesie do domu. Baba przylgnęła do jego pleców jak wosk; żeby jej się po*

zbyć, trze Ckaggen plecami o drzewo i przylepia się sam do drzewa jak wosk. Żona Ckaggena, Koti, gromi go za tę niedorzeczność, gotuje wodę, polewa wrzącą wodą babę i uwalnia męża; ten urządza babie wielkie bicie za to, że przylgnęła do niego jak wosk.
Innym razem Ckaggen zabiera jaja jakiemuś bajecznemu ptakowi, lecz gdy się zabiera do ich spożycia, jedno jajo przyczepia mu się do ust, a reszta do jego pleców; odnosi jaja do gniazda tego ptaka, gdzie same odpadają.
Znowu żeby przestraszyć dzieci, Ckaggen przybiera postać nieżywego hartebista (inny rodzaj antylopy). Dzieci krają go na kawałki i niosą do domu, ale kawałki ruszają się, a głowa zaczyna mówić. Przestraszone dzieci porzucają swą zdobycz, porzucone kawałki zrastają się, Ckaggen przybiera właściwą sobie postać i karci dzieci, które uciekają.
Przytoczone powyżej ustępy odznaczają się nie- zaprzeczenie charakterem mytologicznym, a uderza w nich ta okoliczność, że działające osoby mają nazwy zwierząt. Jestto uosobienie postaci zwierzęcych przemawiające za tem, że pierwotna religia Buszmanów rozwinęła się w postaci fetyszyzmu zwierzęcego, który został dopiero usunięty przez cześć oddawaną ciałom niebieskim. Ale myśl dzikiego Buszmana nie była zdolną zerwać z trądycyą, w skutek czego postacie czczonych niegdyś zwierząt, przeszedłszy w dziedzinę wspomnień, stały się przedmiotem utworów fantazyi. Według poszukiwań Dra Bleeka, Buszmani czczą obecnie tylko ciała niebieskie; ani owad modliszka, ani żadne z innych zwierząt figurujących w mytologii nie

.jest przedmiotem ich uwielbienia. Przeciwnie Orpeo opowiada, że Buszmani w górach Maluti czcząc Ckaggena twierdzą, że jest najpierwszą istotą na świecie i stworzył wszystkie rzeczy, że modląc sią do niego, nazywają go ojcem; coś podobnego opowiada także Fleming o Buszmanach Balde, żyjących nad rzeką Zambezi, których fetyszem ma być jadowita gąsie- niczka nga, służąca do zatruwania strzał, a obaj ci panowie podają nawet modlitwy, odmawiane przez Buszmanów. Trudno ocenić, o ile te twierdzenia zasługują na wiarą; Buszmani w Natalu i nad Zambezi należą do najdzikszych i możebną jest rzeczą, że fe- tyszyzm zwierzący przechował sią u nich w pierwotnej swej postaci. Co do podań Orpena uważam za stosowne nadmienić, że wiadomości swe czerpał od młodego Buszmana, który stykał sią z kolonistami i mi- syonarzami i któremu zasady religii cbrześciańskiej nie były obce, w skutek czego szczegóły podawane przez niego o Ckaggenie i modlitwa do tej istoty mogły wytworzyć sią pod wpływem obcych idei.
Wierzą w życie po śmierci, a w zbiorze Dra Bleeka znajduje sią nawet opis miejsca, do którego dostają sią po śmierci, ale wiara w upiory, czyli przebywanie umarłych pomiądzy żywymi, rozpowszechniona pomiądzy ludami murzyńskiemi, u Buszmanów nie istnieje wcale. Dwie tylko istoty są zdolne, według nich, powrócić do życia: Książyc i struś (ten ostatni odradza sią z pióra).
Wierzą oni w czary i mają czarnoksiążników, ale zakres ich działalności jest bardzo ograniczony. Leczą głównie choroby i sprowadzają deszcz. Najpo

spolitszym środkiem przeciw chorobie zdaje się być ucięcie jednego członka od małego palca; czynią to w przekonaniu, że cieknąca krew zabierze z sobą chorobą. Rozpowszechnionym jest także użytek cza- rownej maści, którą nazywają Szo-coa. Wyrabiają ją z aromatycznych roślin, należących do rodziny ruto- watych,' głównie do rodzaju Diosma i przypisują jej różne cudowne własności; gra ona także ważną rolę w ich mytologii. Opowiadają np. co następuje. Niedoświadczony Buszman poszedł kopać czarowne ziele; towarzysze znaleźli go przy wykopanem zielu otoczonego wężami, pozbawionego mowy i ruchu. Po sto- sownem użyciu maści, węże zostały odpędzone i zabrały z sobą zły zapach, który zaszkodził człowiekowi, zostawiając dobry. Za pomocą tejże samej maści ów Buszman odzyskał mowę i ruchy. Pokazuje się z tego, że kopanie ziela nie każdemu jest dozwolonem. Kopiąc, odrywają kawałek łodygi z korzeniem i sadzą napowrót w ziemię, a resztę zawiązują w worek i suszą. Świeżo przywiezionego ziela lękają się kobiety buszmańskie. Nie podlega wątpliwości, że krzewinki te odznaczają się silnemi własnościami lekarskiemi. Koloniści nazywają je buchu, robią z nich wyciąg spirytusowy, którego używają we wszystkich przypadłościach nerwowych i żołądkowych.
Do najważniejszych czynności czarowników należy sprowadzanie deszczu. O sposobach, jakich używają w tym celu, wiemy bardzo mało, i tylko rysunki buszmańskie udzielają nam kilka niepewnych wskazówek. Znajduje się w mojem posiadaniu rysunek przekopiowany przez mojego przyjaciela, p. Schunke

w górach Outenikwa, przedstawiający, co następuje : Na wierzchołku drąga, umocowanego w ziemi w kierunku prawie pionowym, znajduje sią postać ludzka, z jedną ręką wzniesioną ku niebu, a drugą spuszczoną, w środku tegoż drąga jakiś przedmiot kulisty, którego znaczenie niezrozumiałe, poniżej tego przedmiotu są dwie ludzkie postaci, z lewej strony nagi mężczyzna, a z prawej prawdopodobnie kobieta, ubrana w skórę zwierzęcą, z jakimś niewyraźnym przedmiotem na głowie. Zdaje się, że obie te postaci podtrzymują drąg w równowadze, z lewej strony znajdują się jeszcze dwie inne ludzkie figury, a po nad całą grupą wielka ciemna chmura, z której padają grube bryłki, przedstawiające zapewne krople wody.
Inny rysunek przekopiowany przez Orpena w górach Maluti przedstawia jakieś zwierzę, ciągnione przez Buszmanów na sznurze. Buszman bawiący u Dra Bleeka tłómaczył znaczenie tego rysunku w ten sposób, że Buszmani chcąc deszcz sprowadzić, oprowadzają wodne zwierzę (niewiadomo jakie) po okolicy, potem przyprowadzają je do kałuży, w której woda wyschła, tutaj zabijają je i zjadają. Deszcz musi spaść wszędzie, którędy zwierzę przeprowadzonem zostało.
Zabobony i przesądy są pomiędzy Buszmanami głęboko zakorzenione i ważną w ich życiu grają rolę. Wierzą w przeczucia i ściśle się niemi powodują; twierdzą, że zwierzęta przepowiadają śmierć, że springbok zaprowadzi do lwa, że księżyc gniewa się, gdy się dzieci z niego śmieją, dzieciom nie wolno wymieniać nazwy lwa; wierzą, że ludzie mogą się zamieniać w zwierzęta i na ten temat istnieje u nich

kilka podań. Jedno z nich zapisane przez Aleksandra jest treści następującej. Hottentot podróżował raz z Buszinanką niosącą dziecko; gdy spotkali po drodze gromadę dzikich koni, Hottentot prosił towarzyszkę, ażeby się zamieniła w lwa i zabiła konia, iżby mieli co jeść. Kobieta opierała się z początku, ale potem uległa naleganiom i przybrała postać lwa. Hottentot przeląkł się okropnie i uciekł na drzewo. Lew zabił rzeczywiście konia i powrócił do dziecka; gdy Hottentot prosił go, aby przybrał napowrót ludzką postać, ponieważ się go boi, odrzekł, że pozostanie lwem do śmierci; ale potem, ulegając prośbom przerażonego to warzysza, wdział na siebie porzucone ubranie, zamienił się znowu w kobietę i wziął dziecko na rękę. Hottentot zszedł z drzewa, spożyli razem mięso ubitego konia i w dalszą puścili się drogę, ale nie prosił już nigdy towarzyszki, aby się w lwa zamieniała.
Przedmiotem ich czci był z pewnością niegdyś i kameleon, mała jaszczurka, posiadająca dziwną własność zmieniania barw i patrzenia każdem okiem niezależnie tak, że gdy jedno zwraca w górę, drugiem patrzy na dół. Zabicie tego zwierzątka uważają za występek, a z ruchu jego oczu robią przepowiednie
o	deszczu.
Na szczególną uwagę zasługują ich rysunki. Zdobili niemi skały po miejscach, które zamieszkiwali. Są one malowane farbami, albo rysowane ostrem narzędziem na ciemnej skale. Odróżniałem cztery kolory; najpospolitszym jest ceglasto-czerwony, potem czarny, żółty, biały; barwiki wytwarzali z różnych rodzajów ziemi, rozpuszczając je zapomocą tłuszczu ubitych zwie-
Podróże Remana.	13
t

rząt. Do nakładania farb używali tylko patyczków; po brzegach malowideł znajdują się niekiedy linie skrobane, może dla nadania im wyrazistości. Figury rysowane zapomocą ostrego narzędzia przedstawione są tylko w konturach.
Ze szczególnem zamiłowaniem zajmowali się naśladowaniem postaci zwierzęcych, przedewszystkiem antylop. Znajdowano po 150 springboków odmalowanych na jednej płaszczyznie. Oprócz tego znajdują się postacie strusia, hyeny, lwa, słonia, szakala, ichneumo- na, węża i jaszczurki. Mniej częste są postacie ludzi, przedstawiające zazwyczaj mężczyzn uzbrojonych w łu- ki i dzidy i kobiety, ze szczególnem uwzględnieniem steatopygii. Zdarzają się i grupy przedstawiające polowania, gdzie myśliwi są odmalowani w maskach odpowiadających szczególnym rodzajom polowania; dalej są tańce towarzyskie, kobieta rodząca z pomocnicami; są także grupy przedstawiające walki Buszmanów z Kairami, a różnice plemienne oddane bardzo trafnie; Buszmani są drobni, nadzy, barwy czerwonej, uzbrojeni w luki i strzały; Kafrowie wielcy, czarni, uzbrojeni w assagaje i kiri (pałki drewniane). Jedna grupa przedstawia oddział uzbrojonych kolonistów na koniach, prawdopodobnie wyprawę na Buszmanów, a inna Buszmanów kradnących bydło kolonistom. Rysunków treści mitologicznej stosunkowo bardzo mało. Zdarzają się postacie ludzkie z grubemi, wydłużonemi ogonami, przypominające postać salamandry, ale znaczenie tycb jeszcze nieodgadnione.
Rozmiary rysunków wszystkich są * bardzo drobne. Postacie ludzkie rzadko przechodzą sześć cali, po-

stacie zwierząt nie przechodzą nigdy dwunastu. Zdaje się, że brak miejsca przymuszał tych pierwotnych artystów do liczenia się z rozmiarami ich utworów.
W wielu miejscowościach widać po barwie ściany, że dawne rysunki zostały zmyte, a na otrzymanej powierzchni świeże, bardzo starannie namalowane. Wszystkie rysunki są wykonane w sposób pierwotny; rozumie się samo przez się, że zasady perspektywy nieznane, ale naśladowanie postaci jest bardzo wierne, niektóre linie wykonane z wielką wprawą, dowodzącą ciągłego ćwiczenia. Wiele figur zamazanych pozwala się domyślać, że ci pierwotni artyści starali się
o	wielką dokładność w wykonaniu i niszczyli umyślnie to, co ich nie zadawalniało, i nie odpowiadało ich poglądom estetycznym. Peschel, który porównywał te rysunki ze staro-egipskiemi, przyznaje im wyższość nad te mi ostatniemi.
W kraju Gry kwa nad rzeką Vaalriver, niedaleko osady Pnielj znajduje się bogaty zbiór rysunków em- blematycznycb. Odznaczają się one stosunkowo więk- szemi rozmiarami i zbliżają postacią w ogóle do figur geometrycznych o bokach prostych i krzywych, ale pole każdej figury jest poprzecinane liniami, prostemi, przypominającemi układ blaszek w skorupie żółwia. Boki tych figur są otoczone krawędziami, albo liniami ząbkowato załamanemi. Znaczenie tych rysunków jest nieodgadnione. Może być, że przedstawiają ciała niebieskie, które były przedmiotem czci religijnej u Busz- manów, ale nie przypominam sobie, ażebym widział pomiędzy niemi postać księżyca.

Wykonanie tych rysunków było połączone z nie- małemi trudnościami, bo nie mówiąc już nic o trudności otrzymania barwika, same skały chropowatością swoją tworzyły wielką przeszkodą w wykonaniu figur tak drobnych. W okolicy górzystej nad rzeką Hexriver, niedaleko miasta Worcester, znalazłem bryjówkę buszmańską ozdobioną malowidłami. Na skalistej podstawie spoczywa tutaj ogromny głaz, a szczelina utworzona przez obie bryły służyła Buszmanom za schronienie. Rysunki są tutaj umieszczone na powale, chociaż szczelina jest tak wąską, że wyprostować się w niej nie podobna. Gdym kopiował te rysunki, ręka mi drętwiała i byłem zmuszony przerywać mą pracę, a staranność, z jaką rysunki wykonane, świadczy wymownie o zapale i wytrwałości, jakie ożywiały ich twórcę.-
Nieobcem było Buszmanom i poczucie dla muzyki. Najpospolitszym instrumentem muzykalnym był łuk napięty struną, jak się zdaje z jelit zwierzęcych; przyłożywszy strunę do zębów wprawiali ją w ruch palcami, a układem ust nadawali jej właściwy ton; słyszałem ten rodzaj muzyki, przypomina ona w zupełności drumlę cygańską. Innym oryginalnym przyrządem muzycznym jest batożek z płaską i elastyczną deszczułką, przywiązaną do końca sznurka. Wywijając tą deszczułką w powietrzu, otrzymuje się głos huczący, którego wysokość zależy od szybkości ruchu. Buszmani oswojeni, pozostający w obowiązkach u białych, grąją wszyscy na skrzypcach i pełnią nieraz obowiązki muzykantów. Skrzypce robią sobie sami z pudełka od cygar, lub z puszki blaszanej od sucharków, przymoco

wawszy do niej rączką i założywszy struną, co prowadzi na domysł, że może i w pierwotnym stanie posiadali jaki przyrząd muzykalny smyczkowy.
W ten sposób spotykamy u tego ludu pod postacią poezyi, malarstwa i muzyki pierwsze zawiązki sztuk piąknych. Przewyższają oni pod tym wzglądem inne ludy afrykańskie, stojące na wyższym stopniu rozwoju towarzyskiego, a przypatrującemu sią tym pierwotnym objawom czynności umysłowej ludzi, którzy pod fizycznym i społecznym wzglądem ostatnie prawie w szeregu stworzeń obdarzonych rozumem zajmują miejsce, nasuwa sią mimowołi zapytanie, jakie okoliczności wpłynąły na rozbudzenie tych szlachetnych popędów i dlaczego lud ożywiony niemi nie wzniósł sią na wyższy stopień cywilizacyi. Aleksander Humboldt był może pierwszym, który zwrócił w wielu ustępach prac swoich uwagę na wpływ, jaki otaczająca przyroda wywiera na umysłowy rozwój człowieka, a angielski historyk Buckie rozwinął ten temat obszerniej i starał się udowodnić, że oprócz zjawisk przyrody i rodzaj pożywienia oddziaływa na rozwój człowieka. Teorye Buckle’a cieszą się ogólnem uznaniem pomiędzy czytającą publicznością, ale mniej pomiędzy uczonymi; znalazł on przeciwnika w Peschlu, który starał się wykazać, że charakter ludu niezawsze odpowiada temu, czegoby po fizycznych warunkach odpowiedniej miejscowości oczekiwać wypadało, a rodzaj pożywienia gra podrzędną rolę, bo człowiek jest z natury panto- fagiem i przyzwyczaja się z łatwością do wszystkiego, a przyzwyczajenie staje się drugą jego naturą.

Zdaje się jednakowoż, że pogląd ten grzeszy jednostronnością , bo fizyczne warunki miejscowości wywierają przeważny wpływ na rozwój pierwotnego człowieka, przymuszając go do obrania pewnego sposobu życia, a ten odziaływnje znowu na jego rozwój umysłowy. Nie myślę się zapuszczać w teoretyczny rozbiór tego twierdzenia, lecz wyjaśnię go na przykładzie. Kafrowie są ludem rolniczym; żyją oni w sąsiedztwie Buszmanów, ale zajmują najżyźniejsze okolice, a ziemia jest tak plenną, że z małym trudem zaspakaja ich potrzeby i z wyjątkiem czasów wojennych nie cierpią oni nigdy braku pożywienia, co dozwala im łączyć się w większe osady. Dzieci ich zostają pod bezustanną opieką rodziców, którzy wszelkie ich potrzeby zaopatrują i nadzwyczajną otaczają je starannością, wskutek czego rozwijają się powoli i później dochodzą do dojrzałości, a ponieważ nie oddalają się prawie nigdy od wioski rodzinnćj, przeto i wrażenia, jakim ulegają, są bardzo jednostajne, a zakres pojęć ograniczony. Kobiety wypełniają tutaj wszelką pracę. Kafer w wieku dojrzałym szuka w wolnych chwilach rozrywki, ale jedyną jego przyjemnością jest towarzystwo; odurzając się tytuniem albo dachą J) przepędza długie godziny w towarzystwie swoich przy wejściu do kraala, albo przy wspólnem ognisku; przedmiotem jego rozmowy są stosunki i wydarzenia miejscowe, lub sąsiednich kraalów, a gdy braknie tematu, opowiadanie o upiorach, których się boi, o wojnie, którą przenosi nad polowanie, a nie-
ł) Liście konopne.

kiedy utwory fantazyi na temat tysiąca nocy i jednej, a zawiązki sztuk pięknych występują n niego głównie pod postacią krasomówstwa i poezyi.
Zupełnie odmiennym jest zawód życia buszmań- skiego. Syn towarzyszy ojcu na polowaniu; zawód myśliwski jest połączony z wielkiemi trudnościami, przymusza do walczenia z przeszkodami, które tylko •chytrość i podstęp pokonać zdołają' i dlatego kształci zmysły, rozwija umysł i dzieci buszmańskie dojrzewają daleko wcześniej, a Buszman jest z natury ruchliwy, czynny i zwinny. Przeszkody, zjakiemi muszą walczyć, budzą wcześnie władzę zastanawiania się. Bada on przyczyny niepowodzenia, szuka ich w najprostszych zjawiskach codziennego życia, w przedmio- ^	tach materyalnych; te budzą jego obawę, kładą pierw
sze podstawy fetyszyzmu i otwierają obszerne pole dla rozbudzonej wyobraźni. W skutek tego już w mło - dym wieku zakres pojęć u Buszmana jest daleko obszerniejszym aniżeli u Kafra.
Jeżeli połów się powiedzie i pozwoli wypocząć myśliwemu, ten w chwilach wolnych szuk i również przyjemności, ale nie znajduje jej w towarzystwie, bo żyje z rodziną swoją w odosobnieniu; ruchliwy umysł jego nie pozwala mu spać w dzień i dlatego szuka przyjemności w swych myślach, a myśli o tem, co go najwięcej zajmuje, zatem o polowaniu. Kafer znajdzie zawsze towarzysza, z którym się podzieli utworami swej wyobraźni i dlatego utwory jego żyją w słowie. Ponieważ dla Buszmana jest to niemożebnością, przeto uzmysławia je na ścianach swojego mieszkania; maluje antylopy, których nie pozabijał, towarzyszy, któ -

rych unika, Kafrów, których nienawidzi i Europejczyków, których się boi, a malowidła jego są wiernym obrazem jego myśli.
Ezecz dziwna, że nie maluje prawie nigdy zwierząt mitologicznych. W ogromnym zbiorze tych zabytków sztuki buszmańskiej, znajdującym się w posiadaniu Dra Bleeka, widziałem tylko jeden rysunek je- żozwierza, a nie widziałem nigdy damana lub łasicy, a przedewszystkiem nigdy mantisa; a jednakowoż mieści się w tym fakcie głęboka prawda psychologiczna, tłómacząca nam stan sztuki w pierwotnym jej zawiązku. Mitologia buszmańska powstała na podstawie fetyszyzmu, a postacie mitologiczne przechowa? ły tylko nazwy istot, które im dały początek, ale w wyobraźni Buszmana przybrały one zupełnie inną formę nieokreśloną, dającą się oznaczyć tylko słowami. Pierwotna sztuka jest tylko naśladowaniem natury; Buszman oddaje z wielką trafnością za pomocą barw to, co podpada pod jego zmysły, ale nie rzuca się na to, co żyje tylko w jego wyobraźni, a tem bardziej, jeśli to coś jest przedmiotem jego czci albo obawy.
Nasuwa się mimowoli pytanie, dlaczego lud obdarzony takiemi przymiotami umysłu zamiast wznieść się wysoko, chyli się ciągle do upadku i jest zagrożony zupełną zagładą.
Zdaje się, że kilka różnych czynników składa się na wytłómaczenie tego zjawiska. Nie sądzę, ażeby byt materyalny był zawsze i wszędzie jedynym warunkiem postępu, ale trudno zaprzeczyć, że człowiek, którego całe życie jest jedną walką z głodem i nędzą, jeżeli

nie ulegnie pod ciężarem tycli przeciwności, wypełni już tem samem zadanie życia. Największe przeszkody do dalszego rozwoju znajduje Buszman w sposobie życia, na jaki przez samą przyrodę skazanym został. Całodzienna praca niezawsze pozwala mu zaspokoić potrzeby swojej rodziny; zmuszony do unikania drugich, pędzi życie w odosobnieniu, a wytworzenie liczniejszych towarzystw jest już z natury rzeczy niepodobieństwem. Oprócz tego zawód myśliwski zmusza go do bezustannego pozostawania za domem, a w wielu przypadkach brak wody do ciągłej zmiany miejsca pobytu.
Ażeby wznieść się na wyższy stopień cywiliza- cyi, musiałby zerwać przedewszystkiem z całą swoją przeszłością, zmienić dotychczasowy sposób życia i pozostać rolnikiem, ale zmiana taka napotyka nieprzeła- maną przeszkodę w jego własnym charakterze, a potem w stosunkach miejscowych. Sama przyroda traktuje go po macoszemu. Ziemia, którą zamieszkuje, bezwodna, jałowa, płonna, nie nadaje się do uprawy, a gdzie warunki te są nieco korzystniejsze, tam ona znajduje się w posiadaniu innych ludów, które są zawziętymi jego wrogami. Najwięcej stykali się Buszmani z Hot- tentotami, z którymi od niepamiętnych czasów żyją na stopie wojennej. Nie podlega wątpliwości, że stroną zaczepiającą byli zawsze pierwsi, bo zmuszała ich do tego potrzeba. Gdy polowanie się nie powiodło, przymuszony głodem Buszman opuszczał swoją kryjówkę, szedł na równiny, skradał się cichaczem pod trzody Hottentotów i zatrutemi strzałami wielkie im nieraz sprawiał szkody. Zagrzani żądzą odwetu Hot-

tentoci urządzali wyprawy, wyszukiwali szkodników w ich kryjówkach i mordowali bez litości, a ślady wzajemnej niechęci przechowały się dotąd pomiędzy niedobitkami obu tych ludów.
Nie lepszym był ich stosunek i do Kafrów. Ka- frowie są ludem rolniczym, ale ziemia jest ich wspólną własnością; majątek osobisty polega w bydle ro- gatem, a ich ustawy towarzyskie naznaczają srogie kary za kradzież bydła. Dopuszczali się często na nich tej zbrodni Buszmani. Kafrowie, przyzwyczajeni do walki w otwartem polu z assagają i tarczą w ręku, lękali się bardzo zatrutych strzał Buszmanów, ale za to, gdy udało im się podejść w znacznej sile nieprzygotowaną na napad gromadkę, mordowali bez litości mężczyzn, a kobiety i dzieci zabierali w niewolę i przyczynili się głównie do wyniszczenia tych nieszczęśliwych istot na wschodnich brzegach Afryki.
Ale największy cios zadali im osadnicy holenderskiego pochodzenia. O charakterze tych ludzi wspomnę obszerniej, gdy będzie mowa o ich stosunku do Hottentotów, a tutaj ograniczę się tylko do kilku uwag. Ludzie ci, wyrośli z wyrzutków społeczeństwa europejskiego, żyli wyłącznie z pracy swych niewolników; ażeby zwiększyć ich liczbę, urządzali zbrojne wyprawy do wnętrza kraju, chwytali Hottentotów, a przy tej sposobności mordowali Buszmanów, pod pozorem odwetu za popełnione przez nich kradzieże bydła. Czcigodny obrońca tych ludów, misyonarz Philip, daje nam wyobrażenie o spustoszeniach urządzanych pomiędzy krajowcami przez takie wyprawy. W przytoczo-

nem przez niego sprawozdaniu naczelnika jednej z takich wypraw czytamy co następuje r]
Dnia 27 września 1792 r. pierwsza gromada Hot- tentotów napadnięta; 75 zabito, 21 ujęto.
15-go października druga gromada napadnięta; 85 zabito, 23 ujęto.
20-go października trzecia gromada napadnięta; 7 zabito, 3 ujęto.
Równie przerażających szczegółów dostarcza pułkownik Collins, wysłany 1809 roku przez rząd angielski dla zbadania stosunków kolonii ; bardzo poważany kolonista opowiadał mu, że w ciągu sześciu lat wymordował i wyłapał przy pomocy swoich ludzi 3200 Buszmanów. Inny twierdził, że wyprawy, w których brał udział, pozbawiły życia 2700 Buszmanów. Thompson znał kolonistę, ktrry w ciągu 30 lat zrobił 32 takich wypraw, a na jednej z nich zabito 200 Buszmanów, a akta urzędowe stwierdzają, że w okręgu Graaf Reynet, od r. 1786 do 1795 2480 Buszmanów wymordowano. Rząd angielski starał się przeszkodzić takim nadużyciom; sprawdzono jednakowoż urzędownie, że jeszcze od roku 1797 do 1823 pięćdziesiąt trzy takich wypraw urządzono.
Nie podlega najmniejszej wątpliwości, że Busz- mani byli bardzo złymi sąsiadami kolonistów, ale przytoczone powyżej szczegóły przedstawiają nam obraz srogości, który tylko w postępowaniu fanatycznych Hiszpanów w Ameryce, za czasów świętej inkwizycyi, znajduje podobieństwo. Nic dziwnego, że wobec takich stosunków naród Buszmanów został w kolonii zupełnie wyniszczonym i zmuszony jest szukać warun

ków bytu w pustyniach niedostępnych dla Europejczyków.
Jest jeszcze jedna okoliczność niepozwalająca dzikiemu człowiekowi wznieść się na wyższy stopień cy- wilizacyi, a tą jest jego zamiłowanie wolności; zmiana sposobu życia jest dla niego głównie dlatego niemoże- bną, że naraża go na jej utratę. Ożywieni lepszym duchem osadnicy i misyonarze chrześciańscy próbowali poprawić los Buszmanów w ten sposób, że zatrzymując ich przy sobie i zaopatrując wszystkie ich potrzeby, dawali im poznać zalety regularnego życia; ale próby te nie udawały się, bo' ludzie ci odkarmiwszy się troszkę opuszczali osady białych i ciągli w rodzinne pustynie, przenosząc głód i nędzę nad zmianę dotychczasowego sposobu życia. Fakt ten na pozór dziwny jest trudnym do zrozumienia dla nas, którzy nie mamy wyobrażenia o wolności fizycznej ; zrodzeni i wyrośli wpośród społeczeństw ucywilizowanych, dźwigamy od kolebki aż do grobu kajdany, jakie wkłada na nas rodzina, towarzystwo i społeczeństwo, ale nie czujemy ich ciężaru, bo przykrość tę równoważy zupełna swoboda umysłu. Człowiek w stanie pierwotnym jest niewolnikiem pod względem umysłowym i przez cały ciąg życia swojego nie jest w stanie uwolnić się od gniotącego go ciężaru najniedorzeczniejszych przesądów i zabobonów, ale w zamian za to używa nieograniczonej swobody fizycznej. Zdaje się . powiada Peschel *), że u ludów pierwotnych zadowolenie fizyczne jest daleko większem, a przywiązanie do życia daleko mniej-
J) Ethnographie 155.

szem i z tego powodu przenoszą częstokroć śmierć nad kajdany, jakie wkłada na nich cywilizacya. Mógłbym przytoczyć liczne przykłady, gdzie nietylko jednostki, ale całe rodziny i towarzystwa dzikich skazywały się na samobójstwo, ażeby zrzucić gniotące ich jarzmo niewoli.
Nie łatwo jest orzec, w czem właściwie polega pojęcie wolności u dzikiego człowieka. Zdaje się, że występuje ono przeważnie jako żądza nieograniczonego używania tego, do czego umysł jego przywykł od dzieciństwa i co odpowiada jego usposobieniu i dlatego dziki tęskni prze- dewszystkiem za okolicą, w której się urodził i wychował. Przyzwyczajenie jest tutaj bardzo ważnym czynnikiem, a zmysł estetyczny zdaje się nie wchodzić wcale w rachubą, bo są okolice, które rażą dzikością umysł wykształconego człowieka, a zabijają ciało brakiem fizycznym, a pomimo to mogą być przedmiotem przywiązania i widzimy nieraz ze zdumieniem, że Beduin tęskni za piaskami pustyni, Kirgiz za spalonym stepem, Eskimos za lodowcami, a dziki Butokud za czarną i posępną knieją swojej ojczystej ziemi. Ale jak w życiu pojedynczego człowieka bywają smutne i wesołe chwile, tak samo i krajobraz zmienia postać swoję i pomimo pozornej posępności może chwilowo zachwycić zmysły, a w umyśle dzikiego człowieka, który go utracił, nikną wszystkie ujemne jego strony, pozostają tylko dodatnie i rodzą przekonanie, że z jego odzyskaniem odzyska i wolność swoją. Uczucie to zrozumie tylko ten, komu udało się wyrwać na chwilę z dusznych ognisk cywilizacyi europejskiej i odetchnąć, na chwilę świeżem i ożywczem powietrzem pustyni

albo napawać zmysły widokiem dziewiczej przyrody. Gdyby mi wolno było oddać się wspomnieniom dalekich podróży, odmalowałbym przed oczyma czytelnika dzikie i ponure góry południowej Afryki w chwili, gdy skaliste ich wierzchołki, pokryte białym całunem śniegu rysują się na najczystszym błękicie południowego nieba; albo chaotyczną roślinność pierwotnych lasów Zizikammy, w których gromady ociężałych słoni i bawołów i figlarnych małp poruszają się dotąd swobodnie niepłoszone widokiem człowieka; albo posępną pustynię Karroo, gdzie drogi białego człowieka znaczą niezliczone szkielety naszych zwierząt zaprzęgowych, poświęconych dla dopięcia ambitnych jego zamiarów f albo urocze doliny Natalu, gdzie nad brzegiem szumiącego potoku, obok sztywnych akacyj wznoszą się powiewne postacie drzewiastych paproci i palm, przerywane olbrzymiemi liśćmi strelicyi; albo niezmierzone okiem obszary stepowe, oblane różowem światłem wschodzącego słońca, po których tysiące antylop i innych zwierzątek igra swobodnie, nie zważając zupełnie na obecność człowieka. Widoki takie zachwycają podróżnika, pomimo raateryalnej nędzy i przeszkód, z ja- kiemi musi walczyć na każdym kroku i pozwalają mu poznać wartość fizycznej wolności. Jeżeli złe lub dobre losy przeniosą go potem na rodzinną ziemię, obrazy takie żyją w jego pamięci, budzą bezustanną jego tęsknotę i pozwalają mu zrozumieć, czem jest fizyczna wolność dzikiego człowieka i dlaczego jej utratę nieraz- śmiercią przypłaca.
W tym stanie rzeczy nie można się dziwić, jeżeli liczba Buszmanów w południowej Afryce zmniejsza się

z każdym dniem i w ciągu kilku dziesiątek lat całe plemię wyginie. Obecnie znikli oni w starej kolonii zupełnie, a na południe od rzeki Garipu tylko w skalistej pustyni nazwanej Busbmansland nieliczne ich gromadki się przechowały. Na północ od tej rzeki jest ich znacznie więcej, szczególnie w okolicach zachodnich, gdzie wielkie obszary pustyni Kalihari, zarosłe krzewami i nieprzystępne dla Europejczyków, pozwalają im używać pierwotnej swobody, chociaż i tutaj liczba ich z każdym dniem się zmniejsza.
A jednakowoż wiele okoliczności przemawia za tem, że Buszmani byli najdawniejszymi mieszkańcami i panami tej ziemi. Pozostawione przez nich malowidła dowodzą, że żyli pierwotnie nawet po miejscach, które w ostatnich czasach w wyłącznem posiadaniu Ka- frów się znajdowały, a przedziurawione kamienie busz- mańskie bywają znachodzone dziś tam, gdzie nawet pamięć o tych ludziach zaginęła. Powynajdywano nadto w ostatnich czasach wpośród ludów murzyńskich środkowej Afryki pojedyncze drobne plemiona, których opisy przywodzą żywo na pamięć Buszmanów. Tutaj należy np. lud Obongo, karłowatych rozmiarów, brudno- ; żółtej barwy ciała, z kosmykowatym porostem włosów, odkryty przez francuskiego podróżnika Du Chaillu w lasach wschodniej, podrównikowej Afryki; następnie karłowaty lud Akka, czyli Tiki-tiki, mieszkający według Schweinfurtha na południe od Uelle niedaleko od źródeł Nilu *, nakoniec karłowaty lud Doko, żyjący według Krapfa na południe od Raffy. Gdyby przyszłe badania wykazały, że istnieje genetyczny związek pomiędzy temi ludami i Buszmanami, doprowadziłoby nas to do

tego ważnego rezultatu, że Buszmani byli pierwotnymi i najdawniejszymi mieszkańcami środkowej i południowej Afryki i tylko przez ludy murzyńskiego pochodzenia z pierwotnych swoich siedzib wyparci, na dzikich
i	nieurodzajnych obszarach południowej Afryki do dni naszych się przechowali.
Buszmani w chwili pierwszego zetknięcia się z Europejczykami nie znali użytku żelaza, a wszystkie ich przyrządy były wyrabiane z kamienia, wskutek czego należą oni do epoki kamienia gładzonego przedziurawionego, a pod względem rozwoju historycznego możnaby ich porównać jedynie z ludami okresu lodowego, których ślady przechowały się po dziś dzień w jaskiniach Francyi. Ci ostatni nie stawiali również mieszkań, lecz żyli po jaskiniach, nie znali użytku żelaza, lecz wszystkie potrzebne przyrządy wyrabiali z kamieni lub kości. Napotykamy i u nich pierwsze ślady Bztuk pięknych w postaci rysunków, jakiemi zdobili różne przyrządy. Pod jednym względem stali może wyżej od Buszmanów; w jaskini w Dordogne odkryto igły z przedziurawionem uszkiem, każące się domyślać, że ci pierwotni mieszkańcy Francyi ubierali się starannie, a ubranie szyli. Nie można jednakże z tego powodu przypisywać im wyższego stopnia cywilizacyi, bo staranność w ubraniu mogła być prostem następstwem ostrości klimatu. Różnili się oni pod względem fizycznym znacznie od Buszmanów, bo szkielety ich przekonywują nas, że byli ludem rosłym i dorodnym, a czaszki ich silnie rozwinięte nie mają nic wspólnego z wydłużoną czaszką buszmańską.

Z ludów pierwotnych, obecnie na ziemi żyjących, tylko Australczycy przedstawiają pewne podobieństwo z Buszmanami; nie znają użytku żelaza, narzędzia swoje wyrabiają z kamieni lub kości, żyją z polowania, ale nie gardzą i owocami; używają również paska głodowego, a Gregory i Muller odkryli nad brzegami rzeki Yictorya rysunki wykonywane przez nich za pomocą kredy i ochry. Mowa ich jest nadzwyczaj wykształconą i przewyższa bogactwem form gramatykalnych wszystkie inne. Rzecz dziwna, że jeden i ten sam przesąd jest wspólnym obu tym ludom, a mianowicie, że ■dzieciom nie wolno spożywać mięsa od kości pacierzowej, bo w przeciwnym razie są zagrożone śmiercią. Niedorzecznością byłoby wyprowadzać z tych wspólnych cech wnioski o wspólności pochodzenia obu ludów, a sprzeciwia się temu i różnica w ustroju fizycznym. Przekonywują one nas raczej o psychicznej jedności rodu ludzkiego, w skutek której umysł ludzki
i	na odległych krańcach ziemi pod wpływem t3'ch samych czynników tenże sam przybiera kierunek i do tych samych dochodzi wypadków.
Podróże Remana.
13

II. O Hottentotach.
Hottentoci dzisiejsi a dawniejsi. — Ich powierzchowność. — Ubranie. — Zamiłowanie do ozdób. — Mieszkanie. — Sposób życia. — Ich charakter. — Skłonność do pijaństwa. — Ich jeżyk i religja. — Upadek dzisiejszy Hottentotów. — Powody tego zjawiska. — Kolonizacya południowej Afryki.— Charakter boerów.— Ciemiężenie czarnych. — Zniesienie niewolnictwa w kolonii.
Równorzędne miejsce obok Buszmanów zajmują w tej części Afryki Hottentoci. Nazwa Hottentotów została im nadaną przez holenderskich kolonistow z powodu dziwacznej i urywanej ich mowy; sami pomiędzy sobą nazywają się Koin-koin. Przewyższali oni niegdyś Buszmanów liczbą i znajdowali się na daleko wyższym* stopniu rozwoju towarzyskiego; nie byli ludem myśliwskim, lecz pasterskim, co było prawdopodobnie* powodem, że nie wyginęli jak Buszmani, lecz w zetknięciu z cywilizacyą europejską zmienili swoje zwyczaje, utracili charakter ludu pierwotnego i pomięszalk się częściowo z białymi.
Byli oni od pierwszej chwili narażeni na prześladowanie ze strony osadników, którzy przywłaszczali aobie ich bydło, a właścicieli chwytali i zamieniali na

niewolników. Ponieważ mężczyźni stawiali opór, padali ofiarą przemocy, a do niewoli dostawały się przeważnie kobiety i dzieci, co było powodem wytworzenia się rasy mieszańców. Mięszali się Hottentoci i z czarnymi murzyńskiego pochodzenia, którzy w XVII i XVIII w. w wielkiej liczbie do kolonii sprowadzani, tytułem kupna, na własność osadników przechodzili. Następstwo tych stosunków towarzyskich było takie, że w miejsce wytępionych Hottentotów wytworzyła się w kolonii ludność kolorowych, powstała z pomięszania się Europejczyków z Hottentotami, ze znaczną przymieszką krwi murzyńskiej. Wszyscy ci kolorowi bywają obecnie w kolonii nazywani Hottentotami; można rzeczywiście napotkać między nimi niekiedy czyste typy hottentoc- kie, ale przybrali oni bez wyjątku europejski sposób życia i mówią po holendersku.
Gdy w roku 1838 rząd angielski zniósł niewolnictwo w kolonii, wszyscy niewolnicy opuścili swoich panów i rozbiegłszy się po kraju osiedli przeważnie po małych miasteczkach, gdzie się trudnią rzemiosłami , albo wyrobnictwem. Znaczniejsza ich liczba zgromadziła się na północy od rzeki Garipu, w kraju Grikwa, gdzie wytworzyli społeczeństwo niezawisłe, zostające obecnie pod naczelnictwem Waterboera; nazywają się oni sami pomiędzy sobą Grikwa, są posiadaczami bydła, mówią po holendersku i twierdzą sami, że są mięszańcami. Nieliczne gromady Hottentotów w pierwotnym stanie przechowały się w kolonii tylko w zachodnio-północnej stronie, po jałowych i skalistych równinach kraju Namakwa i okolic sąsiednich; daleko więcej Hottentotów można napotkać na północ od rzeki
13*

Garipu, dokąd emigracya białych dopiero z początkiem bieżącego stulecia się rozpoczęła, a w kraju Grikwa mieszka obok wzmiankowanych powyżej mięszańców plemię hottentockie z rodu Koranna. Musiało ono być niegdyś bardzo licznem i zajmować znaczniejsze obszary, jak tego dowodzą nazwiska miejscowości oddalonych od ich dzisiejszych siedzib, np. Korannaberg, Korannaspruit i t. d. Wogóle jednakowoż liczba czystych Hottentotów jest obecnie dosyć mała i zwiększa się jedynie ku zachodowi, gdzie w kraju Damara Hottentoci mieszkają wspólnie z czarnymi, należącymi do rodziny Kafrów.
Znamiona fizyczne, wymienione powyżej jako charakteryzujące plemię Buszmanów, są wspólne i Hot- tentotom; istnieje oprócz tego i powinowactwo w ich językach i przemawia za tem, że oba te ludy są z sobą blizko spokrewnione i że w odległej starożytności jedną może stanowiły całość. Ale w obecnym stanie rzeczy Hottentoci odznaczają się niektóremi im właściwemi znamionami, a pokrewieństwo językowe ogranicza się jedynie do wspólności głosów mlaskających, wskutek czego Buszmanów i Hottentotów za samodzielne szczepy uważać wypada.
Przypatrzmy się zblizka tym różnicom. Hottentoci różnią się przedewszystkiem od Buszmanów lepszym wzrostem; Fritsch podaje ich średnią miarę, obliczoną według dziesięciu indywiduów, na 1,604 milimetrów, a zatem o 270 milimetrów więcej od średniego wzrostu Buszmanów. Różnica ta jest tem ważniejszą, że zboczenia od średniej miary poruszają się w dość szczupłych granicach, a przypadki bardzo nizkiego wzrostu

należą u Hottentotów do rzadkości. Odznaczają się oni wogóle lepszą budową ciała, a w porównaniu z chudością Buszmanów możnaby ich nawet posądzić o skłonność do otyłości, co jednakowoż może być prostem następstwem lepszego życia. Ich budowa jest dość proporcyonalną, a ręce i nogi równie drobne i kształtne jak u Buszmanów.
W budowie twarzy nie różnią się prawie niczem od Buszmanów; czoło ich jest również słabo rozwi- uięte, nos mały i przy podstawie zakląknięty, ginie pomiędzy szerokiemi i wy stające mi kośćmi policzko- wemi, wargi zlekka wyrzucone, broda śpiczasta, oczy małe i czarne, zdalcka od siebie osadzone, włosy również w kosmykach kutnerowatych zrzadka rozrzuconych , pomiędzy któremi prześwieca naga skóra. Barwą ciała nie różnią się Hottentoci zupełnie od Busz- manów; jest ona brudno-żółta, a wogóle dość jasna.
Wrażenie, jakie widok Hottentota sprawia na Europejczyku, jest wogóle dość niekorzystnem. Twarz Buszmana ma nieraz wyraz zwierzęcy, ale w oczach jego widać bystrość umysłu, która w charakterze dzikiego człowieka występuje przedewszystkiem pod postacią chytrości i podstępu. W twarzach Hottentotów widać daleko częściej głupowatą bezmyślność i zobojętnienie, a objawy inteligencyi są u nich rzeczywiście bardzo rzadkie. Ażeby.jednakowoż nie być posądzonym
o	jednostronność, muszę nadmienić, że te szczegóły odnoszą się do Hottentotów z rodu Koranna w kraju Grykwa, znajdujących się w stanie upadku, a w okolicach zachodnich, gdzie ich jest znacznie więcej, objawy niedołęztwa mogą być mniej rażące.

Daleko więcej różnią się Hottentoci od Buszmanów pod względem sposobu życia. Użytek ubrania jest u nich rozpowszechnionym od najdawniejszych czasów; już pierwsi Europejczycy, którzy zawitali na tutejsze brzegi, znaleźli Hottentotów odzianych w skóry zwierząt dzikich, albo swojskich, co każe się domyślać, że uczucie wstydu nie było im obcem. Ci, którzy żyją w blzkości osad białych, używają obecnie przeważnie stroju europejskiego; mieszkający w pustyni ubierają się i teraz w skóry owcze, ale starają się o nadanie im pewnej odpowiedniej formy. Zwyczajny ubiór składa się z fartucha przepasanego przez biodra
i	płaszcza zarzuconego przez plecy; ważną jest zapewne i ta okoliczność, że nie używają skór zupełnie surowych, lecz czyszczą je na wewnętrznej stronie
i	wyprawiają prawdopodobnie za pomocą glinki pomię- szanej z tłuszczem. Nie chodzą boso, lecz używają skórzanych sandałów własnego wyrobu. O tej części ubr&nia wspomina już Sir Thomas Herbert, który w r. 1626 na czele angielskiej floty zawinął do Przylądka Dobrej Nadziei; mówi on, że wszyscy Hottentoci mieli sandały, ale trzymali je w ręku, ażeby mogli łatwiej kraść nogami, bo kradli wszystko, co w palce od nóg ująć zdołali. Obecnie należy do niezbędnych części ich ubioru chustka kolorowa, którą obwiązują głowę. Zdaje się, że brak tej chustki bywa uważanym przez kobiety hottentockie za wielką nieprzyzwoitość, bo nie dadzą się niczem nakłonić do zdjęcia jej z głowy.
Zamiłowanie do ozdób jest obecnie u tego ludu bardzo wielkie, i zdaje się, że używają ich oddawna.

Herbert wspomina, że Hottentoci, których widział, nosili na szyi dla ozdoby wysuszone jelita zwierzęce, 3k w uszach guziki, gwoździe, kółka od ostróg i tym podobne przedmioty. Nabywali je od kolonistów i płacili za nie bardzo drogo. Mereński twierdzi, że w początkach XVH wieku Hollendrzy kupowali od Hottentotów wołu za cztery kawałki blachy miedzianej i trzy kawałki takiegoż drutu, po trzy stopy długości. Nabywają oni i teraz ozdoby od podróżujących handlarzy, rozumie się po zmienionych cenach, a użytek mosiężnych kolczyków, pierścionków, branzoletek i paciorków jest u nich ogólnym.
Mieszkania ich odznaczają się nadzwyczajną prostotą , zastósowaną do sposobu życia: mają one postać półkulistą i składają się z drewnianych obręczy, wbitych w ziemię, do pokrycia których używają obecnie starego płótna żaglowego, porzuconych mat, tektury albo blachy. Mieszkania te są wysokie na pięć stóp a obszerne na dziewięć do dziesięciu i dostarczają dość dobrego schronienia przed upałem słonecznym, ale nie chronią przed deszczem. Zdaje się, że w pierwotnym stanie do nakrycia obręczy drewnianych używali skór zwierzęcych. W porównaniu z czystemi
i	wymuskanemi chatami kafrów budy hottentockie robią wrażenie nędzy, do czego przyczynia się okropne niechlujstwo, jakie wewnątrz panuje ; nie można jednakże właścicieli ich potępiać z powodu niedbałej budowy, bo Hottentoci są ludem koczowniczym; zmuszani do częstej zmiany miejsca pobytu stawiają chaty tak, ażeby się dały z łatwością rozebrać i umieścić na grzbiecie ich zwierząt.

Hottentoci są ludem pasterskim; już pierwsi marynarze, którzy zawinęli na tutejsze brzegi, zastali ich w posiadaniu wielkich trzód i owiec, a koloniści nabywali od nich ten towar za bezcen; kupowali na- przykład wołu za kilka łutów tytuniu , a Hottentoci byli przytem tak uczciwymi, że gdy sprzedane bydlę przypadkiem uciekło, zwracali przedmiot nabyty, dopóki szkoda nie została powetowaną. Gdy w kilkadziesiąt lat potem stosunki się zmieniły, koloniści uważali za dowód bezczelności, gdy krajowcy ośmielali się żądać za wołu zwitek tytuniu, długi od rogów do końca ogona.
Mleko zwierząt domowych służy im do dziś dnia za pożywienie, ale jedzą i mięso zabitych zwierząt* Kafrowie nazywają ich “Amalau“, a Fleming twierdzi, że nazwa ta oznacza ludzi, co wolą zabijać bydło, zamiast je chować i wyraża oburzenie gospodarnych
i	oszczędnych Kafrów na takie marnotrawstwo. Używają i pożywienia roślinnego; kobiety ich kopią korzenie i zbierają owoce, a na zachodnich brzegach, u ludu Namakwa, napotykano nawet ślady uprawy ziemi. Nie gardzą oni i polowaniem, gdy się im do tego nadarzy sposobność. Dawniej używali oprócz łuków i strzał zatrutych, assagai; obecnie znajdują się w posiadaniu broni palnej. Do przesadnych podań, głoszonych o tym ludzie przez różnych podróżników, wypada zaliczyć niedorzeczne podanie Herberta, jakoby rozkopywali groby kolonistów i zjadali nadpsute ciała; możemy twierdzić z wszelką pewnością, że ani Busz- mani, ani Hottentoci nie byli nigdy ludożercami i zdaje

się, że groby rozkopane przez hyeny, stały się powodem powyższego podania.
Zawód pasterski nie o wiele lepiej sprzyja rozwojowi życia rodzinnego i towarzyskiego, jak myśliwski a szczegóły podawane przez dawniejszych podróżników
o	pierwotnych stosunkach Hottentotów brzmią bardzo niekorzystnie. Okolice zajmowane przez nich pokrywają się tylko w jednej porze roku, i to nie na długi przeciąg czasu, nieco bujniejszą roślinnością i zaopatrują trzody dostatecznie w pożywienie; przez trzy części roku brak paszy zmusza ich do ciągłej zmiany miejsca pobytu. W okolicach zachodnich brak wody tworzy inną wielką przeszkodę i przymusza ich również do odbywania dalekich podróży. Nadto sam rodzaj zatrudnienia stawał zawsze na przeszkodzie umoral- nieniu tego ludu, bo jednostki strzegące bydła z rodzinami swemi mało się stykały, a pobyt pod gołem niebem, połączony z wielu przykrościami, mógł tylko przyczynić się do podniesienia wrodzonej dzikości charakteru. Prawie wszystkie zbrodnie Buszmanów napotykamy i między Hottentotami. Herbert wspomina z oburzeniem, że starców i chorych porzucają po miejscach niedostępnych, gdzie zostają pożarci przez dzikie zwierzęta. Sparmann i Levaillant — że zabijają niemowlęta odumarłe przez matkę, albo, gdy kobieta powije bliźnięta, jedno z nich zostaje zawsze zgładzonem. Inni twierdzą, że mężczyźni obchodzą się źle z kobietami a rodzice z dziećmi. Misyonarze pracujący obecnie pomiędzy tym ludem wydają mu daleko lepsze świadectwo i szczegóły powyższe uważają za wyjątkowe.

Polygamia istnieje u nich w zasadzie, ale w rzeczywistości zdarza się bardzo rzadko i zdaje się, że przy zawieraniu małżeństw obchodzą się bez kupna. Unikają również starannie związków w bliższem pokrewieństwie.
Umierających wstrząsają silnie i robią im głośne wyrzuty, że opuszczają swoich. Umarłym układają ręce na piersiach na krzyż, głowę wsuwają między ramiona, nogi zginają w kolanach i przysuwają do tułowu i chowają w grobach z otworem z boku, zawinąwszy ciało w rogoże, albo obwiązawszy sitowiem, poczem opuszczają natychmiast miejsce, gdzie pochowali jednego ze swoich. Kobiety obcinały dawniej na znak żalu po mężach wierzchołek małego palca.
Są lubownikami tańca połączonego ze śpiewem, w którym bierze udział kilka osób, zarówno mężczyźni jak i kobiety. Kolbe twierdzi, że w śpiewie tym można było zawsze rozróżnić wyrazy hotten-totum-brokwa, zkąd miała powstać nazwa nadana tym ludom przez kolonistów.
Różnie brzmią podania badaczów o charakterze Hottentotów. Herbert przypisuje im charakter dziecinny
i	skłonność do złodziejstwa. Jezuita Tachart uważa ich za poważnych i rozumnych, a Kolbe stara się oczyścić ich od wielu zarzutów i twierdzi, że są u- czciwi, wierni, skromni, litościwi i dobrzy służący, chociaż przyznaje, że są skłonni do lenistwa i do mściwości. Trudno orzec, co w tych opisach zasługuje na wiarę, a co jest przesadą, gdyż nie podlega najmniejszej wątpliwości, że charakter tego ludu uległ niemałym zmianom w zetknięciu z cywilizacyą. Podam

kilka szczegółów, na które sam patrzyłem. W kraju Grykwa, około miejscowości Kimberley, gdzie w ciągu ostatnich sześciu lat zbiegło się z powodu otwarcia kopalni dyamentów na małym obszarze ziemi blizko 30,000 ludzi, widywałem często Hottentotów z rodu Koranna. Odznaczają się oni przedewszystkiem lenistwem, bo podczas kiedy łatwość zarobku przyciąga tutaj ze wszystkich stron południowej Afryki niezliczone gromady Kafrów, którzy ciężko pracują w kopalni, nie zdarzyło mi się nigdy napotkać Hottentota zajętego tą pracą. Znajdują się oni obecnie w posiadaniu bydła, trzymają mianowicie kozy i krowy, a kobiety ich przynoszą od czasu do czasu na targ mleko w flaszkach, za które sowitą otrzymują nagrodę. Skłonność do pijaństwa jest im wrodzoną i zdaje się, że większą część zyskanych pieniędzy pozostawiają w szynkowniach, bo napotykałem ich nieraz w stanie pijanym, a widok kobiet tańczących w szalonych podskokach po drodze, z niemowlęciem przewiązanem przez plecy, był odrażającym. Zupełny brak zmysłu zachowawczego uważam za ogólną ich cechę. Nie zdarzyło mi się nigdy widzieć w Kimberley pijanego Ka- £ra, chociaż było ich tutaj 15,000, bo Kafer, gdy otrzyma zapłatę, wydaje tylko tyle, ile potrzeba na zakupno pożywienia, a resztę chowa przed własnem
i	cudzem okiem, składając tak długo, dopóki nie znajdzie się w możności kupienia strzelby, albo żony. Przeciwnie Hottentot żyje z dnia na dzień, nie myśli
0	tem, co będzie jutro, goni za chwilową rozrywką
1	przepija ostatnią koszulę, gdy się zdarzy sposobność. Odznaczają się oni nadzwyczajnem niechlujstwem, po-

chodzącem nie tyle może z lenistwa, ile z upośledzenia umysłowego, bo widziałem Hottentotki, które, myjąc ręce, w miejsce mydła, nawozu krowiego używały.
Nałóg pijaństwa rozpowszechniony pomiędzy Hot- tentotami przyczynił się niemało do ich upadku moralnego i materalnego. Gdy rząd angielski po zajęciu kolonii rozciągnął opiekę nad pierwotnymi krajowcami, a systematyczne rozbójnictwo, prowadzone przez dwa wieki przez białych osadników, siłą zostało powstrzymane, ci ostatni zdobyli się na inny sposób wyzyskiwania Hottentotów. Udawali się oni w głąb kraju pod pozorem handlu zamiennego, ale jedynym przedmiotem zamiennym, jakiego używali, była wódka, za którą niedołężni Hottentoci oddawali swoje bydło, w skutek czego w wielu miejscowościach do najwyższej zostali	*
doprowadzeni nędzy, a w ślad za nią poszedł i upadek moralny. Hottentoci wyrabiali od najdawniejszych czasów z miodu dzikich pszczół pewien napój odurzający, który wysoko cenili, a przejęli z chciwością od białych zwyczaj palenia tytuniu, a od Kafrów dachę. Nic dziwnego, że opilstwo znalazłszy już grunt przygotowany, z szybkością się rozpowszechniło. Wódka odgrywała najważniejszą rolę przy wszystkich układach prowadzonych z kolonistami, a środek ten był nawet protegowany przez rząd. Van Riebeek, pierwszy holenderski gubernator w kolonii (r. 1652 — 1662), opowiada , że w święto Wniebowzięcia Matki Boskiej w r. 1660, wystawiono w Cape Town, przed samem kazaniem, dla użytku krajowców baryłkę wódki z arakiem, którą okropnie się popili i najdziwniejsze potem miny stroili.

Kolbe a za nim i inni podróżnicy wspominają, ie Hottentoci znali sposób topienia rudy żelaznej i kuli z niej wszystkie potrzebne przybory. Sprzeciwia się temu twierdzeniu ta okoliczność, że zakupywali z chciwością od białych przybyszów metalową blachę i drut, wskutek czego przypuszczam, że znajomość tej sztuki przejęli od Kafrów, którzy ją do dziś dnia w wysokim stopniu posiadają, ale zastosowanie jej musiało być bardzo ograniczone. Z drugiej strony pewną jest rzeczą, że Hottentoci w kraju Namakwa, obfitującym w kruszce, zajmowali się od niepamiętnych czasów topieniem rudy miedzianej i jej przerabianiem, co nadaje im stanowczą wyższość nad Buszmanami. Zresztą pierwotni podróżnicy znaleźli ich w posiadaniu naczyń glinianych i robót koszykarskich; wyroby z drzewa były bardzo pospolite, a wspominają także podróżnicy i o użytku kamienia na ostrza strzał i noże.
Zdaje się, że oni wynaleźli sposób przyuczania wołów do jazdy. W tym celu dziurawią młodemu zwierzęciu nozdrza i zakładają w otwór pierścień miedziany, albo kawał rzemienia. W czasie podróży przenoszą cały swój dobytek na grzbietach tych zwierząt, a użytek ich do jazdy wierzchem jest obecnie rozpowszechniony w kraju Damara i Basuto.
Język Hottentotów jest spokrewniony z językiem Buszmanów za pomocą głosów mlaskających, ale podczas gdy w ostatnim jest takich głosów sześć, pierwszy ma ich znacznie więcej. Z tego więc powodu nauczenie się tego języka przedstawiało niezwalczone trudności białym przybyszom, a pierwszym, który jc pokonał, był Georg Friderych Wreede, Hollender czy

Niemiec, który w roku 1659 przybył na Przylądek Dobrej Nadziei, jako żołnierz i wkrótce zawładnął tak dokładnie językiem krajowców, że przez długie lata potem pełnił obowiązki tłómacza przy kompanii holenderskiej. Miał on ułożyć słownik i gramatykę tęgo- języka, które jednak w Europie zaginęły.
Wiadomości nasze o religii Hottentotów przedstawiają tyle sprzeczności, że niepodobieństwem jest dojść do ładu wśród tego chaosu. Podczas gdy jedni odmawiają im zupełnie religii, inni przypisują im znajomość jedynego Boga, wiarę w nieśmiertelność duszy,, świadomość złego i dobrego pierwiastku itd. Ograniczę się do przedstawienia kilku faktów, według podań za- siągniętych na miejscu. Dzicy Hottentoci, którzy nie mieli dotąd sposobności Stykania się z misyonarzami, oddają cześć księżycowi i odbywają podczas pełni pewien rodzaj uroczystości religijnej, ze śpiewem i tańcami. Oprócz tego wyprowadzają dobre lub złe wróżby ze spotkania się z modliszką, a koloniści nazywają to- zwierzątko bogiem hottentockim (Hottentotsgod). Używają amuletów, a jeden z ich czarodziejów znajdował się przed kilku laty w posiadaniu amuletu, który nie był niczem innem jak olbrzymim dyamentem, ważącym- 83 karaty, a kupiony przez podróżującego handlarza za wóz z pełnym zaprzęgiem wołów, został sprzedany w Anglii za 11,000 funt. szter. i dał powód do otwarcia niewyczerpanej kopalni dyamentów w Kimberley; użytek amuletów wypada może uważać za zabytki fetyszy- zmu, który w pierwotnych czasach był wspólną religią_ Buszmanów i Hottentotów.
Niektórzy misyonarze twierdzą, że Hottentoci

wierzą w jednego Boga, którego nazywają U-Tiko,. a nazwa ta została przeniesioną przez misyonarzy da języków kaferskich, które nie posiadają wyrazu na oznaczenie najwyższej istności. Przyjrzyjmy się zblizka^ jaka jest geneza tego pojęcia. Hottentoci z rodu Ko- ranna czcą pamięć jakiegoś naczelnika, którego nazywają Czui-Ckoab. Podania o nim są sprzeczne i niejasne. Samo wyrażenie oznacza w ich języku dosłownie “zranione kolano“. Miał to być wielki naczelnik, czy czarodziej, który zraniony niebezpiecznie w kolano sam się cudownie wyleczył; później zasłynął ze swoich przymiotów po całym kraju, a po śmierci stał się przedmiotem czci religijnej. Misyonarz Appleyard, który pełnił obowiązki swoje długo pomiędzy tymi Hottentotami i znał doskonale ich język, bo tłómaczyf nań różne części pisma świętego, utrzymuje, że nazwa U-Tiko powstała u sąsiednich plemion z nazwy Czui- Ckoab ; jakoż w tłumaczeniach swoich HŻywa on zwykle wszędzie tego ostatniego wyrazu na oznaczenie Boga.
Oprócz tego czczą Hottentoci innego bohatera,, którego nazywają Heici-Eibib. Ustawiają dla pamięci jego w pustyni stosy kamienne i urządzają na cześć jego śpiewy i tańce, a Hottentoci Namakwa mówią
0	swoich współbraciach z pustyni “już nie tańczą“, albo “tańczą jeszcze“, co znaczy, że są już chrześcia- nami, albo trwają jeszcze w pogaństwie. Ponieważ opowiadają o tym Heici-Eibibie, że kilka razy umarł
1	znowu powrócił do życia, przeto zdaje się, że jest on postacią mystyczną, po prostu personifikacyą księżyca.

Kolbe; a za nim i inni pisarze twierdzą nareszcie, że Hottentoci czczą bóstwo złe i dobre; Mereński wspomina, że złe bóstwo nazywają Cui-kwaw, co mojem zdaniem, nie różni się w zasadzie niczem od Czui- Ckoab, a w skutek tego istnienie dualizmu religijnego u pierwotnych Hottentotów jest więcej aniżeli wątpi i- wem, a odpowiednie pojęcia powstały prawdopodobnie dopiero pod wpływem misyj chrześciańskich.
W ten sposób religia Hottentotów przedstawia obok wyraźnych śladów fetyszyzmu dość silnie rozwiniętą cześć umarłych i zajmuje pośrednie miejsce pomiędzy religijnemi pojęciami Buszmanów i Kairów. Mają Hottentoci tak samo jak Buszmani swoich czarodziejów, których zakres czynności odnosi się głównie do leczenia chorób, robienia wróżb i sprowadzania deszczu. Zdaje się, że używają oni u tego ludu większego poważania, niżeli u Buszmanów, a wiara w ich potęgę jest więcej utrwaloną. Chorób i śmierci nie uważają Hottentoci za zjawiska naturalne, lecz za wywołane nadzwyczajnemi przyczynami i wierzą w to silnie, że za pomocą nadzwyczajnych środków zapobiedz im można. Z tego powodu niezawsze oglądają się na swych czarodziejów, lecz próbują szczęścia na własną rękę, a obawa przed oczarowaniem była u nich nieraz powodem prześladowania jednostek przez własne towarzystwo.
Literatura ich zdaje się być dosyć bogatą, ale mało znaną. Dr. Bleek, który zajmował się także badaniem tego ludu, ogłosił w niemieckim przekładzie zbiór podań i opowieści hottentockich, które charakterem swoim zbliżają się do buszmańskich. Zamiłowanie

«lo malarstwa nie rozbudziło się w nich wcale, ale po- -dróżnicy przypisują im wiele uzdolnienia muzykalnego, które objawia się poczuciem taktu i trzymaniem głosu w śpiewie. Ich narodowy instrument muzykalny, tak zwana “gora“, jest po prostu lukiem, jaki widzieliśmy u Buszmanów, ale udoskonalonym przez dodanie dudki z pióra, albo z kawałka trzciny, w którą grający dmie ustami.
W tym stanie rzeczy stoją Hottentoci niezaprze- czenie wyżej pod wieloma względami od Buszmanów. W chwili odkrycia tej części Afryki przez Europejczyków byli oni przedewszystkiem ludem pasterskim, co pozwalało im, a nawet przymuszało ich poniekąd do łączenia się w większe gromady, w skutek czego i stosunki towarzyskie stały u nich daleko wyżej, a przechowujące się pomiędzy nimi podania pozwalają się domyślać istnienia słabych zawiązków państwowych.
Polegały one na wzajemnem łączeniu się poje- dyńczych gromad pod wspólnym naczelnikiem, celem obrony albo napaści na narody sąsiednie. Znali wyrób i użytek miedzi, a zatem pod względem rozwoju historycznego należeli do epoki brązowej. Język ich przewyższa również rozwojem swoim język Buszmanów. Pod jednym względem stoją Hottentoci niezaprzeczenie niżej od Buszmanów; brakuje im zmysłu estetycznego, który u tych ostatnich tak silnie się rozwinął, ale ten objaw wypada uważać u Buszmanów za wyjątkowy, nadający im pewną wyższość nad wszystkiemi innemi ludami południowej Afryki.
Podróże Remana.
14

Jeżeli upadek narodu buszmańskiego i jego szybkie niknięcie było przeważnie następstwem ich sposobu życia i niekorzystnego ustroju społecznego, to o Hot- tentotach można śmiało twierdzić, że upadek swój zawdzięczają wyłącznie europejskim osadnikom. Prawie- wszyscy podróżnicy przedstawiają charakter tych ludzi w bardzo niekorzystnem świetle i zgadzają się, twierdząc, że oni okrucieństwem swojem przyczynili się najwięcej do upadku czarnych. Przypatrzmy się historycznemu rozwojowi południowo afrykańskich kolonij ✓	i stosunkowi osadników do krajowców.
W chwili odkrycia tej części ziemi przez Europejczyków rzeczywistymi jego panami byli HottentocL Przewyższali oni Buszmanów liczbą i znajdowali się w posiadaniu bogatych trzód bydła, które byt im zapewniały. W tym stanie znalazł ich już Bartholoraeo Diaz, gdy przybył do tutejszych brzegów w r. 148(> i z tego powodn nazwał jedno z miejsc, ua któreiu wylądował, przystanią pasterzy (Angra dos Yaąueiros). Ale wrażenie, jakie ta część ziemi zrobiła na pierwszych podróżnikach, było tak niekorzystnem, że przez półtora wieku nikt się o nią nie troszczył, a to teiih więcej, że w czasach, kiedy nienasycona chciwość była jedyną pobudką do urządzania wypraw zamorskich,, oczy całego świata były zwrócone na bogactwa Ameryki i Indyi. Dopiero kiedy Hollendrzy stali się wyłącznymi panami tego ostatniego kraju, holenderska kompania wschodnio-indyjska uznała za stósowne zająć- Przylądek Dobrej Nadziei, gdzie dwie obszerne zatoki dostarczały doskonałego punktu oparcia dla ich okrętów podróżujących do Indyj. Wysłany przez kompanią

Jan Van Riebeek zajął w r. 1052 Przylądek Dobrej Nadziei w posiadanie kompanii, wybudował na brzegu fortecą i rozpoczął uprawą ziemi.
Osadnicy, których przywiózł, znajdowali się w służbie kompanii, mieszkali tuż przy zatoce i uprawiali ziemią wyłącznie dla wygody okrętów. Zdaje się, że stosunek ten nie był im na rękę, bo w pięć lat potem, to jest w roku 1657 dziewięciu z nich wyprosiło sobie od gubernatora pozwolenie udania się w głąb kraju i uprawiania ziemi na własną rękę. Taki był pierwszy zawiązek kolonii, a tych dziewięciu osadników wypada uważać za praojców holenderskiej ludności w południowej Afryce. Liczba ich wzmogła się jednak wkrótce przez uciekających z okrętów marynarzy, jak świadczą akta urzędowe Holendrów, DuńT czyków, Niemców i Portugalczyków.
Ażeby ocenić moralny stan takiego społeczeństwa, potrzeba przedewszyfctkiem znać charakter ludzi, którzy mu dali początek. Byli to bez wyjątku zbiegli ze służby marynarze. Kto miał sposobność dłuższego przebywania w miastach portowych i odbywania podróży na okrętach, należących do różnych narodowości, przyszedł do przekonania, że marynarze zajmują najniższe stanowisko w społeczeństwie ucywilizowanem; żmudne życie i ciężka praca na okrętach, nie sprzyjają rozwojowi zalet towarzyskich i przyczyniają się tylko do zwiększenia dzikości charakteru i złych nałogów, a dzisiejsi marynarze odznaczają się w ogóle saraolub- stwem, gburowatym i porywczym charakterem, lekceważeniem przełożonych i niechęcią ku obcym, a wady te występują najsilniej u marynarzy angielskiego i ho-
14*

lenderskiego pochodzenia. Jasną jest rzeczą, źe przed dwoma wiekami stosunki te musiały być daleko gorsze, bo ogólna moralność ówczesna stała daleko niżej, a w czasach, kiedy wyprawy zamorskie były daleko niebezpieczniejsze, a służba okrętowa cięższą, tylko wy rzutki społeczeństwa lub umysły awanturnicze puszczały się w charakterze marynarzy na morze.
Jakoż pierwsi koloniści przedstawiali pod wzglądem moralnym stan bardzo smutny, a cały ciężar ich złych przymiotów obrócił się na niekorzyść krajowców. Ażeby zaspokoić chwilowe potrzeby, wyłudzali od nich, albo zabierali im przemocą bydło, przymuszali do pracy, a w razie oporu mordowali bez litości. Nietrudno zrozumieć następstwa takich stosunków. Niedołężni .krajowcy, pozbawieni środków obrony, ulegli przemocy i wyparci z pierwotnych swoich siedzib, musieli chronić się w głębi kraju, ale nie pozbyli się żądzy odwetu. W kronikach miasta Cape Town znajduję wzmiankę, że już w r. 1659 przyszło z tych powodów do pierwszej wojny z krajowcami. Misyonarz Fleming chcąc uzasadnić prawa Anglii do posiadania kolonii, twierdzi, że pierwotni osadnicy objęli tę ziemię w posiadanie tytułem dobrowolnej ugody z krajowcami; tymczasem akta urzędowe przekonywują, że w rzeczywistości jeden tylko akt kupna zawartym został. Nabyto w r. 1672 brzegi morza od miasta aż po góry Hottentot-Hollands Moutains, a zatem obszar ziemi około 300 mil kwadratowych angielskich obejmujący, za cenę 114 złotych holenderskich, które wypłacono w towarach. Ażeby dać wyobrażenie o znaczeniu tej za

płaty, nadmienią, że miesięczna pensya, jaką pobierał gubernator Van Riebeck wynosiła 150 złotych.
Rząd kolonialny, szczególniej rada główna, przebywająca w Europie, stawała pozornie w obronie krajowców, ale nie była w stanie zapobiedz złemu. Ażeby ułatwić uprawą ziemi, sprowadzono niewolników, których pierwszy transport zawinął do przystani w r. 1658; ale następstwem tego systemu było to, że ci osadnicy, którzy nie posiadali niewolników, starali sią
o	nabycie ich przemocą z pośród krajowców. Stan tego społeczeństwa musiał być bardzo smutnym, jeżeli sam rząd widział się zmuszonym wydalić z kolonii najgorszych z pomiędzy tych “leniwych i bezpożytecznych łajdaków“, jak ich dokument urzędowy nazywa. Z drugiej strony potrzeba przyznać, że los tych pierwotnych kolonistów był bardzo opłakany. Uprawa ziemi była połączoną z nadzwyczajnemi trudnościami, a stosunek rolników do władzy miejscowej mógł zniechęcić najpoczciwszych. Nie było egoistyczniejszej instytucyi na świecie, jak holenderska kompania wschodnio-indyjska, a koloniści osiedli na gruncie należącym do kompanii, albo pozostający w jej służbie, byli traktowani na równi z niewolnikami; nie wolno im było handlować z krajowcami; rząd przywłaszczył sobie prawo zaku- powania za bezcen bydła ód krajowców, a osadnicy mogli nabywać takowe tylko z drugiej ręki od rządu. Wszystkie ziemiopłody obowiązani byli sprzedawać po cenach przez rząd oznaczonych, wyłącznie tylko okrętom holenderskim; przedmioty potrzebne w codziennem życiu, jak odzienie, broń itp. wolno było nabywać tylko w magazynach kompanii. Okrutnemi były i prawa

miejscowe. W rocznikach miasta Cape Towń znajdujemy np. następujące szczegóły:
Dnia 25 października r. 1653 Herman Van Vo- gelaar ochotnik, skazany na sto uderzeń muszkietem za to, że kazał podskarbiemu okrętowemu iść do dya- bła, gdy ten zamiast wołowiny lub wieprzowiny pingwina podał na obiad.
W roku 1666 Antoni Jans i Antoni Arents skazani za kradzenie kapusty na plagi, trzechletnią pracą w kajdanach na wyspie Robbin Island i odtrącenie pensy i za 4 miesiąca.
Zrozumie każdy bezstronny, że prześladowany i gnąbiony .w ten sposób osadnik marzył tylko o tera, ażeby wyrwać się z pod oka władzy miejscowej i gdy mu się udało przenieść się w głąb kraju, szukał odwetu, a ofiarą tej żądzy padali krajowcy.
Pod koniec XVII-go stulecia siły młodej kolonii zostały wzbogacone nabytkami, które bardzo piękne rokowały nadzieje. W r. 1684 sprowadziła kompania 50 wieśniaków holenderskich i oddała im ziemię do uprawy w okolicach miasta i zdaje się, że od nich poszła nazwa boerów (chłopów), nadawana tutejszym kolonistom. Pomiędzy rokiem 1685 a 1688 przybyło na Przylądek Dobrej Nadziei 300 rodzin francuskich Hugonotów, którzy opuścili ojczjrznę w skutek odwołania edyktu z Nantes. Nabytek ten nie pozostał bez korzystnego wpływu na ekonomiczne stosunki kolonii, bo Hugonoci przyczynili się wiele do poprawy rolnictwa, a przedewszystkiem zaprowadzili uprawę wina, które w tej chwili jest bardzo ważnym produktem kolonialnym, ale ludzie ci zlali się zupełnie z boe-

rami, zapomnieli swojego języka, a z mową holenderską przybrali wszystkie szkaradne wady pierwotnych kolonistów. Obecnie przechowało się tylko wiele nazwisk francuskich, ale właściciele ich są duszą i ciałem boerami.
Gdy liczba kolonistów z czasem się zwiększyła, pojedyncze rodziny zaczęły się wynosić w głąb kraju i dotarły aż po rzekę Garip, a pochody takie były wszędzie znaczone krwią i krzywdą krajowców. W ciągu XVIII-go .wieku, jak słusznie twierdzi Mereński, wyrobił się indywidualny charakter boerów. Znalazłszy się zdała od siedziby rządu, poczęli używać nieograniczonej swobody; pierwsza połowa stulecia upłynęła «a rabowaniu Hottentotów, a druga na tępieniu Busz- roanów, z którymi zetknęli się 1750 r. Krajowcy usuwali się przed przybyszami, ale ci potrzebowali bydła i niewolników. Do tego potęga kompanii wschodnio- indyjskiej zaczęła się coraz więcej chylić do upadku i nie może nas dziwić, że ludzie ci, zrzuciwszy z siebie ciężar wiekowej niewoli, rozpoczęli w okropny sposób prześladować krajowców. Zwyczaj urządzania zbrojnych wypraw (tak zwane Commando) rozpowszechnił się na całym obszarze kolonii. Miały one służyć do odpierania napaści ze strony krajowców i obrony własności, ale w rzeczywistości były tylko systematycznym rozbojem. Gdy monopol handlowy został zniesionym. koloniści osiedli po miastach poczęli wyruszać w głąb kraju pod pozorem handlu i powracali z bo- gatemi trzodami bydła, zdobytego przemocą na krajowcach.

W r. 1702 wyruszyła gromada 45 takich handlarzy ku wschodnim granicom kolonii i powróciła niezadługo, pędząc 2000 sztuk bydła, a dochodzenie sądowe wykazało, że bydło to zabrano z sąsiednich kraa- lów, których ludność wymordowaną została. Sprawozdanie handlarzy wysłanych przez kompanią w r. 1705 brzmi jak następuje:
■ Dnia 26-go przyszliśmy do kraalów Hannibala; zapytałem, zkąd to pochodzi, że tutejsi Hottentoci nie mają bydła, skoro kompania nigdy z nimi nie handlowała; wówczas opowiedzieli mi, jak przed kilku laty jeden z wolnych osadników, nazwany “Gerriet pijani- ca“, z niektórymi innymi ludźmi do nich przybył, i nie rzekłszy ani słowa, zaczęli ze wszystkich stron do nich strzelać i bydło zabierać, bez najmniejszej przyczyny, bo nikomu z Hollendrów nigdy żadnej przykrości nie wyrządzili.“ A dalej na końcu sprawozdania stoi co następuje: “W ten sposób dowiedziałem się niestety, jak przez zniesienie od niejakiego czasu monopolu handlowego i przez tych włóczęgów (handlarzy) cały kraj podlega ruinie, bo gdy jeden kraal zostanie zrabowanym, to musi napadać drugi, a drugi trzeci itd.“
Rząd kolonialny był już z początkiem przeszłego stulecia za słabym do zapobieżenia takim nadużyciom i nietylko że nie był w stanie pilnować boerów osiadłych na granicach kolonii, albo handlarzy w głąb« kraju ciągnących, ale nawet brakło mu siły, ażeby przeszkodzić nadużyciom, które się działy pod jego- okiem.

W r. 1739 została założoną przez braci Morawskich pierwsza misya pod przewodnictwem Schmidta, we wsi Genadendal. Gdy około misyonarzy zaczęli się kupić Hottentoci, okoliczni boerzy starali się wszelkie- mi siłami przeszkodzić ich czynności, używali gwałtów i intryg i sprawili, że władze krajowe zakazały Schmidtowi chrzcić nawróconych Hottentotów, a ciągłe nieprzyjemności, na jakie był ze wszech stron narażonym, zmusiły go do porzucenia kolonii po cztero-letniej próbie. Rząd złożył w tej sprawie dowody złej woli do tego stopnia, że jednego z holenderskich proboszczów, który działał w porozumieniu ze Schmidtem, pozbawił posady i wysłał przemocą do Batawii. Praca nawracania krajowców została przerwaną na lat 50, a misya w Genadendal, odnowiona powtórnie pod koniec przeszłego stulecia, przetrwała później złe i dobre dole i istnieje do dziś dnia.
Prawie wszyscy podróżnicy, którzy zwiedzali kolonią z początkiem tego stulecia, przedstawiają w naj- niekorzystniejszem świetle charakter ówczesnych kolonistów, wyliczając pomiędzy głównemi ich wadami, niczem nieprzełamany wstręt do pracy, a pociąg do pijaństwa, skłonność do włóczęgostwa, wygórowaną zarozumiałość obok największego ograniczenia umysłowego, niechęć ku obcym, nienawiść ku czarnym, charakter popędliwy i wyzywający, rubaszność w obejściu i mściwość posuwającą się nieraz do okrucieństwa, a do tego wszystkiego wypada jeszcze dodać lekceważenie władz miejscowych i własnego rządu.
Francuski podróżnik Le Vaillant, wspomniawszy
o	okrucieństwach popełnianych przez boerów na Hot-

tentotach i o bezwładności rządu, opowiada co następuje. Gdy gubernator dowiedział się o czynach srogo - «ci, spełnionych przez jednego boera na Hottentotach, wezwał go do odpowiedzialności i kazał mu przybyć do Cape Town na sprawę. Obwiniony nie myślał nawet dać odpowiedzi na to wezwanie, lecz rabował dalej w zwykły sposób, a nieposłuszeństwo jego nie zostało ukaranem i zapomniano o niem. Gdym raz rozmawiał z kolonistami o takich nadużyciach, kilku z nich powiedziało mi, że i oni bywali również pozywani w podobnych sprawach przez gubernatora i ró wnież się nie stawili. Gdym im powiedział, że dziwię się, dlaczego gubernator z rozkazem swoim nie pośle oddziału wojska i w razie oporu winnego pod dobrą eskortą do miasta nie sprowadzi, jeden z nich odrzekł: A wiesz pan, cobyśmy w tym przypadku zrobili? Zgromadzilibyśmy się natychmiast, wystrzelali połowę żołnierzy, ciała ich zasolili, i odesłali do miasta przez pozostałych z tem poselstwem, że tak się stanie wszystkim, którzy w podobnym zamiarze do nas przybędą. Eakt ten, powiada Mereński, charakteryzuje doskonale ówczesnych kolonistów i nie można się dziwić, że ci ludzie, którzy rabowali niewinnych i spokojnych Hot- tentotów, zszedłszy się później ze złodziejskimi i szkodliwymi Buszmanami, nieszczęśliwy ten naród wojną wytępić postanowili.
Nieuszanowanie władzy było pod koniec zeszłego stulecia tak ogólnem, a bezsilność rządu tak wielka, że w wielu miejscach przyszło do otwartej opozycyi ze strony boerów. Koloniści w okręgach Graf Reynett i Swellendam wypowiedzieli rządowi otwarcie posłu

szeństwo i ogłosili w roku 1795 rzeczpospolitą pod przewodnictwem Steina, a miejscowy gubernator w Tul- bagh został zagrożony napadem chłopów, gdy się nie «chciał poddać ich wymaganiom. Pomiędzy żądaniami, jakie mu przedłożyli, znajduje się ustęp następujący:
*	Każdy Buszman i Hottentot, mężczyzna czy kobieta złapany czy przez komando, czy przez pojedyncze indywiduum i wszyscy ci, którzy w przyszłości złapani zostaną”, mają pozostać przez całe życie własnością tych kolonistów, którzy ich posiadają i pozostać w tym stosunku u ich następców; gdy taki Hottentot ucieknie, właściciel ma mieć prawo ścigać go i złapawszy karać według upodobania.“
Ale ten rozstrój społeczny nie trwał długo, a egoistyczne dążności boerów natrafiły na nieprzewidzianą przeszkodę. Rząd angielski, którego potęga zaczęła się ustalać w Indyach i który z tego powodu na Przylądek Dobrej Nadziei, jako na stacyę morską wielkiej •doniosłości od dawna chciwem patrzał okiem, skorzystał z wewnętrznego zamięszania i postanowił zabrać przemocą kolonię. W roku 1795 zawinęła do zatoki w Cape Town angielska flota pod admirałem Elphin- stone, lecz nie zajęła kraju w posiadanie, starała się tylko o przywrócenie porządku i podtrzymanie powagi księcia Oranie, a opuściła zatokę w r. 1800, gdy zwrot kolonii republice batawskiej w skutek pokoju w Amiens przyznanym został. W skutek wypadków politycznych zajęli Anglicy ten kraj powtórnie w r. 1806 i utrzymali się w jego. posiadaniu do dziś dnia. Holenderscy koloniści przeszli pod panowanie angielskie, a utrata wolności była z pewnością zasłużoną karą za ich nad-

użycia i odwetem za krzywdy Buszmanów i Hot- tentotów.
Ze zmianą stosunków politycznych zabłysła gwiazda nadziei dla uciemiężonych. Rząd angielski zajął się losem krajowców i postanowił ulżyć ich doli, a chociaż pobudki tego czynu leżały w wyrachowaniu a nie w prawdziwej filantropii, to nie pozostał on bez błogich następstw. Dnia 1 listopada 1809 r. ogłosił guber- t nator kolonii lord Caledon proklamacyę, regulującą stosunki Hottentotów do kolonistów, a przyznającą pierwszym osobistą swobodę. Hottetoci wolni zostali oddani pod opiekę urzędników krajowych, którzy czujny nad nimi mieli rozciągnąć dozór, ale zarazem i przestrzegać praw. Nie wolno było przymuszać Hot- tentota do pracy; mogli oni przyjmować obowiązki u kolonistów, ale jedynie za dobrowolną umową, zatwierdzoną przez urzędnika. Ponieważ sądy krajowe z siedzibą w głównych miastach miały zakres czynności bardzo ograniczony i utrudniony, przeto za staraniem misyonarzy van der Kempa i Reada została w r. 1811 zaprowadzoną w kolonii instytucya sądów ruchomych, t. z. Circuit-Courts. Sąd taki miał zwiedzić w ciągu jednego roku wszystkie części kolonii i zajmować się^ wyłącznie rozpoznawaniem spraw krajowców. W pierwszym zaraz roku podano 80 skarg o morderstwo i rozbój, a jak wiarogodni autorowie twierdzą, nie było ani jednej rodziny w kraju, któraby nie była w takie, sprawy wmięszaną.
Postępowanie rządu wywołało najwyższe oburzenie, które objawiło się czynem w roku 1815 przy na- stępującej sposobności. Niejaki Fryderyk Besuidenhout

pozwany przed sąd z powodu krzywdzenia Hottentota nie stawił się, wskutek czego wysłano urzędnika w towarzystwie siły zbrojnej dla odstawienia go przemocą. Besuidenbout stawił opór; zamknąwszy się w domu groził, że strzeli w łeb każdemu, kto się przybliży, a gdy żołnierze się ukazali, dał rzeczywiście ognia, lecz bezskutecznie i uciekł ze służącym w zarośla. W godzinę potem znaleźli go żołnierze ukrytego w jaskini. Gdy wezwany do poddania się odmówił i strzelił do żołnierzy, ci dali również ognia i ranili go śmiertelnie.
Wypadek ten poruszył całą okoliczną ludność. Koloniści postanowili wypędzić Anglików, rozpoczęli nawet w tym celu układy z wojowniczym naczelnikiem Kafrów Ngiką, i wyruszyli zbrój no w góry, gdzie otoczeni przez oddział wojska, zostali pobici a 60 dostało się do niewoli. Pięciu z nich zostało skazanych na śmierć, a reszta na różne kary. Wyrok został spełnionym w obecności licznie zgromadzonych kolonistów, a cierpienia skazanych zostały zwiększone tą okolicznością, że rusztowanie zawaliło się z nimi w chwili, gdy miano przystąpić do egzekucyi i słyszeli rozdzie- rający serce jęk swych rodzin i ich głosy, wzywające łaski, które tym razem nie zostały wysłuchane.
Pod opieką rządu angielskiego rozwinęli misyo- narze żywszą działalność, liczba stacyj została zwiększoną , prześladowane rodziny Hottentotów zaczęły się kupić około misyonarzy i pracować pod ich okiem dla zaspokojenia potrzeb codziennego życia, w skutek czego w wielu miejscach dał się czuć brak sił roboczych a dobrobyt kolonistów zaczął upadać.

Równocześnie sprawa niewolnictwa zaczęła żywo zajmować umysły w Europie, a rządowi angielskiemu wypada oddać tą sprawiedliwość, że przyłożył pierwszy rękę do obalenia tego haniebnego zabytku barbarzyńskiej przeszłości. W skutek zabiegów ze strony szlachetnego misyonarza Philipsa ogłoszono w roku 182S w kolonii równouprawnienie kolorowych bez względu na to, jakiegoby byli pochodzenia i nic dziwnego, że 1 udzie ci, uwolnieni zbiegiem okoliczności z pod gniotącej ich przez tyle lat przewagi holenderskich kolonistów, uczuli się szczęśliwymi, gdy nadarzyła się sposobność zerwania z nimi wszelkich stosunków. W skutek tego koloniści znaleźli się w bardzo przykrem położeniu. Używali oni dotychczas nieograniczonej swobody i cieszyli się dobrobytem, bo państwo nie nakładało na nich żadnych ciężarów, a praca niewolników zaspakajała wszelkie ich potrzeby. W obecnym stanie rzeczy starsi niewolnicy zaczęli wymierać, przywóz nowych został odciętym, a wyswobodzeni kolorowi nawet za pieniądze u nich pracować nie chcieli. W skutek tego już z początkiem bieżącego stulecia pojedyń- cze rodziny holenderskie zaczęły się wynosić z kolonii i osiadać w niezaludnionych i niedostępnych okolicach na północy, gdzie mogli żyć spokojnie i prowadzić bezkarnie dawne rzemiosło. Ale ostateczny cios został im zadanym przez zupełne zniesienie niewolnictwa^ które nastąpiło w r. 1838. Jeszcze w tej porze znajdowały się w kolonii zamożne rodziny holenderskie,, które posiadały od 40 do 50 niewolników i nietrudno* zrozumieć, że nietylko warunki ich dobrobytu wskutek, utraty wszystkich sił roboczych zostały podkopane,.

ale i byt zagrożony. Liczba uwolnionych wynosiła 35000. Rząd angielski płacił co prawda wykup, ale zdaniem bezstronnych krajowców, z którymi miałem sposobność rozmawiać o tym przedmiocie, suma płacona za każdego niewolnika była zbyt niską i nie odpowiadała ani połowie rzeczywistej jego wartości. Na domiar nieszczęścia, żeby odebrać zapłatę, potrzeba było wykazać swoje prawa do niej, a potem przeczekawszy lat kilka, odbyć daleką podróż do Cape Town, spotkać się oko w oko ze znienawidzonymi Anglikami i kłaniać im się w dodatku.
Dla wyuzdanych i rozhukanych kolonistów, żyjących w głębi kraju, było to za wiele; chwycili się oni wręcz przeciwnego środka : postanowili opuścić kolonię. Kilka tysięcy rodzin wsiadło na wozy i ruszyło ku północy. Odetchnęli oni swobodnie, kiedy minęli rzekę^ Ganp, a z nią i granicę kolonii. Zastali oni tutaj ogromne obszary ziemi, nienależące według ich przekonania do nikogo, bo czarnych nie uważali nigdy za ludzi i zająwszy je w posiadanie założyli trzy republiki: Oranie, Transwalską i Natalską. W jaki sposób przyszli do posiadania tych ziem i jakie były ich dalsze losy, pokaże się w następującym ustępie.

III. O Kairach.
Ick powierzchowność. — Odzienie. — Nie używają obuwia i nie nakrywają głowy.— Zamiłowanie do ozdób. — Pomieszkanie.— Życie towarzyskie. ■— Zatrudnienie. — Użytek dachy i tytuniu. — Życie rodzinne. — Polygamia. — Pogrzeby. — Zawiązki życia państwowego. — Wysokie poczucie sprawiedliwości. — Różne zdania o charakterze Kafrów. — Gościnność. — Poszanowanie cudzej własności. — Ocena pracy. — Duma wrodzona. — Ludo- źerstwo z potrzeby. — Języki Kafrów. — Ich religia. — Kapłani i czarodzieje. — Zabobony i przesądy. — Zycie umysłowe. — Stosunek Kafrów do kolonistów. — Walki, jakie ze sobi staczali. — Wielcy wojownicy Czaka i Dingan. — Tragiczny zgon Retiefa. — Śmierć Dingana.
Nie podlega najmniejszej wątpliwości, że Ka- frowie przybyli do Afryki południowej z północy, a wyparłszy pierwotnych mieszkańców, pr£ywłaszczyli sobie ich ziemie i uajpierwsze obecnie pomiędzy nimi zajmują miejsce, bo podczas kiedy plemiona Buszma- nów i Hottentotów upadły pod wpływem nieprzyjaznych okoliczności i są zagrożone zupełnem wyginięciem, Kafrowie wyszli zwyciężko z walki z pierwotnymi krajowcami i z napływem cywilizacyi europejskiej i tworzą dzisiaj lud bardzo liczny, prawie zupełnie niezawisły, cieszący się dobrobytem materyal-

nym i poczuciem własnej potęgi. Należą oni do wielkiej rodziny ludów murzyńskich, zamieszkujących środkową Afryką od brzegów morza Indyjskiego aż po Atlantyk i od południowych brzegów Sahary aż po Przylądek Dobrej Nadziei. Są oni dziś rozdzieleni na rozliczne mniejsze lub większe narody, różniące się pomiędzy sobą mową i obyczajami, ale połączone zawsze w jedną całość wspólnością znamion fizycznych i rozwoju umysłowego.
Wzajemny stosunek tych różnych narodów nie został jeszcze dostatecznie wyświeconym, a to z dwóch powodów; przedewszystkiem ogromne obszary, we wnętrzu środkowej Afryki położone, są nam zupełnie nieznane, a o ludach, które je zamieszkują, wiemy w ogóle bardzo mało; następnie ludy murzyńskie prowadzą ciągłe wojny ze sobą, zostają od niepamiętnych czasów w ruchu, zmieniają miejsca swojego pobytu, a przez przybieranie obcych żywiołów zacierają się ich typy rodowe, zmieniają obyczaje, zwyczaje, a nawet i mowa. Całą tę rożnorodną mieszaninę dzielą dzisiaj etnografowie na dwie wielkie grupy ludów północnych i południowych, czyli właściwych Murzynów i Kafrów, rozdzielonych od siebie linią rzeki Kongo.
Kafrowie odznaczają się wielką rozmaitością zewnętrznej postaci, a wykrycie znamion wspólnych nie jest tak łatwem zadaniem. W styczniu r. 1876 pracowało w kopalniach dyamentów w Kimberley 15,000 czarnych, spędzonych ze wszystkich stron południowej Afryki; widywałem tutaj Kafrów z rodów Koza, Tam- Imki, Fingo, Pondo, Zulu, Basuto, Bamangwato i Ma-
Podróie Remana.
15

tabili i przyglądałem im się z wielkiem zajęciem przeat trzy tygodnie, ale gdyby mnie po upływie tego przeciągu czasu zapytano, jakie znamiona są wspólne tym* wszystkim ludom, odpowiedziałbym, że tylko barwa ciała i kędzierzawe włosy. Rozmaitość fizyognomii jest uderzającą nieraz w mieszkańcach jednej i tej samej wioski. Zwiedzając kraale nad rzeką Caledonem, zamieszkane przez Kafrów z rodu Basuto, znajdowałem- się zawsze prawie w niemałym kłopocie, bo w liczniejszych gromadkach tego ludu trudno było znaleźć- trzy jednostki, zbliżone do siebie postacią; rozmaitość odnosiła się nietylko do budowy twarzy, lecz także do barwy ciała i postaci włosów. Nieco więcej stałości jest u Kafrów Zulu, którzy są najświeższymi przybyszami w kolonii i przybyli w znacznej liczbie; dla tego sądzę, że niestałość znamion u Basuto i innych południowych Kafrów jest następstwem ich pomieszania* się z innemi ludami. Kafrowie wojując z innemi narodami mordują mężczyzn, a zabierają w niewolę kobiety i dzieci; jasną jest rzeczą, że przepływ takiego czynnika, jak Buszmani lub Hottentoci, nie mógł pozostać bez wpływu na urozmaicenie postaci. Że połączenia rzeczywiście miewały miejsce, przekonywa nas wymownie istnienie głosów mlaskających w językach Kafrów południowych, które są obce Kafrom dalej, ku północy mieszkającym.
Kafrowie odznaczają się w ogóle dobrym wzrostem i mało pod tym względem ustępują Europejczykom. Budowa ciała jest u nich zupełnie kształtną, i proporcyonalną, a wobec przesadnych twierdzeń nie- - których dawniejszych autorów możemy przytoczyć,.

że Broka znalazł ręce Murzynów w stosunku do całego ciała nieco krótsze jak u Europejczyków, wskutek czego przestrzeń, dzieląca Kafrów od najwięcej rozwiniętych małp bezogonowycb, byłaby nawet większą jak u Europejczyków. Również słaby rozwój mięśni nie może być uważanym za ogólną zasadę, lecz za następstwo sposobu życia. Kafrowie z okolic niezdrowych lub nieurodzajnych, n. p. z rodu Swazi, odznaczają się częstokroć chudotą i słabą budową ciała, ale za to u Zulu i Basuto rozwój organizmu jest wzorowy, skłonny niekiedy do atletyczności, mięśnie zawsze silnie rozwinięte. Napotykałem sam nieraz u Kafrów objawy olbrzymiej siły.
Co do budowy twarzy i składu ciała ludy afrykańskie były uważane przez długi przeciąg czasu za wzór brzydoty. Znajdowała się nawet niesmaczna szkoła antropologów, która Murzynów stawiała za przykład dzikości i zwierzęcości, odmawiała im zdolności do rozwoju i powątpiewała nawet, czy są rzeczywiście ludźmi. Murzyn według tych opisów musiał mieć
•	owalną czaszkę, płaskie czoło, szczęki wystające, wargi nabrzmiałe, szeroko rozpłaszczony nos, krótkie kędzierzawe włosy, czarną barwę ciała, długie ramiona, cienkie nogi, wystające pięty i płaskie stopy. Sprawozdania bezzstronnych i wykształconych podróżników ostatnich czasów rozproszyły już oddawna te przestarzałe przesądy i wykazały, że czarni Afrykanie są' w zasadzie tak samo zbudowani jak i Europejczycy. Co do Kafrów z własnego doświadczenia mogę powiedzieć tyle, że można napotkać nieraz pomiędzy nimi twarze o rysach zupełnie regularnych, a nawet odpo-

wiadające poniekąd naszym pojęciom estetycznym. Czoło bywa niekiedy zwężone i nizko zarośnięte, ale zdarza się dość często wysokie i wypukłe. Nos rzadko i to tylko u indywiduów podejrzanego pochodzenia, zakląknięty, a zazwyczaj dobrze rozwinięty, czasami zupełnie równy, a niekiedy nawet, jak u. p. u Kafrów około zatoki Delagoabay mieszkających, zakrzywiony, rzadziej zadarty, a bardzo rzadko na końcu przygnieciony. Kości policzkowe słabo wystające i nie tak oddalone jak u Hottentotów. Wargi pełne, ale nabrzmienie charakteryzujące Murzynów Sudańskich jest u Kafrów zjawiskiem wyjątkowem; również i wystające szczęki są rzadkością, a zęby zazwyczaj proste, równe i białe; broda przeważnie ostro zakończona, ale nie tak śpiczasta jak u Hottentotów. Twarz bardzo rzadko okrągła, zazwyczaj owalna albo podłużna, oczy ciemno-brunatne, niekiedy krwią nabiegłe, znamionują pomimo tego bystrość umysłu i rozsądek, a niekiedy pewność samego siebie.
Włosy w przekroju słabo eliptyczne, zazwyczaj wpodłuż rozszczepaue, kędzierzawe. Bujny porost gło-
*	wy bywa uważanym w ogóle pomiędzy Kaframi za największą ozdobę i dlatego w wielu okolicach wydłużają włoBy przez staranne rozczesywanie, i w różny układają je Bposób; wspomnę o tych sztucznych perukach, mówiąc o ozdobach. Najdłuższe włosy, jakie widziałem u Kafrów południowej Afryki, dochodziły do 10 centimetrów długości.
Barwa ciała jest brunatna, u Zulu ciemniejsza, uBasuto zazwyczaj jaśniejsza. Do najciemniejszych należą Swazi i Matabili, a w ogóle ludy mieszkające

w okolicach bagnistych i niezdrowych. Brudno-żóltą barwą, o której wspominają niektórzy podróżnicy, napotykałem bardzo rzadko pomiądzy Kaframi z rodu Basuto i sądzą, że powstała przez pomieszanie z Busz- manami.
Wspominałem już o dwojakiem znaczeniu, jakie ma ubranie dla człowieka. Nie podlega najmniejszej wątpliwości, że uczucie wstydu obudziło sią u Kafrów już bardzo dawno, chociaż nie rozwinąło sią tak wysoko jak u Hottentotów. W porze zimowej odziewają ciało, ażeby ochronić je przed niekorzystnym wpływem klimatu, a w lecie używają swobody, ale nie ukazują sią nigdy bez pewnej cząści ubrania. Tylko dzieci chodzą zupełnie nago i w tym stanie można napotkać nieraz tak chłopców jak i dziewczynki do dwunastego roku życia.
Strój mążczyzny składa sią w lecie z kilku ogonów drobnych zwierząt, połączonych w jedną wiązką i przymocowanych do sznurka albo rzemienia przepasanego około bioder. Z ulu używają dwóch takich wiązek; Basuto ograniczają sią do jednej. Odpowiedni strój u kobiet składa sią zazwyczaj z kawałka skóry trójkątnej postaci, szerokiego co najwiącej na 20 cen- timetrów, przymocowanego do sznurka przepasanego przez biodra. W miejsce trójkąta używają niekiedy szerokiego paska skórzanego, który nacinają w wązkie rzemyki i zdobią je szklannemi paciorkami. W kraju Basuto wplatają niekiedy w sznurek trendzie, długie na 30 do 15 centimetrów, które barwią na czarno i ozdabiają również paciorkami.

Młode dziewczyny, zaopatrzone w takie ubranie, uważają toaletę swoją za najzupełniej wykończoną, a wszelkie inne dodatki za ciężar zbyteczny. W ich rodzinnych kraalach w tym tylko napotykałem je stroju. W Natalu i starej kolonii nie wolno Kafrom przychodzić bez ubrania do miasta, i dlatego ukazują się zazwyczaj odziani w lekką kołdrę bawełnianą, albo w skóry zwierząt; ale w porze letniej spotykałem nieraz tuż pod miastem gromady dziewcząt, niosących swoje kołderki na ramionach i używające miłej swobody. Inaczej zachowują się starsze kobiety; zakrywają one ciało w lecie i zimie bardzo starannie i nie ukazują się bez odzieży nawet pomiędzy swoimi. Mieszkając w Natalu w Oakford nad rzeką Umhloti przybliżyłem się raz przypadkiem do miejsca, gdzie się kąpało kilka kobiet zamężnych. Gdy ranie spostrzegły, dwie najmłodsze wyskoczyły natychmiast na brzeg, pochwyciły leżące tam ubrania, poczem wszystkie przeprawiły się z pośpiechem na drugą stronę rzeki i ukryły się w zaroślach. Upewniano mnie w Natalu, że kobiety zamężne, przydybane przez mężczyzn bez ubrania, srogiej podlegają karze.
W porze zimowej ubierają się nieco staranniej, bo poranki i wieczory bywają tutaj dosyć chłodne. Obecnie rozpowszechnił się gdzieniegdzie użytek bawełnianych kołder, które kupują w mieście od przejeżdżających handlarzy, ale w odległych kraalach zastępują je skórami kóz, owiec, lub antylop. Strój taki składa się u kobiet z dwóch skórek, z których jedna pokrywa biodra a druga ramiona. Mężczyźni używają zazwyczaj karosów; jest to rodzaj płaszcza zeszytego

■z kilku skór, w który zawijają ciało, podtrzymując fcońce rękami pod szyją, a czasami zaszywają go zupełnie z boku i wdziewają przez głowę. Używają na karosy zazwyczaj skór antylop. Są one bardzo starannie wyprawione, lekkie i miękkie, a Kafrowie Be- czuana używają w tym celu nawet skór wołowych, •które tak znakomicie wyprawiają, że nadają im mię- kość sukna. Wyższość tego ubrania nad hottentockiem polega w tern, że jest szyte zapomocą igły, której •użytku Hottentoci nie znali. Wykonanie bywa niekiedy nadzwyczaj starannem. Widziałem wspaniałe karosy, •szyte z niesłychanym trudem z drobnych skórek łasic, nazywanych w kolonii “Mierkats*; potrzeba było przeszło 30 takich skórek na jeden karos. Każda skórka była na dolnym brzegu wycięta w regularne półkole, a do wierzchu kar osa były przymocowane dwie długie klapy, każda z kieszonką od wewnątrz do umieszczenia •w nich rąk i podtrzymywania stroju.
Kafrowie nie znają wcale użytku obuwia i nie •nakrywają głowy. Zdaje się, że zbite runo ich włosów ■chroni głowę dostatecznie przed szkodliwem działaniem promieni słonecznych. Również i strój europejski nie ■bardzo ich nęci; kupują tylko kołdry wełniane lub bawełniane, bo te w podróży, w porze zimowej, rzeczywiste oddają im usługi, a w kraju Basuto, gdzie klimat jest ostrzejszym i łatwość nabycia ubrania od angielskich handlarzy większą, zaopatrają się w koszule i pantalony. Gdy się wybierają w drogę, strój «wój uzupełniają skórzanym workiem, który przepasują przez plecy i umieszczają w nim pożywienie i inne drobiazgi. Worek ten jest zrobionym zazwyczaj

ze skóry małpy, lub innego małego zwierzęcia, prze*- wróconej włosami na wewnątrz. x
Kafrowie kochają się bardzo w ozdobach. Męż- czyzni dziurawią uszy i w jednem z nich umieszczają długą trzcinkę, służącą do przechowania tabaczki,, a w drugie m kolec jeźozwierza, albo kołeczek. Czasami znajduje się w uchu kilka otworów wzdłuż brzegu; wówczas w górnych umieszczają kolczyki własnego wyrobu z żelaza albo mosiądzu, ozdobione niekiedy paciorkami albo muszelkami. Na rękach noszą bran- zoletki z drutu mosiężnego, który dostają od handlarzy. Drut ten tną na kawałki kilkocalowe, kują na płasko młotkiem, albo kamieniem, . nacinają w różne rysunki, złożone wyłącznie z linij prostych, nawzajem^ się krzyżujących i wyginają. Widywałem także niekiedy branzoletki z kości słoniowej, albo z rzemienia, nabijane gwoźdźmi metalowemi. Oprócz tabakierek w uchu,, które niegdyś wyrabiali z trzciny, a teraz zastępują w ogóle brązowemi, Kafrowie Zulu używają tabakierek z kulistego i twardego owocu; zdobią je również rysunkiem, przywiązują do sznurka korali i noszą na szyi. Kafrowie południowi wyrabiają tabakierki z krwi zwierzęcej, które nazywają “ikwaka“. Mięszają świeżą krew z delikatną czerwoną glinką i zarabiają na ciasto; potem robią z gliny model jakiegoś zwierzątka i pociągają go cienkim pokładem wzmiankowanego ciasta, zdobią zewnątrz rysunkiem, a wysuszy wszy na słońcu, wilżą glinę wewnątrz i starannie ją usuwają. Pomiędzy mężczyznami za największą ozdobę bywa uważany sznurek zębów lwa, pantery, albo tygrysa- lub szponów ptaka drapieżnego.

Kobiety noszą w uszach kolczyki, branzoletki na ramionach, a czasami i na nogach pod kolanami. W ostatnich czasach rozpowszechnił się pomiędzy niemi użytek szklannych pereł i paciorków; noszą także na szyi szerokie brązowe obręcze. U kobiet Basuto widziałem szczególną ozdobą, którą nazywają “ame- klate“. Jest to kawał skóry wycięty w czworobok, albo w postać pola herbowego, niedochodzący wielkości stopy kwadratowej, ponabyany metalowemi gwoździkami, albo naszywany paciorkami; zawieszony na sznurku przez szyją, spada zazwyczaj poniżej pasa. Młode dziewczyny przeciągają przez czoło sznurki z łyka, zazwyczaj dwa w podłuż, połączone kilku poprze- cznemi. Sznurki te wpijają się bardzo głąboko w ciało i gdy po pewnym przeciągu czasu zostaną usuniąte, pozostawiają głąbokie blizny na czole.
Do wszystkich tych ozdób przywiązują bardzo wielką wagą i niechątnie je odstąpują. Udało mi sią kilka razy nabyć nieco takich drobiazgów od mążczyzn w zamian za fajką, albo pieniądze, ale nigdy od kobiet, bo żądania tych były zawsze wygórowane. Zwiedzając w kraju Basuto kraal, należący do naczelnika Kadżi, chciałem nabyć kilka ozdób kobiecych, ale za zwyczajną branzoletką, której rzeczywista wartość może wynosić sześć pensów, żądano dziesiąć szylingów, a za obrącz ze szyi — funta. Jedna tylko dziewczyna znajdowała sią w posiadaniu wzmiankowanej ozdoby ameklate; po długich namowach zgodziła sią na jej odstąpienie, ale w zamian za nią wybrała sobie u obecnego handlarza angielskiego najpiękniejszą kołdrą weł

nianą, jaka w Cape Town kosztuje półtora funta, a w kraju Basuto dwa razy tyle.
Zwyczaj nacinania skóry dla ozdoby (tatuowania) nie jest bardzo rozpowszechniony. Nie widziałem go nigdzie u Zulów, ale spotkałem kilka przykładów między Kaframi Basuto, tak u mężczyzn, jak i u kobiet. Nacinanie ograniczało się do twarzy i przedstawiało linie krzywe, rozchodzące się w kierunku promieni od podstawy uszu po policzkach. U jednego mężczyzny znalazłem na każdym policzku koło; linie bywały po części ciągłe, po części przerywane i nie mogłem dopatrzeć się śladów zabarwienia. U Kafrów Makalaka, żyjących na północ od rzeki Limpopo czyli Krokodylów, według twierdzenia Maucha tylko kobiety bywają nacinane dla ozdoby i to w wieku dojrzałym, bezpośrednio przed zamążpójściem. Operacya ta jest nadzwyczaj bolesną. Proszę wyobrazić sobie, powiada Mauch, okropny ból, gdy cała okolica piersi i brzucha otrzyma po obydwóch stronach, z wyjątkiem średniej linii, szerokiej na cal, 4000 nacięć ustawionych w 30 równoległych linij, nie licząc nacięć na innych częściach ciała. Ból ten zostaje zwiększony przez nacieranie ran płynem, zaczernionym roztartym węglem, w celu uzyskania blizn wypukłych; ^le nie na tem koniec cierpienia, bo zdarza się czasami, że nacięcia nie zadawalniają estetycznego zmysłu rodziny, albo nie podobają się narzeczonemu, a wówczas okropna operacya, trwająca dni kilka, musi być powtórzoną.
Ale wysoka wartość, jaką przywiązują do ozdób zewnętrznych, najlepiej objawia się w pracy około

włosów, chociaż, jeżeli objaw ten można uważać za -dowód próżności, to jest ona między Kaframi prawie wyłącznym przymiotem mężczyzn, a odnosi się to prze- dewszystkiem do Kafrów z rodu Zulu. Są oni zakochani w swoich włosach, każden z nich jest od urodzenia perukarzem swej własnej czupryny. Młodzi układają swe włosy w różny sposób; przedewszystkiem	J rozczesują je starannie i wymuszają na nich większą długość przez zmniejszenie ich kędzierzowatości. Układają je niekiedy w wydłużone, stojące kudełki, albo rozczesują w bardzo regularne podłóżne zagony, przebiegające od przodu głowy ku tyłowi, a rzadziej w poprzek od ucha do ucha. Jeżeli porost głowy jest bardzo bujnym, wówczas podcinają włosy od spodu, i po bokach w ten sposób, że dla patrzącego z przodu wydaje się, jak gdyby głowa była nakryta czapką serco- watej postaci. Starsi podgalają głowę dokoła i pozostawiają tylko na jej wierzchołku wysoki walec z włosów. Wierzchołek tego walca ścinają oni na płasko, a brzeg smarują rozpuszczoną gumą tak długo, dopóki nie wytworzy się na nim pierścień grubości palca; jest on barwy czarnej, odznacza się silnym połyskiem i sprawia wrażenie, jak gdyby był wyrobiony z rogu.
Opieka nad czupryną mężczyzny jest jednym z najgłówniejszych obowiązków kobiet. Gdy fryzura jest wykończoną, zatykają w nią kość jeżozwierza, czasami półksiężyc metalowy, albo pióra ptaków drapieżnych, a głowa Kafra przeładowana takiemi ozdobami, przedstawia czasami widok, mogący przerazić niedoświadczonego przybysza.

Ażeby dać dokładne wyobrażenie o powierzchowności Kafra, muszę dodać, że nie oddala on się nigdy od kraala bez broni; spotkany w drodze znajduje się zawsze w posiadaniu kilku lśniących assagai, krótkich do polowania i długich do walki z nieprzyjacielem i kilku kijów zakończonych gałką, nazwanych kirL Broń tę niesie zawsze w ręku, a gdy się wybiera na wojnę, zarzuca przez plecy podłużną tarczę z wołowej skóry.
Mieszkaniami Kafrów południowych są chaty postaci półkulistej, szerokie na 10 do 12 stóp, a tak wysokie, że mężczyzna średniego wzrostu w środku chaty, głową jej powały dotyka; plotą te chaty z trawy, a wykonanie ich jest nadzwyczaj staranne. U Zulów wbijają przedewszystkiem w ziemię obręcze, które łączą za pomocą rzemieni tak, ażeby tworzyły rusztowanie przyszłej chaty i oznaczały jak najdokładniej jej postać. Potem oplatają rusztowanie trawą nazwaną tambuki; źdźbła tej trawy układają razem z liśćmi w pęczki grubości palca i przeplatają sznurkami krę- conemi z łyka różnych krzewów, a cała chata ma postać olbrzymiego koszyka półkulistej postaci, przewróconego dnem do góry. Ażeby zabezpieczyć chatę przed działaniem wiatru, pokrywają ją jeszcze wielką siecią, splecioną starannie ze sznurka łykowego. Jeżeli zważymy, że w wielu miejscach trudno jest o elastyczne pręty do utworzenia rusztowania, to gładkość i czystość roboty dowodzi nadzwyczajnej staranności w jej wykonaniu i zasługuje na uznanie. Jeden tylko otwór prowadzi do wnętrza chaty, wysoki najwięcej na 2 do 3 stóp. Można go przebyć tylko na czworaku, a wcho-

<lzi się i wychodzi przodem; jeżeli cudzoziemiec, nie- znający zwyczajów krajowych, opuszcza chatę z głową -odwróconą do jej wnętrza, naraża się na śmiech jej mieszkańców; twierdzą oni, że w ten sposób tylko wrogi chatę opuszczają. Kafrowie Basuto nadają chacie podstawę kamienną.
Odmienną jest budowa chaty u Beczuanów; robią oni przedewszystkiem mur z gliny, wysoki na trzy stopy ; na nim układają rusztowanie z prostych drągów i pokrywają takowe dachem ostrokrężnym, którego brzeg wystaje na dwie stopy ponad podmurowaniem; malują podmurowanie na żółto albo biało, a chaty naczelników zdobią postaciami zwierząt.
Podłoga wewnątrz chaty jest wylepiona gliną, zawsze czysto zamieciona, a porządek wewnątrz wzorowy. Sprzęt domowy u Kairów jest bardzo prosty. Wyrabiają oni z gliny miski, talerze, garnki i dzbanki z wązkiemi szyjkami i wypalają je starannie, ale ponieważ nie znają sposobu polewania, a wyrób w skutek wypalenia staje się niekiedy porowatym, przeto gotują w nowych naczyniach przez kilkanaście godzin papkę z mąki, która otwory zapycha. Te same naczynia wyrabiają także i z tykwy, zdobiąc je od zewnątrz prostym rysunkiem, a flaszki używane w podróży oplatają siatką z łyka. Do przechowania mąki i zboża używają koszyków plecionych z trawy. Jedynym przedmiotem zbytku, jaki wewnątrz tych chat napotykałem, były drewniane poduszki. Wyrzynają je z kawałka grubej deski i nadają im postać litery Z, albo dwóch ramion podłużnych, połączonych dwoma poprzecznemi. Poduszka taka ma zazwyczaj 15 do 20 centymetrów dłu-

gości, a 10 do 15 wysokości. Brzeg, na którym głowa spoczywa, jest szeroki na 3 centymetry. Wyrób takich	4
poduszek jest bardzo trudny, bo deskę otrzymują przeŁ ociosywanie klocka z obu stron, a wyrzezanie poduszki z deski zapomocą zwykłego noża wymaga długiej pracy.
Kafrowie są ludem towarzyskim i gdy nadzwyczajne okoliczności nie staną na zawadzie, łączą się w gromady mniej albo więcej liczne. W Natalu, gdzie	I
obecnie 360000 Kafrów z rodu Zulu cieszy się pod opieką rządu angielskiego zupełnym spokojem i bezpieczeństwem, żyją w małych gromadkach z kilku zaledwie rodzin złożonych. Wioski ich, znane pod nazwą kraalów, składają się przedewszystkiem z obszernego ogrodzenia, przeznaczonego dla przechowania bydła, około którego kupią się mieszkania pojedynczych rodzin. Każda chata otoczona jest wysoką ścianą z trawy tambuki, albo z innego szuwaru w ten sposób, że około chaty pozostaje jeszcze maleńki dziedziniec wy- lepiony zazwyczaj gliną i starannie wymieciony. W jednym zakątku tego dziedzińca znajduje się ognisko, ułożone z kamieni, około którego gospodyni domu większą część dnia przepędza. Obok ogniska można widzieć zazwyczaj małe poddasze, pod którem przechowują się naczynia z wodą, dzbanki i garnki większych rozmiarów, a w porze mokrej drzewo służące na opał. Pojedyńcze domostwa stykają się zazwyczaj, ze sobą, ale bywają także pooddzielane wązkiemi uliczkami, które w większych wioskach tworzą labirynt niemiły dla oka przybysza lękliwego i nieoswojonego- z tym widokiem. Cała wioska jest od zewnątrz oto~

czona żywym płotem z kolczatych roślin, wzmocnionym niekiedy grubemi palami, albo suchym chrustem z kolczatych akacyj. Wioski takie znajdują się zazwyczaj nad brzegiem potoków, a w sąsiedztwie ich można napotkać starannie utrzymywane ogródki.
Inaczej urządzają się w kraju Basuto, gdzie przed niedawnym jeszcze czasem srogie wrzały walki, a mieszkańcy kraala nie byli pewni wieczorem, czy wschodzące słońce na tem samem zastanie ich miejscu. Ciągła obawa przed napadem przymuszała ich do łączenia się w większe gromady i szukania pozycyj obronnych. Prawie wszystkie wioski znajdują 6ię tutaj w miejscach nieprzystępnych, pod zasłoną skał, niekiedy tak zakryte, że trudno domyśleć się ich istnienia. Są one w ogóle znacznie większe, liczba chat dochodzi niekiedy do 200. Wewnętrzne urządzenie wioski jest zupełnie takie samo jak u Zulu, ale od wewnątrz są one zazwyczaj otoczone wałem kamiennym, uzbrojonym jeszcze pękami kolczatych gałęzi, a wejście do wioski bywa starannie zamykanem poprzecznemi drągami, podpartemi kamieniami.
Ludy mieszkające w głębi kraju i należące do rodu Beczuana otaczają wioski swoje palisadami, a wejście do nich zamykają bramą z drągów, po nad którą wisi zazwyczaj talizman w postaci wielkiego pająka, albo jakiego innego owadu. Naprzeciw wejścia znajduje się zazwyczaj mieszkanie naczelnika, a obok zasieku dla bydła miejsce wolne, nakryte niekiedy dachem, przeznaczone na zebrania, narady i uroczystości; Kafrowie Makololo nazywają to miejsce kotła.

Kafrowie są w zasadzie ludami rolniczemi; pożywienie ich składa się głównie z utworów świata roślinnego, a w mniejszej części z mleka lub mięsa. Twierdzenie niektórych podróżników jakoby byli ludami koczowniczemi jest bezzasadnem. Znajdują się -co prawda w południowej Afryce, na granicach pustyni Kalihari, ludy kaferskie, nieuprawiające ziemi i przenoszące się z trzodami z miejsca na miejsce, lecz zjawisko to jest wyjątkowem i zdarza się tylko tam, gdzie ziemia pod uprawę zupełnie się nie nadaje. Główną rośliną uprawianą przez Kairów jest durra, nazywana także kaferskiem zbożem (Sorghum vulgare), zbliżona najwięcej do naszego prosa i nadzwyczaj plenna, bo wydaje 200 do 400 ziarn za jedno; od Europejczyków przyswoili sobie kukurudzę, której uprawa stała się ogólną. Oprócz tego sadzą fasolę, tykwy i melony, a z korzeni jadalnych słodkie kartofle {Convolvulus Batatas), taro (Arum esculentum) } orzeszki ziemne (Arachis hypogea). Drzew nie sadzą wcale. Na uprawie znają się doskonale i wiedzą dobrze, czego która roślina wymaga. Uprawą roli zajmują się wyłącznie kobiety; kopią one ziemię zapomocą kopaczek własnego wyrobu, które postacią zbliżają się do naszych, ale zamiast otworu do zatknięcia drążka są wydłużone w ostry kolec, który wbija się w grubszy koniec pałkowatego drążka. Zebrane plony przechowują w dwojaki sposób; w Natalu plotą z trawy tam- buki' wielkie kosze, postaci kulistej, z małym otworem, sypią w nie ziarno, zapychają otwór wiechciem i przechowują w chatach. W głębi kraju robią w tym celu w ilastej ziemi głębokie, od góry zwężone otwory,

wypalają je bardzo starannie wewnątrz, napełniają ziarnem, przykrywają płaskim kamieniem i przysypują ziemią, zacierając starannie ślad roboty. Jeżeli dół został dobrze wypalonym i zboże jest zabezpieczonem od przystępu wilgoci, to przechowuje się przez kilka lat i gdy nieprzyjaciel zniszczy plony, zapasy takie ratują byt całej wioski.
U Kafrów nie ma własności ziemi, nie należy ona do nikogo; każden mieszkaniec wioski może siać tam, gdzie zechce i przenosić się z miejsca na miejsce według upodobania, byle nie naruszył kawałka zajmowanego przez swego sąsiada. Jedyną ich własnością jest bydło rogate. Znajdują się oni od niepamiętnych czasów w posiadaniu wołów, kóz i owiec a rasy tych zwierząt odpowiadają najwięcej rasom hodowanym w północnej Afryce, zkąd hodowla bydła prawdopodobnie po całej Afryce się rozeszła.
Są okolice, gdzie hodowla bydła natrafiła na szczególną przeszkodę; po niskich i wilgotnych miejscowościach wzdłuż rzek Limpopo i Zambezi żyje mucha, nazywana “cece“, której ukąszenie jest dla bydła rogatego zabójczem. Postacią i rozmiarami odpowiada ona w zupełności naszej musze domowej, a różni się od niej jedynie długim kolcem u pyszczka, zapomocą którego zapuszcza jad. Jest ona przedewszystkiem niebezpieczną dla wołów i koni. Ukąszone bydlę żyje jeszcze przez cztery do sześciu tygodni, ale słabnie powoli, chudnie i niknie widocznie, a po śmierci znajdują się pod skórą ciemne plamy, prawdopodobnie w miejscach gdzie jad został zapuszczonym.
Podróże Remana.	16

Opieka nad bydłem jest wyłącznym udziałem mężczyzn; oni je pędzą na paszę, strzegą i doją, a kobietom nie wolno nawet zbliżać się do zasieku, gdzie się bydło znajduje. Fleming opowiada, że u Kairów południowych, gdy kobieta potrzebuje wejść do zasieku, musi przyprowadzić ze sobą małżonka, albo starszego brata, który przy wejściu do zasieku kładzie na ziemi assagaję ostrzem zwróconą do wewnątrz i po tej kobieta przechodzi. Krowy tutejsze dają w ogóle mało mleka; przeznaczają je prawie wyłącznie dla dzieci i tylko gdy pasza jest bujniejszą używają go wszyscy. Wydojone mleko wlewają w skórzane worki i zawieszają w cieniu, ażeby skisło, gdyż słodkiego nie używają wcale; wyrabiają i masło, ale nie jedzą go; służy ono do smarowania włosów i ciał... Każden wół dostaje nazwę, jednakowoż zdaje się, że zwyczaj ten został przyjęty od boerów. Koloniści nadają wolom zaprzęgowym imiona, bo to ułatwia utrzymanie porządku przy zakładaniu zwierząt w jarzmo; zwyczajne imiona u nich są: Niemiec, Francuz, Holender, Kafer Buszman, a najupartsze i najleniwsze bydlę otrzymuje nazwę Anglika i przy każdej sposobności podwójną chłostę a nazwisko zwierzęcia uwalnia boera w zupełności od wyrzutów sumienia. U Beczuanów używają pasterze małej piszczałki, do której głosu zwierzęta tak się przyzwyczajają, że dają się nią najzupełniej powodować, a uprowadzone przez nieprzyjaciół wyrywają się na jej odgłos i powracają do swych prawych właścicieli W krajach Pondo iBasuto używają także wołów do jazdy pod wierzch, w ten sam sposób jak Hotten-

toci i trudno orzec, któremu ludowi należy się zasłnga pierwszeństwa w zaprowadzeniu tego zwyczaju.
Płody ziemi i mleko są w zasadzie wyłączne m pożywieniem Kafrów; mięsa używają’ bardzo rzadko, a woły biją tylko przy wielkich uroczystościach, albo na ofiary. Zboże rozcierają na mąkę zapomocą dwóch kamieni, z których jeden płaski spoczywa na ziemi, a drugi półkulisty bywa poruszany zapomocą rąk; przez ciągłe tarcie powstaje w płaskim kamieniu zagłębienie, czasem dość znaczne. Praca ta nie jest bardzo nużącą, ale zabiera wiele czasu; jeżeli rodzina jest liczną, zazwyczaj całe przedpołudnie schodzi jej na tarciu mąki. Mąkę sypią na wrzącą wodę i robią z niej gęstą papkę, podobną do naszych prażuchów; jest ona bardzo pożywną; spożywają ją trzy razy na dzień, ile możności z dodatkiem kwaśnego mleka.
Niedorzecznem jest twierdzenie, jakoby jadali surowe mięso; jedzą je prawie wyłącznie opieczone na węglach. Nierogacizną, ryby, ptaki, jaja i mięso zwierząt drapieżnych uważają za nieczyste i nie tykają ich nawet przyciśnięci głodem. Ale dzieciom wolno jeść wszystko; łapią one nawet myszy, pieką na ogniu i ze smakiem spożywają. Pod względem porządku stoją bodaj czy nie wyżej od naszego polskiego wieśniaka; jedzą co prawda rękami, ale przed i po jedzeniu myją sobie ręce, a po skończonej biesiadzie płuczą usta.
Szarańcza, chrabąszcze i ich poczwarki bywają uważane za łakocie i dostają się zazwyczaj dzieciom. Uczty bywają niekiedy urozmaicone dziczyzną. W Na- talu używają do polowania tylko assagai i polują zazwyczaj w ten sposób, że gromada ludzi napędza zwie-
16*

rzynę, a inni czekają na stanowisku, Kzucają assagaję ująwszy ją wzniesioną ręką pod punktem ciężkości, a uderzenie zazwyczaj bywa silne i niebezpieczne. W czasie mojego pobytu w Natalu zdarzył się przypadek, że assagaja, chybiwszy kozła, trafiła w pierś stojącego obok młodego Kafra, który w godzinę potem żyć przestał. Kafrowie z rodu Makalaka napędzają zwierzynę w sieci własnego wyrobu,, długie niekiedy na kilka kilometrów i dobijają uwikłanego kozła assa- gają. W głębi Afryki używają także łuków i strzał, są one znacznie większe od buszmańskich, ale nie- zatrute.
Ze zboża wyrabiają pewien rodzaj kwaśnego piwa, które posiada smak przyjemny i zlekka odurza. W cukrowniach natalskich zakupują także najgorszy rodzaj melasu, z którego przez fermentacyę otrzymują pewien rodzaj wódki o niemiłym smaku i zapachu. Pomimo to pijaństwo prawie całkiem nie istnieje; nie kupują nigdy wódki od handlarzy europejskich, a w ciągu całego mego pobytu w Natalu nie spotkałem ani jednego Kafra pijanego.
Zwyczaj palenia liści konopnych jest rozpowszechnionym na całym obszarze środkowej i południowej Afryki. Hodują w tym celu ziele w swoich ogródkach i nazywają je^dacha. Fajka, służąca do palenia dachy, składa się z rogu krowiego wypełnionego wodą, w której zanurzają trzcinkę, opatrzoną na końcu kamienną fajeczką. Zapaliwszy ziele przykrywają ręką róg, pozostawiając pomiędzy palcami maleńki otworek, do którego przykładają wargi dla wciągania dymu. Dym wciągają zazwyczaj głęboko w płuca, potem biorą

w usta trochę wody i wodę z dymem wypuszczają powoli przez długą trzcinkę. Po każdem prawie zaciągnięciu krztuszą się okropnie, przyczem oczy łzami im zachodzą. Odurzeni dymem wpadają w pewien rodzaj ekstazy; zwróciwszy oczy w step, deklamują donośnym i śpiewającym głosem przez kilkanaście minut. Palą zazwyczaj w towarzystwie; fajka przechodzi z rąk do rąk, a widok gromady czarnych zatopionych w przyjemności krztuszenia się i deklamowania jest bardzo oryginalnym. Kafer posiadający nieco ziela radzi sobie w braku fajki bardzo dowcipnie. Wykopuje w ziemi podłużny dołek, nalewa weń nieco wody i zarabia ziemię na twarde błoto; potem wtyka w ten dołek wskazujący palec a do końca jego przykłada w kierunku ukośnie horyzontalnym długi patyczek; uklepawszy ziemię na twardo, wyjmuje palec i wyciąga patyczek, a powstałe w ten sposób otwory przedstawiają postać fajki. Większy otwór napełnia liśćmi i zapala takowe, a do końca cieńszego przykłada usta i ciągnie dym.
Zwyczaj palenia tytuniu przyjęli od Europejczyków i bardzo polubili. Palą zazwyczaj z fajeczek kamiennych własnego wyrobu. Zażywanie tabaki jest również u nich rozpowszechnionem; przyjemność tę przenoszą nawet nad samo palenie. Tabakierka z trzciny, rogu, blachy, krwi zwierzęcej, albo maleńkiej tykwy, bywa uważaną za najpiękniejszą ozdobę Kafra i towarzyszy mu nieustannie, chociażby przez rok cały szczypta tabaki w niej nie postała. Jeżeli w gronie znajdzie się szczęśliwy posiadacz drogocennego proszku, całe towarzystwo usiada na ziemi, tabakierka przechodzi z rąk do rąk, każden uczestnik wysypuje na dłoń

odrobinę tabaki, umieszcza ją starannie zapomocą końców palcy w swych nozdrzach, poczem całe grono oddaje się rozkoszy kichania. Śmieją się przytem do rozpuku i zalewają łzami. Do tabakierki jest przymocowana zazwyczaj łyżeczka blaszana i pędzelek; gdy narkotyk przestanie działać, oba te przyrządy przechodzą z rąk do rąk i służą do usunięcia pozostałości tamujących swobodę oddechu.
Gdy Kafer nie jest głodnym, posiada w woreczku odrobinę dachy albo tytuniu i ma towarzystwo, to jest najszczęśliwszą istotą na ziemi. Ich życie w kraalach przedstawia obraz szczęścia i swobody, jakiego napró- żno szukalibyśmy pomiędzy ludami ucywilizowanemu a zwiedzanie kraalów należy do najmilszych rozrywek podróżnika. W Natalu kraale są zazwyczaj położone bardzo malowniczo w dolinach, albo pod zasłoną pagórków, prawie zawsze w bliskości potoku, gdzie zagłębienia pomiędzy górami są wypełnione żywo zielonym zarostem akacyi, ponad które wznoszą się wysmukłe wierzchołki dzikiej palmy, albo olbrzymie liście strelicyi. Po stokach gór, okrytych najbujniejszą trawą, pasie się bydło należące do kraala; woły zazwyczaj samopas, krowy pod opieką starszych mężczyzn, a kozy i owce pod opieką niedorostków. Jeżeli jest godzina południowa, to nad potokiem spotyka podróżnik zazwyczaj gromadę dziewcząt, czerpiących wodę, zajętych ożywioną i wesołą rozmową; ujrzawszy cudzoziemca stawiają naczynia na ziemi, przyglądają mu się w milczeniu i odpowiadają nieśmiało na pozdrowienie. Z niedalekiego kraala słychać głosy ludzi krztuszących się dymem dachy ; odgłos ten jest zbyt mi

łym dla ucha przewodników i dlatego, nie pytając
0	pozwolenie, pędzą co tchu starczy do kraala, pozostawiając podróżnika nad potokiem. Zanim zdąży za nimi, już czeka przed kraalem na przyjęcie jego kilku mężczyzn, witają go nprzejmem “saku-bona, saku-bona“, wyciągają rękę do uścisku, wprowadzają do kraala
1	zatrzymują przy wspólnem ognisku, gdzie leżą porzucane fajki i liście. Około starszych kupi się zaraz gromadka dzieci; wesołe,uśmiechnięte, zdrowe i grzeczne stworzeńka przyglądają się przybyszowi z ciekawością, ale bez obawy. Ciekawość jest wrodzonym Kafrów przymiotem; wypytują się natychmiast przewodników o przybysza, co za jeden, zkąd idzie, dokąd dąży i w jakim celu; przyglądają mu się z zajęciem, proszą o pozwolenie obejrzenia broni lub parasola, mówią mu grzeczności i przyjmują takowe z zadowoleniem, proszą, ażeby usiadł i odpoczął, podają ogień do fajki i zabierają się na nowo do palenia dachy.
Dziewczęta z nad potoku wracają z pośpiechem, stawiają naczynia na ziemi, otaczają przybysza półkolem, przyglądają mu się z uśmiechem i milczenie przerywają od czasu do czasu krótkiemi uwagami. Uwagi muszą być dowcipne lub złośliwe, bo wywołują głośny śmiech w towarzystwie; nie zważa na nie podróżnik, bo nie przypuszcza, ażeby o nim źle mówiono i nadrabia miną ile może. Nadchodzi druga daleko gwarniejsza partya, są to starsze kobiety powracające od roli; prawie każda z nich niesie na plecach niemowlę a na ramionach kopaczkę, rozmawiają głośno i śmieją się; spostrzegłszy cudzoziemca, przyglądają mu się przez chwilę z ciekawością, wypytują o powód jego

przybycia i oddalają się spiesznie, każda do swojej chaty, do zajęć gospodarskich.
Ukazuje się nakoniec trzecia i ostatnia partya w postaci bydła z pasterzami. Mężczyzni zapędzają krowy i kozy do kraala, przywiązują każdą do drąga i doją. Na ukończenie tej czynności oczekuje z największą niecierpliwością gromada drobnych bębnów obojga płci; zaledwie mężczyzni dojący powstaną z miejsc swoich, drobiazg ten rzuca się na wymiona krów, chwyta je w usta, odpędzając kułakami cielęta, które z równą niecierpliwością na tę chwilę oczekiwały, silnem uderzeniem głowy upominają się o prawa swoje i zazwyczaj zwycięzko z walki wychodzą.
Nadeszła chwila obiadu; rozchodzą się wszyscy do chat swoich, a naczelnik wioski zaprasza przybysza do swego stołu. Cała rodzina siada na ziemi, gospodarz obdziela wszystkich, podając najpierw gościowi w miseczce z tykwy sporą porcyę papki z mąki kukurudzanej, a w drugiem naczyniu kwaśne mleko; jedzą wszyscy palcami, ale gościowi podają kopystkę drewnianą. Na dokończeniu biesiady ukazuje się naczynie pełne, piwa, a zapach jego zwabia najbliższych sąsiadów. Wesołość po obiedzie jeszcze większa, jak była przed godziną; ale niezadługo kobiety oddalają się do ogrodów, pasterze z trzodami na pola, a podróżnemu także czas w drogę. Obdarza gościnnego naczelnika małym podarkiem, np. nożem kieszonkowym, albo krzesiwem, jego żonę albo córkę uszczęśliwia tombakowym pierścionkiem, albo innem jakiem świecidełkiem i zabiera się do odejścia. Wyprowadzają go wszyscy przed kraal, proszą, żeby w powrocie odwie

dził ich i żegnają uprzejmie: “Saleni-kaleu i “Hamba- kale* brzmią wzajemne słowa pożegnania. Podróżnik opuszcza kraal z błogiem zadowoleniem i cieszy się szczęściem tego ludu. A jednakowoż szczęście to jest tylko pozornem, a częstokroć nietrwałem, bo ci ludzie na pozór tak swobodni upadają pod ciężarem najniedorzeczniejszych przesądów i zabobonów, a w głębi kraju ciągłe ze sobą toczą walki i w najszczęśliwszej chwili nie są pewni, czy za najbliższym pagórkiem nie czycha na nich wróg ukryty. Uderza on zazwyczaj znienacka w nocy, morduje mężczyzn, uprowadza w niewolę kobiety i dzieci, zapala chaty i nieraz wschodzące słońce oświeca jaskrawem światłem dymiące zgliszcza i wybladłe zwłoki ludzkie tam, gdzie przed kilku godzinami cieszyło się wszystko szczęściem i swobodą !
Przemysł jest w ogóle dość słabo pomiędzy Kairami rozwinięty, ale stoi zawsze wyżej niż u Buszma- nów i Hottentotów. Znają oni od niepamiętnych czasów wyrób żelaza; piece, służące do topienia rudy, są na cztery stopy wysokie i mają trzy pionowe otwory, wypełniane rudą i węglem drewnianym; zapalony ogień podtrzymuje się miechem. Żelazo gromadzi się na spodzie pieca, w małem zagłębieniu. Miechy są zrobione ze skóry wołowej, a otwór każdego obsadzony rogiem wołowym, Do kucia żelaza używają młotków kamiennych, albo żelaznych; wyrabiania kopaczki, siekiery noże i assagaje, lecz ciągną także żelazo w drut, którego używają do wyrabiania ozdób. W ten sam sposób obrabiają i miedź. O wyrobie naczyń glinianych
i	koszyków wspomnieliśmy już powyżej; umieją także

wyprawiać doskonale skóry zwierzęce, a ich karosy są tak starannie i ozdobnie wyrabiane, że mogłyby służyć za wzór kuśnierzom europejskim.
Kafrowie żyją w polygamii, a kobiety kupują. €ena ich jest dość wysoka: od trzech do trzydziestu wołów. Zazwyczaj rodzice oznaczają cenę, niekiedy tylko naczelnik wioski w porozumieniu z przyboczną swoją radą, a od wyroku takiego nie ma apelacyi. Biorą zazwyczaj żony ze sąsiednich kraalów; związki w pokrewieństwie są zabronione, a kazirodztwo śmiercią bywa karane. Zapłata za kobietę staje się własnością jej ojca, a matka wydająca córkę za mąż bywa zazwyczaj, przynajmniej pozornie, zrozpaczona jej utratą i zalewa się łzami. Małżeństwo bywa obchodzone biesiadą połączoną z tańcami, trwającą przez kilka dni u rodziców narzeczonej, a nieco krócej w mieszkaniu małżonka. Liczba żon nie jest oznaczoną; ponieważ stanowią one bogactwo Kafrów, przeto każden z nich stara się posiadać ich jak najwięcej; znałem jednego czarnego naczelnika na Inandzie, w Natalu, który miał ich dwadzieścia pięć. Żony są uważane za niewolnice, a w skutek tego narażone są w ogóle na dość surowe obchodzenie się ze strony mężów. Każda z nich posiada osobną chatę dla swego i swej rodziny użytku. Zajmowanie się gospodarstwem domowem jest wyłącznym ich udziałem; one uprawiają ogrody, mielą ziarno, gotują pożywienie, wychowują dzieci i pilnują porządku około chaty. Mężczyzni zajmują się wyłącznie swem bydłem. Złamanie wiary małżeńskiej ze strony kobiet bywa uważane za wielką zbrodnię i podlega niekiedy karze śmierci. Żona powinna unikać braci swojego

męża, nie wolno jej z nimi rozmawiać, a nawet nie wolno jej wymawiać ich imion. Ponieważ żona jest prywatną własnością mężczyzny, przeto ten może odsunąć ją od siebie kiedy zechce, w skutek czego wzajemne zamienianie, albo odstępowanie żon, tytułem darowizny lub kupna, często się zdarza.
Gdy jedno z małżonków umrze, pozostałe odbywa żałobę, która trwa u mężczyzny krócej, a u kobiet dłużej i polega na unikaniu towarzystwa i powstrzymaniu się od pokarmów mięsnych. Najstarszy syn jest spadkobiercą całego mienia ojca swojego i wszystkich żon jego, z wyjątkiem swej własnej matki, która ma prawo wyjść powtórnie za mąż. Jeżeli zmarły nie zostawi potomstwa, wówczas spadkobiercą jego staje się najstarszy brat i przyjmuje zarazem jego żony za swoje.
Jeżeli stanowisko kobiet u Kafrów jest pod wieloma względami upośledzonem, to za to stosunek rodziców do dzieci mógłby posłużyć za wzór najwyżej ucywilizowanym narodom. Rodzice kochają dzieci i odbierają od nich dowody najżywszego przywiązania, a stosunek ten istnieje pomiędzy wszystkimi czarnymi w Afryce południowej i środkowaj aż po granicę Sahary. W kraju Damara Kafrowie Herero przysięgają (według Andersona) na łzy swych matek; Mungo Park słyszał z ust murzyna słowa: “bij mnie, jeżeli chcesz, ale nie znieważaj mojej matki“, a za najwyższą pochwałę oddaną dziecku jest uważanem, gdy matka może powiedzieć: “Syn mój nigdy nie skłamał“. Jest jednakowoż jedna okoliczność, która zaciemnia te świetne objawy rodzinnych.stosunków u Kafrów, a tą jest

dzieciobójstwo. Zabijają dziecię, gdy się urodzi ułomne , albo gdy wcześnie ulegnie kalectwu, a nawet gdy sobie zęby wybije. Gdy się urodzą bliźnięta, jedno z nich zawsze pada ofiarą zabobonu. Upewniano mnie jednakowoż, że zabójstwo nie odbywa się nigdy jawnie, lecz zawsze cichaczem, częstokroć bez wiedzy matki.
Kafrowie nie mają imion rodzinnych, lecz tylko osobiste. W Natalu otrzymuje dziecko imię natychmiast po urodzeniu, ale chłopcy, doszedłszy do wieku dojrzałego , zmieniają je zazwyczaj na inne, wyrażające jakąś szczególną ich zaletę, albo przypominające szczególny przypadek w ich życiu. Trzymają się tego zwyczaju i względem obcych; nie nazywają ich nigdy rzeczy wistem imieniem, lecz nadają im jakieś inne, często bardzo charakterystyczne. Autora tej pracy nazywali w Natalu “Mechlomane“, t. j. czterooki, z powodu ciemnych okularów, jakich używał w podróży, U Makalaka nadanie imienia dziecku jest połączonem z osobnym obchodem ; chwytają w sąsiedniej chacie stosownie do płci dziecka, mężczyznę, albo kobietę, sprowadzają do siebie, sadzają przed chatą, nakrywają skórami dzikich zwierząt i wyobrażają sobie, że zakryta osoba jest upiorem (tak zwanym “mocimo“) jednego z krewnych dziecka, noszącym imię, które chcą mu nadać. Następnie przynoszą naczynie z wodą, w którym mocimo myje sobie ręce, a potem spożywa troszkę papki i piwa, podczas gdy obecne kobiety
i	dziewczęta tańczą wkoło wrzekomego upiora, a wszyscy obecni rzucają do wody drobiazgi, przeznaczone na podarki dla dziecięcia. Mocimo zostaje uwol

niony, a dziecię otrzymuje jego imię. U Zulów i Be- czuanów matka nosi zazwyczaj imię najstarszego syna, gdy ten dorośnie. Mówiąc o niej wyrażają się zazwyczaj “matka takiego, albo takiego“.
O	pogrzebach u Kafrów mało mamy wiadomości. Mauch, który żył przez dziewięć miesięcy pomiędzy Makalakami, opowiada, że zwłoki myją, nacierają tłuszczem, ręce i nogi naciągają zupełnie tak jak u Hottentotów, oczy zamykają i nakrywszy ciało kawałkiem płótna, albo materyi bawełnianej, chowają w jaskini, kładąc na prawym boku, poczem otwór zamykają murem z kamieni i cementu. Zwyczaj niszczenia jednego z bliźniąt istnieje i u nich; wybierają ofiarę, losując za pomocą proroczych kołeczków i wynoszą w naczyniu glinianem w pole, gdzie wkrótce staje się pastwą hyen.
Forma rządu, jaka się z czasem wyrobiła i ustaliła pomiędzy Kaframi, jest czysto patryarchalną. Każda wioska ma swego naczelnika, nazwanego u Zulu Inkozi; godność tę piastuje zazwyczaj najstarszy członek najzamożniejszej rodziny; przechodzi ona z ojca na syna. Naczelnik taki załatwia wszystkie sprawy w wiosce, rozstrzyga spory, wyznacza kary za zbrodnie, które są w ogóle bardzo surowe, ale nie może skazać nikogo na karę śmierci. Nie odbiera on żadnej stałej nagrody za pełnienie swych obowiązków, ale dobrowolne datki, składane przez wszystkich z wioski, przynoszą mu znaczny dochód.
Na czele narodu stoi król dziedziczny, którego nazywają Ukumkani. Ma on przyboczną radę, złożoną zazwyczaj z dwunastu naczelników, których sam po-

woluje. Rada ta nazywa się Amapakati. Oprócz niej ma król przybocznego doradcę, nazwanego Lekona, który go ani na krok nie odstępuje. Gdzie ludność jest liczniejsza, tam Ukumkani wyznacza kilku większych naczelników, niby gubernatorów, nazywanych Inkozi — inkulu. Kafrowie są do osoby panującego nadzwyczaj przywiązani. Mieszkańcy odleglejszych kraalów, przybywający do niego na sprawę, obsypują go całym szeregiem wyszukanych tytułów i nazywają go np. słoniem, lwem, tygrysem, wielkim pawianem, cielęciem krowy, która bodzie wszystkie inne itd. i powtarzają ciągle wyraz “bajetti“, oznaczający, że są najwierniejszymi jego poddanymi. Ukumkani sądzi z pomocą swojej rady wszystkie ważniejsze zajścia pomiędzy poddanymi i tylko on jeden może wydać wyrok śmierci. W sprawach obchodzących cały kraj odwołuje on się do całego narodu i zwołuje wielki meeting, zwany pico, na którym każdy poddany może zabrać głos i mówić według upodobania.
Szczególnym rysem w charakterze Kairów jest wysokie poczucie sprawiedliwości. Wszystkie ważniejsze sprawy bywają rozbierane z nadzwyczajną starannością a osądzony poddaje się zazwyczaj wyrokowi bez szemrania. Jeżeli sprawa jest wątpliwą, naczelnik wioski odwołuje się do zdania swoich kolegów, naczelników innych wiosek, wzywa nieraz na radę osoby prywatne, znane z doświadczenia i rozumu. Obwiniony zabiera głos w swojej obronie ile razy zechce; nie ma on adwokata, ale każden z obecnych może mówić za, albo przeciw niemu. Na rozprawach takich przedmiot bywa zazwyczaj wszechstronnie wyczerpanym, a sę-

dziowie składają dowody wielkiej bystrości umysłu. Fleming opowiada następujący przypadek, który wydarzył się w rodzie Kreli. Sześciu Kafrów zostało oskarżonych przed sądem o zabicie i cząstkowe spożycie wołu, należącego do kogo innego. Oskarżeni twierdzili, że są niewinni, utrzymując, że ten wół został zabity przez innego wołu, a oni tylko część nieżywego bydlęcia spożyli. Kada zwołana przez naczelnika, udała się na miejsce, gdzie znajdowały się resztki zwierzęcia; tutaj najstarszy z obwinionych zabrał głos
i	starał się udowodnić, iż nawet z długości rany widać, że ona nie została zadaną przez człowieka. Wysłuchano go cierpliwie, ale gdy skończył, jeden z sędziów, najstarszy i najdoświadczeńszy, obejrzał uważnie ranę i badał obwinionego w następujący sposób:
Sędzia. Zkąd wyrósł ogon wołu, który po bódł?
Obwiniony. Z jego tułowu.
S. W którym kierunku wyrósł: w górę, na dół, czy na bok?
Ob. Na dół.
S. Zkąd wyrosły jego rogi?
Ob. Z głowy.
S. W jakim kierunku wyrosły: na dół, w górę,, czy na boki?
Ob. W górę.
S. Ażeby tedy pobóść drugiego, czy nie musiałby spuścić głowy na dół, a potem podnieść ją w górę.
Ob. Tak jest.
S. Czy nie mógł uderzyć rogami z góry na dół?
Ob. Nie.

S. Teraz przypatrz się ranie i powiedz, czy pierwsze uderzenie zostało zadane od góry, czy od dołu?
Ob. Wyznaję, że nie jestem w stanie rozpoznać.
Obecni sądziowie sprawdzają, że rana jest szerszą od dołu. Rana została zadaną uderzeniem z góry na dół, a zatem przez ludzi, a nie z dołu w górę, jak to woły robią. Sąd skazuje każdego z obwinionych na zapłacenie kary dwóch krów. Wyrok zostaje przyjęty z oklaskiem, a obwinieni mu się poddają.
O	charakterze Kafrów można napotkać u różnych podróżników najsprzeczniejsze twierdzenia. Niezgodność ta w sądzie, uderzająca nieobeznanego ze stosunkami miejscowemi, pochodzi przedewszystkiem ztąd, że plemię Kafrów, liczące w samej południowej Afryce wiele milionów dusz, rozpada się na kilka narodów, których indywidualność w odmienny wyrabiała się sposób, a następnie, że charakter ludzi pierwotnych zmienia się dość szybko w zetknięciu z cywilizacyą europejską
i	ten sam podróżnik, który rzuca gromy na Kafra zostającego u niego w służbie, zmieniłby może swoje zdanie, gdyby go ujrzał w jego rodzinnym kraalu. Podam tu kilka szczegółów opartych na własnem do- świadzeniu, zebranych przeważnie między Kaframi, należącymi do rodu Zulu mieszkającego w Natalu.
Kafrowie odznaczają się w ogóle łagodnem usposobieniem i dobrodusznością, co się przedewszystkiem objawia w ich stusunkach rodzinnych. Wspomniałem już o przywiązaniu, jakie łączy rodziców z dziećmi; nie zdarzyło mi się nigdy widzieć pomiędzy Kaframi tych objawów gburowatości i srogości, jakie u nas •w kraju, pomiędzy mniej oświeconą ludnością tak
s

często się napotyka. Widziałem przeciwnie starszych mężczyzn, tulących niemowlę do łona, lub karmiących młodsze dzieci. Zdarzają się, co prawda, przypadki surowego a nawet nieludzkiego obchodzenia się z kobietami , lecz nie są one nadużyciem osobistem, ale stoją w najściślejszym związku z surowemi ustawami, jakie znajdują zastosowanie u całego plemienia. Nie chcę twierdzić, ażeby nie podlegali przystępom silnego gniewu, albo gwałtownej niechęci, lecz objawy takie są stosunkowo rzadkie i przechodzą bardzo szybko.
Wesołość jest wrodzoną ich zaletą; lubią się śmiać i śmieją się serdecznie przy każdej zdarzonej sposobności, a zadowolenie swoje częstokroć śpiewem
i	tańcem objawiają. Nie znają om tego, co się nazywa troską. Potrzeby ich są małe, zaspokojenie ich bardzo łatwe i dlatego cieszą się dniem dzisiejszym, nie myśląc nigdy o jutrze. Nie robią nigdy żadnych planów na przyszłość, a gorączkowy niepokój, który dziecko cywilizacyi ssie z mlekiem swej matki, który budzi w ciem później ambitne zamiary i pokrywa czoło jego zmarszczkami w kwiecie wieku, jest im zupełnie nieznany.
Kafer jest przedewszystkiem stworzeniem towa- rzyskiem, a samotność jest dla niego największą przykrością; gdy się znajdzie osamotnionym, nuci bezustannie półgłosem, albo wygłasza długie ustępy dla rozrywki. Jest on najszczęśliwszym, gdy może w gronie towarzyszy usiąść około wspólnego ogniska, odurzać się narkotykiem dachy, albo tytuniu i rozmawiać albo śmiać się według upodobania. Gdy dwóch Kairów spotka się w drodze , witają się w odległości kilkudziesięciu
Podróże Remana.
17

kroków i rozpoczynają natychmiast rozmową; jeżeli brak czasu nie pozwala im zabrać się do uroczystego wypalenia wspólnej fajki, wówczas rozchodzą się, ale idąc rozmawiają z sobą z odległości tak długo, dopóki znaczenie słów rozróżnić można. Kafer w podróży nie minie nigdy odpoczywających przy ognisku; przysunąwszy się, przysiądzie, ażeby odpocząć trochę i zamieni z siedzącymi słów kilkanaście.
W ślad za tą towarzyskością idzie ich gościnność* Kafer dzieli się z towarzyszem swoim ostatnim kawałkiem chleba, chociażby wiedział, że nazajutrz będzie cierpiał głód przez dzień cały. Gdy wół zostanie zabitym, posyłają do wszystkich sąsiednich kraalów
i	spraszają na biesiadę; sąsiedzi nie dadzą czekać na siebie, zbiegają się bardzo licznie i każden otrzyma mały kęsek; ale przybywają także i niezaproszeni
i	bywają mile widziani. Istnieje w tych stronach przysłowie, że gdzie wołu zabiją, tam się Kafrowie i sępy z pewnością ukażą.
W okolicach lepiej zaludnionych Kafer wybierający się w drogę nie bierze nigdy z sobą zapasów, bo ma tę pewność, że wszędzie, gdziekolwiek zapuka, otworzą mu i ugoszczą go. Tej samej zasady trzymają się i względem Europejczyków, z wyjątkiem może jednego kraju Oranie, gdzie długoletnie krzywdy, na jakie Kafrowie narażeni byli ze strony hollender- skich kolonistów, żyją jeszcze w ich pamięci i przymuszają poniekąd do przezorności wzglądem obcego, dopóki się nie przekonają o właściwym celu jego przybycia. Współczucie, jakie okazują cierpiącym, budzi pełne uznanie nawet pomiędzy misyonarzami,

mieszkającymi w pośród tego ludu; pomagają oni sobie nawzajem w potrzebie, odwiedzają chorych albo dotkniętych jakiemś nieszczęciem i pocieszają ich, a prace misyonarskie znalazły w Natalu grunt dobrze przygotowany.
Kafer jest z natury bardzo grzecznym, lubi prawić grzeczności, ale lubi także, gdy mu się ktoś wy- wzajemnia. Za każdą najmniejszą przysługę, dziękuje uprzejmem “Eheu — eheu !“ W rozmowie towarzyskiej nie przerywa nigdy jeden drugiemu, lecz czeka spokojnie, dopóki na niego kolej w mówieniu nie przyjdzie. Ten sam zwyczaj bywa przestrzegany i w sprawach wytaczanych przed naczelnikiem, albo przed ich radą. Skarżący i oskarżony mają tutaj pełne prawo mówienia i nie zdarza się nigdy, ażeby jeden przerwał mowę drugiemu. Przysłuchuje się każden uważnie, rozważa jeden szczegół za drugim i odpiera każden zarzut z osobna, gdy przyjdzie na niego kolej mówienia.
Nie zdarzyło mi się nigdy napotkać Kafrów kłócących się. Nieporozumienia tego rodzaju zachodzą jedynie popaiędzy kobietami, i to prawie wyłącznie pomiędzy żonami tegoż samego mężczyzny, szczególnie, gdy ten w późniejszym wieku młode żony przyjmuje, które wówczas są narażone na niechęć i prześladowanie ze strony starszych; ale sprzeczka bywa uważaną zawsze za wykroczenie i surową zazwyczaj pociąga za sobą karę.
Poszanowanie cudzej własności jest u Kairów w Natalu głęboko zakorzenionem. Kradzieże są tutaj prawie całkiem nieznane, a nieliczne przypadki tego
17*

rodzaju ograniczają się prawie wyłącznie do szkody w ogrodach i mają na celu zaspokojenie głodu. Mieszkańcy po wioskach i miastach nie zamykają nigdy mieszkań swoich; wypraną w potoku bieliznę porzucają zazwyczaj na miejscu, ażebj' wyschła, nie strzegąc jej; po handlach i magazynach leży mnóstwo drobiazgów przez noc pod golem niebem, a pomimo tego nigdy nic nie ginie. Ja sam znajdowałem się w tem położeniu, że wybierając się na dalszą wycieczkę, oddałem mieszkanie moje w Port-D’Urban w opiekę gospodyni domu i po powrocie zualazłem je niezamkuięte; pozostawało ono w tym stanie przez całe trzy tygodnie, a chociaż dom był licznie nawiedzany przez Kafrów, zastałem wszystko w najlepszym porządku. Kupcy miejscowi do przesłania pieniędzy w okolice używają wyłącznie tylko Kafrów i powierzają im nieraz sumy, wynoszące po kilkaset funtów szterlingów, a pomimo to uie zdarzył się przypadek, ażeby posłaniec zawiódł położone w nim zaufanie. Zostaje on zawsze przy wręczeniu mu przesyłki zawiadomiony o jej wartości. Takich samych posłańców używa i poczta od lat dwudziestu pięciu, a w r. 1876 zdarzył się pierwszy przypadek, że miody chłopiec przyniósł worek pocztowy rozcięty nożem a listy w nieporządku. Stawiony przed sąd tłómaczyl się, że to zrobił przez ciekawość; zdaje się, że mówił prawdę, bo chociaż w przesyłce znajdowały się listy pieniężne, dochodzące do 1,000 funt. wartości, szkody w nich nie było żadnej. Sąd skazał winnego za zawiedzenie położonego w nim zaufania na sześć miesięcy więzienia. Poborcy rządowi, zbierający taksy po kraalach, kręcą się pomiędzy czar

nymi bez żadnego towarzystwa, będąc nieraz w posiadaniu znacznych sum, a pomimo to nikt dotąd nie targnął się na ich życie. Kupcy i podróżni używają jak największego bezpieczeństwa.
Nie możnaby jednakowoż powtórzyć tego wszystkiego o Kafrach południowych, z rodu Fingo, Koza i Tam buki, którzy kradzenie bydła uważają za uprzywilejowane swoje rzemiosło. Koloniści miejscowi, a nawet ich czarni współbracia, byli narażeni na takie szkody z ich strony, że rząd miejscowy wydał rozporządzenie, na mocy którego każda sztuka bydła znajdująca się w ręku Kafra musi być opatrzona paszportem, wydanym przez miejscową władzę.
Wielu podróżników zarzuca Kafrom, że nie mają najmniejszego poczucia wdzięczności, a w niektórych językach, np. u Makalaka, nie ma nawet wyrazu na oznaczenie tego pojęcia. Jest w tem część prawdy, ale nie można tego powiedzieć o wszystkich Kafrach. Objawy wdzięczności u Zulu zdarzają się dość często. Do biskupa w Natalu przybyła raz Kaferka okropnie strapiona, ponieważ złamała kopaczkę, którą pożyczała od sąsiadki; gospodarz biskupa darował jej nową; w cztery miesiące potem przybyła ta sama kobieta z wiązką zielonej kukurydzy na ramieniu i złożyła ją przed gospodarzem, mówiąc: “Ty jesteś mój Inkozi, darowałeś mi kopaczkę, ja ci za to przynoszę kukurudzę.“
W Natalu podróżowałem raz w towarzystwie pana A., który prowadził z sobą sześć wozów, sto wołów i znaczną liczbę poganiaczy, po części Kairów, a po części mieszańców. Był to człowiek zamożny,

a ladzie jego dość dobrze odziani, ale najbiedniej w calem towarzystwie wyglądał młody Kafer, pełniący obowiązki kucharza. Ponieważ był dla mnie nadzwyczaj uprzejmym i nie wymawiał się od żadnej usługi, obdarzyłem go raz kilku kawałkami starej odzieży; otrzymawszy ten podarek, podniósł prawą rękę w górę i wygłosił serdeczne podziękowanie w swoim języku, a wieczorem tego samego dnia podał mi do herbaty wielki placek z mąki kukurudzanej, pochodzącej z jego własnych zapasów.
Ogólną wadą Kafrów jest niezaprzeczenie lenistwo; ale nieznajomość stosunków miejscowych bywa częstokroć powodem przesadnych i nieuzasadnionych sądów
o	tym przedmiocie. Potrzeby Kafra są bardzo małe, a zaspokojenie ich dosyć łatwe; dlatego pracuje on tylko tyle, ile utrzymanie jego życia wymaga, a wszelką inną pracę uważa za zbyteczną. Walka o byt jest w tej rasie bardzo słabo rozwiniętą. Kafer nie robi w ogóle projektów na przyszłość i nie stara się o ich przeprowadzenie i dlatego według naszych pojęć większa połowa jego życia upływa w bezczynności. Pomimo to przypadki prawdziwego lenistwa są bardzo rzadkie. Kafer nie śpi nigdy w dzień; jest on z natury ruchliwego usposobienia, wstaje ze wschodem słońca ; cały dzień, jeżeli nie on, to przynajmniej jego język w ciągłym znajduje się ruchu, a wieczorami wysiaduje długo przy ognisku. Zakres jego działalności jest rzeczywiście bardzo ograniczonym, bo wszelka cięższa praca jest wyłącznym udziałem kobiet, a tych jeszcze nikt o lenistwo nie posądził. W tym stanie rzeczy wypadałoby więcej obwiniać stosunki miejscowe, które

wpłynęły na wyrobienie charakteru tego Indu, bo jest wszelkie prawdopodobieństwo, że gdyby poznali rzeczywistą wartość pracy i błogie jej skutki, z pe- wnościąby nią nie gardzili. Koloniści z Natalu posądzają Kafrów o lenistwo, ale zapominają, że tutaj na 18.000 białych znajduje się 360.000 czarnych, którzy przedewszystkiem nie czują potrzeby pracy i nie znajdują do niej sposobności. Że zarzut ten jest rzeczywiście nieuzasadniony, przekonać nas mogą najwymowniej kopalnie dyamentów w Kimberley, gdzie liczba Kafrów pracujących w ziemi wynosiła w czasie mojego w tych stronach pobytu (w styczniu roku 1876) przynajmniej 17 tysięcy. Robią oni nieraz piechotą po 200 do 500 mil angielskich i przybywają tutaj z pewnym, stale wytkniętym celem; jedni, ażeby przyjść do posiadania strzelby, drudzy, ażeby mieć za co kupić żonę, a zdarzają się i tacy, którzy męczą się, dopóki nie osiągną jednego i drugiego. Pracują w ogóle powoli, ale dość wytrwale, a żyją nadzwyczaj oszczędnie, bo odmawiają sobie najpierwszych potrzeb życia. Przedstawiają oni tutaj dziwny kontrast z Hottentotami. Hottentot przepiłby ostatnią koszulę, gdyby mu się do tego zdarzyła sposobność; Kafer nie wyda nigdy pensa bez potrzeby i znosi z obojętnością głód, ażeby tylko co prędzej osiągnąć cel zamierzony. Właściciele klemów zauważyli, że Kafrowie pracujący za pieniądze są nieraz tak głodni, iż upadają pod ciężarem pracy, w skutek czego obecnie odciągają im część dziennego wynagrodzenia, za które dostarczają im sami pożywienia.

Zarzucają Kafrom w ogóle niestowność, jak się zdaje nie bez słuszności. Żadna sprawa nie ma dla nich takiego znaczenia jak dla Europejczyka, a ponieważ nie biorą za złe drugim, gdy ich narażają na zawód, przeto i sami niedotrzymania obietnicy nie uważają za wystąpek.
Kafer jest z natury niezaprzeczenie dumnym; jest. on uprzejmym i grzecznym dla równego sobie, obsypuje pochlebstwami Europejczyka, jeżeli ten umie zachować wzglądem niego powagą i daje mu uczuć wyższość swoją; ale tenże sam Kafer podnosi dumnie głową i mierzy pogardliwym wzrokiem białego, gdy ten, w jego przekonaniu nie zasługuje na nazwą InkozL Wynajdzie on dla niego natyohmiast jakieś uszczypliwe, niekiedy bardzo trafne przezwisko, a chociaż mu niezawsze wzgardą okazuje w oczy, to za jego plecy- ma przedrzeźnia jego ruchy i czuje się bardzo zadowolonym,* gdy mu sią uda wystawić go na śmieszność. Wszystkie złe przymioty Kafrów wystąpują szczególnie w wysokim stopniu u indywiduów pozostających w służbie u białych i to tem bardziej, gdy odkryją jakiekolwiek słabe strony swojego chlebodawcy. Wówczas Kafer stara sią okazać mu swoją wyższość i chociaż z natury łagodnego usposobienia, staje sią krnąbrnym i nieposłusznym, oburza sią, gdy jest łajanym, a wpada we wściekłość i rzuca sią na swojego pana, gdy ten rąką na niego podniesie. Ale wybuchy jego gniewu nie trwają długo; mściwość nie leży w jego charakterze i zapomina z łatwością o urazach.
Najniekorzystniejszy sąd wydawano dotąd o charakterze Kafrów południowych Fingo, Koza i Tambuki;

stoją oni rzeczywiście niżej pod każdym wzglądem od Kafrów natalskich, a zetknięcie sią z cywilizacyą europejską wpłynęło najniekorzystniej na rózwój ich charakteru. Toczą oni prawie od stu lat wojny z kolonistami, a te bezustannie zapasy zatarły znacznie wrodzoną im łagodność charakteru, głód zaś i przeciwności, na jakie w skutek częstych wojen bezustannie bywają narażani, wpłynęły przeważnie na rozwój dzikości, objawiającej się w stosunkach rodzinnych i plemiennych. Miałem sposobność widzieć liczne gromady tych Kafrów, pracujących przy budowie kolei żelaznej w zachodniej części kolonii; ile razy zetknęły się z sobą dwie gromady, różniące się pomiędzy sobą językiem, przychodziło natychmiast do bójki. Nie bywały one nigdy bardzo krwawe, bo zarząd miejscowy odbierał przybywającym Kafrom assagaje, ale ich kije opatrzone gałką na końcu, tak zwane kiri, są również niebezpieczną bronią, w skutek czego nie minął ani jeden tydzień, ażeby jeden albo drugi czarny nie utracił w bójce życia, nie licząc już guzów i lżejszych uszkodzeń ciała.
Jest jedna ciemna strona w życiu Kafrów, wobec której bledną wszystkie wymienione powyżej ich wady ; są oni ludożercami. Ślady ludożerstwa napotykano oddawna u różnych plemion murzyńskiego pochodzenia, a niepewne wieści głosiły, że zwyczaj spożywania ludzkiego ciała istnieje i pomiędzy Kaframi, szczególniej u ludów zamieszkałych w okolicach lesistych i niezdrowych np. w kraju Swazi i na północ od zatoki Delagoa, które rzeczywiście pod moralnym i fizycznym względem ostatnie zajmują stanowisko. Nie pod

lega najmniejszej wątpliwości, że zbrodnie tego rodzaju były objawami wyjątkowemi, sprowadzonemi przez głód, albo okropności wojny, i że u samych Kafrów w wielkiem zostają obrzydzeniu. Zarzut ten spotyka zasłużenie Kafrów Basuto i Beczuanów. W kraju Oranie znajduje sią góra nazwana Manfredsberg; otrzymała ona swoją nazwą od boera Manfreda, który w czasie ostatniej wojny w r. 1865 w tem miejscu przez Kafrów złapanym, upieczonym i zjedzonym został. W kraju Basuto nad rzeką Caledonem opowiadali mi farmerzy, że w sąsiednich górach znajduje sią jaskinia zamieszkiwana niegdyś przez ludożerców, pełna śladów tych okropnych biesiad. Gromada ludożerców utworzyła sią tam, gdy w czasie ostatniej wojny z boerami cały kraj głodem nawiedzonym został. Obrawszy tą jaskinią za miejsce stałego pobytu, ludożercy robili wyprawy po okolicy, łapali swych czarnych współbraci i zjadali bez różnicy płci i wieku. Kafrowie, z którymi rozmawiałem o tym przedmiocie, nie zaprzeczali faktu, ale żaden z nich nie chciał mi służyć za przewodnika do jaskini.
Mereóski opowiada, że gdy spokojne ludy Beczuanów i Basutów, zamieszkujące republiką Trans* walską, zostały rozbite przez drapieżne hordy potężnego naczelnika Mozilikace, liczne ich gromady, przywiedzione do ostatniej nądzy, schroniły sią w niedostępne góry i trudniły sią ludożerstwem. Mieli oni z pewnością świadomość zbrodni, jaką popełniali, bo ofiar swych nie nazywali ludźmi, lecz mężczyzn wołami, kobiety krowami, a dzieci cielętami. Napadali oni wioski, albo łapali po drodze ludzi i byli okropną plagą okolicy.

Gdy wojna sią skończyła, uspokojeni mieszkańcy urządzili na nich wyprawę* wyszukali ich kryjówki i wytępili częściowo ich mieszkańców. Mereński ochrzcił siedmiu Kafrów, którzy trudnili się tem rzemiosłem, a o wielu innych powtarzają sobie do dziś dnia na ucho: “i ten należał do ludożerców“. Nie ma obecnie pomiędzy Beczuanami większej obelgi, jak powiedzieć komuś w oczy, że był ludożercą.
Języki, jakiemi mówią różne ludy kaferskie, różnią się pomiędzy sobą dość znacznie, bo Basuto i Żulu, których tylko pasmo gór Drakensberg rozdziela, nie rozumieją się nawzajem, "ale różnica ta nie musi być wielką, skoro już kilkomiesięczny pobyt pomiędzy sąsiednim narodem wystarcza do dokładnego oswojenia się z jego językiem. Wszystkie języki czarnych ludów afrykańskich, mieszkających na południe od równika, są z sobą blisko spokrewnione, a pokrewieństwo polega w tożsamości pierwiastków i form grama- tykalnych. Pod względem budowy języki te zajmują samodzielne i odrębne stanowisko pomiędzy wszystkie- mi innemi, a właściwość ich polega na tem, że formy gramatykalne tworzą przez dodawanie pewnych zgłosek przed żródło8łowem, który nie ulega żadnej zmianie; tak np. w języku Zulu słowo widzieć “bona“ odmienia się w czasie teraźniejszym jak następuje: Gi ya bona, U ya bona, U ya bona, Si ya bona, Ni ya bona, Baya bona. Widoczną jest rzeczą, że zmiana myśli odbywa się zapomocą tak zwanych praefixów ; ale umieszczają także zgłoski na końcu żródłosłowu, bo np. czas przeszły dokonany od tego samego słowa brzmi: Gi bonile.

Wszystkie te języki odznaczają się w ogóle bardzo przyjemnym dźwiękiem, a najładniejszy pomiędzy niemi jest język Żulu. Koloniści uczą go się z łatwością; w Natalu, gdzie na 360.000 Kafrów mieszka 18 tysięcy białych, władają wszyscy koloniści dokładnie tym językiem, wypiera on nawet powoli holenderski.
0	ile sądzę, miły dźwięk jego pochodzi ztąd, że wszystkie zgłoski kończą się na samogłoski np. w następu- jącem zdaniu: “Ku yisiga kakati kwabelungu ukuti izikwelete czi futi ane, zenza, izi chlobo zi tandane* (jest przysłowie u białych ludzi, że krótkie rachunki robią długich przyjaciół). Do dźwięczności tego języka przyczynia się niemało i brak ostrych głosów; zdaje mi się, że brakuje im głosu r, bo Kafrowie Zulu, mówiąc językiem angielskim i hollenderskim, zastępują go zawsze przez l; mówią np. “mastel, blekfest ledy" zamiast “master breakfest ready.“ Ale w języku Basu- tów istnieje głoska r, np. w następującem zdaniu: “mo- rata, mooe oa rata, dimpyana ea monu (kto lubi miejsce, ten lubi i pieski tegoż miejsca).
W językach południowych Kafrów znajdują się
1	mlaśnienia, lecz te zostały z pewnością przyjęte od Hottentotów, bo języki ludów północnych, np. Mata- bili, Beczuana, Makololo, nie mają tych głosów wcale; Zulu mają ich dwa, a Kafrowie południowi, jak Koza, Fingo i Tambuki — trzy. Przyjęcie tych głosów od Hottentotów było prawie nieuniknionem następstwem systemu wojowania, gdyż Kafrowie tępią tylko mężczyzn, a kobiety i dzieci uprowadzają i włączają do swego plemienia. Użytek tych mlaśnień jest w języku Zulu bardzo ograniczony i bynajmniej nie razi.

O	religijnych wyobrażeniach Kafrów dużo już napisano, ale podania różnych autorów tak są sprzeczne pomiędzy sobą, że trudno się w nich doszukać prawdy. Najbłędniejsze twierdzenia rozsiewają w ogóle misyonarze tak angielscy, jak i niemieccy, bo już z powołania swego nie są zdolni do bezstronnego traktowania tegoż przedmiotu. Że idea Boga nie była znaną pierwotnym Kafrom, dowodzi najlepiej ta okoliczność, że misyonarze wprowadzili do ich języka, na oznaczenie tej idei, hottentocki wyraz U-Tiko. Głównym rysem w ich religii jest wiara w życie po śmierci. Nie można tego nazwać wiarą w nieśmiertelność duszy, bo Kafrowie mówią, że duch człowieka idzie do ziemi, ale ciało jego wraca pomiędzy ludzi, a pojęcie ich
o	życiu człowieka po śmierci odpowiada poniekąd wyobrażeniom naszego ludu o upiorach. Kafrowie Ma- 'kalaka i Basuto wiążą nieboszczykom ręce i nogi, aby nie wychodzili z grobu. Zulu nazywają upiora Itongo, a w liczbie mnogiej Amatongo; Basuto nazywają ich Molimo albo Modimo, a Beczuanie Mocimo. W najnowszych czasach zrobili misyonarze angielscy odkrycie, że Zulu wierzą oddawna w Boga i nazywają go Umkulunkulu. Trudno powiedzieć, o ile to twierdzenie jest prawdziwem. Wyraz unkulu znaczy wielki, a nm- kulu—unkulu znaczy największy; opowiadają o tej istocie, że wyszła z bagna i zrobiła człowieka z błota. (Uuihlanga —bagno, błoto) co przypomina żywo mit żydowski o stworzeniu człowieka i pozwala się domyślać, że może i pojęcie tego Umkulunkulu powstało pod wpływem idei chrześciańskiej.

Podobna postać znajduje się i u Basutów; nazywają ją Hubeane i mówią, że ojciec stworzył zwierzęta i wszystkie inne rzeczy, a Hubeane ludzi. Maka- laka mają według Maucha pojęcie pierwiastku dobrego, który nazywają mali, i złego, który nazywają kozi; a według misyonarzy angielskich rozróżniają Zulu oprócz swojego Umkulunkulu jeszcze jakąś inną istotęr którą nazywają Umwelinkwange.
Sami misyonarze zgadzają się najzupełniej, że pojęcia Kafrów o tych różnych wymienionych istotach są w najwyższym stopniu ograniczone, że nic o nich nie wiedzą i zupełnie się o nie nie troszczą. Jakoż w rzeczywistości upiory umarłych są wyłącznym przedmiotem ich czci albo bojażni, im zawdzięczają wszystko dobre lub złe; nie modlą się do nich, ale składają im ofiary z mięsa, które potem sami zjadają. Zulu wyobrażają sobie, że naczelnicy lub inne ich znakomitości przybierają postać węża, dlatego nie niszczą wężów, a jeżeli który przypadkiem zabitym zostanie, to szkielet jego uważają za talizman i zawieszają go nad chatą. Jeżeli wąż zabłąka się do chaty, mówią, że Itongo ich odwiedził; wzywają zaraz czarownika, kapłana (ma swojego każda wioska), a ten rozpoznaje^ kim jest ten Itongo i czego żąda. Jest on zazwyczaj zmarłym krewnym i żąda mięsa.
Gdy ktoś w rodzinie zachoruje, chorobę sprowadził Itongo ; gdy umrze, mówią, że zabił go Itongo ; gdy się zdarzy nieszczęście, również Itongo winien. W każdym razie czarownik tłómaczy kim jest ten Itongo i o co jest rozgniewanym, czego żąda i każe złożyć mu ofiarę, której cząstkę sam zabiera. Ofiara

zostaje zazwyczaj spełnioną, ale nie zawsze. Misyonarz Doehne kreśli wiele ciekawych szczegółów w sprawozdaniu swojem, przedłożonem komitetowi misyjnemu w Berlinie. Gdy Kafer np. zachoruje, sąsiedzi mówią mu, że to sprawił Itongo i radzą przebłagać go ofiarą. Chory odpowiada niekiedy: “znam ja tego Itongo, bo ukazał mi sią we śnie, jest to mój brat najstarszy, lecz nie jest on bratem, ani człowiekiem, ale potworem, co lubi sią tylko kłócić i nieprzyjaźnić ze wszystkimi ludźmi. Jakim był dla mnie za życia, takim jest po śmierci; mięsa mu się zacbciewa i chce mnie zgubić, ale nie uda mu się, nie dostanie odemnie ofiary“. Jeżeli choroba przeciąga się, przyjaciele i sąsiedzi chorego namawiają .go powtórnie do złożenia ofiary, to ten odpowiada: “dam ją, ale jeżeli mnie przekona, że jest moim bratem. Jeżeli jutro, pojutrze, albo po pojutrze choroba ustąpi, poświęcę mu kozą“.
Gdy Kafer chce złożyć ofiarę, wzywa znowu czarodzieja; ten zawiadamia go, czego Itongo sobie życzy: wołu, cielęcia, czy kozy, oznacza barwę zwierzęcia, a zazwyczaj sam je wybiera. Zabijają zwierzą tak, ażeby żadna kropla krwi uronioną nie została. Mięso zamykają na noc do opróżnionej chaty, dokąd przybywa Itongo na ucztę, a na drugi dzień czarodziej zabiera część ofiary, resztę zaś spożywa cała ludność wpośród tańców i śpiewów. U Basuto i Beczuanów gdy naczelnik umrze, zabijają na grobie jego czarnego wołu, a gdy umrze król, ofiary ze zwierząt odbywają się w każdym kraalu.
1 Zabijają również większą część bydła, gdy wybierają sią na wojną. Istnieje przesąd, że ze zwierzą-

cia poświęconego na ofiarę żadna kropla krwi na ziemię uronioną być nie powinna i zdaje się, że ten przesąd dał powód u Kafrów południowych do okrutnego sposobu zabijania tych zwierząt. U Fingo, Koza i Tambuki powalają ofiarnego wołu na ziemię, robią głębokie nacięcie w piersiach, poczem najsilniejszy mężczyzna zanurza prawą rękę głęboko w ranie i wyrywa serce żywemu zwierzęciu, którego ryk śmiertelny zostaje zagłuszony przez wrzask i śpiewy tańczących dokoła Kafrów. Jeżeli ziemia t zostanie krwią zbryzganą, kobiety i dzieci rzucają się i chłepczą ją ustami.
Nie obce są im i ofiary z ludzi. Sekwati, król Bapedów, wydał przed śmiercią rozporządzenie, ażeby razem z nim i jego pierwszego ministra do grobu złożono, a słynny tyran Czaka kazał razem ze zwłokami swojej matki dziesięć naj urodzi wszy ch dziewic żywcem pochować.
Wiara w życie po śmierci i we wpływ umarłych na losy żyjących tworzą obecnie główne tło religii tych ludów, ale napotykamy i ślady fetyszyzmu. Za taki wypada uważać przesąd, że umarli naczelnicy ukazują się po śmierci w postaci wężów, jak również rozpowszechniony użytek talizmanów. U Kafrów Basuto znajduje się, według Mereńskiego, podanie o świętych górach i kamieniach; obrządek, któremu podlegają chłopcy i dziewczęta, gdy dojdą do pełnoletności, nazywa się u nich “koma“, a w czasie tego obrządku pokazują chłopcom wyrobione z drzewa albo z gliny postacie zwierząt i ludzi, które nazywają “kikoma“, a wyraz ten ma oznaczać duchy, albo bóstwa. Gdy

u Basutów dziecię się narodzi, przybywa czarodziej, opatruje nowonarodzone i modli się do bóstwa “Moci- mou, prosząc o pomyślność dla dziecięcia; ale równocześnie przypina matce do przepaski, w której nosi niemowlę, czarowne kołeczki i wskazując na nie, mówi: “oto jest Mocimo, które będzie strzegło twoje dziecko.“
Wiara w siły nadprzyrodzone jest u wszystkich ludów afrykańskich głęboko zakorzenioną, a czarodziejstwo oddziaływa silnie na ich stosunki rodzinne i towarzyskie i najzgubniejsze czasami pociąga za sobą skutki. Uprawnionymi czarodziejami są tylko ich kapłani ; oni sprawują ofiary, leczą choroby, przepowiadają przyszłość i sprowadzają deszcze. Każda większa wioska posiada swojego czarodzieja; godność ta nie jest dziedziczną, nie tworzą oni osobnej kasty, lecz jeden czarodziej przysposabia sobie drugiego, niekiedy za wynagrodzeniem. Wybierają w tym celu indywidua, odznaczające się nadzwyczajną brzydotą, albo podpadające epilepsyi. Młody czarownik musi unikać ludzi, przepędzać większą część życia swojego po miejscach dzikich i niedostępnych, gdzie nauczyciel go odwiedza i obznajamia powoli z tajemnicami przyszłego jego zawodu. Lud wierzy ślepo w ich potęgę i lęka się ich; ale zdarza się niekiedy, że i jednostki prywatne próbują na własną rękę sposobów, których używają czarodzieje, ażeby osiągnąć jakikolwiek cel, najczęściej zaś, ażeby zaszkodzić drugiemu. Używanie czarów jest osobom prywatnym surowo zabronione, a czarownicy obojga płci podlegają tam niemniejszym karom, jak w cywilizowanej Europie za czasów świętej inkwizycyi.
Podróże Remtna.	18

Odkrycie czarownika jest zadaniem kapłana. Jeżeli Kafer ma podejrzenie, że nieszczęście jakieś przydarzyło mu sią w skutek czarów zadanych przez inną osobą, udaje sią do kapłana i prosi go, ażeby zwąchał sprawcą nieszcząścia. Rozumie sią samo przez sią, że u ludu nieoświeconego przekonania tego rodzaju prowadzą do nadużyć, a głąbokie poczucie sprawiedliwości, wrodzone wszystkim Kafrom, ponosi zawsze szwank, ile razy ma do czynienia z przesądem i zabobonem.
Kapłani tutejsi bywają niekiedy niebezpiecznemi narzędziami w rąkach naczelników i stają sią powodem upadku i zagłady całych rodzin. Jeżeli naczelnik poprzysiągł zgubą któremu z mieszkańców wioski, albo pragnie zagrabić bydło i dobytek jakiejś rodzinie, ażeby przyprowadzić ją do nądzy i pozbyć sią ry waliza- cyi, a nie ma słusznego powodu do zaczepki, to wzywa niekiedy pomocy kapłana. Fleming kreśli szczegółowo sposoby, jakich czarownicy używają w takim przypadku. Znalazłszy chwilą, gdy chata obranej ofiary jest opróżnioną, czarownik zakrada sią do niej i zaopatrzony w dwa zupełnie jednakowe przedmioty, np. dwie fajki, albo łyżki, zakopuje jeden pod podłogą na miejscu, a drugi w chacie naczelnika. Potem zadaje trucizną bydłu naczelnika i jego ludziom, w skutek czego nastąpują choroby i śmierci u jednych i drugich, a chociażby ofiarą podłości padło i które z dzieci naczelnika, to mniejsza o to, byle tylko cel został osiągniętym. Naczelnik wzywa natychmiast pomocy kapłana, a ten po długim namyśle orzeka, że nie Itongo jest powodem nieszcząścia, ale czary, i otrzymuje natychmiast rozkaz wyszukania złoczyńcy. Wypędzają

bydło z kraala, rozpalają ogień, naczelnik robi ofiary z bydlęcia, którego krew piją zgromadzeni w kraalu mieszkańcy. W pośrodku zgromadzonych ukazuje się kapłan odziany skórami dzikich zwierząt; pod jego przewodnictwem urządzają tańce i śpiewy, w czasie których on przechodzi w stan ekstazy i pada czasami bezprzytomnie na ziemię. Następnie obchodzi wieś z pęczkiem proroczych patyczków w ręku, szukając złoczyńcy. Przechodząc około chaty naczelnika puszcza jeden patyczek na ziemię, co jest najwymowniejszym dowodem, że nieszczęście zostało spowodowane czarami. Naznaczywszy assagają miejsce, gdzie patyczek upadł, zwiedza po kolei wszystkie inne chaty w wiosce i puszcza znowu drugi patyczek przed chatą upatrzonej ofiary. Towarzysząca mu gromada rzuca się na rozkaz jego do rozkopania podłogi i znajduje ukryty w niej przedmiot; potem udaje się do chaty naczelnika, gdzie również rozkopuje podłogę z tym samym skutkiem; wydobyte przedmioty oddaje czarownik do rozpoznania zgromadzonym, i jeżeli ci orzekną, że były rzeczywiście własnością ofiary, to ta zostaje skazaną na śmierć. Ponosi ją na stosie, albo też obnażona, związana i nasmarowana miodem zostaje porzucona na mrowisku, gdzie opadnięta przez mrówki zostaje przyprowadzona do szaleństwa, kończącego się okropną śmiercią.
Kafer, swobodny i niezależny na pozór, jest niewolnikiem zabobonów i przesądów od kolebki aż do grobu. U Zulu uważa się za złą oznakę, gdy dziki królik wpadnie do kraala, albo gdy pies wyskoczy na wierzchołek chaty, a u Makalaka istnieją przepisy,
18*

jak drzewo przykładać do ognia, jak trzymać w ręku miotłę lub warzęchę itd.; między innemi, jeżeli miech ma skutecznie działać, skóra nań powinna pochodzić z kozy żywcem obłupionej.
To są ciemne strony umysłowego życia tych ludów; jeżeli szukać zechcemy stron dodatnich, to wypadałoby przede wszy stkiem przyjrzeć się zblizka objawom twórczej wyobraźni, której tak świetne odbłyski widzieliśmy pomiędzy Buszmanami. Sztuki piękne występują u Kafrów przedewszystkiem pod postacią poe- zyi i wymowy; ale znajomość nasza tego przedmiotu jest dosyć ograniczoną, bo ludy kaferskie nie znalazły dotąd nikogo, ktoby objawom ich życia umysłowego szczególną poświęcił uwagę. Zdaje się, że poezya u nich musi być dość wysoko rozwiniętą. Kafer jest skłonnym do objawiania swych uczuć śpiewem i śpiewa zazwyczaj w każdej chwili swojego życia. Woli on co prawda rozmawiać, ale ile razy jest pozbawionym towarzystwa śpiewa; gdy się znajduje w podróży, gdy jest zajęty lekką pracą, a nawet gdy idzie za wołami, nuci bezustannie jakieś pieśni. Nie można tego właściwie nazywać śpiewem, gdyż są to wyrazy wymawiane przeciągłym, głęboko gardłowym, stłumionym głosem, z częstą zmianą tonu. W ten sam sposób wygłasza swoje pieśni, gdy zostanie odurzony dymem dachy; wówczas czyni to jednakowoż silnym, podniesionym głosem. Nie mogłem nigdy dowiedzieć się
o	treści tych deklamacyj. Koloniści, władający dość dokładnie językiem Zulu, skarżyli się, że Kafer odurzony dachą mówi za wiele i za szybko. Zdaje się, że deklamacye takie są chwilowemi utworami, nieuję-

temi w pewną stałą formę. Skłonność do improwizowania jest im wrodzoną: Raz tylko udało mi się otrzymać wytłómaczenie takiej improwizacyi. Kafer szukający zagubionej krowy śpiewa: “Zginęła mi krówka, znajdź się krówko znajdź; wołam na moją krówkę, ale krówka nie przychodzi; znajdź się krówko znajdź, znajdź się krówko znajdź“ itd.
Zabawiają się także przy ognisku opowiadaniami, których przedmiot bywa bardzo urozmaiconym. Misyo- narz Knuthe zapisał jedno takie opowiadanie o Ptaszku mlecznym i ludożercy, którego treść jest następująca. Było młode małżeństwo pilne i pracowite. Pracowali raz społem przez cały dzień i przekopali znaczny kawałek ziemi, ale na drugi dzień zastali ziemię twardą i pokrytą trawą, bez śladu pracy. Kopali znowu cały dzień, a nazajutrz znowu śladu pracy nie było, i tak przez kilka dni. Mąż chciał się przekonać, kto robi szkodę i pozostał na polu przez noc, schowany w sianie. Za chwilę ujrzał małego ptaszka; latał on dokoła i śpiewał, a na głos jego zagony się przewracały i pokrywały trawą. Potem zmęczony ptak chciał odpocząć na kupie siana i siadł na ręce człowieka; ten schwycił go i chciał przebić igłą, ale wzruszony jego prośbami darował mu życie. Ptaszek napełnił jego rękę mlekiem; człowiek zaniósł go do domu, gdzie wielki garczek napełnił mlekiem. Na drugi dzień wyszło małżeństwo z chaty i zostawiło ptaszka pod opieką ośmioletniej córki. Dziewczynka powiedziała o ptaszku drugim dzieciom i przyprowadziła je do chaty, ażeby im go pokazać. Ptaszek zaczął pięknie tańczyć, w celu zabawienia dzieci i prosił je, ażeby mu pozwoliły

tańczyć na dworze albo w kraalu; Dzieci wypuściły ptaszka, a ten tańczył tak pięknie, że te umierały ze śmiechu. Potem prosił, ażeby mu pozwoliły tańczyć przed kraalem ; dzieci pozwoliły, ptaszek tańczył zno- wu piąknie na drodze, ale nagle zerwał sią i zniknął w powietrzu. Dziewczynka puściła sią w pogoń za ptaszkiem i zbłądziła w górach. Gdy siedziała na pagórku płacząc, przyszedł do niej ludożerca, złożył ją do worka i zabrał z sobą. Gdy matka nie zastała dziewczynki w chacie, poszła szukać jej i spotkała ludożercą ; poznała go i szła z nim razem. Ludożerca chciał wybrać miód dzikim pszczołom, położył worek na ziemi i prosił kobietą, żeby go pilnowała. Matka wyjąła tymczasem dziecko i kazała mu iść do domu, a worek napełniła pszczołami i odprowadziła ludożercą do jego chaty. W chacie kazał on swej córce, a potem żonie wyjąć miąso; te kładły rąką do worka i krzyczały za każdym razem* że miąso sią rusza i gryzie. Zgniewany ludożerca wypądził kobiety na dwór i kazał sią dobrze zamknąć w chacie. Potem rozpalił ogień, nastawił garczek, a gdy chciał wrzucić do niego miąso i otwarł w tym celu worek, wypadły z niego pszczoły i zacząly gryść ludożercą, który ryczał jak wół. Krzyczał on na żoną i córką, żeby drzwi otwarły, lecz te uciekły z przestrachu. Pszczoły zagryzły go na śmierć; była to kara za jego złe uczynki.
Pomiądzy wszystkiemi objawami umysłowej czynności tych ludów najwyżej wzniosła sią wymowa i przeniosła sią z ciasnego kółka rodzinnego na pole społeczne i polityczne. Wykazaliśmy już powyżej, jak

ważną rolę odgrywa ona we wszystkich publicznych czynnościach tego ludu, zacząwszy od spraw sądowych, wytaczanych przed naczelnikiem wioski, aż do wielkiego meetingu narodowego, jaki zwołuje naczelnik państwa. Prawie wszyscy podróżnicy, którym dozwolone było przyjrzeć się zblizka życiu tego ludu, dzie!ą to przekonanie, że traktowanie spraw wielkiej doniosłości u Kafrów nie ustępuje w niczem pod względem formy i treści porządkowi, jakiego trzymają się towarzyskie i społeczne instytucye ucywilizowanego świata.
Mają Kafrowie wiele zamiłowania i do muzyki. Oprócz piszczałek pojedynczych i złożonych, posiadają oni dwa instrumenty muzyczne, dające korzystne wyobrażenie o ich talencie muzykalnym. W jednym z nich, nazywanym. rnbira doprowadzili obszerność skali do czterech oktaw; do wydania tonu służą w tym instrumencie stalowe blaszki niejednakowej długości, przymocowane zapomocą drutu do drewnianej deszczułki, zazwyczaj we dwa szeregi. W szeregu górnym znajdują się krótsze, w dolnym — dłuższe blaszki. Liczba blaszek dochodzi do dwudziestu pięciu, a długość deszczułki — od 20 do 30 centimetrów. Przyrząd ten umieszczają we wnętrzu wydrążonej i doskonale wysuszonej tykwy, do brzegu której przylepiają skorupy muszli. Blaszki wprawiają w ruch zapomocą palców; dźwięk instrumentu przypomina stłumiony głos cymbałów, a piosneczki ich są krótkie, lecz dosyć urozmaicone. Drugim przyrządem jest marimba; ta składa się z drążka długiego na półtora metra, do którego przymocowują 20 do 30 klawiszy drewnianych niejednako

wej długości; pod każdym klawiszem znajduje sią mała wydrążona tykwa, służąca do wzmocnienia głosu. Grają na tym innstrumencie, uderzając drewnianą pałeczką po klawiszach. Używają także bębnów, które wyrabiają z drewnianych cylindrów wydrążonych, obciągając każdy boczny otwór skórą; ażeby nadać skórze więcej elastyczności zanurzają instrument przed rozpoczęciem muzyki w wodzie.
Nie mają za to najmniejszego uzdolnienia do rysunku. Tylko Kafrowie mieszkający w głębi kraju malują na mieszkaniach naczelników postacie zwierząt dwoma kolorami; figury te są wielkie, niezgrabne i dalekie od dokładności, jaką odznaczają się rysunki buszmaóskie. Rysunki, jakiemi zdobią metalowe naramienniki, kamienne fajeczki i naczynia z tykwy, składają się wyłącznie z linij prostych, nawzajem się krzyżujących. Jeden z misyonarzy, który pełnił przez kilka miesięcy obowiązki nauczyciela przy szkole uczęszczanej przez krajowców, upewniał mnie, że Kafrowie nie są w stanie naśladować najprostszych figur geometrycznych. Ile razy kazał chłopcu narysować trójkąt, albo czworobok, kąty wypadły tak zaokrąglone, że figura zbliżała się więcej do koła.
Próbują sił swoich i w rzeźbie, a oprócz wspo- mnionych powyżej tabakierek z krwi, przedstawiających postacie zwierzęce, zdobią niekiedy narożniki drewnianych poduszeczek, albo gałki u lasek postaciami, przypominającemi głowy zwierzęce, lecz próby te zaledwie zasługują na wzmiankę.
Są również lubownikami tańca, w którym kobiety i dzieci nie biorą udziału. Całe grono mężczyzn

usiada na ziemi w półkole i klaszcze w takt w dłonie, a w pośrodku ukazuje się jeden mężczyzna i stojąc na miejscu wprawia w gwałtowny ruch całe ciało. Gdy się zmęczy, wraca do szeregu, a inny go zastępuje. Inny rodzaj tańca, prawdopodobnie taniec wojenny, widziałem pomiędzy Kairami w Natalu. Uzbrojeni w assagaje, albo w kije mężczyzni stają długim szeregiem jeden za drugim i podniósłszy prawą ręką broń w górę, postępują zwolna, przystając za każdym krokiem i poruszając w takt ciałem na boki, w tył i naprzód. Równocześnie nucą wszyscy stłumionym gardłowym głosem jakiś jednostajny śpiew.
Kairów zamieszkujących obecnie południową Afrykę nie można uważać za pierwotnych mieszkańców tych okolic; właściwą ich ojczyzną jest środkowa Afryka, a w każdym razie okolice na północ od rzeki Zambezi położone. Porzucili oni tamte strony dopiero w historycznych czasach; przebywszy rzekę Zambezi, rozbiegli się po całej południowej Afryce, a ujarzmiwszy pierwotnych mieszkańców tego kraju stali się jego panami. W wyborze miejscowości byli oni bardzo wybredni i dlatego poprzestali na wschodnich wybrzeżach, pozostawiając skaliste góry przylądka Dobrej Nadziei i przyległe pustynie do użytku zgnębionym Hottentotom.
Zajęcie południowej Afryki nie nastąpiło odrazu. Wojownicze hordy Kafrów ciągnęły powoli od północy; zetknąwszy się z sobą, krwawe nieraz toczyli walki i wypierali się nawzajem z przywłaszczonych sobie posiadłości.

Trudno oznaczyć dokładnie czas, w którym się główne ich ruchy odbywały, bo ich własna tradycya nie sięga poza piąte pokolenie, a na podaniach podróżników XVI-go i XVII-go stulecia polegać nie można. Ponieważ jednakowoż piękne płaszczyzny kraju Oranie, graniczące od wschodu z posiadłościami Kafrów, jeszcze z początkiem naszego stulecia znajdowały się w posiadaniu Hottentotów, przeto wypadałoby przypuścić, że główne ruchy odbyły się w XYII-tym i XVIII-tym wieku ; jakoż nasze stulecie było jeszcze świadkiem wznoszących się i upadających wielkich państw murzyńskich i ogromnych zmian terrytoryalnych, a według twierdzenia Mereńskiego, wysłany jeszcze w roku 1677 okręt holenderski, pod dowództwem Tomasza Holma, dla zwiedzenia zachodnich brzegów Afryki dotarł aż po 11-ty stopień południowej szerokości i miał napotkać Hottentotów wszędzie tam, gdzie dzisiaj tylko murzyni żyją.
Zdaje się, że te same okoliczności, które w pierwszych wiekach naszej ery stały się powodem zalania Europy przez barbarzyńskie hordy dalekiego wschodu, były także powodem wielkich ruchów w Afryce. Ludy murzyńskie, zamieszkujące środkową Afrykę, toczą z sobą od niepamiętnych czasów ciągłe wojny ; mają one zazwyczaj na celu korzyści materyalne, jak zabór urodzajnych okolic, zyskanie bydła, lub uprowadzenie uiewolników; ale wojny bywają tam także narzędziem w ręku ambitnych i despotycznych naczelników, mają na celu rozszerzenie władzy i wyradzają się w rzemiosło. Zdaje się, że ruchy, o których mowa, miały głównie na celu materyalne korzyści. Południowa Afry

ka nadaje się doskonale do kolonizacyi, a wschodnie jej wybrzeża nęcą zarówno czarnych jak i białych. Daleko niekorzystniej brzmią sprawozdania podróżników o Afryce międzyzwrotnikowej; okolice nizkie i wilgotne, gdzie ziemia jest najurodzajniejszą, są tam zazwyczaj niezdrowe; ludność ich bywa w porze deszczów dziesiątkowana przez zjadliwe febry, a hodowla bydła znajduje w musze cece nieprzełamaną zaporą; zaś okolice górzyste, cieszące sią czystem powietrzem i zdrowym klimatem, miewają zazwyczaj ziemią mniej urodzajną. Zdaje sią, że wieści o zaletach południowej Afryki przedzierały sią powoli do wnątrza tej cząści ziemi, budziły u ludów murzyńskich żądzą przeniesienia w tamte strony swych siedzib i gotowały ich umysły powoli do ruchów, o których jest mowa.
Nie podlega najmniejszej wątpliwości, że przyroda kraju była jedyną okolicznością powstrzymującą Kafrów w dalszych pochodach. Z początkiem przeszłego stulecia dotarli oni do rzeki Gamtoos. Ale równocześnie rozpoczął sią na południowym krańcu Afryki inny _ruch, wywołany założeniem kolonii holenderskiej na Przylądku Dobrej Nadziei.
Pierwotni osadnicy, ujarzmiwszy Buszmanów i Ho- tentotów, rozbiegli sią po całym kraju i zetknąli sią na wschodzie z Kaframi. Łatwo było wojować z bezbronnym i niedołążnym Hotentotem, ale trudno z wojowniczym i podstępnym Kafrem. Koloniści, nie czując sią na siłach/ przyjęli rzekę Gamtoos również za granicę swych posiadłości i starali się o zachowanie jak najlepszych stosunków ze swymi niebezpiecznymi są

siadami. Taki stan rzeczy trwał do końca przeszłego stulecia. Gdy rząd angielski zabrał kolonią, a przypływ ludności zaczął się z każdym dniem powiększać, biali przybysze poczęli chciwem spoglądać okiem na urodzajne ziemie, znajdujące się w posiadaniu Kafrów; nie starali się oni o rozszerzenie granic kolonii, lecz przełamali de facto linię graniczną i zaczęli osiadać w ziemiach należących do Kafrów. Zachowanie stosunków przyjacielskich nie mogło trwać długo. Zaniepokojeni czarni opierali się siłą, napadali na kolonistów i uprowadzali ich bydło; rozpoczęła się na całej linii wojna podjazdowa , a Kafrowie w wyprawach takich zapuszczali się nawet głęboko za granice starej kolonii. Rząd miejscowy widział się zmuszonym stanąć w obronie kolonistów i przyjść im w pomoc siłą zbrojną, a raz rzucone zarzewie wojny zapaliło obydwie strony i pociągnęło za sobą cały szereg krwawych starć trwających do dni naszych.
Nie starczyłoby mi miejsca i czasu, gdybym chciał opowiedzieć dzieje wojen z Kaframi, jakich widownią była południowa Afryka; ale ponieważ przebieg ich rzuca ważne światło na charakter ludów ka- ferskich i na stosunki południowo - afrykańskich ko- lonij, przeto uważam za stosowne podać przynajmniej ich treść w skróceniu.
Było wszystkich wojen sześć. Pierwsza z nich wybuchła w r. 1811. Gdy rozjątrzenie pomiędzy Kairami i kolonistami doszło do najwyższego stopnia i pociągnęło za sobą kilka krwawych starć, rząd kolonialny wysłał pułkownika Collinsa do wschodnich prowincyj dla zbadania stanu rzeczy, a ten w spra

wozdaniu przedłożonem rządowi obstawał za tern, ażeby Kafrów wypędzić z kolonii przemocą, a góry Znurveld zrobić granicą posiadłości i obsadzić białymi kolonistami. W skutek tego rząd wysłał na granicę kilka oddziałów Hottentotów, wzmocnionych wojskiem liniowem i oddziałem białych ochotników, pod dowództwem pułkownika Graham. Dnia 28 Grudnia roku 1811, landrost Stokenstrom, dowodzący lewem skrzydłem1, spotkał silny oddział Kafrów i rozpoczął z nimi na własną rękę układy o pokój. W tej chwili nadeszła wiadomość, że inne oddziały angielskie rozpoczęły bójkę. Kafrowie podejrzywając zdradę, rzucili się na oddział Stokenstroma, złożony z 40 ludzi, zamordowali jego i połowę jego towarzyszy. Oddziały angielskie pomściły się srodze i wypędziły wszystkich Kafrów za rzekę Great Fishriver, która miała odtąd tworzyć granicę kolonii.
Góry Znurveld zostały obsadzone białymi kolonistami , ale pokój nie trwał długo, bo wkrótce po jego zawarciu Kafrowie zaczęli urządzać wyprawy na osady białych i uprowadzać ich bydło. Ażeby zapo- biedz tym nadużyciom, zawarł Lord Charles Som- merset układ z naczelnikiem Ngiką, na mocy którego każden kraal, którego mieszkańcy dopuścili się złodziejstwa, miał być odpowiedzialnym i obowiązanym do pokrycia szkody. Zaszło przytem jedno nieporozumienie, a mianowicie to, że Ngika nie był głównym naczelnikiem Kafrów i nie mógł działać w imieniu wszystkich. Gdy wkrótce potem major Fraser naszedł siłą zbrojną kraal naczelnika Ndlambe i żądał zwrotu skradzionego bydła, ten stawił opór, w skutek czego

Fraser zabrał wszystko bydło przemocą i powrócił do kolonii. Oburzony Ndlambe połączył się z innymi naczelnikami, wyruszył przeciwko Ngice i pobił go na głowę. Rząd wysłał na pomoc Ngice znaczne oddziały wojska, które pobiły sprzymierzonych Kafrów i zabrały 23.000 sztuk bydła, z których 9.000 zwrócono Ngice, drugą część poszkodowanym farmerom, a resztę przeznaczono na pokrycie kosztów ekspedycyi. Ale to było dopiero początkiem wojny, bo wkrótce potem niezliczone hordy Kafrów wkroczyły do kolonii, a mordując i paląc wszystko po drodze doszły aż do Ujten- hage. Prowadził ich wielki prorok Makanna. Obiecywał on im pomoc sił nadprzyrodzonych, wypędzenie wszystkich nieprzyjaciół do morza i doznawał rzeczywiście z początku powodzenia. 22-go kwietnia r. 1819 stanął on pod miastem Grahamstown, gdzie pułkownik Wittshire zamknął się z małemi siłami i zawiadomił go natychmiast, że nazajutrz rano będzie miał zaszczyt być u niego na śniadaniu. Przed wschodem słońca przypuścili czarni atak z taką siłą, że wojska broniące miasta zaczęły gotować się do odwrotu, ale w tej chwili ukazał się z za pagórka oddział gwardyi hot- tentockiej z kilkoma armatkami polowemi, których ogień tak przeraził Kafrów, że odstąpili od oblężenia i poszli w rozsypkę. Zostali oni kilka razy jeszcze pobici i stracili 30.000 sztuk bydła. Naczelnicy Makanna i Ndlambe zostali złożeni z godności a za ich głowę wysoka nagroda wyznaczoną. Godną jest zapewne wzmianki ta okoliczność, że ten środek tak rozpowszechniony u ludów ucywilizowanych, pomiędzy Kaframi okazał się zupełnie bezskutecznym.

Trzecia wojna wybuchła w roku 1828, gdy pobici Kafrowie cokolwiek sią uspokoili, surowy system przyjęty przez rząd kolonialny także zelżał, a Mako- ma, syn wielkiego Ngiki, otrzymał nawet pozwolenie zajęcia napowrót swych dawnych siedzib nad rzeką Katriver, gdyż sam Ngika sprzyjał rządowi. Zwolnienie systemu represyi zaczęli Kafrowie uważać za dowód słabości rządu, w skutek czego kradzieże bydła i rozboje zaczęły się znowu pojawiać, a Makoma należał wówczas do najgorszych rabusiów. Rząd kolonialny urządził znowu wyprawę pod majorem Somer- set, który zabrał Makomie 7.000 sztuk bydła, a pokrywszy z tej liczby szkody poniesione w ostatnich czasach przez kolonistów, resztę odesłał właścicielowi. Nie poprzestając na odwecie, rząd kolonialny polecił Somersetowi zajęcie doliny rzeki Katriver. Makoma nie dał czekać na siebie, sam się usunąłr ale rozboje prowadził jak dawniej, a rząd zaludnił dolinę Hotten- totami, zaopatrzywszy ich w broń, iżby sami czuwali nad swojem bezpieczeństwem.
Czwarta wojna wybuchła w roku 1835. Nieporozumienia pomiędzy Kaframi i kolonistami trwały bezustannie; współcześni oskarżają obie strony o nadużycia. Kafrowie zabierali bezustannie bydło kolonistom, a ci stawali z bronią w ręku w obronie swojej własności, w skutek czego przychodziło ciągle do krwawych starć. W jednem z nich, w grudniu r. 1834 zginął brat Makomy, co dało powód do ogólnego ruchu pomiędzy Kaframi; przeszło 10.000 ludzi wyruszyło na wojnę i rozbiegło się po okolicy, niosąc śmierć i pożogę. W jednym tygodniu 40 farmerów straciło

życie, rozwścieklone hordy czarnych spaliły 450 budynków i zabrały 4.000 koni, 160.000 sztuk bydła i 150.000 owiec. Siła zbrojna kolonii była wówczas tak słabą, że zaledwie 750 ludzi wysłano na granicą ; usadowili się oni w Grahamstown. Gdy w kilka dni potem przybył zbrojny oddział kolonistów, wyruszył pułkownik Schmit z całą tą siłą i zajął posiadłości naczelnika Hincy, gdzie przyłączyły się do niego silne oddziały Kafrów Fingo i Koza, przepędzone z północy przez okrutnego Czakę. Zagrożony w ten sposób Hinca zawarł pokój, na mocy którego wydał największych zbrodniarzy i zwrócił 1.000 koni i 5.000 sztuk bydła. Zbrojne oddziały rozeszły się do domów a sprzymierzeni Fingo i Koza w liczbie 16.000 otrzymali pozwolenie osiedlenia się w kolonii. Hinca oddał w zakład swego brata i syna, i chciał sam odprowadzić angielskie wojska do domu. Ale postępowaniem swo- jem w drodze obudził podejrzenie, że knuje zdradę. Oddalił się pewnego dnia niepostrzeżenie i nie powrócił więcej; wysłano za nim pogoń, a gdy odkryty w zaroślach przez jednego z kolonistów zastrzelonym został, pułkownik Schmit mianował syna jego Sarili naczelnikiem Kafrów i zawarł z nim pokój. Inne plemiona Kafrów zostały również pobite i przystąpiły do pokoju, na mocy którego przyjęły poddaństwo angielskie. Tymczasem wieści o tych wojnach zaszły do Anglii, a stan krajowców został tam w tak niekorzy- stnem przedstawiony świetle, że ministeryum dla spraw kolonialnych wydało rozporządzenie, ażeby zaniechać dalszej wojny i oddać Kafrom napowrót okolice, jakie zajmowali przed ostatnią wojną.

Piąta wojna trwała od r. 1846 do r. 1848 i została przezwaną wojną o toporek. Stary Kafer, znany rozbójnik, skuty z Hottentotem, był prowadzony do Grahamstown, gdzie miał być sądzony za kradzież toporka ; ale w drodze został odbity przez -swoich, a nie mogąc rozkuć kajdanów uciął rękę Hottentotowi, ażeby się uwolnić od jego towarzystwa. Rząd kolonialny zażądał wydania zbrodniarzy, ale naczelnik Tola odmówił, co dało powód do wojny. Oddziały wojska wysłane na granicę zostały zrazu pobite, a zachęceni powodzeniem czarni przekroczyli granicę kolonii i zaczęli gospodarować po swojemu. Przyszło do wielkiej potyczki pod Fort-Peddie. która skończyła się zupełną porażką Kafrów, poczem zwycięzkie wojska zajęły niepodległe tery tory urn i zmusiły wszystkich naczelników do poddania się. Ostatnim z nich był Patto; zmuszony do kapitulacyi wyrzekł on: “nie jestem ja już człowiekiem, lecz pawianem, bo żyłem pomiędzy małpami“. Wojna ta trwała dwadzieścia jeden miesięcy i skończyła się pokojem z Makomą, na podstawie którego rzeka Keis-kamma miała stanowić granicę wzajemnych posiadłości.
Szósta i najkrwawsza wojna wybuchła pod koniec r. 1850. Pokój zawarty z Makomą wywarł najlepsze skutki i uspokoił Kafrów, ale rząd kolonialny popełnił dwa błędy. Założył na wschodniej granicy cztery osady wojskowe i utworzył oddział milicyi z Kafrów. W r. 1850 jeden z czarodziejów kaferskich, nazwiskiem Umlangein, zaczął przebiegać osady Kafrów, namawiając ich do powstania i obiecując pomoc «ił nadprzyrodzonych. Gdy wieść o nowych rozruchach
Podróże Remana.	19

doszła do wiadomości rządu, ówczesny gubernator Sir Harry Smith wezwał wszystkich naczelników na naradę. Jeden z nich Sandili razem z bratem swoim Anta odmówił posłuszeństwa, a wysłany dla pochwycenia ich oddział wojska został pobity. Następnego dnia uskutecznili czarni napad na wszystkie cztery osady wojskowe. Zdaje się, że powód do rozjątrzenia dało rozkopanie grobu jednego z naczelników przez żołnierza szukającego kosztowności. Osada Woburn padła ofiarą podstępu. Osadnicy, nie wiedząc nic o wojnie, wpuścili do wioski Kafrów, z którymi dotąd żyli w najlepszych stosunkach i rozmawiali z nimi spokojnie, gdy na dany znak czarni chwycili za broń i wymordowali wszystkich mieszkańców wioski, a domy spalili. Trzy inne osady zostały również napadnięte i zniszczone, a gubernator, który chciał przewodniczyć wielkiemu meetingowi czarnych, zaledwie uszedł niebezpieczeństwa śmierci. Siły powstańców wzrosły przez przyłączenie się do nich milicyi, a równocześnie chwycili za broń Hotten- toci, a nawet rozpoczęła się dezercya z oddziałów regularnego wojska. Kraj był prawie zupełnie ogołocony z siły zbrojnej; pograniczni koloniści pozbawieni obrony padli ofiarą srogości Kafrów. Dopiero pod koniec grudnia r. 1851 zgromadzono znaczniejsze siły na granicach kolonii, a równocześnie powstańcy zaczęli objawiać gotowość do złożenia broni i zawarcia pokoju. W marcu roku 1852 pokój został zawartym, na mocy kiórego ogromne obszary zajmowane przez Kafrów zostały przyłączone do kolonii.
W r. 1857, gdy kolonia była zupełnie ogołoconą x wojsk, z powodu wojny w Indyach, wydarzył sią

w tej części Afryki dziwny wypadek samobójstwa narodowego, jakiego równego nie zna historya. Ukazał się znowu pomiędzy Kairami prorok Mablakaza, który przepowiadał, że pewnego dnia wszyscy wojownicy i wielcy ludzie dawnych czasów powstaną z grobów, a żyjący zostaną obdarzeni niezwykłą siłą i pięknością. Ogromne trzody najpiękniejszego bydła wyjdą z jaskini, pola pokryją się zbożami, a biali ludzie powiędną jako liście; jedynym warunkiem koniecznym dla ukazania się tych zjawisk była wiara, a za dowód tej wiary miało służyć wyniszczenie bydła, zapasów żywności i wszystkich innych przedmiotów z wyjątkiem broni. Równocześnie ukazał się inny prorok w postaci młodej dziewczyny, głoszącej te same rzeczy, a naczelnik Makoma twierdził, że otrzymał i on objawienie, stwierdzające prawdziwość słów tych dwojga proroków. Cały naród Ama-kozów dał się porwać tym złudnym obietnicom, a wszelkie starania rządu, ażeby zapobiedz nieszczęściu, okazały się bezskutecznemi. W ciągu kilku tygodni wszystko bydło zostało zabite, a zapasy zboża zniszczone; ale skutki szaleństwa wkrótce czuć się dały; powstał ogólny głód, wskutek którego jedna trzecia część całego narodu, przeszło pięćdziesiąt tysięcy osób, śmierć poniosła, a naród Ama-kozów do dzisiejszego dnia się nie podniósł. Do wybuchu wojny tym razem nie przyszło wcale.
Gdy tak Kafrowie na południowych krańcach swych ówczesnych posiadłości byli zajęci bezustanną wojną ze swymi białymi sąsiadami, okolice północne stały się w tę porę widownią krwawego dramatu, wywołanego efemerycznem ukazaniem się potężnego i do-
19*

skonale zorganizowanego państwa kaferskiego. Potężne plemię Żulu, dzierżące obecnie w swem ręku urocze doliny Natalu, było w tych stronach z początkiem bieżącego stulecia zaledwo z nazwiska znane, a Natal znajdował się w posiadaniu Kafrów, należących do rodów Basuto, Pondo i Fingo. Zulu byli wówczas niepozornym i nielicznym ludem, i zajmowali niezdrowe okolice na północ od rzeki Tugeli wspólnie z rodami Umtetwa i Swazi. Naczelnikiem Zulów był wówczas niejaki Senzagakona. Jedna z żon jego, zmuszona chronić się przed nim z niewiadomej mi przyczyny, uciekła z niemowlęciem na ręku i znalazła gościnne przyjęcie u Dingisweja, naczelnika rodu Umtetwa, który ją przyjął za żonę, a niemowlę przysposobił na swego syna. Syn ten otrzymał potem nazwisko Czaka. Stał on się następnie założycielem olbrzymiego państwa
i	jest niezaprzeczenie najwybitniejszą postacią historyczną pomiędzy Kairami.
Gdy Sensagakona umarł, Dingiswejo osadził młodego Czakę na ojcowskiej spuściżnie. Wkrótce potem towarzyszył Czaka przybranemu ojcu na wojennej wyprawie, na której stary Dingiswejo poległ, a z której Czaka powrócił zwycięzcą i samowładnym panem połączonych narodów Umtetwa i Zulu.
Zdaje się, że dotychczasowe powodzenia i poczucie własnej siły zapaliły •młodego i ambitnego Czakę żądzą rozszerzenia swych posiadłości, bo cała reszta jego życia zeszła na bezustannych wyprawach wojennych, w których podbił i ujarzmił wszystkie sąsiednie plemiona; władza jego rozciągała się wkrótce od za

toki św. Łucji, aż po rzekę St. Johns River, a sława jego rozbiegła się po całej południowej Afryce.
Czaka był nietylko dzielnym wojownikiem, ale
i	zdolnym organizatorem. Pierwszem jego' zadaniem było utrwalenie swej potęgi militarnej i poprawienie systemu wojowania. W tym celu podzielił on wojowników swoich na pułki, różniące się między sobą znakami na tarczy. Zarzucił stary system wojowania z odległości zapomocą krótkich assagai, a nauczył swoich wojowników spotykać się z nieprzyjacielem oko w oko i walczyć zblizka. Karność w jego wojsku była wzorową. Wojownik, który powracał do domu bez broni, albo z raną zadaną z tyłu, był śmiercią karany. Skazywał on na śmierć całe pułki, jeżeli te wysłane dla zawojowania sąsiedniego plemienia nie spełniły zadania. Wyprawy urządzał w Daj większej tajemnicy, a najzaufańsi naczelnicy dowiadywali się
0	celu wyprawy dopiero wtenczas, gdy trzeba było uderzyć na nieprzyjaciela. Wojownikom jego nie wolno się było żenić, ale za to co kilka lat oddalał z wojska wysłużonych, starych żołnierzy, obdarzał hojnie bydłem, uwalniał od wszelkich obowiązków i pozwalał im po* święcać się życiu rodzinnemu.
Wojownicy jego mieli nieograniczone pozwolenie mordowania w boju mężczyzn, ale zmuszeni byli oszczędzać kobiety i dzieci; uprowadzali je tylko w niewolę
1	wcielali do własnych kraalów. Następstwo tego systemu było takie, że w ciągu kilkunastu lat plemiona podbite znikły bez śladu, a plemię Zulu rozpostarło się w potężnej liczbie. Małe tylko oddziały z zawojowanych plemion Fingo, Pondo i Tambuki schroniły

się na południe, gdzie źle przyjęte przez swych czarnych współbraci stały się sprzymierzeńcami kolonistów.
Podczas gdy waleczne hordy Czaki z bronią w ręku starały się o rozszerzenie granic państwa, on sam pracował bezustannie nad ustaleniem i zabezpieczeniem swej potęgi. Mordował w tym celu wszystkich możniejszych podwładnych z obawy, ażeby nie wytworzyli opozycyi. Ten sam los spotkał wszystkich jego krewnych; skazał wszystkich na śmierć bez różnicy wieku i płci. Nie oszczędzał on własnych dzieci ; aby nie mieć potomstwa, kazał mordować wszystkie swe żony, gdy która zaszła w ciążę.
W roku 1824 był Czaka u szczytu swojej potęgi
i	chwały. W tę porę przybyła mała partya angielskich osadników do Natalu, pod przywództwem Tynn’a. Koloniści chcieli zachować z czarnymi jak najlepsze stosunki i wysłali do Czaki deputacyą, prosząc o pozwolenie osiedlenia się w Natalu. Ponieważ mała ich liczba nie mogła budzić żadnych obaw, przeto szlachetny tyran oddał im w posiadanie znaczne obszary ziemi, a Tynn’a zaszczycił tytułem swojego Inkozi (naczelnik podkomendny).
Czaka poniosł w roku 1828 śmierć od skrytobójczej ręki, która była narzędziem jego brata Din- gana. Dingan, wszedłszy w posiadanie praw swojego brata, rozsiadł się przedewszystkiem wygodnie, jak powiada James Mann, w jego krześle, a potem zaczął czerpać naukę z jego książki. Skazał on przedewszystkiem na śmierć wszystkich przyjaciół brata i mordował bez litości jego żony i dzieci; nie oszczędzał nawet najbliższych swych krewnych. Zawezwał między inny

mi naczelnika białych przybyszów Tynn’a, ażeby sią stawił na jego dworze, ale Tynn lękając się podstępu, odmówił posłuszeństwa. Wysłany przez Dingana oddział wojska, zabrał kolonistom ich bydło i przepędził ich za rzekę Umzinkulu; lecz później dał się Dingan przebłagać, pozostawił kolonistów w posiadaniu ziem nadanych im przez Czakę, a Tynn’a podniósł do godności Inkozi-inkulu (naczelnik I-szej klasy).
Ponieważ kraj był zupełnie spokojnym, przeto dalsze wojny nie miały celu, a Dingan popadł z biegiem czasu w pewien rodzaj bezczynności. Tymczasem niedobitki rodów Basuto i Fingo zaczęły wychodzić z swych kryjówek w górach Kwatlamba i kupić Bię powoli około angielskich osadników. Gdy w r. 1835 kapitan Gardiner zajął miejsce Tynn’a i uznał za stó- sowne odnowić pokój z Dinganem, udało mu się pozyskać ogólną amnestyę dla zbiegów, pod warunkiem, ie wszystkich innych, którzy by na przyszłość pod opiekę białych uciekać się chcieli, ma odstawiać Dingano- wi. Jeden tylko raz dotrzymał kapitan Gardiner tego warunku, bo pierwsza partya zbiegów, którą odstawił osobiście tyranowi, została skazaną na śmierć, a wyrok byl wykonanym natychmiast w oczach szlachetnego kapitana. Ażeby wpłynąć cokolwiek na złagodzenie srogiego charakteru tego człowieka, Gardiner wymógł na nim pozwolenie założenia misyi chrześciańskiej, a sprowadzony z Anglii misyonarz Owen zamieszkał w kraalu Dingana Umgungunhlowu.
Ale nowi aktorzy mieli ukazać się niebawem na widowni historycznej. Przypomną sobie zapewne z poprzedzającego ustępu czytelnicy, w jakim stanie znaj

dowała się w tej porze stara kolonia. Zabranie kolonii przez anglików z początkiem obecnego stulecia wywołało największe niezadowolenie pomiędzy ludnością holenderską, a niezadowolenie to rosło z każdym dniem, gdy rząd angielski wziął w opiekę Hottentotów i starał się ukrócić samowolę boerów. Ostateczne zniesienia niewolnictwa i straty materyalne, jakie w skutek tego koloniści ponieśli, obudziły pomiędzy nimi żądzę uwolnienia się z pod przewagi nienawistnego sobie żywiołu angielskiego, przez porzucenie kolonii i przeniesienie się do niepodległych okolic na północ od rzeki Garipu. Emigracya stała się ogólaą i trwała lat kilka ku wielkiej szkodzie kolonii. Trudno powiedzieć wielu kolonistów opuściło swą dawą ojczyznę, ale liczba ich musiała wynosić kilkanaście tysięcy, bo rozbiegłszy się po ogromnych obszarach, na północny wschód od starej kolonii położonych, utworzyli wkrótce trzy samodzielne republiki. Przywieźli oni tutaj z sobą stary system gwałtów i nadużyć względem krajowców, a że ci byli źle zorganizowani i bezbronni, przeto zostali z łatwością pokonani. Raz tylko hordy słynnego naczelnika Matabilow, Mozilikace zadały boerom wielką klęskę, lecz i ta wkrótce powetowaną została.
W pochodach swoich starali się koloniści o zajęcie i przywłaszczenie sobie najurodzajniejszych miejscowości w tych okolicach. Jeszcze przed rozpoczęciem ogólnej emigracyi jedna z ich myśliwskich partyj, pod przewodnictwem Uysa i Maritza, zapędziła się głęboka na wschód a przebywszy góry Kwatlamba odkryła Na- tal i dotarła aż do brzegów morza Indyjskiego, gdzie zetknąwszy się z angielskimi osadnikami, przyjaciel-

flkie z nimi ząwiązała stosunki. Opowiadania tych myśliwych o Natalu brzmiały tak korzystnie, że część emigrantów postanowiła odszukać ten kraj i w nim sią osiedlić. Jakoż z początkiem roku 1836 wielka par- tya boerów przebyła góry Kwatlamba i począła spuszczać sią na wyżyny Natalu. Naczelnikami tej party i byli Jakobus Uys, Hendryk Potigeyter i Pieter Retief. Przednie straże znalazły sią wkrótce nad brzegami morza w Durban, gdzie przez nieliczną gromadką angielskich osadników, wystraszoną ruchami Kafrów, z radością powitane zostały.
Nowi przybysze zachowali dotąd z krajowcami dość dobre stosunki. Rozpatrzywszy sią nieco dokładniej w położeniu kraju, postanowili wysłać deputacyą do Dingana i żądać od niego upoważnienia do osiedlenia sią w jego ziemiach. Na czele deputacyi stanął Retief i przebywszy rzeką Tugelą dostał sią szcząśliwie do Umgungunhlowu, stolicy Dingana, a zastawszy tutaj znanego nam misyonarza Owena, rozpoczął natychmiast przy jego pomocy układy. Dingan zgodził sią natychmiast na odstąpienie im cząści swoich posiadłości, ale położył za warunek, ażeby Retief odebrał i zwrócił mu znaczną liczbą bydła, zabraną przed niejakim czasem przez naczelnika Sikongelą, mieszkającego wówczas nad rzeką Caledonem, w dzisiejszym kraju Basuto.
Retief wyruszył natychmiast w drogą, a Sikon- gela oddał swą zdobycz dobrowolnie. W kilka tygodni potem ukazał sią Retief na dworze Dingana na czele siedmdziesiąciu doskonale uzbrojonych towarzyszy z kilkudziesięciu Hottentotami. Gdy warunek postawiony przez Dingana został przez Retiefa spełnionym, nie po

zostawało nic innego do czynienia, jak podpisać ugodą
i	rozejść sią w spokoju. Tak myśleli koloniści, ale okrutny Dingan inne w swem sercu nosił zamiary. Przyjmował on i ugaszczał boerów przez kilka dni u siebie; w ciągu tego czasu został kontrakt przy pomocy misyonarza Owena przygotowanym i 4-go lutego roku 1838 przez obie strony podpisanym. Nazajutrz rano mieli koloniści wyruszyć w drogą; gdy już siedzieli na koniach, Dingan zaprosił ich, ażeby weszli jeszcze do kraala i wypili z nim szklanką piwa na pożegnanie. Koloniści usłuchali i weszli wewnątrz, pozostawiwszy konie w rąkach służących Hottentotów, a przy koniach i broń, bo zwyczaje Kafrów nie pozwalają wchodzić z bronią w rąku do przyjacielskiego kraala. Dingan wypił do Retiefa i ścisnął mu serdecznie rąką ua pożegnanie, ale w chwili, kiedy podawał mu szklanką napełnioną piwem, wykrzyknął: *bu- lula matagati“, co znaczy: mordować tych czarowników. Na ten okrzyk wysypały sią z chat i zasieków hordy uzbrojonych Kafrów, a koloniści ujrzeli sią otoczonymi przez tysiące rozwścieklonych wojowników. Rozpocząła sią okropna walka, której wypadek był łatwym do przewidzenia. Połowa kolonistów pozostała na miejscu, a połową związano i zawleczono na pagórek, niedaleko mieszkania misyonarza Owena. Widział on na drugi dzień, jak im głowy ucinano. Ten sam los spotkał towarzyszących im Hottentotów. Z całej wyprawy ani jeden człowiek przy życiu nie został.
Dingan postanowił korzystać ze zwyciąztwa i rozesłał swych wojowników po okolicy, ażeby wytąpili resztą przybyszów. Rozwścieklone jego hordy napadły

znienacka nieprzygotowanych boerów i okropne zadały im klęski. Obozy pod Blaukranz i Weenen zostały w pień wycięte (ztąd nazwa drugiego miejsca, znaczy “płacz“). Koczujący nad rzeką Buszmansriver, zawiadomieni o nieszczęścia przez jednego ze zbiegów, oszańcowali się w czworobok wozów i odparli szczęśliwie atak. Gdy wieść o tych wypadkach zaszła do Durban, angielscy osadnicy postanowili przyjść w pomoc swoim przyjaciołom i wysłali oddział 700 sprzymierzonych Kafrów, do których przyłączyło się kilkudziesięciu kolonistów pod naczelnictwem Biggara, ale cały ten oddział, wprowadzony w zasadzkę, prawie do szczętu wyniszczonym został; gdy wojska Dingana zbliżyły się do Durban, pozostali koloniści uszli zniszczenia jedynie w ten sposób, że schronili się na okręt “Kometę*, który na szczęście w tę porę znajdował się w zatoce.
Gdy nowe siły nadciągnęły z za gór, koloniści utworzyli oddział 400 jeźdźców pod przewodnictwem Uysa i Potigeytera i wyruszyli przeciwko Dinganowi; lecz i ten oddział, wprowadzony w zasadzkę, stracił prawie połowę ludzi, a reszta przebiwszy się przez szeregi czarnych rozproszyła się po okolicy. Dopiero pod koniec tegoż roku zebrał się znowu drugi oddział 460 ludzi i zbliżywszy się pod stolicę Dingana, obwarował się w otwartem polu. Dnia 16 grudnia r. 1833 uderzyło na nich 10 do 12.000 czarnych; nowy system wojowania okazał się praktyczniejszym, bo atakujący straciwszy 3.000 ludzi poszli w rozsypkę, a koloniści wzięli szturmem stolicę i spalili ją. Na pagórku, gdzie egzekucya została wykonaną, znaleziono stos na pół

przegniłych ciał, a jak wieść niesie, udało się nawet rozróżnić zwłoki Eetiefa po skórzanej torebce, jaką nosił na plecach i odszukać dokument podpisany przez Dingana.
Dingan uszedł na północ i próbował jeszcze po kilka razy szczęścia wojennego, ale bezskutecznie. Miał on młodszego brata Pandę, który lękając się sro- gości tyrana, schronił się do Natalu i chciał zawrzeć przymierze z kolonistami. Propozycye jego zostały przyjęte, a gdy i wielu Kafrów natalskich przeszło na stronę Pandy, utworzono oddział zbrojny, złożony z 4.000 czarnych i 400 boerów i wysłano na północ. Oddział ten stoczył niedługo bitwę z wojskami Dingana i odniósł świetne zwycięztwo; pobite wojska lękając się srogości tyrana przeszły na stronę Pandy, a Dingan ratował się ucieczką i schroniwszy się do' jednego z nieprzyjacielskich kraalów, poniósł śmierć skrytobójczą
Panda oddał sprzymierzeńcom 3.600 sztuk bydła zdobytych na Dinganie i został przez nich mianowany samodzielnym władzcą Kafrów na północ od Natalu mieszkających (1840 r.). W r. 1843 kazał on zamordować swego młodszego brata Kluklu i pozbywszy się rywala, starał się naśladować w rządzeniu państwem swoich poprzedników, ale zmiany polityczne postawiły Pandę w trudniejszem położeniu. Poprzednicy jego wynagradzali swych wojowników bydłem, rabowanem w czasie wypraw wojennych; teraz natalscy Kafrowie przeszli pod opiekę Anglików, w skutek czego najważniejsze źródło zdobyczy zostało odciętem. W pułkach Pandy skazanych na bezczynność, a niekiedy na głód,

zaczęło rozwijać się ogólne niezadowolenie; przytem król zaczął zapadać na zdrowia i tyć ogromnie, stawał się coraz więcej niewidzialnym dla ludu, nie zwoływał nigdy rady i zaniedbywał sprawy państwa, a poddani jego przyszli wkrótce do tego przekonania, że Panda “nie jest królem według serca Zulów.“
Tymczasem dwóch synów Pandy, Keczwejo
i	Umbulazi, doszło do pełnoletności, zaczęło gospodarować na swoją rękę i każden z nich prędko pozyskał wielką liczbę zwolenników. Wkrótce potem przyszło do nieporozumień, a gdy stary Panda zaczął przysposabiać młodego Umbulazi na swego następcę, Keczwejo zebrawszy znaczne siły napadł na brata niespodziauie, pobił i rozproszył jego wojowników i jako zwycięzca kazał go zamordować, a z nim pięciu innych braci. Niezadługo potem stary Panda umarł, a Keczwejo zajął jego miejsce.
Zapytają mnie może czytelnicy, jakie były dalsze losy boerów i czy utrzymali się w posiadaniu ziemi, którą krwią i łzami swemi okupili. Odpowiem w krótkości. Gdy po złamaniu potęgi groźnego Dingana i zawarciu sojuszu z Pandą, coraz większe gromady boerów zaczęły przybywać z za gór i sadowić się w Natalu, rząd angielski widząc w tem uszczerbek dla starej kolonii, postanowił przeszkodzić temu siłą i wysłał znowu oddziały wojska, kióre zajęły Natal. Przyszło do krwawych starć pomiędzy Anglikami i Hollen- drami, a skutek ich był taki, że ostatni wsiedli powtórnie na wozy i przebywszy góry Kwatlamba połączyli się ze swymi braćmi, którzy założyli republiki Oranie i Transwalską.